WICI - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Ôl drefedigaethedd (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T10:04:14Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Post-colonialism'')

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau [[trefedigaethedd|trefedigaethu]] ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethol. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef, yn fras, y mannau hynny sy’n cael eu hecsbloetio’n economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15–20g a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a [[hiliaeth]], ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs drefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y ddisgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei ddiwylliant datblygedig â’r cyrion cyntefig.

Er bod astudiaethau ôl-drefedigaethol wedi hen sefydlu o fewn meysydd academaidd fel hanes, anthropoleg, gwleidyddiaeth, athroniaeth, daearyddiaeth, llenyddiaeth a chymdeithaseg, nid ydynt yn gyfyngedig i’r meysydd hyn. Gellir cymathu’r syniadau hyn i unrhyw faes academaidd lle mae anghyfartaledd grym yn sgil [[trefedigaethedd]] yn bodoli. Yn wir, un o ddadleuon creiddiol un o brif awduron y maes, Edward Said (1978;1993), yw bod prosesau sy’n creu gwybodaeth drefedigaethol yn digwydd ym mhob math o feysydd, o’r Celfyddydau a’r Dyniaethau i’r Gwyddorau. Yn ddiweddar, gwelwyd twf mewn beirniadaeth ôl-drefedigaethol o astudiaethau amgylcheddol, gan dynnu sylw at bwysigrwydd rhoi ystyriaeth i drefedigaethedd o fewn ymatebion i’r argyfwng hinsawdd.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae <nowiki>tuedd</nowiki> i’w ystyried fel petai’n cyfeirio at astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neodrefedigaethedd (''neocolonialism'') a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909–72) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, [[cyfalafiaeth]] ac imperialaeth diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi i’r ymerodraeth ffurfiol ddod i ben. I’r perwyl hwn, yn Saesneg gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei erthygl ‘Bardd arallwlad: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’ (t. 66).

Un o’r rhai cyntaf i geisio mynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd [[Fanon,_Franz| Frantz Fanon]] (1925–61). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliau (racial hierarchy) ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Bu’n ymladd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r [[hiliaeth]] a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') yn 1952 a ''Les Damnés de la Terre'' (''The Wretched of the Earth'') yn 1961. Roedd y cysyniad o hunanddieithrio (''self-alienation''), term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut roedd yr hunaniaeth Ddu wedi ei thanseilio gan effaith [[hiliaeth]] a strwythurau iaith drefedigaethol nes bod pobl Ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch testunol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935–2003) yn ei gyfrol ''Orientalism'' (1978), gan ddadansoddi’r ddisgwrs drefedigaethol honno yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913–2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddi yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu’r ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said, crëwyd y ‘Dwyrain’ gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gwyddonol a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ y ‘Dwyrain’, proses sy’n cael ei disgrifio fel orientalism, neu ddwyreinioldeb. Amlyga gwaith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar y modd y dychmygir realiti. Mae’r safbwynt yn un lluniadaethol (''constructivist''), sef bod strwythurau’n cael eu creu gan hunaniaeth a ffactorau cymdeithasol, yn hytrach na chan realiti materol.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdaro rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K. Bhabha (1949– ) yn un o’r rhai sydd wedi datblygu’r syniad o <nowiki>hybridedd</nowiki> (''hybridity''). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â <nowiki>datblygu</nowiki> cysyniadau fel <nowiki>hybridedd</nowiki>. Yn ei gyfrol ''The Location of Culture'' (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau’n cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr (defnyddir trefedigaethau gwladychwyr hefyd yn y Gymraeg ar gyfer ''settler colonies'') a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethau yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar y modd y cynrychiolir cymunedau sydd wedi dioddef yn sgil trefedigaethu yw drwy ystyried cysyniad yr isarall (''subaltern''), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891–1937) ar [[hegemoni]] ddiwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd y gwaith hwn yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942– ), hefyd o India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a [[Marcsaeth]], mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â’r modd y mae’r ‘isarall’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o [[sefydliadau]] diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all yr isarall fyth siarad a’i gynrychioli ei hun.

Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g yn un gymhleth. Y rheswm dros hynny yw fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams, ‘Problematizing Wales’, yn ''Postcolonial Wales'' (2005)). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R. R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol â Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un lle ceid trefedigaethwr a threfedigaeth; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones (2005) yn ''Postcolonial Wales'') wedi dadlau, fodd bynnag, nad oedd diwedd [[trefedigaethedd]] ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ychwaith ddiwedd effaith [[trefedigaethedd]] ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull addas o astudio diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru. Roedd yr athronydd [[J. R. Jones]] (1911–70), a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig, o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau’n berthnasol iddi.

Efallai mai un o’r cyfraniadau mwyaf amlwg i’r maes ôl-drefedigaethedd yng nghyd-destun Cymru yw’r gyfrol ''Postcolonial Wales'' a ymddangosodd yn 2005 ac sy’n cynnwys erthyglau ar sawl thema, gan gynnwys [[datganoli]], yr iaith Gymraeg, llenyddiaeth, cerddoriaeth a chelf, a hil. Mae Dylan Phillips (2005), yn ei erthygl ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn tynnu sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’ (t.101). Mae Glenn Jordan (2005) wedyn yn ei erthygl yntau, ‘ “We never really noticed you were coloured”: Postcolonial reflections on Immigrants and Minorities in Wales’ yn tynnu sylw at agweddau tuag at hil yng Nghymru, gan herio’r ddisgwrs ganolog am hunaniaeth Gymreig, a rhoi llais i’r Arall sydd ar y cyrion o fewn y ddisgwrs honno.

Yn yr un modd â Glenn Jordan (2005), mae Charlotte Williams yn ei <nowiki>hunangofiant</nowiki> ''Sugar and Slate'' (2002) yn herio’r math o ddisgwrs ddeuaidd sy’n canolbwyntio ar Gymru yn erbyn Lloegr, y Gymraeg yn erbyn y Saesneg, gan greu gofod i drafod profiad pobl o liw o fewn y disgyrsiau hyn.

Yn ei gwaith hithau, mae Kirsti Bohata (2005) yn dadlau yn erbyn gorsymleiddio’r ddeuoliaeth rhwng Cymru a Phrydain ac yn dangos bod canrifoedd o gymathu diwylliannol a gwleidyddol, yn ogystal â rôl Cymru mewn prosiect imperialaidd, wedi gwneud y ffiniau rhwng y ddwy wlad yn amwys.

Maes cysylltiedig ag astudiaethau ôl-drefedigaethol sy’n berthnasol i Gymru yw astudiaethau anheddfeydd gwladfaol (''settler colonial studies''). Mae astudiaethau trefedigaethol gwladychol hefyd yn cael ei ddefnyddio fel term Cymraeg ar gyfer ''settler colonial studies''. Er bod un o brif awduron y maes, Lorenzo Veracini (2010), yn pwysleisio nad cangen o astudiaethau ôl-drefedigaethol mo theori anheddfeydd gwladfaol, mae gorgyffwrdd amlwg rhyngddynt. Mae’r gwahaniaeth, yn ôl Veracini (2010), yn ymwneud â pherthynas yr ymsefydlwyr â’r metropol. Mewn trefedigaeth mae’r trefedigaethwyr yn parhau i uniaethu â’r metropol, ond yn achos anheddwyr gwladfaol, mae’r hunaniaeth yn newid, ac mae’r anheddwyr yn ceisio cymryd arnynt hunaniaeth y diriogaeth newydd. Mae enghreifftiau’n cynnwys Israel a’r Wladfa Gymreig. Gwnaed defnydd helaeth o’r theori i drafod y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia gan Geraldine Lublin (2017), ond mae eraill, fel Lucy Taylor (2018), yn ymdrin â’r Wladfa yn nhermau [[trefedigaethedd]].

''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Aaron, J. a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (Cardiff: University of Wales Press).

Davies, R. R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'', 65(1), 3–23.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C. a Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (London: Routledge).

Foster Evans, D. (2006), ‘ “Bardd Arallwlad”: [[Dafydd]] ap Gwilym a Theori Ôl-drefedigaethol’ yn: Thomas, O. (gol), ''Llenyddiaeth mewn Theori'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

[[Jones, J. R.]] (1966). ''Prydeindod'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=2038~4n~NOVt9fmN [Cyrchwyd: 10 Awst 2021].

Jones, R. W. (2005), ‘In the shadow of the first-born: the colonial legacy in Welsh politics’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Jordan, G. (2005), ‘ “We never really noticed you were coloured”: postcolonial reflections on immigrants and minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8–23.

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Cardiff: University of Wales Press).

Mason, W. (2020), ‘Gwlad yr Asyn a’r golwg deublyg: diffinio’r ddrama ôl-drefedigaethol Gymreig’, ''Gwerddon'', 31, 31–58.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'' (London: Heinemann).

Phillips, D. (2005), ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press)
.
Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Said. E. (1993), ''Culture and Imperialism'' (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988), ''Can the Subaltern Speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Taylor, L. (2018), ‘Global perspectives on Welsh Patagonia: the complexities of being both colonizer and colonized’, ''Journal of global history'', 13(3), 446–68.

Veracini, L. (2010), ''Settler Colonialism: a theoretical overview''. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Williams, C. (2002), ''Sugar and Slate''. Aberystwyth: Planet.

Williams, C. (2005), ‘Problematizing Wales: an exploration in historiography and postcoloniality’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the limits of post-
colonialism: W. B. Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’ yn: Brown, T. a Stephens, R. (goln.), ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'' (Cardiff: New Welsh Review), tt. 1–29.

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: an Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ôl drefedigaethedd (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T10:02:12Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Post-colonialism'')

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau [[trefedigaethedd|trefedigaethu]] ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethol. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef, yn fras, y mannau hynny sy’n cael eu hecsbloetio’n economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15–20g a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a [[hiliaeth]], ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs drefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y ddisgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei ddiwylliant datblygedig â’r cyrion cyntefig.

Er bod astudiaethau ôl-drefedigaethol wedi hen sefydlu o fewn meysydd academaidd fel hanes, anthropoleg, gwleidyddiaeth, athroniaeth, daearyddiaeth, llenyddiaeth a chymdeithaseg, nid ydynt yn gyfyngedig i’r meysydd hyn. Gellir cymathu’r syniadau hyn i unrhyw faes academaidd lle mae anghyfartaledd grym yn sgil [[trefedigaethedd]] yn bodoli. Yn wir, un o ddadleuon creiddiol un o brif awduron y maes, Edward Said (1978;1993), yw bod prosesau sy’n creu gwybodaeth drefedigaethol yn digwydd ym mhob math o feysydd, o’r Celfyddydau a’r Dyniaethau i’r Gwyddorau. Yn ddiweddar, gwelwyd twf mewn beirniadaeth ôl-drefedigaethol o astudiaethau amgylcheddol, gan dynnu sylw at bwysigrwydd rhoi ystyriaeth i drefedigaethedd o fewn ymatebion i’r argyfwng hinsawdd.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae <nowiki>tuedd</nowiki> i’w ystyried fel petai’n cyfeirio at astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neodrefedigaethedd (''neocolonialism'') a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909–72) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, [[cyfalafiaeth]] ac imperialaeth diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi i’r ymerodraeth ffurfiol ddod i ben. I’r perwyl hwn, yn Saesneg gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei erthygl ‘Bardd arallwlad: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’ (t. 66).

Un o’r rhai cyntaf i geisio mynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd [[Fanon, Franz| Frantz Fanon]] (1925–61). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliau (racial hierarchy) ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Bu’n ymladd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r [[hiliaeth]] a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') yn 1952 a ''Les Damnés de la Terre'' (''The Wretched of the Earth'') yn 1961. Roedd y cysyniad o hunanddieithrio (''self-alienation''), term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut roedd yr hunaniaeth Ddu wedi ei thanseilio gan effaith [[hiliaeth]] a strwythurau iaith drefedigaethol nes bod pobl Ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch testunol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935–2003) yn ei gyfrol ''Orientalism'' (1978), gan ddadansoddi’r ddisgwrs drefedigaethol honno yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913–2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddi yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu’r ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said, crëwyd y ‘Dwyrain’ gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gwyddonol a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ y ‘Dwyrain’, proses sy’n cael ei disgrifio fel orientalism, neu ddwyreinioldeb. Amlyga gwaith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar y modd y dychmygir realiti. Mae’r safbwynt yn un lluniadaethol (''constructivist''), sef bod strwythurau’n cael eu creu gan hunaniaeth a ffactorau cymdeithasol, yn hytrach na chan realiti materol.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdaro rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K. Bhabha (1949– ) yn un o’r rhai sydd wedi datblygu’r syniad o <nowiki>hybridedd</nowiki> (''hybridity''). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â <nowiki>datblygu</nowiki> cysyniadau fel <nowiki>hybridedd</nowiki>. Yn ei gyfrol ''The Location of Culture'' (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau’n cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr (defnyddir trefedigaethau gwladychwyr hefyd yn y Gymraeg ar gyfer ''settler colonies'') a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethau yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar y modd y cynrychiolir cymunedau sydd wedi dioddef yn sgil trefedigaethu yw drwy ystyried cysyniad yr isarall (''subaltern''), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891–1937) ar [[hegemoni]] ddiwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd y gwaith hwn yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942– ), hefyd o India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a [[Marcsaeth]], mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â’r modd y mae’r ‘isarall’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o [[sefydliadau]] diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all yr isarall fyth siarad a’i gynrychioli ei hun.

Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g yn un gymhleth. Y rheswm dros hynny yw fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams, ‘Problematizing Wales’, yn ''Postcolonial Wales'' (2005)). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R. R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol â Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un lle ceid trefedigaethwr a threfedigaeth; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones (2005) yn ''Postcolonial Wales'') wedi dadlau, fodd bynnag, nad oedd diwedd [[trefedigaethedd]] ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ychwaith ddiwedd effaith [[trefedigaethedd]] ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull addas o astudio diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru. Roedd yr athronydd [[J. R. Jones]] (1911–70), a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig, o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau’n berthnasol iddi.

Efallai mai un o’r cyfraniadau mwyaf amlwg i’r maes ôl-drefedigaethedd yng nghyd-destun Cymru yw’r gyfrol ''Postcolonial Wales'' a ymddangosodd yn 2005 ac sy’n cynnwys erthyglau ar sawl thema, gan gynnwys [[datganoli]], yr iaith Gymraeg, llenyddiaeth, cerddoriaeth a chelf, a hil. Mae Dylan Phillips (2005), yn ei erthygl ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn tynnu sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’ (t.101). Mae Glenn Jordan (2005) wedyn yn ei erthygl yntau, ‘ “We never really noticed you were coloured”: Postcolonial reflections on Immigrants and Minorities in Wales’ yn tynnu sylw at agweddau tuag at hil yng Nghymru, gan herio’r ddisgwrs ganolog am hunaniaeth Gymreig, a rhoi llais i’r Arall sydd ar y cyrion o fewn y ddisgwrs honno.

Yn yr un modd â Glenn Jordan (2005), mae Charlotte Williams yn ei <nowiki>hunangofiant</nowiki> ''Sugar and Slate'' (2002) yn herio’r math o ddisgwrs ddeuaidd sy’n canolbwyntio ar Gymru yn erbyn Lloegr, y Gymraeg yn erbyn y Saesneg, gan greu gofod i drafod profiad pobl o liw o fewn y disgyrsiau hyn.

Yn ei gwaith hithau, mae Kirsti Bohata (2005) yn dadlau yn erbyn gorsymleiddio’r ddeuoliaeth rhwng Cymru a Phrydain ac yn dangos bod canrifoedd o gymathu diwylliannol a gwleidyddol, yn ogystal â rôl Cymru mewn prosiect imperialaidd, wedi gwneud y ffiniau rhwng y ddwy wlad yn amwys.

Maes cysylltiedig ag astudiaethau ôl-drefedigaethol sy’n berthnasol i Gymru yw astudiaethau anheddfeydd gwladfaol (''settler colonial studies''). Mae astudiaethau trefedigaethol gwladychol hefyd yn cael ei ddefnyddio fel term Cymraeg ar gyfer ''settler colonial studies''. Er bod un o brif awduron y maes, Lorenzo Veracini (2010), yn pwysleisio nad cangen o astudiaethau ôl-drefedigaethol mo theori anheddfeydd gwladfaol, mae gorgyffwrdd amlwg rhyngddynt. Mae’r gwahaniaeth, yn ôl Veracini (2010), yn ymwneud â pherthynas yr ymsefydlwyr â’r metropol. Mewn trefedigaeth mae’r trefedigaethwyr yn parhau i uniaethu â’r metropol, ond yn achos anheddwyr gwladfaol, mae’r hunaniaeth yn newid, ac mae’r anheddwyr yn ceisio cymryd arnynt hunaniaeth y diriogaeth newydd. Mae enghreifftiau’n cynnwys Israel a’r Wladfa Gymreig. Gwnaed defnydd helaeth o’r theori i drafod y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia gan Geraldine Lublin (2017), ond mae eraill, fel Lucy Taylor (2018), yn ymdrin â’r Wladfa yn nhermau [[trefedigaethedd]].

''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Aaron, J. a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (Cardiff: University of Wales Press).

Davies, R. R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'', 65(1), 3–23.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C. a Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (London: Routledge).

Foster Evans, D. (2006), ‘ “Bardd Arallwlad”: [[Dafydd]] ap Gwilym a Theori Ôl-drefedigaethol’ yn: Thomas, O. (gol), ''Llenyddiaeth mewn Theori'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

[[Jones, J. R.]] (1966). ''Prydeindod'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=2038~4n~NOVt9fmN [Cyrchwyd: 10 Awst 2021].

Jones, R. W. (2005), ‘In the shadow of the first-born: the colonial legacy in Welsh politics’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Jordan, G. (2005), ‘ “We never really noticed you were coloured”: postcolonial reflections on immigrants and minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8–23.

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Cardiff: University of Wales Press).

Mason, W. (2020), ‘Gwlad yr Asyn a’r golwg deublyg: diffinio’r ddrama ôl-drefedigaethol Gymreig’, ''Gwerddon'', 31, 31–58.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'' (London: Heinemann).

Phillips, D. (2005), ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press)
.
Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Said. E. (1993), ''Culture and Imperialism'' (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988), ''Can the Subaltern Speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Taylor, L. (2018), ‘Global perspectives on Welsh Patagonia: the complexities of being both colonizer and colonized’, ''Journal of global history'', 13(3), 446–68.

Veracini, L. (2010), ''Settler Colonialism: a theoretical overview''. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Williams, C. (2002), ''Sugar and Slate''. Aberystwyth: Planet.

Williams, C. (2005), ‘Problematizing Wales: an exploration in historiography and postcoloniality’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the limits of post-
colonialism: W. B. Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’ yn: Brown, T. a Stephens, R. (goln.), ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'' (Cardiff: New Welsh Review), tt. 1–29.

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: an Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ôl drefedigaethedd (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T10:00:36Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Post-colonialism'')

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau [[trefedigaethedd|trefedigaethu]] ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethol. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef, yn fras, y mannau hynny sy’n cael eu hecsbloetio’n economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15–20g a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a [[hiliaeth]], ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs drefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y ddisgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei ddiwylliant datblygedig â’r cyrion cyntefig.

Er bod astudiaethau ôl-drefedigaethol wedi hen sefydlu o fewn meysydd academaidd fel hanes, anthropoleg, gwleidyddiaeth, athroniaeth, daearyddiaeth, llenyddiaeth a chymdeithaseg, nid ydynt yn gyfyngedig i’r meysydd hyn. Gellir cymathu’r syniadau hyn i unrhyw faes academaidd lle mae anghyfartaledd grym yn sgil [[trefedigaethedd]] yn bodoli. Yn wir, un o ddadleuon creiddiol un o brif awduron y maes, Edward Said (1978;1993), yw bod prosesau sy’n creu gwybodaeth drefedigaethol yn digwydd ym mhob math o feysydd, o’r Celfyddydau a’r Dyniaethau i’r Gwyddorau. Yn ddiweddar, gwelwyd twf mewn beirniadaeth ôl-drefedigaethol o astudiaethau amgylcheddol, gan dynnu sylw at bwysigrwydd rhoi ystyriaeth i drefedigaethedd o fewn ymatebion i’r argyfwng hinsawdd.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae <nowiki>tuedd</nowiki> i’w ystyried fel petai’n cyfeirio at astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neodrefedigaethedd (''neocolonialism'') a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909–72) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, [[cyfalafiaeth]] ac imperialaeth diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi i’r ymerodraeth ffurfiol ddod i ben. I’r perwyl hwn, yn Saesneg gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei erthygl ‘Bardd arallwlad: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’ (t. 66).

Un o’r rhai cyntaf i geisio mynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd [[Fanon, Franz| Frantz Fanon]] (1925–61). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliau (racial hierarchy) ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Bu’n ymladd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r [[hiliaeth]] a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') yn 1952 a ''Les Damnés de la Terre'' (''The Wretched of the Earth'') yn 1961. Roedd y cysyniad o hunanddieithrio (''self-alienation''), term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut roedd yr hunaniaeth Ddu wedi ei thanseilio gan effaith [[hiliaeth]] a strwythurau iaith drefedigaethol nes bod pobl Ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch testunol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935–2003) yn ei gyfrol ''Orientalism'' (1978), gan ddadansoddi’r ddisgwrs drefedigaethol honno yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913–2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddi yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu’r ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said, crëwyd y ‘Dwyrain’ gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gwyddonol a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ y ‘Dwyrain’, proses sy’n cael ei disgrifio fel orientalism, neu ddwyreinioldeb. Amlyga gwaith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar y modd y dychmygir realiti. Mae’r safbwynt yn un lluniadaethol (''constructivist''), sef bod strwythurau’n cael eu creu gan hunaniaeth a ffactorau cymdeithasol, yn hytrach na chan realiti materol.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdaro rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K. Bhabha (1949– ) yn un o’r rhai sydd wedi datblygu’r syniad o [[hybridedd]] (''hybridity''). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â [[datblygu]] cysyniadau fel [[hybridedd]]. Yn ei gyfrol ''The Location of Culture'' (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau’n cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr (defnyddir trefedigaethau gwladychwyr hefyd yn y Gymraeg ar gyfer ''settler colonies'') a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethau yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar y modd y cynrychiolir cymunedau sydd wedi dioddef yn sgil trefedigaethu yw drwy ystyried cysyniad yr isarall (''subaltern''), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891–1937) ar [[hegemoni]] ddiwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd y gwaith hwn yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942– ), hefyd o India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a [[Marcsaeth]], mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â’r modd y mae’r ‘isarall’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o [[sefydliadau]] diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all yr isarall fyth siarad a’i gynrychioli ei hun.

Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g yn un gymhleth. Y rheswm dros hynny yw fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams, ‘Problematizing Wales’, yn ''Postcolonial Wales'' (2005)). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R. R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol â Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un lle ceid trefedigaethwr a threfedigaeth; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones (2005) yn ''Postcolonial Wales'') wedi dadlau, fodd bynnag, nad oedd diwedd [[trefedigaethedd]] ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ychwaith ddiwedd effaith [[trefedigaethedd]] ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull addas o astudio diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru. Roedd yr athronydd [[J. R. Jones]] (1911–70), a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig, o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau’n berthnasol iddi.

Efallai mai un o’r cyfraniadau mwyaf amlwg i’r maes ôl-drefedigaethedd yng nghyd-destun Cymru yw’r gyfrol ''Postcolonial Wales'' a ymddangosodd yn 2005 ac sy’n cynnwys erthyglau ar sawl thema, gan gynnwys [[datganoli]], yr iaith Gymraeg, llenyddiaeth, cerddoriaeth a chelf, a hil. Mae Dylan Phillips (2005), yn ei erthygl ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn tynnu sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’ (t.101). Mae Glenn Jordan (2005) wedyn yn ei erthygl yntau, ‘ “We never really noticed you were coloured”: Postcolonial reflections on Immigrants and Minorities in Wales’ yn tynnu sylw at agweddau tuag at hil yng Nghymru, gan herio’r ddisgwrs ganolog am hunaniaeth Gymreig, a rhoi llais i’r Arall sydd ar y cyrion o fewn y ddisgwrs honno.

Yn yr un modd â Glenn Jordan (2005), mae Charlotte Williams yn ei <nowiki>hunangofiant</nowiki> ''Sugar and Slate'' (2002) yn herio’r math o ddisgwrs ddeuaidd sy’n canolbwyntio ar Gymru yn erbyn Lloegr, y Gymraeg yn erbyn y Saesneg, gan greu gofod i drafod profiad pobl o liw o fewn y disgyrsiau hyn.

Yn ei gwaith hithau, mae Kirsti Bohata (2005) yn dadlau yn erbyn gorsymleiddio’r ddeuoliaeth rhwng Cymru a Phrydain ac yn dangos bod canrifoedd o gymathu diwylliannol a gwleidyddol, yn ogystal â rôl Cymru mewn prosiect imperialaidd, wedi gwneud y ffiniau rhwng y ddwy wlad yn amwys.

Maes cysylltiedig ag astudiaethau ôl-drefedigaethol sy’n berthnasol i Gymru yw astudiaethau anheddfeydd gwladfaol (''settler colonial studies''). Mae astudiaethau trefedigaethol gwladychol hefyd yn cael ei ddefnyddio fel term Cymraeg ar gyfer ''settler colonial studies''. Er bod un o brif awduron y maes, Lorenzo Veracini (2010), yn pwysleisio nad cangen o astudiaethau ôl-drefedigaethol mo theori anheddfeydd gwladfaol, mae gorgyffwrdd amlwg rhyngddynt. Mae’r gwahaniaeth, yn ôl Veracini (2010), yn ymwneud â pherthynas yr ymsefydlwyr â’r metropol. Mewn trefedigaeth mae’r trefedigaethwyr yn parhau i uniaethu â’r metropol, ond yn achos anheddwyr gwladfaol, mae’r hunaniaeth yn newid, ac mae’r anheddwyr yn ceisio cymryd arnynt hunaniaeth y diriogaeth newydd. Mae enghreifftiau’n cynnwys Israel a’r Wladfa Gymreig. Gwnaed defnydd helaeth o’r theori i drafod y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia gan Geraldine Lublin (2017), ond mae eraill, fel Lucy Taylor (2018), yn ymdrin â’r Wladfa yn nhermau trefedigaethedd.

''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Aaron, J. a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (Cardiff: University of Wales Press).

Davies, R. R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'', 65(1), 3–23.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C. a Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (London: Routledge).

Foster Evans, D. (2006), ‘ “Bardd Arallwlad”: [[Dafydd]] ap Gwilym a Theori Ôl-drefedigaethol’ yn: Thomas, O. (gol), ''Llenyddiaeth mewn Theori'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

[[Jones, J. R.]] (1966). ''Prydeindod'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=2038~4n~NOVt9fmN [Cyrchwyd: 10 Awst 2021].

Jones, R. W. (2005), ‘In the shadow of the first-born: the colonial legacy in Welsh politics’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Jordan, G. (2005), ‘ “We never really noticed you were coloured”: postcolonial reflections on immigrants and minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8–23.

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Cardiff: University of Wales Press).

Mason, W. (2020), ‘Gwlad yr Asyn a’r golwg deublyg: diffinio’r ddrama ôl-drefedigaethol Gymreig’, ''Gwerddon'', 31, 31–58.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'' (London: Heinemann).

Phillips, D. (2005), ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press)
.
Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Said. E. (1993), ''Culture and Imperialism'' (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988), ''Can the Subaltern Speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Taylor, L. (2018), ‘Global perspectives on Welsh Patagonia: the complexities of being both colonizer and colonized’, ''Journal of global history'', 13(3), 446–68.

Veracini, L. (2010), ''Settler Colonialism: a theoretical overview''. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Williams, C. (2002), ''Sugar and Slate''. Aberystwyth: Planet.

Williams, C. (2005), ‘Problematizing Wales: an exploration in historiography and postcoloniality’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the limits of post-
colonialism: W. B. Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’ yn: Brown, T. a Stephens, R. (goln.), ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'' (Cardiff: New Welsh Review), tt. 1–29.

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: an Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ôl drefedigaethedd (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:40:21Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Post-colonialism'')

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau [[trefedigaethedd|trefedigaethu]] ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethol. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef, yn fras, y mannau hynny sy’n cael eu hecsbloetio’n economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15–20g a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a [[hiliaeth]], ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs drefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y ddisgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei ddiwylliant datblygedig â’r cyrion cyntefig.

Er bod astudiaethau ôl-drefedigaethol wedi hen sefydlu o fewn meysydd academaidd fel hanes, anthropoleg, gwleidyddiaeth, athroniaeth, daearyddiaeth, llenyddiaeth a chymdeithaseg, nid ydynt yn gyfyngedig i’r meysydd hyn. Gellir cymathu’r syniadau hyn i unrhyw faes academaidd lle mae anghyfartaledd grym yn sgil [[trefedigaethedd]] yn bodoli. Yn wir, un o ddadleuon creiddiol un o brif awduron y maes, Edward Said (1978;1993), yw bod prosesau sy’n creu gwybodaeth drefedigaethol yn digwydd ym mhob math o feysydd, o’r Celfyddydau a’r Dyniaethau i’r Gwyddorau. Yn ddiweddar, gwelwyd twf mewn beirniadaeth ôl-drefedigaethol o astudiaethau amgylcheddol, gan dynnu sylw at bwysigrwydd rhoi ystyriaeth i drefedigaethedd o fewn ymatebion i’r argyfwng hinsawdd.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae <nowiki>tuedd</nowiki> i’w ystyried fel petai’n cyfeirio at astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neodrefedigaethedd (''neocolonialism'') a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909–72) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, [[cyfalafiaeth]] ac imperialaeth diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi i’r ymerodraeth ffurfiol ddod i ben. I’r perwyl hwn, yn Saesneg gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei erthygl ‘Bardd arallwlad: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’ (t. 66).

Un o’r rhai cyntaf i geisio mynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd [[Frantz Fanon]] (1925–61). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliau (racial hierarchy) ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Bu’n ymladd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r [[hiliaeth]] a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') yn 1952 a ''Les Damnés de la Terre'' (''The Wretched of the Earth'') yn 1961. Roedd y cysyniad o hunanddieithrio (''self-alienation'', term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut roedd yr hunaniaeth Ddu wedi ei thanseilio gan effaith [[hiliaeth]] a strwythurau iaith drefedigaethol nes bod pobl Ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch testunol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935–2003) yn ei gyfrol ''Orientalism'' (1978), gan ddadansoddi’r ddisgwrs drefedigaethol honno yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913–2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddi yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu’r ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said, crëwyd y ‘Dwyrain’ gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gwyddonol a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ y ‘Dwyrain’, proses sy’n cael ei disgrifio fel orientalism, neu ddwyreinioldeb. Amlyga gwaith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar y modd y dychmygir realiti. Mae’r safbwynt yn un lluniadaethol (''constructivist''), sef bod strwythurau’n cael eu creu gan hunaniaeth a ffactorau cymdeithasol, yn hytrach na chan realiti materol.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdaro rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K. Bhabha (1949– ) yn un o’r rhai sydd wedi datblygu’r syniad o [[hybridedd]] (''hybridity''). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â [[datblygu]] cysyniadau fel [[hybridedd]]. Yn ei gyfrol ''The Location of Culture'' (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau’n cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr (defnyddir trefedigaethau gwladychwyr hefyd yn y Gymraeg ar gyfer ''settler colonies'') a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethau yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar y modd y cynrychiolir cymunedau sydd wedi dioddef yn sgil trefedigaethu yw drwy ystyried cysyniad yr isarall (''subaltern''), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891–1937) ar [[hegemoni]] ddiwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd y gwaith hwn yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942– ), hefyd o India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a [[Marcsaeth]], mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â’r modd y mae’r ‘isarall’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o [[sefydliadau]] diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all yr isarall fyth siarad a’i gynrychioli ei hun.

Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g yn un gymhleth. Y rheswm dros hynny yw fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams, ‘Problematizing Wales’, yn ''Postcolonial Wales'' (2005)). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R. R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol â Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un lle ceid trefedigaethwr a threfedigaeth; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones (2005) yn ''Postcolonial Wales'') wedi dadlau, fodd bynnag, nad oedd diwedd [[trefedigaethedd]] ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ychwaith ddiwedd effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull addas o astudio diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru. Roedd yr athronydd [[J. R. Jones]] (1911–70), a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig, o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau’n berthnasol iddi.

Efallai mai un o’r cyfraniadau mwyaf amlwg i’r maes ôl-drefedigaethedd yng nghyd-destun Cymru yw’r gyfrol ''Postcolonial Wales'' a ymddangosodd yn 2005 ac sy’n cynnwys erthyglau ar sawl thema, gan gynnwys [[datganoli]], yr iaith Gymraeg, llenyddiaeth, cerddoriaeth a chelf, a hil. Mae Dylan Phillips (2005), yn ei erthygl ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn tynnu sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’ (t.101). Mae Glenn Jordan (2005) wedyn yn ei erthygl yntau, ‘ “We never really noticed you were coloured”: Postcolonial reflections on Immigrants and Minorities in Wales’ yn tynnu sylw at agweddau tuag at hil yng Nghymru, gan herio’r ddisgwrs ganolog am hunaniaeth Gymreig, a rhoi llais i’r Arall sydd ar y cyrion o fewn y ddisgwrs honno.

Yn yr un modd â Glenn Jordan (2005), mae Charlotte Williams yn ei <nowiki>hunangofiant</nowiki> ''Sugar and Slate'' (2002) yn herio’r math o ddisgwrs ddeuaidd sy’n canolbwyntio ar Gymru yn erbyn Lloegr, y Gymraeg yn erbyn y Saesneg, gan greu gofod i drafod profiad pobl o liw o fewn y disgyrsiau hyn.

Yn ei gwaith hithau, mae Kirsti Bohata (2005) yn dadlau yn erbyn gorsymleiddio’r ddeuoliaeth rhwng Cymru a Phrydain ac yn dangos bod canrifoedd o gymathu diwylliannol a gwleidyddol, yn ogystal â rôl Cymru mewn prosiect imperialaidd, wedi gwneud y ffiniau rhwng y ddwy wlad yn amwys.

Maes cysylltiedig ag astudiaethau ôl-drefedigaethol sy’n berthnasol i Gymru yw astudiaethau anheddfeydd gwladfaol (''settler colonial studies''). Mae astudiaethau trefedigaethol gwladychol hefyd yn cael ei ddefnyddio fel term Cymraeg ar gyfer ''settler colonial studies''. Er bod un o brif awduron y maes, Lorenzo Veracini (2010), yn pwysleisio nad cangen o astudiaethau ôl-drefedigaethol mo theori anheddfeydd gwladfaol, mae gorgyffwrdd amlwg rhyngddynt. Mae’r gwahaniaeth, yn ôl Veracini (2010), yn ymwneud â pherthynas yr ymsefydlwyr â’r metropol. Mewn trefedigaeth mae’r trefedigaethwyr yn parhau i uniaethu â’r metropol, ond yn achos anheddwyr gwladfaol, mae’r hunaniaeth yn newid, ac mae’r anheddwyr yn ceisio cymryd arnynt hunaniaeth y diriogaeth newydd. Mae enghreifftiau’n cynnwys Israel a’r Wladfa Gymreig. Gwnaed defnydd helaeth o’r theori i drafod y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia gan Geraldine Lublin (2017), ond mae eraill, fel Lucy Taylor (2018), yn ymdrin â’r Wladfa yn nhermau trefedigaethedd.

''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Aaron, J. a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (Cardiff: University of Wales Press).

Davies, R. R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'', 65(1), 3–23.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C. a Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (London: Routledge).

Foster Evans, D. (2006), ‘ “Bardd Arallwlad”: [[Dafydd]] ap Gwilym a Theori Ôl-drefedigaethol’ yn: Thomas, O. (gol), ''Llenyddiaeth mewn Theori'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

[[Jones, J. R.]] (1966). ''Prydeindod'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=2038~4n~NOVt9fmN [Cyrchwyd: 10 Awst 2021].

Jones, R. W. (2005), ‘In the shadow of the first-born: the colonial legacy in Welsh politics’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Jordan, G. (2005), ‘ “We never really noticed you were coloured”: postcolonial reflections on immigrants and minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8–23.

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Cardiff: University of Wales Press).

Mason, W. (2020), ‘Gwlad yr Asyn a’r golwg deublyg: diffinio’r ddrama ôl-drefedigaethol Gymreig’, ''Gwerddon'', 31, 31–58.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'' (London: Heinemann).

Phillips, D. (2005), ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press)
.
Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Said. E. (1993), ''Culture and Imperialism'' (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988), ''Can the Subaltern Speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Taylor, L. (2018), ‘Global perspectives on Welsh Patagonia: the complexities of being both colonizer and colonized’, ''Journal of global history'', 13(3), 446–68.

Veracini, L. (2010), ''Settler Colonialism: a theoretical overview''. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Williams, C. (2002), ''Sugar and Slate''. Aberystwyth: Planet.

Williams, C. (2005), ‘Problematizing Wales: an exploration in historiography and postcoloniality’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the limits of post-
colonialism: W. B. Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’ yn: Brown, T. a Stephens, R. (goln.), ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'' (Cardiff: New Welsh Review), tt. 1–29.

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: an Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ôl drefedigaethedd (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:38:36Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Post-colonialism'') Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwn...'

(Saesneg: ''Post-colonialism'')

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau [[trefedigaeth|trefedigaethu]] ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethol. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef, yn fras, y mannau hynny sy’n cael eu hecsbloetio’n economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15–20g a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a [[hiliaeth]], ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs drefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y ddisgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei ddiwylliant datblygedig â’r cyrion cyntefig.

Er bod astudiaethau ôl-drefedigaethol wedi hen sefydlu o fewn meysydd academaidd fel hanes, anthropoleg, gwleidyddiaeth, athroniaeth, daearyddiaeth, llenyddiaeth a chymdeithaseg, nid ydynt yn gyfyngedig i’r meysydd hyn. Gellir cymathu’r syniadau hyn i unrhyw faes academaidd lle mae anghyfartaledd grym yn sgil [[trefedigaethedd]] yn bodoli. Yn wir, un o ddadleuon creiddiol un o brif awduron y maes, Edward Said (1978;1993), yw bod prosesau sy’n creu gwybodaeth drefedigaethol yn digwydd ym mhob math o feysydd, o’r Celfyddydau a’r Dyniaethau i’r Gwyddorau. Yn ddiweddar, gwelwyd twf mewn beirniadaeth ôl-drefedigaethol o astudiaethau amgylcheddol, gan dynnu sylw at bwysigrwydd rhoi ystyriaeth i drefedigaethedd o fewn ymatebion i’r argyfwng hinsawdd.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae [[tuedd]] i’w ystyried fel petai’n cyfeirio at astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neodrefedigaethedd (''neocolonialism'') a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909–72) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, [[cyfalafiaeth]] ac imperialaeth diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi i’r ymerodraeth ffurfiol ddod i ben. I’r perwyl hwn, yn Saesneg gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei erthygl ‘Bardd arallwlad: [[Dafydd]] ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’ (t. 66).

Un o’r rhai cyntaf i geisio mynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd [[Frantz Fanon]] (1925–61). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliau (racial hierarchy) ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Bu’n ymladd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r [[hiliaeth]] a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') yn 1952 a ''Les Damnés de la Terre'' (''The Wretched of the Earth'') yn 1961. Roedd y cysyniad o hunanddieithrio (''self-alienation'', term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut roedd yr hunaniaeth Ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith drefedigaethol nes bod pobl Ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch testunol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935–2003) yn ei gyfrol ''Orientalism'' (1978), gan ddadansoddi’r ddisgwrs drefedigaethol honno yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913–2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddi yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu’r ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said, crëwyd y ‘Dwyrain’ gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gwyddonol a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ y ‘Dwyrain’, proses sy’n cael ei disgrifio fel orientalism, neu ddwyreinioldeb. Amlyga gwaith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar y modd y dychmygir realiti. Mae’r safbwynt yn un lluniadaethol (''constructivist''), sef bod strwythurau’n cael eu creu gan hunaniaeth a ffactorau cymdeithasol, yn hytrach na chan realiti materol.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdaro rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K. Bhabha (1949– ) yn un o’r rhai sydd wedi datblygu’r syniad o [[hybridedd]] (''hybridity''). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â [[datblygu]] cysyniadau fel hybridedd. Yn ei gyfrol ''The Location of Culture'' (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau’n cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr (defnyddir trefedigaethau gwladychwyr hefyd yn y Gymraeg ar gyfer ''settler colonies'') a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethau yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar y modd y cynrychiolir cymunedau sydd wedi dioddef yn sgil trefedigaethu yw drwy ystyried cysyniad yr isarall (''subaltern''), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891–1937) ar [[hegemoni]] ddiwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd y gwaith hwn yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942– ), hefyd o India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a [[Marcsaeth]], mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â’r modd y mae’r ‘isarall’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o [[sefydliadau]] diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all yr isarall fyth siarad a’i gynrychioli ei hun.

Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g yn un gymhleth. Y rheswm dros hynny yw fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams, ‘Problematizing Wales’, yn ''Postcolonial Wales'' (2005)). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R. R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol â Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un lle ceid trefedigaethwr a threfedigaeth; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones (2005) yn ''Postcolonial Wales'') wedi dadlau, fodd bynnag, nad oedd diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ychwaith ddiwedd effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull addas o astudio diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru. Roedd yr athronydd [[J. R. Jones]] (1911–70), a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig, o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau’n berthnasol iddi.

Efallai mai un o’r cyfraniadau mwyaf amlwg i’r maes ôl-drefedigaethedd yng nghyd-destun Cymru yw’r gyfrol ''Postcolonial Wales'' a ymddangosodd yn 2005 ac sy’n cynnwys erthyglau ar sawl thema, gan gynnwys [[datganoli]], yr iaith Gymraeg, llenyddiaeth, cerddoriaeth a chelf, a hil. Mae Dylan Phillips (2005), yn ei erthygl ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn tynnu sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’ (t.101). Mae Glenn Jordan (2005) wedyn yn ei erthygl yntau, ‘ “We never really noticed you were coloured”: Postcolonial reflections on Immigrants and Minorities in Wales’ yn tynnu sylw at agweddau tuag at hil yng Nghymru, gan herio’r ddisgwrs ganolog am hunaniaeth Gymreig, a rhoi llais i’r Arall sydd ar y cyrion o fewn y ddisgwrs honno.

Yn yr un modd â Glenn Jordan (2005), mae Charlotte Williams yn ei [[hunangofiant]] ''Sugar and Slate'' (2002) yn herio’r math o ddisgwrs ddeuaidd sy’n canolbwyntio ar Gymru yn erbyn Lloegr, y Gymraeg yn erbyn y Saesneg, gan greu gofod i drafod profiad pobl o liw o fewn y disgyrsiau hyn.

Yn ei gwaith hithau, mae Kirsti Bohata (2005) yn dadlau yn erbyn gorsymleiddio’r ddeuoliaeth rhwng Cymru a Phrydain ac yn dangos bod canrifoedd o gymathu diwylliannol a gwleidyddol, yn ogystal â rôl Cymru mewn prosiect imperialaidd, wedi gwneud y ffiniau rhwng y ddwy wlad yn amwys.

Maes cysylltiedig ag astudiaethau ôl-drefedigaethol sy’n berthnasol i Gymru yw astudiaethau anheddfeydd gwladfaol (''settler colonial studies''). Mae astudiaethau trefedigaethol gwladychol hefyd yn cael ei ddefnyddio fel term Cymraeg ar gyfer ''settler colonial studies''. Er bod un o brif awduron y maes, Lorenzo Veracini (2010), yn pwysleisio nad cangen o astudiaethau ôl-drefedigaethol mo theori anheddfeydd gwladfaol, mae gorgyffwrdd amlwg rhyngddynt. Mae’r gwahaniaeth, yn ôl Veracini (2010), yn ymwneud â pherthynas yr ymsefydlwyr â’r metropol. Mewn trefedigaeth mae’r trefedigaethwyr yn parhau i uniaethu â’r metropol, ond yn achos anheddwyr gwladfaol, mae’r hunaniaeth yn newid, ac mae’r anheddwyr yn ceisio cymryd arnynt hunaniaeth y diriogaeth newydd. Mae enghreifftiau’n cynnwys Israel a’r Wladfa Gymreig. Gwnaed defnydd helaeth o’r theori i drafod y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia gan Geraldine Lublin (2017), ond mae eraill, fel Lucy Taylor (2018), yn ymdrin â’r Wladfa yn nhermau trefedigaethedd.

''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Aaron, J. a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (Cardiff: University of Wales Press).

Davies, R. R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'', 65(1), 3–23.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C. a Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (London: Routledge).

Foster Evans, D. (2006), ‘ “Bardd Arallwlad”: Dafydd ap Gwilym a Theori Ôl-drefedigaethol’ yn: Thomas, O. (gol), ''Llenyddiaeth mewn Theori'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

[[Jones, J. R.]] (1966). ''Prydeindod'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=2038~4n~NOVt9fmN [Cyrchwyd: 10 Awst 2021].

Jones, R. W. (2005), ‘In the shadow of the first-born: the colonial legacy in Welsh politics’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Jordan, G. (2005), ‘ “We never really noticed you were coloured”: postcolonial reflections on immigrants and minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8–23.

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Cardiff: University of Wales Press).

Mason, W. (2020), ‘Gwlad yr Asyn a’r golwg deublyg: diffinio’r ddrama ôl-drefedigaethol Gymreig’, ''Gwerddon'', 31, 31–58.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'' (London: Heinemann).

Phillips, D. (2005), ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press)
.
Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Said. E. (1993), ''Culture and Imperialism'' (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988), ''Can the Subaltern Speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Taylor, L. (2018), ‘Global perspectives on Welsh Patagonia: the complexities of being both colonizer and colonized’, ''Journal of global history'', 13(3), 446–68.

Veracini, L. (2010), ''Settler Colonialism: a theoretical overview''. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Williams, C. (2002), ''Sugar and Slate''. Aberystwyth: Planet.

Williams, C. (2005), ‘Problematizing Wales: an exploration in historiography and postcoloniality’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the limits of post-
colonialism: W. B. Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’ yn: Brown, T. a Stephens, R. (goln.), ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'' (Cardiff: New Welsh Review), tt. 1–29.

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: an Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:26:58Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio <nowiki> ffenomenoleg </nowiki> i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) <nowiki> ffenomenoleg </nowiki> er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki> perfformio </nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), Cartesian Meditations: ''An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), ''Phenomenology of Perception'' (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘<nowiki>Perfformio</nowiki> Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Y''sgrifau ar Theatr a Pherfformio'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:24:29Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio <nowiki> ffenomenoleg </nowiki> i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) <nowiki> ffenomenoleg </nowiki> er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki> perfformio </nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru, 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), Y Traethawd a’r Myfyrdodau, cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), The Interpretation of Cultures (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology, cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), Closer: Performance, Technology, Phenomenology (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘<nowiki>Perfformio</nowiki> Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, Journal of Research in Nursing, 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:22:34Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg<nowiki> i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki>perfformio</nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru, 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), Y Traethawd a’r Myfyrdodau, cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), The Interpretation of Cultures (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology, cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), Closer: Performance, Technology, Phenomenology (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘<nowiki>Perfformio</nowiki> Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, Journal of Research in Nursing, 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, [[Caerdydd]], 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:21:14Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg<nowiki> i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki>perfformio</nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru, 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), Y Traethawd a’r Myfyrdodau, cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), The Interpretation of Cultures (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology, cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), Closer: Performance, Technology, Phenomenology (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘[[Perfformio]] Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, Journal of Research in Nursing, 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, Caerdydd, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:19:44Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) [[ffenomenoleg]] er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio [[ffenomenoleg]] i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) [[ffenomenoleg]] er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki>[[perfformio]]</nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:18:58Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) [[ffenomenoleg]] er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio [[ffenomenoleg]] i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) [[ffenomenoleg]] er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki>[[perfformio]]<nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:18:09Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) [[ffenomenoleg]] er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio [[ffenomenoleg]] i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki>perfformio<nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘<nowiki>Perfformio</nowiki> Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio (<nowiki>Caerdyd</nowiki>]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:17:23Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) [[ffenomenoleg]] er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki>perfformio<nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘<nowiki>Perfformio</nowiki> Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio (<nowiki>Caerdyd</nowiki>]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:15:59Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. [[Ffenomenoleg]] yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio [[ffenomenoleg]] fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) ffenomenoleg er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki>perfformio<nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘<nowiki>Perfformio</nowiki> Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio (<nowiki>Caerdyd</nowiki>]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:14:11Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae [[ffenomenoleg]] yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. [[Ffenomenoleg]] yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio ffenomenoleg fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) ffenomenoleg er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau [[perfformio]] gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘[[Perfformio]] Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:13:25Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae [[ffenomenoleg]] yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. [[Ffenomenoleg]] yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio ffenomenoleg fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) ffenomenoleg er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki>perfformio</nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘<nowiki>Perfformio</nowiki> Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:11:45Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae [[ffenomenoleg]] yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. Ffenomenoleg yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio ffenomenoleg fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) ffenomenoleg er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau [[perfformio]] gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘[[Perfformio]] Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:10:46Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall [[ffenomenoleg]] fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae ffenomenoleg yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. Ffenomenoleg yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio ffenomenoleg fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) ffenomenoleg er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau [[perfformio]] gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘[[Perfformio]] Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, [[Caerdydd]], 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:09:04Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg<nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod [[ffenomenoleg]], syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall ffenomenoleg fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi [[ystyr]] i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi [[ystyr]] i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae ffenomenoleg yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod [[archifau]] yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. Ffenomenoleg yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio ffenomenoleg fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) ffenomenoleg er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau [[perfformio]] gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘Perfformio Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, [[Caerdydd]], 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:07:35Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, [[ffenomenoleg]] yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod ffenomenoleg, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall ffenomenoleg fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi [[ystyr]] i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi ystyr i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae ffenomenoleg yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall [[perfformio]] gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu [[archifau]] fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod archifau yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. Ffenomenoleg yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio ffenomenoleg fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) ffenomenoleg er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau perfformio gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘Perfformio Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, [[Caerdydd]], 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:02:46Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Phenomenology'') '''1. Cyflwyniad i ffenomenoleg''' Yn sylfaenol, ffenomenoleg yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau....'

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i [[ffenomenoleg]]'''

Yn sylfaenol, ffenomenoleg yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. [[Ystyr]] hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod ffenomenoleg, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall ffenomenoleg fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd [[perfformio]] a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi ystyr i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi ystyr i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae ffenomenoleg yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall perfformio gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio [[archifau]], er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu archifau fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod archifau yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r [[naratif]] sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. Ffenomenoleg yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio ffenomenoleg fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) ffenomenoleg er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio ffenomenoleg i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) ffenomenoleg er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau perfformio gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), ''Cartesian Meditations: An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), Phenomenology of Perception (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘Perfformio Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Ysgrifau ar Theatr a Pherfformio ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, Caerdydd, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Fanon, Frantz

2024-09-08T08:48:24Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1. Bywgraffiad'''

Seiciatrydd o Ynys Martinique oedd Frantz Omar Fanon (1925–61). Mae ei waith athronyddol yn ymwneud â [[hiliaeth]], [[trefedigaethedd]], gwrth-drefedigaethedd a dad-drefedigaethu. Yn ogystal â dadansoddi amodau seicolegol a diwylliannol gorthrwm trefedigaethol, ysgrifennodd yn helaeth am y broses o ddad-drefedigaethu ac am y posibiliadau o ddyfodol ôl-drefedigaethol dyneiddiol.

Cafodd ei brofiadau yn Martinique, oedd yn drefedigaeth Ffrengig, ac yna yn Ffrainc ddylanwad mawr ar ei waith. Yn Martinique mynychodd y Lycée Schoelcher, lle daeth dan ddylanwad un o athrawon yr ysgol, sef Aimé Césaire (1913–2008). Roedd Césaire yn rhan o’r mudiad Négritude oedd ar ei anterth yn y 1930au o fewn y gymuned ryngwladol o ddeallusion diaspora Affricanaidd, Ffrangeg eu hiaith. Theori lenyddol a beirniadol oedd yn gwrthwynebu [[trefedigaethedd]] ac yn dathlu Duder (''Blackness'') oedd Négritude. Bu syniadau’r mudiad yn ddylanwad ar waith Fanon trwy gydol ei yrfa.

Gadawodd Martinique yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan gafodd yr ynys ei meddiannu gan luoedd pleidiol i Vichy. Ymunodd Fanon â Lluoedd Ffrainc Rydd a theithio i Algeria a Ffrainc, lle profodd [[hiliaeth]] Ewropeaidd, profiad y mae’n cyfeirio ato yn aml yn ei waith ar [[hiliaeth]]. Wedi’r rhyfel, yn 1945, dychwelodd i Martinique, ond yn fuan wedyn aeth i Ffrainc i astudio meddygaeth a seiciatreg. Yn y cyfnod hwn cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf, ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'', 1952), oedd yn ymdrin â phrofiadau pobl Ddu o fewn cymdeithas lle roedd pobl wyn yn rheoli.

Rhwng 1953 ac 1957 bu’n gweithio fel seiciatrydd yn Algeria, oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd, a phan ddechreuodd y gwrthryfel Algeraidd yn 1954 ymunodd Fanon â’r ''Front de Liberation Nationale'' (FLN). Trwy ei ymwneud â’r gwrthryfel yn Algeria, trodd ei sylw oddi wrth ganolbwyntio ar [[hil]] yn benodol i ystyried [[trefedigaethedd]], a gwrth-drefedigaethedd yn fwy eang.

Yn 1957, cafodd ei estraddodi o Algeria, ac ymunodd yn fwy agored yng ngweithgareddau’r FLN yn Tunis. Pan oedd yn gweithio gyda’r FLN, cafodd Fanon ddiagnosis o lewcemia, ac ar ôl cael triniaeth yn yr Undeb Sofietaidd a’r Unol Daleithiau, bu farw yn 1961, yn fuan wedi iddo orffen ei lyfr olaf, ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961).

'''2. ''Peau noire, masques blancs a Les damnés de la terre'' '''

Cyhoeddwyd un o weithiau pwysicaf Fanon yn 1952, pan oedd yn 27 oed ac yn byw yn Ffrainc. Yn ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') mae Fanon yn ystyried [[hiliaeth]] yn erbyn pobl Ddu, ei gwreiddiau, a’i heffaith seicolegol. Mae’n dangos y rôl y mae deuoliaethau hiliol yn eu chwarae mewn prosesau trefedigaethol. Trwy dynnu ar ei brofiad ym myd seicoleg, mae Fanon yn dangos sut mae’r syniadau hyn yn dylanwadu ar y trefedigaethwr a’r rhai sy’n cael eu trefedigaethu fel ei gilydd – hynny ydi, y person gwyn a’r person Du. Mae’n tynnu sylw at y modd y gall trefedigaethu effeithio ar seicoleg y rhai sy’n cael eu trefedigaethu, drwy ymyrryd yn eu hiaith, eu diwylliant, eu [[crefydd]], a’u haddysg.

Yn ôl Fanon, mae’r broses drefedigaethol yn dinistrio sail hunaniaeth Ddu, ac felly gorfodir y person Du o fewn cyfundrefn drefedigaethol i ganfod ei hunaniaeth drwy ddiwylliant gwyn, y diwylliant dominyddol. Mae’r person Du yn ysu am gael ei adnabod fel rhywun gwyn, a’r un a all roi’r hunaniaeth honno iddo yw’r person gwyn. Daw’r person Du felly i fabwysiadu sawl ‘mwgwd’ gwyn, gan berfformio elfennau o ddiwylliant y person gwyn o fewn cyd-destun lle na fydd y perfformiad byth yn llwyddiannus. O ganlyniad, gadewir yr unigolyn yn y bwlch rhwng y ddwy hunaniaeth, ddim yn Ddu nac yn wyn, mewn cyflwr o ‘ddi-fod’ (''non-being'').

Mae Fanon yn codi cwestiynau pwysig yma am rôl iaith. Gan gymryd bod siarad iaith yn golygu bod yn rhan o fydysawd diwylliannol yr iaith honno a bod iaith yn creu realiti, yna beth yw goblygiadau hyn i bobl a drefedigaethwyd, ond sy’n siarad iaith y trefedigaethwyr? Trigolion tiriogaethau trefedigaethol Ffrainc, Ffrangeg eu hiaith, sy’n cael eu hystyried gan Fanon. Yn y gyfrol ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’ ''(2018), mae Lisa Sheppard yn trafod syniadau Fanon am iaith yng nghyd-destun amlddiwylliannaeth (''multiculturalism'') yng Nghymru. Mae Fanon yn pwysleisio fod iaith yn rhan hanfodol o ddiwylliant, ac yn achos pobl Ddu yn nhiriogaethau Ffrainc, mae ‘arddel diwylliant ac iaith swyddogol Ffrainc yn peri i’r iaith honno a’r diwylliant hwnnw, sy’n gysylltiedig yn ei hanfod â phobl wyn, ymddangos fel y ffon fesur y caiff ieithoedd a diwylliannau y rhai a drefedigaethwyd eu cymharu â hi’ (t.19). Mae Sheppard yn cymharu hyn â safbwynt rhai yng Nghymru, fel Charlotte Williams (2005), sy’n dadlau fod gormod o bwyslais yn cael ei roi ar y Gymraeg fel ffordd o ddiffinio Cymreictod gan mai lleiafrif o boblogaeth Cymru sy’n ei siarad, ac felly fod hyn yn <nowiki>dieithrio</nowiki> llawer o bobl o’u hunaniaeth Gymreig, yn enwedig Cymry o liw.

Gan droi yn ôl at Fanon a’r cysyniad o fabwysiadu ‘mwgwd’ gwyn, un mwgwd posibl yw meistrolaeth o’r iaith Ffrangeg, yr iaith ‘wen’. Trwy geisio meistroli’r iaith, gall y person Du ddod yn agos at fod yn ‘wyn’, ond bydd realiti ‘epidermaidd’ lliw ei groen yn ei atal rhag pontio bwlch ei Aralledd, a chael ei adnabod fel person ‘gwyn’. Yn eilbeth, drwy’r broses o geisio dod yn wyn drwy feistroli’r iaith, mae’r unigolyn yn y pen draw yn cael ei ynysu oddi wrth ei gymuned, ac oddi wrth Dduder i gyflwr o ddi-fod.

Yn yr ysgrif ‘Immigrants and Minorities in Wales’ mae Glenn Jordan (2005) yn rhoi enghreifftiau o batrymau tebyg o ‘fygydau’ gwyn mewn cyd-destun Cymreig, gan dynnu sylw at ddisgrifiadau yn y wasg o fewnfudwyr trefedigaethol i Gaerdydd, gan gynnwys Mahmood Mattan. Dienyddiwyd Mattan ar ôl cael ei ganfod yn euog ar gam o lofruddio Lily Volpert yn 1952. Mae lluniau o’r cyfnod yn ei ddangos wedi’i wisgo’n smart, ond mae’r wasg yn ei ddisgrifio fel ‘semi-civilized’. Er iddo fabwysiadu gwisg ac arferion y trefedigaethwyr, nid yw’n ddigon i godi’r unigolyn Du, sydd wedi ei arallu, i gyflwr ‘diwylliedig’: “When one is pre-defined as Other, strategies for achieving respectability and acceptance may be doomed to failure. The struggle for recognition may not lead to mutual transformation of Colonizer and Colonized [...] but to the ‘Thought-He-Was-Civilized’ Savage’s death” (Jordan: 2005: t.63).

Daw ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961) o gyfnod mwy diweddar ym mywyd Fanon, pan oedd yn ymwneud â’r gwrthryfel gwrthdrefedigaethol yn Algeria. Mae’r gyfrol wleidyddol hon yn ymdrin â’r frwydr yn erbyn [[trefedigaethedd]] mewn modd ymarferol ond hefyd drwy drafod effaith trefedigaeth ar gyflwr meddyliol. Mae Fanon yn dadlau yma fod trais yn rhan annatod o’r ymdrech wrthdrefedigaethol, gan fod trais yn rhoi’r sioc angenrheidiol sy’n ansefydlogi’r system drefedigaethol. Mae trais yn gwneud hynny ar ddwy lefel, gan ansefydlogi trefedigaeth y dychymyg, sef sut y rhesymolir perthnasau hierarchaidd o fewn y system drefedigaethol, yn ogystal â dad-sefydlogi’r realiti materol sy’n cynnal y system.

Mae trais hefyd yn gyfrwng i greu’r dyfodol ôl-drefedigaethol, hynny yw, y dyfodol ôl-annibyniaeth. Nid yw Fanon o blaid edrych i’r gorffennol cyn-drefedigaethol am atebion ar gyfer y dyfodol ôl-drefedigaethol, na dibynnu ar syniadau hanesyddol am ddiwylliant cenedlaethol. Rhaid i’r rhain gael eu creu o’r newydd, ac fe sicrheir y toriad hwn â’r gorffennol drwy drais chwyldroadol.

Gan edrych at y dyfodol hwn, mae Fanon yn dychmygu math newydd o ddyneiddiaeth sy’n cael gwared o’r [[hiliaeth]] a’r gorthrwm sy’n cynnal dyneiddiaeth Ewropeaidd. Rhaid i’r wladwriaeth neu’r genedl ôl-drefedigaethol ganfod ffurfiau newydd o’i chynnal ei hun, yn hytrach nag ail-greu’r ffurfiau Ewropeaidd gormesol hynny a esgorodd ar drefedigaethedd.

Ar sail hyn, mae Pramod K. Nayar (2013) yn dadlau dros ystyried Fanon fel dyneiddiwr ôl-drefedigaethol. Er bod Fanon yn gwneud defnydd o’r ddeuoliaeth rhwng y Du a’r gwyn (yn ei ddadansoddiad o hiliaeth yn ''Peau noire, masques blancs'') ac yn pwysleisio pwysigrwydd diwylliannau cenedlaethol a thrais yn y frwydr dros annibyniaeth (yn ''Les damnés de la terre''), mae’n ymwybodol o gyfyngiadau’r strwythurau hyn hefyd, a bod angen eu disodli yn y dyfodol ôl-drefedigaethol. Rhaid eu hadnabod er mwyn eu disodli, ac yn ei waith mae Fanon yn [[datblygu]] gwybodaeth drwyadl ohonynt.

'''3. Clo'''

Mae dylanwad syniadau Fanon yn bellgyrhaeddol, ac wedi dylanwadu ar astudiaethau ôl-drefedigaethedd ar hil, [[cenedlaetholdeb]] a hunaniaeth ddiwylliannol, a meysydd mor eang ag anthropoleg, astudiaethau diwylliannol, astudiaethau <nowiki>ffilm</nowiki>, a meddygaeth. Dylanwadodd ar theori ôl-drefedigaethol, yn enwedig ar waith pobl fel Edward Said (1935–2003) a Homi K. Bhabha (1949– ). Dylanwadodd ei syniadau ynghylch gwrth-drefedigaethedd ar fudiadau rhyddhad fel y Black Power Movement yn America, ac ar chwyldroadwyr fel Malcolm X a Che Guevara.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Frantz Fanon wedi’u creu gan Emily Pemberton a Huw Williams (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narratio''n (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Jordan, G. (2005), ‘Immigrants and Minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Nayar, P. K. (2013), ''Frantz Fanon'' (London: Routledge).

Pemberton, E. a Williams, H. (2022), ''Frantz Fanon''
https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 23 Mai 2022].

Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Sheppard, L. (2018), ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. (2005), ‘Can we live together? Wales and the multicultural question’, ''Transactions of the Honorouble Society of Cymmrodorion 2004'', 11, 216–30.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Fanon, Frantz

2024-09-08T08:46:53Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1. Bywgraffiad'''

Seiciatrydd o Ynys Martinique oedd Frantz Omar Fanon (1925–61). Mae ei waith athronyddol yn ymwneud â [[hiliaeth]], [[trefedigaethedd]], gwrth-drefedigaethedd a dad-drefedigaethu. Yn ogystal â dadansoddi amodau seicolegol a diwylliannol gorthrwm trefedigaethol, ysgrifennodd yn helaeth am y broses o ddad-drefedigaethu ac am y posibiliadau o ddyfodol ôl-drefedigaethol dyneiddiol.

Cafodd ei brofiadau yn Martinique, oedd yn drefedigaeth Ffrengig, ac yna yn Ffrainc ddylanwad mawr ar ei waith. Yn Martinique mynychodd y Lycée Schoelcher, lle daeth dan ddylanwad un o athrawon yr ysgol, sef Aimé Césaire (1913–2008). Roedd Césaire yn rhan o’r mudiad Négritude oedd ar ei anterth yn y 1930au o fewn y gymuned ryngwladol o ddeallusion diaspora Affricanaidd, Ffrangeg eu hiaith. Theori lenyddol a beirniadol oedd yn gwrthwynebu [[trefedigaethedd]] ac yn dathlu Duder (''Blackness'') oedd Négritude. Bu syniadau’r mudiad yn ddylanwad ar waith Fanon trwy gydol ei yrfa.

Gadawodd Martinique yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan gafodd yr ynys ei meddiannu gan luoedd pleidiol i Vichy. Ymunodd Fanon â Lluoedd Ffrainc Rydd a theithio i Algeria a Ffrainc, lle profodd [[hiliaeth]] Ewropeaidd, profiad y mae’n cyfeirio ato yn aml yn ei waith ar [[hiliaeth]]. Wedi’r rhyfel, yn 1945, dychwelodd i Martinique, ond yn fuan wedyn aeth i Ffrainc i astudio meddygaeth a seiciatreg. Yn y cyfnod hwn cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf, ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'', 1952), oedd yn ymdrin â phrofiadau pobl Ddu o fewn cymdeithas lle roedd pobl wyn yn rheoli.

Rhwng 1953 ac 1957 bu’n gweithio fel seiciatrydd yn Algeria, oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd, a phan ddechreuodd y gwrthryfel Algeraidd yn 1954 ymunodd Fanon â’r ''Front de Liberation Nationale'' (FLN). Trwy ei ymwneud â’r gwrthryfel yn Algeria, trodd ei sylw oddi wrth ganolbwyntio ar [[hil]] yn benodol i ystyried [[trefedigaethedd]], a gwrth-drefedigaethedd yn fwy eang.

Yn 1957, cafodd ei estraddodi o Algeria, ac ymunodd yn fwy agored yng ngweithgareddau’r FLN yn Tunis. Pan oedd yn gweithio gyda’r FLN, cafodd Fanon ddiagnosis o lewcemia, ac ar ôl cael triniaeth yn yr Undeb Sofietaidd a’r Unol Daleithiau, bu farw yn 1961, yn fuan wedi iddo orffen ei lyfr olaf, ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961).

'''2. ''Peau noire, masques blancs a Les damnés de la terre'' '''

Cyhoeddwyd un o weithiau pwysicaf Fanon yn 1952, pan oedd yn 27 oed ac yn byw yn Ffrainc. Yn ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') mae Fanon yn ystyried [[hiliaeth]] yn erbyn pobl Ddu, ei gwreiddiau, a’i heffaith seicolegol. Mae’n dangos y rôl y mae deuoliaethau hiliol yn eu chwarae mewn prosesau trefedigaethol. Trwy dynnu ar ei brofiad ym myd seicoleg, mae Fanon yn dangos sut mae’r syniadau hyn yn dylanwadu ar y trefedigaethwr a’r rhai sy’n cael eu trefedigaethu fel ei gilydd – hynny ydi, y person gwyn a’r person Du. Mae’n tynnu sylw at y modd y gall trefedigaethu effeithio ar seicoleg y rhai sy’n cael eu trefedigaethu, drwy ymyrryd yn eu hiaith, eu diwylliant, eu [[crefydd]], a’u haddysg.

Yn ôl Fanon, mae’r broses drefedigaethol yn dinistrio sail hunaniaeth Ddu, ac felly gorfodir y person Du o fewn cyfundrefn drefedigaethol i ganfod ei hunaniaeth drwy ddiwylliant gwyn, y diwylliant dominyddol. Mae’r person Du yn ysu am gael ei adnabod fel rhywun gwyn, a’r un a all roi’r hunaniaeth honno iddo yw’r person gwyn. Daw’r person Du felly i fabwysiadu sawl ‘mwgwd’ gwyn, gan berfformio elfennau o ddiwylliant y person gwyn o fewn cyd-destun lle na fydd y perfformiad byth yn llwyddiannus. O ganlyniad, gadewir yr unigolyn yn y bwlch rhwng y ddwy hunaniaeth, ddim yn Ddu nac yn wyn, mewn cyflwr o ‘ddi-fod’ (''non-being'').

Mae Fanon yn codi cwestiynau pwysig yma am rôl iaith. Gan gymryd bod siarad iaith yn golygu bod yn rhan o fydysawd diwylliannol yr iaith honno a bod iaith yn creu realiti, yna beth yw goblygiadau hyn i bobl a drefedigaethwyd, ond sy’n siarad iaith y trefedigaethwyr? Trigolion tiriogaethau trefedigaethol Ffrainc, Ffrangeg eu hiaith, sy’n cael eu hystyried gan Fanon. Yn y gyfrol ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’ ''(2018), mae Lisa Sheppard yn trafod syniadau Fanon am iaith yng nghyd-destun amlddiwylliannaeth (''multiculturalism'') yng Nghymru. Mae Fanon yn pwysleisio fod iaith yn rhan hanfodol o ddiwylliant, ac yn achos pobl Ddu yn nhiriogaethau Ffrainc, mae ‘arddel diwylliant ac iaith swyddogol Ffrainc yn peri i’r iaith honno a’r diwylliant hwnnw, sy’n gysylltiedig yn ei hanfod â phobl wyn, ymddangos fel y ffon fesur y caiff ieithoedd a diwylliannau y rhai a drefedigaethwyd eu cymharu â hi’ (t.19). Mae Sheppard yn cymharu hyn â safbwynt rhai yng Nghymru, fel Charlotte Williams (2005), sy’n dadlau fod gormod o bwyslais yn cael ei roi ar y Gymraeg fel ffordd o ddiffinio Cymreictod gan mai lleiafrif o boblogaeth Cymru sy’n ei siarad, ac felly fod hyn yn <nowiki>dieithrio</nowiki> llawer o bobl o’u hunaniaeth Gymreig, yn enwedig Cymry o liw.

Gan droi yn ôl at Fanon a’r cysyniad o fabwysiadu ‘mwgwd’ gwyn, un mwgwd posibl yw meistrolaeth o’r iaith Ffrangeg, yr iaith ‘wen’. Trwy geisio meistroli’r iaith, gall y person Du ddod yn agos at fod yn ‘wyn’, ond bydd realiti ‘epidermaidd’ lliw ei groen yn ei atal rhag pontio bwlch ei Aralledd, a chael ei adnabod fel person ‘gwyn’. Yn eilbeth, drwy’r broses o geisio dod yn wyn drwy feistroli’r iaith, mae’r unigolyn yn y pen draw yn cael ei ynysu oddi wrth ei gymuned, ac oddi wrth Dduder i gyflwr o ddi-fod.

Yn yr ysgrif ‘Immigrants and Minorities in Wales’ mae Glenn Jordan (2005) yn rhoi enghreifftiau o batrymau tebyg o ‘fygydau’ gwyn mewn cyd-destun Cymreig, gan dynnu sylw at ddisgrifiadau yn y wasg o fewnfudwyr trefedigaethol i Gaerdydd, gan gynnwys Mahmood Mattan. Dienyddiwyd Mattan ar ôl cael ei ganfod yn euog ar gam o lofruddio Lily Volpert yn 1952. Mae lluniau o’r cyfnod yn ei ddangos wedi’i wisgo’n smart, ond mae’r wasg yn ei ddisgrifio fel ‘semi-civilized’. Er iddo fabwysiadu gwisg ac arferion y trefedigaethwyr, nid yw’n ddigon i godi’r unigolyn Du, sydd wedi ei arallu, i gyflwr ‘diwylliedig’: “When one is pre-defined as Other, strategies for achieving respectability and acceptance may be doomed to failure. The struggle for recognition may not lead to mutual transformation of Colonizer and Colonized [...] but to the ‘Thought-He-Was-Civilized’ Savage’s death” (Jordan: 2005: t.63).

Daw ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961) o gyfnod mwy diweddar ym mywyd Fanon, pan oedd yn ymwneud â’r gwrthryfel gwrthdrefedigaethol yn Algeria. Mae’r gyfrol wleidyddol hon yn ymdrin â’r frwydr yn erbyn [[trefedigaethedd]] mewn modd ymarferol ond hefyd drwy drafod effaith trefedigaeth ar gyflwr meddyliol. Mae Fanon yn dadlau yma fod trais yn rhan annatod o’r ymdrech wrthdrefedigaethol, gan fod trais yn rhoi’r sioc angenrheidiol sy’n ansefydlogi’r system drefedigaethol. Mae trais yn gwneud hynny ar ddwy lefel, gan ansefydlogi trefedigaeth y dychymyg, sef sut y rhesymolir perthnasau hierarchaidd o fewn y system drefedigaethol, yn ogystal â dad-sefydlogi’r realiti materol sy’n cynnal y system.

Mae trais hefyd yn gyfrwng i greu’r dyfodol ôl-drefedigaethol, hynny yw, y dyfodol ôl-annibyniaeth. Nid yw Fanon o blaid edrych i’r gorffennol cyn-drefedigaethol am atebion ar gyfer y dyfodol ôl-drefedigaethol, na dibynnu ar syniadau hanesyddol am ddiwylliant cenedlaethol. Rhaid i’r rhain gael eu creu o’r newydd, ac fe sicrheir y toriad hwn â’r gorffennol drwy drais chwyldroadol.

Gan edrych at y dyfodol hwn, mae Fanon yn dychmygu math newydd o ddyneiddiaeth sy’n cael gwared o’r hiliaeth a’r gorthrwm sy’n cynnal dyneiddiaeth Ewropeaidd. Rhaid i’r wladwriaeth neu’r genedl ôl-drefedigaethol ganfod ffurfiau newydd o’i chynnal ei hun, yn hytrach nag ail-greu’r ffurfiau Ewropeaidd gormesol hynny a esgorodd ar drefedigaethedd.

Ar sail hyn, mae Pramod K. Nayar (2013) yn dadlau dros ystyried Fanon fel dyneiddiwr ôl-drefedigaethol. Er bod Fanon yn gwneud defnydd o’r ddeuoliaeth rhwng y Du a’r gwyn (yn ei ddadansoddiad o hiliaeth yn ''Peau noire, masques blancs'') ac yn pwysleisio pwysigrwydd diwylliannau cenedlaethol a thrais yn y frwydr dros annibyniaeth (yn ''Les damnés de la terre''), mae’n ymwybodol o gyfyngiadau’r strwythurau hyn hefyd, a bod angen eu disodli yn y dyfodol ôl-drefedigaethol. Rhaid eu hadnabod er mwyn eu disodli, ac yn ei waith mae Fanon yn [[datblygu]] gwybodaeth drwyadl ohonynt.

'''3. Clo'''

Mae dylanwad syniadau Fanon yn bellgyrhaeddol, ac wedi dylanwadu ar astudiaethau ôl-drefedigaethedd ar hil, [[cenedlaetholdeb]] a hunaniaeth ddiwylliannol, a meysydd mor eang ag anthropoleg, astudiaethau diwylliannol, astudiaethau <nowiki>ffilm</nowiki>, a meddygaeth. Dylanwadodd ar theori ôl-drefedigaethol, yn enwedig ar waith pobl fel Edward Said (1935–2003) a Homi K. Bhabha (1949– ). Dylanwadodd ei syniadau ynghylch gwrth-drefedigaethedd ar fudiadau rhyddhad fel y Black Power Movement yn America, ac ar chwyldroadwyr fel Malcolm X a Che Guevara.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Frantz Fanon wedi’u creu gan Emily Pemberton a Huw Williams (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narratio''n (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Jordan, G. (2005), ‘Immigrants and Minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Nayar, P. K. (2013), ''Frantz Fanon'' (London: Routledge).

Pemberton, E. a Williams, H. (2022), ''Frantz Fanon''
https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 23 Mai 2022].

Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Sheppard, L. (2018), ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’''(<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. (2005), ‘Can we live together? Wales and the multicultural question’, ''Transactions of the Honorouble Society of Cymmrodorion 2004'', 11, 216–30.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Fanon, Frantz

2024-09-08T08:44:55Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1. Bywgraffiad'''

Seiciatrydd o Ynys Martinique oedd Frantz Omar Fanon (1925–61). Mae ei waith athronyddol yn ymwneud â [[hiliaeth]], [[trefedigaethedd]], gwrth-drefedigaethedd a dad-drefedigaethu. Yn ogystal â dadansoddi amodau seicolegol a diwylliannol gorthrwm trefedigaethol, ysgrifennodd yn helaeth am y broses o ddad-drefedigaethu ac am y posibiliadau o ddyfodol ôl-drefedigaethol dyneiddiol.

Cafodd ei brofiadau yn Martinique, oedd yn drefedigaeth Ffrengig, ac yna yn Ffrainc ddylanwad mawr ar ei waith. Yn Martinique mynychodd y Lycée Schoelcher, lle daeth dan ddylanwad un o athrawon yr ysgol, sef Aimé Césaire (1913–2008). Roedd Césaire yn rhan o’r mudiad Négritude oedd ar ei anterth yn y 1930au o fewn y gymuned ryngwladol o ddeallusion diaspora Affricanaidd, Ffrangeg eu hiaith. Theori lenyddol a beirniadol oedd yn gwrthwynebu [[trefedigaethedd]] ac yn dathlu Duder (''Blackness'') oedd Négritude. Bu syniadau’r mudiad yn ddylanwad ar waith Fanon trwy gydol ei yrfa.

Gadawodd Martinique yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan gafodd yr ynys ei meddiannu gan luoedd pleidiol i Vichy. Ymunodd Fanon â Lluoedd Ffrainc Rydd a theithio i Algeria a Ffrainc, lle profodd [[hiliaeth]] Ewropeaidd, profiad y mae’n cyfeirio ato yn aml yn ei waith ar [[hiliaeth]]. Wedi’r rhyfel, yn 1945, dychwelodd i Martinique, ond yn fuan wedyn aeth i Ffrainc i astudio meddygaeth a seiciatreg. Yn y cyfnod hwn cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf, ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'', 1952), oedd yn ymdrin â phrofiadau pobl Ddu o fewn cymdeithas lle roedd pobl wyn yn rheoli.

Rhwng 1953 ac 1957 bu’n gweithio fel seiciatrydd yn Algeria, oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd, a phan ddechreuodd y gwrthryfel Algeraidd yn 1954 ymunodd Fanon â’r ''Front de Liberation Nationale'' (FLN). Trwy ei ymwneud â’r gwrthryfel yn Algeria, trodd ei sylw oddi wrth ganolbwyntio ar [[hil]] yn benodol i ystyried [[trefedigaethedd]], a gwrth-drefedigaethedd yn fwy eang.

Yn 1957, cafodd ei estraddodi o Algeria, ac ymunodd yn fwy agored yng ngweithgareddau’r FLN yn Tunis. Pan oedd yn gweithio gyda’r FLN, cafodd Fanon ddiagnosis o lewcemia, ac ar ôl cael triniaeth yn yr Undeb Sofietaidd a’r Unol Daleithiau, bu farw yn 1961, yn fuan wedi iddo orffen ei lyfr olaf, ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961).

'''2. ''Peau noire, masques blancs a Les damnés de la terre'' '''

Cyhoeddwyd un o weithiau pwysicaf Fanon yn 1952, pan oedd yn 27 oed ac yn byw yn Ffrainc. Yn ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') mae Fanon yn ystyried hiliaeth yn erbyn pobl Ddu, ei gwreiddiau, a’i heffaith seicolegol. Mae’n dangos y rôl y mae deuoliaethau hiliol yn eu chwarae mewn prosesau trefedigaethol. Trwy dynnu ar ei brofiad ym myd seicoleg, mae Fanon yn dangos sut mae’r syniadau hyn yn dylanwadu ar y trefedigaethwr a’r rhai sy’n cael eu trefedigaethu fel ei gilydd – hynny ydi, y person gwyn a’r person Du. Mae’n tynnu sylw at y modd y gall trefedigaethu effeithio ar seicoleg y rhai sy’n cael eu trefedigaethu, drwy ymyrryd yn eu hiaith, eu diwylliant, eu [[crefydd]], a’u haddysg.

Yn ôl Fanon, mae’r broses drefedigaethol yn dinistrio sail hunaniaeth Ddu, ac felly gorfodir y person Du o fewn cyfundrefn drefedigaethol i ganfod ei hunaniaeth drwy ddiwylliant gwyn, y diwylliant dominyddol. Mae’r person Du yn ysu am gael ei adnabod fel rhywun gwyn, a’r un a all roi’r hunaniaeth honno iddo yw’r person gwyn. Daw’r person Du felly i fabwysiadu sawl ‘mwgwd’ gwyn, gan berfformio elfennau o ddiwylliant y person gwyn o fewn cyd-destun lle na fydd y perfformiad byth yn llwyddiannus. O ganlyniad, gadewir yr unigolyn yn y bwlch rhwng y ddwy hunaniaeth, ddim yn Ddu nac yn wyn, mewn cyflwr o ‘ddi-fod’ (''non-being'').

Mae Fanon yn codi cwestiynau pwysig yma am rôl iaith. Gan gymryd bod siarad iaith yn golygu bod yn rhan o fydysawd diwylliannol yr iaith honno a bod iaith yn creu realiti, yna beth yw goblygiadau hyn i bobl a drefedigaethwyd, ond sy’n siarad iaith y trefedigaethwyr? Trigolion tiriogaethau trefedigaethol Ffrainc, Ffrangeg eu hiaith, sy’n cael eu hystyried gan Fanon. Yn y gyfrol ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’ ''(2018), mae Lisa Sheppard yn trafod syniadau Fanon am iaith yng nghyd-destun amlddiwylliannaeth (''multiculturalism'') yng Nghymru. Mae Fanon yn pwysleisio fod iaith yn rhan hanfodol o ddiwylliant, ac yn achos pobl Ddu yn nhiriogaethau Ffrainc, mae ‘arddel diwylliant ac iaith swyddogol Ffrainc yn peri i’r iaith honno a’r diwylliant hwnnw, sy’n gysylltiedig yn ei hanfod â phobl wyn, ymddangos fel y ffon fesur y caiff ieithoedd a diwylliannau y rhai a drefedigaethwyd eu cymharu â hi’ (t.19). Mae Sheppard yn cymharu hyn â safbwynt rhai yng Nghymru, fel Charlotte Williams (2005), sy’n dadlau fod gormod o bwyslais yn cael ei roi ar y Gymraeg fel ffordd o ddiffinio Cymreictod gan mai lleiafrif o boblogaeth Cymru sy’n ei siarad, ac felly fod hyn yn <nowiki>dieithrio</nowiki> llawer o bobl o’u hunaniaeth Gymreig, yn enwedig Cymry o liw.

Gan droi yn ôl at Fanon a’r cysyniad o fabwysiadu ‘mwgwd’ gwyn, un mwgwd posibl yw meistrolaeth o’r iaith Ffrangeg, yr iaith ‘wen’. Trwy geisio meistroli’r iaith, gall y person Du ddod yn agos at fod yn ‘wyn’, ond bydd realiti ‘epidermaidd’ lliw ei groen yn ei atal rhag pontio bwlch ei Aralledd, a chael ei adnabod fel person ‘gwyn’. Yn eilbeth, drwy’r broses o geisio dod yn wyn drwy feistroli’r iaith, mae’r unigolyn yn y pen draw yn cael ei ynysu oddi wrth ei gymuned, ac oddi wrth Dduder i gyflwr o ddi-fod.

Yn yr ysgrif ‘Immigrants and Minorities in Wales’ mae Glenn Jordan (2005) yn rhoi enghreifftiau o batrymau tebyg o ‘fygydau’ gwyn mewn cyd-destun Cymreig, gan dynnu sylw at ddisgrifiadau yn y wasg o fewnfudwyr trefedigaethol i Gaerdydd, gan gynnwys Mahmood Mattan. Dienyddiwyd Mattan ar ôl cael ei ganfod yn euog ar gam o lofruddio Lily Volpert yn 1952. Mae lluniau o’r cyfnod yn ei ddangos wedi’i wisgo’n smart, ond mae’r wasg yn ei ddisgrifio fel ‘semi-civilized’. Er iddo fabwysiadu gwisg ac arferion y trefedigaethwyr, nid yw’n ddigon i godi’r unigolyn Du, sydd wedi ei arallu, i gyflwr ‘diwylliedig’: “When one is pre-defined as Other, strategies for achieving respectability and acceptance may be doomed to failure. The struggle for recognition may not lead to mutual transformation of Colonizer and Colonized [...] but to the ‘Thought-He-Was-Civilized’ Savage’s death” (Jordan: 2005: t.63).

Daw ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961) o gyfnod mwy diweddar ym mywyd Fanon, pan oedd yn ymwneud â’r gwrthryfel gwrthdrefedigaethol yn Algeria. Mae’r gyfrol wleidyddol hon yn ymdrin â’r frwydr yn erbyn [[trefedigaethedd]] mewn modd ymarferol ond hefyd drwy drafod effaith trefedigaeth ar gyflwr meddyliol. Mae Fanon yn dadlau yma fod trais yn rhan annatod o’r ymdrech wrthdrefedigaethol, gan fod trais yn rhoi’r sioc angenrheidiol sy’n ansefydlogi’r system drefedigaethol. Mae trais yn gwneud hynny ar ddwy lefel, gan ansefydlogi trefedigaeth y dychymyg, sef sut y rhesymolir perthnasau hierarchaidd o fewn y system drefedigaethol, yn ogystal â dad-sefydlogi’r realiti materol sy’n cynnal y system.

Mae trais hefyd yn gyfrwng i greu’r dyfodol ôl-drefedigaethol, hynny yw, y dyfodol ôl-annibyniaeth. Nid yw Fanon o blaid edrych i’r gorffennol cyn-drefedigaethol am atebion ar gyfer y dyfodol ôl-drefedigaethol, na dibynnu ar syniadau hanesyddol am ddiwylliant cenedlaethol. Rhaid i’r rhain gael eu creu o’r newydd, ac fe sicrheir y toriad hwn â’r gorffennol drwy drais chwyldroadol.

Gan edrych at y dyfodol hwn, mae Fanon yn dychmygu math newydd o ddyneiddiaeth sy’n cael gwared o’r hiliaeth a’r gorthrwm sy’n cynnal dyneiddiaeth Ewropeaidd. Rhaid i’r wladwriaeth neu’r genedl ôl-drefedigaethol ganfod ffurfiau newydd o’i chynnal ei hun, yn hytrach nag ail-greu’r ffurfiau Ewropeaidd gormesol hynny a esgorodd ar drefedigaethedd.

Ar sail hyn, mae Pramod K. Nayar (2013) yn dadlau dros ystyried Fanon fel dyneiddiwr ôl-drefedigaethol. Er bod Fanon yn gwneud defnydd o’r ddeuoliaeth rhwng y Du a’r gwyn (yn ei ddadansoddiad o hiliaeth yn ''Peau noire, masques blancs'') ac yn pwysleisio pwysigrwydd diwylliannau cenedlaethol a thrais yn y frwydr dros annibyniaeth (yn ''Les damnés de la terre''), mae’n ymwybodol o gyfyngiadau’r strwythurau hyn hefyd, a bod angen eu disodli yn y dyfodol ôl-drefedigaethol. Rhaid eu hadnabod er mwyn eu disodli, ac yn ei waith mae Fanon yn [[datblygu]] gwybodaeth drwyadl ohonynt.

'''3. Clo'''

Mae dylanwad syniadau Fanon yn bellgyrhaeddol, ac wedi dylanwadu ar astudiaethau ôl-drefedigaethedd ar hil, [[cenedlaetholdeb]] a hunaniaeth ddiwylliannol, a meysydd mor eang ag anthropoleg, astudiaethau diwylliannol, astudiaethau <nowiki>ffilm</nowiki>, a meddygaeth. Dylanwadodd ar theori ôl-drefedigaethol, yn enwedig ar waith pobl fel Edward Said (1935–2003) a Homi K. Bhabha (1949– ). Dylanwadodd ei syniadau ynghylch gwrth-drefedigaethedd ar fudiadau rhyddhad fel y Black Power Movement yn America, ac ar chwyldroadwyr fel Malcolm X a Che Guevara.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Frantz Fanon wedi’u creu gan Emily Pemberton a Huw Williams (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narratio''n (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Jordan, G. (2005), ‘Immigrants and Minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Nayar, P. K. (2013), ''Frantz Fanon'' (London: Routledge).

Pemberton, E. a Williams, H. (2022), ''Frantz Fanon''
https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 23 Mai 2022].

Said, E. (1978), Orientalism (New York: Pantheon Books).

Sheppard, L. (2018), ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’''([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. (2005), ‘Can we live together? Wales and the multicultural question’, ''Transactions of the Honorouble Society of Cymmrodorion 2004'', 11, 216–30.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Fanon, Frantz

2024-09-08T08:41:08Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1. Bywgraffiad'''

Seiciatrydd o Ynys Martinique oedd Frantz Omar Fanon (1925–61). Mae ei waith athronyddol yn ymwneud â [[hiliaeth]], [[trefedigaethedd]], gwrth-drefedigaethedd a dad-drefedigaethu. Yn ogystal â dadansoddi amodau seicolegol a diwylliannol gorthrwm trefedigaethol, ysgrifennodd yn helaeth am y broses o ddad-drefedigaethu ac am y posibiliadau o ddyfodol ôl-drefedigaethol dyneiddiol.

Cafodd ei brofiadau yn Martinique, oedd yn drefedigaeth Ffrengig, ac yna yn Ffrainc ddylanwad mawr ar ei waith. Yn Martinique mynychodd y Lycée Schoelcher, lle daeth dan ddylanwad un o athrawon yr ysgol, sef Aimé Césaire (1913–2008). Roedd Césaire yn rhan o’r mudiad Négritude oedd ar ei anterth yn y 1930au o fewn y gymuned ryngwladol o ddeallusion diaspora Affricanaidd, Ffrangeg eu hiaith. Theori lenyddol a beirniadol oedd yn gwrthwynebu [[trefedigaethedd]] ac yn dathlu Duder (''Blackness'') oedd Négritude. Bu syniadau’r mudiad yn ddylanwad ar waith Fanon trwy gydol ei yrfa.

Gadawodd Martinique yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan gafodd yr ynys ei meddiannu gan luoedd pleidiol i Vichy. Ymunodd Fanon â Lluoedd Ffrainc Rydd a theithio i Algeria a Ffrainc, lle profodd [[hiliaeth]] Ewropeaidd, profiad y mae’n cyfeirio ato yn aml yn ei waith ar hiliaeth. Wedi’r rhyfel, yn 1945, dychwelodd i Martinique, ond yn fuan wedyn aeth i Ffrainc i astudio meddygaeth a seiciatreg. Yn y cyfnod hwn cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf, ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'', 1952), oedd yn ymdrin â phrofiadau pobl Ddu o fewn cymdeithas lle roedd pobl wyn yn rheoli.

Rhwng 1953 ac 1957 bu’n gweithio fel seiciatrydd yn Algeria, oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd, a phan ddechreuodd y gwrthryfel Algeraidd yn 1954 ymunodd Fanon â’r ''Front de Liberation Nationale'' (FLN). Trwy ei ymwneud â’r gwrthryfel yn Algeria, trodd ei sylw oddi wrth ganolbwyntio ar [[hil]] yn benodol i ystyried [[trefedigaethedd]], a gwrth-drefedigaethedd yn fwy eang.

Yn 1957, cafodd ei estraddodi o Algeria, ac ymunodd yn fwy agored yng ngweithgareddau’r FLN yn Tunis. Pan oedd yn gweithio gyda’r FLN, cafodd Fanon ddiagnosis o lewcemia, ac ar ôl cael triniaeth yn yr Undeb Sofietaidd a’r Unol Daleithiau, bu farw yn 1961, yn fuan wedi iddo orffen ei lyfr olaf, ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961).

'''2. ''Peau noire, masques blancs a Les damnés de la terre'' '''

Cyhoeddwyd un o weithiau pwysicaf Fanon yn 1952, pan oedd yn 27 oed ac yn byw yn Ffrainc. Yn ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') mae Fanon yn ystyried hiliaeth yn erbyn pobl Ddu, ei gwreiddiau, a’i heffaith seicolegol. Mae’n dangos y rôl y mae deuoliaethau hiliol yn eu chwarae mewn prosesau trefedigaethol. Trwy dynnu ar ei brofiad ym myd seicoleg, mae Fanon yn dangos sut mae’r syniadau hyn yn dylanwadu ar y trefedigaethwr a’r rhai sy’n cael eu trefedigaethu fel ei gilydd – hynny ydi, y person gwyn a’r person Du. Mae’n tynnu sylw at y modd y gall trefedigaethu effeithio ar seicoleg y rhai sy’n cael eu trefedigaethu, drwy ymyrryd yn eu hiaith, eu diwylliant, eu [[crefydd]], a’u haddysg.

Yn ôl Fanon, mae’r broses drefedigaethol yn dinistrio sail hunaniaeth Ddu, ac felly gorfodir y person Du o fewn cyfundrefn drefedigaethol i ganfod ei hunaniaeth drwy ddiwylliant gwyn, y diwylliant dominyddol. Mae’r person Du yn ysu am gael ei adnabod fel rhywun gwyn, a’r un a all roi’r hunaniaeth honno iddo yw’r person gwyn. Daw’r person Du felly i fabwysiadu sawl ‘mwgwd’ gwyn, gan berfformio elfennau o ddiwylliant y person gwyn o fewn cyd-destun lle na fydd y perfformiad byth yn llwyddiannus. O ganlyniad, gadewir yr unigolyn yn y bwlch rhwng y ddwy hunaniaeth, ddim yn Ddu nac yn wyn, mewn cyflwr o ‘ddi-fod’ (''non-being'').

Mae Fanon yn codi cwestiynau pwysig yma am rôl iaith. Gan gymryd bod siarad iaith yn golygu bod yn rhan o fydysawd diwylliannol yr iaith honno a bod iaith yn creu realiti, yna beth yw goblygiadau hyn i bobl a drefedigaethwyd, ond sy’n siarad iaith y trefedigaethwyr? Trigolion tiriogaethau trefedigaethol Ffrainc, Ffrangeg eu hiaith, sy’n cael eu hystyried gan Fanon. Yn y gyfrol ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’ ''(2018), mae Lisa Sheppard yn trafod syniadau Fanon am iaith yng nghyd-destun amlddiwylliannaeth (''multiculturalism'') yng Nghymru. Mae Fanon yn pwysleisio fod iaith yn rhan hanfodol o ddiwylliant, ac yn achos pobl Ddu yn nhiriogaethau Ffrainc, mae ‘arddel diwylliant ac iaith swyddogol Ffrainc yn peri i’r iaith honno a’r diwylliant hwnnw, sy’n gysylltiedig yn ei hanfod â phobl wyn, ymddangos fel y ffon fesur y caiff ieithoedd a diwylliannau y rhai a drefedigaethwyd eu cymharu â hi’ (t.19). Mae Sheppard yn cymharu hyn â safbwynt rhai yng Nghymru, fel Charlotte Williams (2005), sy’n dadlau fod gormod o bwyslais yn cael ei roi ar y Gymraeg fel ffordd o ddiffinio Cymreictod gan mai lleiafrif o boblogaeth Cymru sy’n ei siarad, ac felly fod hyn yn <nowiki>dieithrio</nowiki> llawer o bobl o’u hunaniaeth Gymreig, yn enwedig Cymry o liw.

Gan droi yn ôl at Fanon a’r cysyniad o fabwysiadu ‘mwgwd’ gwyn, un mwgwd posibl yw meistrolaeth o’r iaith Ffrangeg, yr iaith ‘wen’. Trwy geisio meistroli’r iaith, gall y person Du ddod yn agos at fod yn ‘wyn’, ond bydd realiti ‘epidermaidd’ lliw ei groen yn ei atal rhag pontio bwlch ei Aralledd, a chael ei adnabod fel person ‘gwyn’. Yn eilbeth, drwy’r broses o geisio dod yn wyn drwy feistroli’r iaith, mae’r unigolyn yn y pen draw yn cael ei ynysu oddi wrth ei gymuned, ac oddi wrth Dduder i gyflwr o ddi-fod.

Yn yr ysgrif ‘Immigrants and Minorities in Wales’ mae Glenn Jordan (2005) yn rhoi enghreifftiau o batrymau tebyg o ‘fygydau’ gwyn mewn cyd-destun Cymreig, gan dynnu sylw at ddisgrifiadau yn y wasg o fewnfudwyr trefedigaethol i Gaerdydd, gan gynnwys Mahmood Mattan. Dienyddiwyd Mattan ar ôl cael ei ganfod yn euog ar gam o lofruddio Lily Volpert yn 1952. Mae lluniau o’r cyfnod yn ei ddangos wedi’i wisgo’n smart, ond mae’r wasg yn ei ddisgrifio fel ‘semi-civilized’. Er iddo fabwysiadu gwisg ac arferion y trefedigaethwyr, nid yw’n ddigon i godi’r unigolyn Du, sydd wedi ei arallu, i gyflwr ‘diwylliedig’: “When one is pre-defined as Other, strategies for achieving respectability and acceptance may be doomed to failure. The struggle for recognition may not lead to mutual transformation of Colonizer and Colonized [...] but to the ‘Thought-He-Was-Civilized’ Savage’s death” (Jordan: 2005: t.63).

Daw ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961) o gyfnod mwy diweddar ym mywyd Fanon, pan oedd yn ymwneud â’r gwrthryfel gwrthdrefedigaethol yn Algeria. Mae’r gyfrol wleidyddol hon yn ymdrin â’r frwydr yn erbyn trefedigaethedd mewn modd ymarferol ond hefyd drwy drafod effaith trefedigaeth ar gyflwr meddyliol. Mae Fanon yn dadlau yma fod trais yn rhan annatod o’r ymdrech wrthdrefedigaethol, gan fod trais yn rhoi’r sioc angenrheidiol sy’n ansefydlogi’r system drefedigaethol. Mae trais yn gwneud hynny ar ddwy lefel, gan ansefydlogi trefedigaeth y dychymyg, sef sut y rhesymolir perthnasau hierarchaidd o fewn y system drefedigaethol, yn ogystal â dad-sefydlogi’r realiti materol sy’n cynnal y system.

Mae trais hefyd yn gyfrwng i greu’r dyfodol ôl-drefedigaethol, hynny yw, y dyfodol ôl-annibyniaeth. Nid yw Fanon o blaid edrych i’r gorffennol cyn-drefedigaethol am atebion ar gyfer y dyfodol ôl-drefedigaethol, na dibynnu ar syniadau hanesyddol am ddiwylliant cenedlaethol. Rhaid i’r rhain gael eu creu o’r newydd, ac fe sicrheir y toriad hwn â’r gorffennol drwy drais chwyldroadol.

Gan edrych at y dyfodol hwn, mae Fanon yn dychmygu math newydd o ddyneiddiaeth sy’n cael gwared o’r hiliaeth a’r gorthrwm sy’n cynnal dyneiddiaeth Ewropeaidd. Rhaid i’r wladwriaeth neu’r genedl ôl-drefedigaethol ganfod ffurfiau newydd o’i chynnal ei hun, yn hytrach nag ail-greu’r ffurfiau Ewropeaidd gormesol hynny a esgorodd ar drefedigaethedd.

Ar sail hyn, mae Pramod K. Nayar (2013) yn dadlau dros ystyried Fanon fel dyneiddiwr ôl-drefedigaethol. Er bod Fanon yn gwneud defnydd o’r ddeuoliaeth rhwng y Du a’r gwyn (yn ei ddadansoddiad o hiliaeth yn ''Peau noire, masques blancs'') ac yn pwysleisio pwysigrwydd diwylliannau cenedlaethol a thrais yn y frwydr dros annibyniaeth (yn ''Les damnés de la terre''), mae’n ymwybodol o gyfyngiadau’r strwythurau hyn hefyd, a bod angen eu disodli yn y dyfodol ôl-drefedigaethol. Rhaid eu hadnabod er mwyn eu disodli, ac yn ei waith mae Fanon yn [[datblygu]] gwybodaeth drwyadl ohonynt.

'''3. Clo'''

Mae dylanwad syniadau Fanon yn bellgyrhaeddol, ac wedi dylanwadu ar astudiaethau [[ôl-drefedigaethedd]] ar hil, [[cenedlaetholdeb]] a hunaniaeth ddiwylliannol, a meysydd mor eang ag anthropoleg, astudiaethau diwylliannol, astudiaethau [[ffilm]], a meddygaeth. Dylanwadodd ar theori ôl-drefedigaethol, yn enwedig ar waith pobl fel Edward Said (1935–2003) a Homi K. Bhabha (1949– ). Dylanwadodd ei syniadau ynghylch gwrth-drefedigaethedd ar fudiadau rhyddhad fel y Black Power Movement yn America, ac ar chwyldroadwyr fel Malcolm X a Che Guevara.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Frantz Fanon wedi’u creu gan Emily Pemberton a Huw Williams (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narratio''n (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Jordan, G. (2005), ‘Immigrants and Minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Nayar, P. K. (2013), ''Frantz Fanon'' (London: Routledge).

Pemberton, E. a Williams, H. (2022), ''Frantz Fanon''
https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 23 Mai 2022].

Said, E. (1978), Orientalism (New York: Pantheon Books).

Sheppard, L. (2018), ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’''([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. (2005), ‘Can we live together? Wales and the multicultural question’, ''Transactions of the Honorouble Society of Cymmrodorion 2004'', 11, 216–30.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Fanon, Frantz

2024-09-08T08:40:02Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ''''1. Bywgraffiad''' Seiciatrydd o Ynys Martinique oedd Frantz Omar Fanon (1925–61). Mae ei waith athronyddol yn ymwneud â hiliaeth, trefedigaet...'

'''1. Bywgraffiad'''

Seiciatrydd o Ynys Martinique oedd Frantz Omar Fanon (1925–61). Mae ei waith athronyddol yn ymwneud â [[hiliaeth]], [[trefedigaethedd]], gwrth-drefedigaethedd a dad-drefedigaethu. Yn ogystal â dadansoddi amodau seicolegol a diwylliannol gorthrwm trefedigaethol, ysgrifennodd yn helaeth am y broses o ddad-drefedigaethu ac am y posibiliadau o ddyfodol ôl-drefedigaethol dyneiddiol.

Cafodd ei brofiadau yn Martinique, oedd yn drefedigaeth Ffrengig, ac yna yn Ffrainc ddylanwad mawr ar ei waith. Yn Martinique mynychodd y Lycée Schoelcher, lle daeth dan ddylanwad un o athrawon yr ysgol, sef Aimé Césaire (1913–2008). Roedd Césaire yn rhan o’r mudiad Négritude oedd ar ei anterth yn y 1930au o fewn y gymuned ryngwladol o ddeallusion diaspora Affricanaidd, Ffrangeg eu hiaith. Theori lenyddol a beirniadol oedd yn gwrthwynebu [[trefedigaethedd]] ac yn dathlu Duder (''Blackness'') oedd Négritude. Bu syniadau’r mudiad yn ddylanwad ar waith Fanon trwy gydol ei yrfa.

Gadawodd Martinique yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan gafodd yr ynys ei meddiannu gan luoedd pleidiol i Vichy. Ymunodd Fanon â Lluoedd Ffrainc Rydd a theithio i Algeria a Ffrainc, lle profodd hiliaeth Ewropeaidd, profiad y mae’n cyfeirio ato yn aml yn ei waith ar hiliaeth. Wedi’r rhyfel, yn 1945, dychwelodd i Martinique, ond yn fuan wedyn aeth i Ffrainc i astudio meddygaeth a seiciatreg. Yn y cyfnod hwn cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf, ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'', 1952), oedd yn ymdrin â phrofiadau pobl Ddu o fewn cymdeithas lle roedd pobl wyn yn rheoli.

Rhwng 1953 ac 1957 bu’n gweithio fel seiciatrydd yn Algeria, oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd, a phan ddechreuodd y gwrthryfel Algeraidd yn 1954 ymunodd Fanon â’r ''Front de Liberation Nationale'' (FLN). Trwy ei ymwneud â’r gwrthryfel yn Algeria, trodd ei sylw oddi wrth ganolbwyntio ar [[hil]] yn benodol i ystyried trefedigaethedd, a gwrth-drefedigaethedd yn fwy eang.

Yn 1957, cafodd ei estraddodi o Algeria, ac ymunodd yn fwy agored yng ngweithgareddau’r FLN yn Tunis. Pan oedd yn gweithio gyda’r FLN, cafodd Fanon ddiagnosis o lewcemia, ac ar ôl cael triniaeth yn yr Undeb Sofietaidd a’r Unol Daleithiau, bu farw yn 1961, yn fuan wedi iddo orffen ei lyfr olaf, ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961).

'''2. ''Peau noire, masques blancs a Les damnés de la terre'' '''

Cyhoeddwyd un o weithiau pwysicaf Fanon yn 1952, pan oedd yn 27 oed ac yn byw yn Ffrainc. Yn ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') mae Fanon yn ystyried hiliaeth yn erbyn pobl Ddu, ei gwreiddiau, a’i heffaith seicolegol. Mae’n dangos y rôl y mae deuoliaethau hiliol yn eu chwarae mewn prosesau trefedigaethol. Trwy dynnu ar ei brofiad ym myd seicoleg, mae Fanon yn dangos sut mae’r syniadau hyn yn dylanwadu ar y trefedigaethwr a’r rhai sy’n cael eu trefedigaethu fel ei gilydd – hynny ydi, y person gwyn a’r person Du. Mae’n tynnu sylw at y modd y gall trefedigaethu effeithio ar seicoleg y rhai sy’n cael eu trefedigaethu, drwy ymyrryd yn eu hiaith, eu diwylliant, eu [[crefydd]], a’u haddysg.

Yn ôl Fanon, mae’r broses drefedigaethol yn dinistrio sail hunaniaeth Ddu, ac felly gorfodir y person Du o fewn cyfundrefn drefedigaethol i ganfod ei hunaniaeth drwy ddiwylliant gwyn, y diwylliant dominyddol. Mae’r person Du yn ysu am gael ei adnabod fel rhywun gwyn, a’r un a all roi’r hunaniaeth honno iddo yw’r person gwyn. Daw’r person Du felly i fabwysiadu sawl ‘mwgwd’ gwyn, gan berfformio elfennau o ddiwylliant y person gwyn o fewn cyd-destun lle na fydd y perfformiad byth yn llwyddiannus. O ganlyniad, gadewir yr unigolyn yn y bwlch rhwng y ddwy hunaniaeth, ddim yn Ddu nac yn wyn, mewn cyflwr o ‘ddi-fod’ (''non-being'').

Mae Fanon yn codi cwestiynau pwysig yma am rôl iaith. Gan gymryd bod siarad iaith yn golygu bod yn rhan o fydysawd diwylliannol yr iaith honno a bod iaith yn creu realiti, yna beth yw goblygiadau hyn i bobl a drefedigaethwyd, ond sy’n siarad iaith y trefedigaethwyr? Trigolion tiriogaethau trefedigaethol Ffrainc, Ffrangeg eu hiaith, sy’n cael eu hystyried gan Fanon. Yn y gyfrol ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’ ''(2018), mae Lisa Sheppard yn trafod syniadau Fanon am iaith yng nghyd-destun amlddiwylliannaeth (''multiculturalism'') yng Nghymru. Mae Fanon yn pwysleisio fod iaith yn rhan hanfodol o ddiwylliant, ac yn achos pobl Ddu yn nhiriogaethau Ffrainc, mae ‘arddel diwylliant ac iaith swyddogol Ffrainc yn peri i’r iaith honno a’r diwylliant hwnnw, sy’n gysylltiedig yn ei hanfod â phobl wyn, ymddangos fel y ffon fesur y caiff ieithoedd a diwylliannau y rhai a drefedigaethwyd eu cymharu â hi’ (t.19). Mae Sheppard yn cymharu hyn â safbwynt rhai yng Nghymru, fel Charlotte Williams (2005), sy’n dadlau fod gormod o bwyslais yn cael ei roi ar y Gymraeg fel ffordd o ddiffinio Cymreictod gan mai lleiafrif o boblogaeth Cymru sy’n ei siarad, ac felly fod hyn yn [[dieithrio]] llawer o bobl o’u hunaniaeth Gymreig, yn enwedig Cymry o liw.

Gan droi yn ôl at Fanon a’r cysyniad o fabwysiadu ‘mwgwd’ gwyn, un mwgwd posibl yw meistrolaeth o’r iaith Ffrangeg, yr iaith ‘wen’. Trwy geisio meistroli’r iaith, gall y person Du ddod yn agos at fod yn ‘wyn’, ond bydd realiti ‘epidermaidd’ lliw ei groen yn ei atal rhag pontio bwlch ei Aralledd, a chael ei adnabod fel person ‘gwyn’. Yn eilbeth, drwy’r broses o geisio dod yn wyn drwy feistroli’r iaith, mae’r unigolyn yn y pen draw yn cael ei ynysu oddi wrth ei gymuned, ac oddi wrth Dduder i gyflwr o ddi-fod.

Yn yr ysgrif ‘Immigrants and Minorities in Wales’ mae Glenn Jordan (2005) yn rhoi enghreifftiau o batrymau tebyg o ‘fygydau’ gwyn mewn cyd-destun Cymreig, gan dynnu sylw at ddisgrifiadau yn y wasg o fewnfudwyr trefedigaethol i Gaerdydd, gan gynnwys Mahmood Mattan. Dienyddiwyd Mattan ar ôl cael ei ganfod yn euog ar gam o lofruddio Lily Volpert yn 1952. Mae lluniau o’r cyfnod yn ei ddangos wedi’i wisgo’n smart, ond mae’r wasg yn ei ddisgrifio fel ‘semi-civilized’. Er iddo fabwysiadu gwisg ac arferion y trefedigaethwyr, nid yw’n ddigon i godi’r unigolyn Du, sydd wedi ei arallu, i gyflwr ‘diwylliedig’: “When one is pre-defined as Other, strategies for achieving respectability and acceptance may be doomed to failure. The struggle for recognition may not lead to mutual transformation of Colonizer and Colonized [...] but to the ‘Thought-He-Was-Civilized’ Savage’s death” (Jordan: 2005: t.63).

Daw ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961) o gyfnod mwy diweddar ym mywyd Fanon, pan oedd yn ymwneud â’r gwrthryfel gwrthdrefedigaethol yn Algeria. Mae’r gyfrol wleidyddol hon yn ymdrin â’r frwydr yn erbyn trefedigaethedd mewn modd ymarferol ond hefyd drwy drafod effaith trefedigaeth ar gyflwr meddyliol. Mae Fanon yn dadlau yma fod trais yn rhan annatod o’r ymdrech wrthdrefedigaethol, gan fod trais yn rhoi’r sioc angenrheidiol sy’n ansefydlogi’r system drefedigaethol. Mae trais yn gwneud hynny ar ddwy lefel, gan ansefydlogi trefedigaeth y dychymyg, sef sut y rhesymolir perthnasau hierarchaidd o fewn y system drefedigaethol, yn ogystal â dad-sefydlogi’r realiti materol sy’n cynnal y system.

Mae trais hefyd yn gyfrwng i greu’r dyfodol ôl-drefedigaethol, hynny yw, y dyfodol ôl-annibyniaeth. Nid yw Fanon o blaid edrych i’r gorffennol cyn-drefedigaethol am atebion ar gyfer y dyfodol ôl-drefedigaethol, na dibynnu ar syniadau hanesyddol am ddiwylliant cenedlaethol. Rhaid i’r rhain gael eu creu o’r newydd, ac fe sicrheir y toriad hwn â’r gorffennol drwy drais chwyldroadol.

Gan edrych at y dyfodol hwn, mae Fanon yn dychmygu math newydd o ddyneiddiaeth sy’n cael gwared o’r hiliaeth a’r gorthrwm sy’n cynnal dyneiddiaeth Ewropeaidd. Rhaid i’r wladwriaeth neu’r genedl ôl-drefedigaethol ganfod ffurfiau newydd o’i chynnal ei hun, yn hytrach nag ail-greu’r ffurfiau Ewropeaidd gormesol hynny a esgorodd ar drefedigaethedd.

Ar sail hyn, mae Pramod K. Nayar (2013) yn dadlau dros ystyried Fanon fel dyneiddiwr ôl-drefedigaethol. Er bod Fanon yn gwneud defnydd o’r ddeuoliaeth rhwng y Du a’r gwyn (yn ei ddadansoddiad o hiliaeth yn ''Peau noire, masques blancs'') ac yn pwysleisio pwysigrwydd diwylliannau cenedlaethol a thrais yn y frwydr dros annibyniaeth (yn ''Les damnés de la terre''), mae’n ymwybodol o gyfyngiadau’r strwythurau hyn hefyd, a bod angen eu disodli yn y dyfodol ôl-drefedigaethol. Rhaid eu hadnabod er mwyn eu disodli, ac yn ei waith mae Fanon yn [[datblygu]] gwybodaeth drwyadl ohonynt.

'''3. Clo'''

Mae dylanwad syniadau Fanon yn bellgyrhaeddol, ac wedi dylanwadu ar astudiaethau [[ôl-drefedigaethedd]] ar hil, [[cenedlaetholdeb]] a hunaniaeth ddiwylliannol, a meysydd mor eang ag anthropoleg, astudiaethau diwylliannol, astudiaethau [[ffilm]], a meddygaeth. Dylanwadodd ar theori ôl-drefedigaethol, yn enwedig ar waith pobl fel Edward Said (1935–2003) a Homi K. Bhabha (1949– ). Dylanwadodd ei syniadau ynghylch gwrth-drefedigaethedd ar fudiadau rhyddhad fel y Black Power Movement yn America, ac ar chwyldroadwyr fel Malcolm X a Che Guevara.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Frantz Fanon wedi’u creu gan Emily Pemberton a Huw Williams (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narratio''n (London: Routledge).
Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Jordan, G. (2005), ‘Immigrants and Minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Nayar, P. K. (2013), ''Frantz Fanon'' (London: Routledge).

Pemberton, E. a Williams, H. (2022), ''Frantz Fanon''
https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 23 Mai 2022].

Said, E. (1978), Orientalism (New York: Pantheon Books).

Sheppard, L. (2018), ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’''([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. (2005), ‘Can we live together? Wales and the multicultural question’, ''Transactions of the Honorouble Society of Cymmrodorion 2004'', 11, 216–30.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sosialaeth

2024-09-08T08:28:20Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Socialism'')

'''1. Cyflwyno Sosialaeth'''

Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis [[Raymond Williams]] (1983: 288) yw mai [[ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw sosialaeth, yn bennaf fel ymateb i’r newidiadau cymdeithasol ac economaidd a sgubodd ar draws Ewrop o ganlyniad i ddatblygiad y gymdeithas ddiwydiannol fodern. Byth ers y dyddiau cynnar hyn, mae pwyslais ymysg sosialwyr ar yr angen i drawsnewid cymdeithas er gwell, a hynny ar sail egwyddorion megis [[cydraddoldeb]] a chydweithrediad, wedi bod yn nodwedd amlwg o ddadleuon sosialwyr o bob math.

Mae’r term sosialaeth hefyd yn cyfeirio at y math o system economaidd a chymdeithasol mae sosialwyr yn dadlau sydd ei angen. Yn ''The State and Revolution'', datganodd Vladimir Lenin (1917/1999: 57) (datblygwr math o [[Marcsaeth|Farcsaeth]] o’r enw [[Marcsaeth-Leniniaeth]], arweinydd y chwyldro comiwnyddol cyntaf ym 1917 ac yn dilyn hynny arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd) mai sosialaeth yw’r hyn a welodd [[Karl Marx]] fel cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] sydd yn dilyn [[cyfalafiaeth]]. Mae’n bwysig cofio roedd [[Karl Marx]] yn defnyddio’r termau sosialaeth a chomiwnyddiaeth yn gyfnewidiol a dim yn gwahaniaethu rhwng y dau derm. Yn ôl Marx (1875/1999: 9), gan fod gymdeithas sosialaidd yn ymgodi o gymdeithas gyfalafol, dydi sosialaeth heb aeddfedu digon eto er mwyn fod yn rhydd o nodweddion economaidd a chymdeithasol [[cyfalafiaeth]].

'''2. Datblygiad Sosialaeth'''

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd datblygiadau mawrion a gwelwyd symudiad poblogaeth anferthol o’r wlad i’r dref sef trefoli (''urbanisation''). Esgorodd newidiadau o’r fath ar amgylchiadau byw a gwaith anodd dros ben i aelodau’r proletariat (y dosbarth gweithiol newydd). Golygai polisïau economaidd ''laissez-faire'' y cyfnod fod gan gyflogwyr y rhyddid i osod cyflogau ac i drefnu amodau gwaith fel y mynnent. O ganlyniad, tueddai cyflogau i fod yn isel. Ar ben hynny, tueddai’r diwrnod gwaith i fod yn hir iawn (hyd at 12 awr), roedd y defnydd o blant yn y gweithle’n gyffredin ac roedd y peryg o anafiadau ac o ddiweithdra yn gysgodion parhaol. Mae Engels (1844-1845/2010) yn ''Condition of the Working Class in England'' yn disgrifio safonau byw a gwaith y dosbarth gweithiol yn ystod y cyfnod yma.

Arweiniodd y caledi a’r [[tlodi]] enbyd a oedd yn nodweddu bywyd y dosbarth gweithiol at amheuaeth gynyddol ynghylch rhinweddau’r gymdeithas gyfalafol fodern. O ganlyniad, erbyn y 1820au a’r 1830au roedd amryw o feddylwyr - hynny yw y sosialwyr cynnar - megis Robert Owen (1830), y diwydiannwr a’r dyngarwr o Gymru, yn dechrau meddwl am ffyrdd amgen o drefnu cymdeithas a’r economi. Tybiodd yr arloeswyr hyn fod yr ymatebion a gâi eu cynnig gan [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydiaeth]] y cyfnod yn canolbwyntio’n ormodol ar ddiwygio gwleidyddol graddol a bod galw am syniadau a oedd yn rhoi mwy o sylw i’r angen i drawsnewid seiliau economaidd cymdeithas.

Eto i gyd, mae’n bwysig cofio na cheir un ffurf swyddogol ar sosialaeth. Yn hytrach, dros y blynyddoedd, datblygodd ystod o ffrydiau sosialaidd gwahanol, yn bennaf [[Marcsaeth]] a [[Democratiaeth Gymdeithasol]].

'''3. Nodweddion Allweddol Sosialaeth'''

Wrth gwrs ers degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae syniadau sosialaidd wedi esblygu cryn dipyn. Eto i gyd, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r byd-olwg sosialaidd; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng sosialaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]].

'''3.1. Cymuned'''

Nodwedd sosialaidd allweddol yw’r gred fod bodau dynol, yn eu hanfod, yn greaduriaid cymdeithasol, ac yn sgil hynny, ein bod ar ein gorau pan fyddwn yn gweithio gydag eraill fel rhan o gymuned er mwyn goresgyn problemau ac anawsterau. Mae hon yn weledigaeth gyfunolaidd (''collectivist'') sy’n rhoi pwyslais ar werth ymdrechu i gyflawni nodau cyffredin yn hytrach na cheisio hunan-les.

Ymhellach, gan mai bodau cymdeithasol ydym tuedda sosialwyr fel August Claessens (2009), gwleidydd sosialaidd o America, i wrthod yr awgrym fod pobl yn meddu ar natur gynhenid na ellir ei newid – hynny yw ein bod oll, o ran natur, naill ai’n greaduriaid da neu ddrwg. Nid ydym yn byw ein bywydau mewn gwagle. Yn hytrach, rydym oll yn byw ein bywydau fel aelodau o gymunedau penodol, a bydd yr amgylchiadau cymdeithasol a wynebwn yn ystod ein bywydau yn cyfrannu at siapio ein cymeriad a’n galluoedd. Ffôl felly yw awgrymu bod nodweddion o’r fath yn bethau sydd wedi’u rhag-osod cyn ein geni.

'''3.2. Cydweithrediad'''

Yn sgil y ffaith eu bod yn dewis dehongli bodau dynol fel creaduriaid cymdeithasol, mae sosialwyr hefyd yn tueddu i roi pwyslais ar ein gallu i gydweithio’n effeithiol ag eraill (gweler Newman 2005). Ymhellach, credant y gall y cydweithio hwn ddeillio o gymhellion moesol, anhunanol – nid oes rhaid cynnig gwobr faterol benodol, fel y dadleua meddylwyr sydd yn cefnogi [[cyfalafiaeth]]. Yn nhyb nifer o sosialwyr, gellir meithrin y parodrwydd mewnol hwn i gydweithio a chyfrannu tuag at y lles cyffredin trwy ddatblygu’n hymwybyddiaeth o gyfrifoldeb dros ein gilydd a’n cyd-ddyn.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Yr ymrwymiad cryf i [[cydraddoldeb|gydraddoldeb]] yw un o brif nodweddion sosialaeth – iddynt hwy, hon, heb os, yw’r egwyddor wleidyddol bwysicaf. Ymhellach, y duedd ymhlith sosialwyr fel Bernard Shaw (gweler Shaw a Gahan 2016), y dramodydd a’r meddyliwr gwleidyddol o Iwerddon, yw arddel y syniad o gydraddoldeb cymdeithasol neu gydraddoldeb canlyniad, yn hytrach na’r syniad mwy cyfyngedig o gyfle cyfartal a gaiff ei arddel gan [[rhyddfrydiaeth]]. Yn nhyb sosialwyr, mae’r ffurf fwy pellgyrhaeddol hon ar gydraddoldeb yn hanfodol er mwyn sicrhau cyfiawnder.

Yn wahanol i [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydwyr]], nid yw sosialwyr yn barod i dderbyn bod modd cyfiawnhau anghydraddoldeb o ran cyfoeth o fewn cymdeithas ar sail y ffaith bod unigolion oll yn wahanol, ac yn meddu ar alluoedd a hefyd ddiddordebau gwahanol. Nid yw sosialwyr yn gwadu bodolaeth gwahaniaethau cynhenid pwysig ymhlith aelodau cymdeithas ac nid ydynt yn mynnu y dylid trefnu bod pawb yn meddu ar union yr un talentau a sgiliau. Fodd bynnag, cred sosialwyr fod yr achosion mwyaf amlwg ac eithafol o anghydraddoldeb (e.e. gwahaniaethau sylweddol o ran incwm, lefelau iechyd a safon byw) yn deillio o driniaeth gymdeithasol anffafriol, ac na ellir eu diystyru trwy gyfeirio at rai o’r gwahaniaethau o ran sgiliau a geir rhwng unigolion.

'''3.4. [[Dull Cynhyrchu]] a Pherchnogaeth o dan Sosialaeth'''

Mae sosialwyr yn aml yn olrhain gwreiddiau anghydraddoldeb o fewn cymdeithas i fodolaeth eiddo preifat – nid yn gymaint eiddo personol megis dillad, ceir neu dai, ond yn hytrach yr eiddo hwnnw y gellir ei drin fel [[cyfalafiaeth|‘cyfalaf’]] y gellir ei ddefnyddio er mwyn cynhyrchu mwy o gyfoeth.

Mae’r niwed cymdeithasol sy’n deillio o fodolaeth eiddo preifat yn cwmpasu sawl agwedd. I ddechrau, mynnir bod perchnogaeth breifat ar eiddo yn creu anghyfiawnder: gan fod cynhyrchu cyfoeth wastad yn dibynnu ar ymdrech gydweithredol gan ystod eang o bobl, dylai’r cyfoeth hwnnw fod yn eiddo i’r gymuned gyfan yn hytrach na rhai unigolion dethol. Yn ail, honnir bod eiddo preifat yn niweidio ein hymdeimlad o foesoldeb trwy gymell pobl i feddwl mewn termau materol ac i dybio bod hapusrwydd yn ddibynnol ar gywain cymaint o gyfoeth â phosib. Yn drydydd, dadleuir bod eiddo preifat yn arwain ar rannu cymdeithas ac yn cymell gwrthdaro, er enghraifft rhwng y gweithwyr a’r cyflogwyr neu rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

O ganlyniad, mae sosialwyr wedi dadlau y dylid cyfyngu ar berchnogaeth o gyfalaf preifat. Er enghraifft, credai [[Karl Marx]] a chefnogwyr [[Marcsaeth]] fod [[cydraddoldeb]] cymdeithasol yn galw am ddiddymu perchnogaeth breifat ar [[cyfalafiaeth|gyfalaf]] yn llwyr fel rhan o’r broses o sefydlu’r gymdeithas gomiwnyddol. Yn ''Y Maniffesto Comwinyddol'', rhagwelai Marx ac Engels (1848/2014: 50) y bydd yr proletariat yn sefydlu ei hun ‘yn ddosbarth llywodraethol, ac ennill y frwydr dros ddemocratiaeth… [ac yn] [c]anoli’r moddion cynhyrchu yn nwylo'r wladwriaeth’ yn ystod y cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Felly, y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] sydd yn rheoli’r [[dull cynhyrchu]] o dan sosialaeth yn hytrach ‘na’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) o dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Ond, yn wahanol i gomiwnyddiaeth, mae’n bosib i unigolion dal fod yn berchen ar eiddo a bod y [[dull cynhyrchu]] heb gael ei ganoli’n gyfangwbl yn nwylo'r gymdeithas o unigolion o dan sosialaeth.

Mewn cyferbyniad, mae’r [[Democratiaeth Gymdeithasol|Democratiaid Cymdeithasol]] wedi ffafrio llwybr mwy cymedrol – sefydlu rheolaeth gyffredin mewn ystod gyfyngedig o feysydd, er enghraifft yn achos rhai diwydiannau allweddol megis glo, dur, trydan a nwy – yr hyn a ddisgrifiwyd fel uchelfannau’r economi.

'''3.5. Dosbarth'''

Mae [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] yn thema sy’n dod i’r amlwg mewn gwaith sosialaidd mewn dau ffordd wahanol. I ddechrau, caiff dosbarth ei drin fel cysyniad dadansoddol. Y duedd ymhlith sosialwyr megis [[Karl Marx|Marx]] a ddadleuwyr dros [[Marcsaeth|Farcsaeth]] fu i ddehongli cymdeithas fel casgliad o ddosbarthiadau gwahanol gyda phob dosbarth yn dwyn ynghyd bobl sy’n rhannu’r un [[statws]] economaidd. Bydd aelodau pob dosbarth wedyn yn tueddu i uniaethu â’i gilydd ac i rannu’r un math o fyd-olwg. O ganlyniad, yn nhyb sosialwyr, dosbarthiadau, yn hytrach nag unigolion, yw’r actorion allweddol o fewn cymdeithas, a deall hynt y dosbarthiadau hyn yw’r allwedd er mwyn deall unrhyw newid cymdeithasol neu wleidyddol. Mae’r gred hon i’w gweld yn fwyaf amlwg yn namcaniaethau hanesyddol [[Karl Marx]] lle honnir bod esblygiad hanes yn ganlyniad i gyfres o wrthdrawiadau rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol sef ei ddull o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]].

Yn ail, mae sosialaeth yn aml yn cael ei thrin fel [[ideoleg]] sy’n cynnig amddiffyniad o fuddiannau un [[dosbarth cymdeithasol]] yn benodol, sef y dosbarth gweithiol. Dyma’r dosbarth sydd yn dioddef ecsploetio a gorthrwm parhaol yn sgil natur [[cyfalafiaeth]], ond, ar yr un pryd, dyma’r dosbarth sydd â’r potensial i arwain y ffordd tuag at y gymdeithas sosialaidd well.

'''4. Sosialaeth a Chymru'''

Yn ei lyfr, ''Credoau'r Cymry'', mae Huw Williams (2016) yn trafod yn fanwl syniadau sosialwyr o Gymru megis Aneurin Bevan, Robert Owen a Raymond Williams.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Nodweddion Allweddol a Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddo''l sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>[[addasu]]</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Claessens, A. (2009) ''The logic of socialism''. (Victoria: Leopold Publishing)

Engels, F. (1844-1845/2010). ''Condition of the Working Class in England''.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/condition-working-class-england.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Lenin, V. (1917/1999) ''The State and Revolution''. https://www.marxists.org/ebooks/lenin/state-and-revolution.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K. (1875/1999) ''Critique of the Gotha Programme''. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Marx_Critque_of_the_Gotha_Programme.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 1 Mawrth 2021]

Newman, M. (2005) S''ocialism: a very short introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Owen, R. (1830) ''Lectures on an Entire New State of Society: Comprehending an Analysis of British Society, Relative to the Production and Distribution of Wealth, the Formation of Character, and Government, Domestic and Foreign''. jstor.org/stable/10.2307/60200813. [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Shaw, B. a Gahan, P. (2016) ‘Six Fabian Lectures on Redistribution of Income.’ ''Shaw'' (36) 1, 10–52

Willliams, R. (1983) ''Keywords: A Vocabulary of Culture and Society''. (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Williams, H. (2016) ''Credoau'r Cymry: ymddiddanion dychmygol ac adlewyrchiadau athronyddol''. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sosialaeth

2024-09-08T08:27:01Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Socialism'')

'''1. Cyflwyno Sosialaeth'''

Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis [[Raymond Williams]] (1983: 288) yw mai [[ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw sosialaeth, yn bennaf fel ymateb i’r newidiadau cymdeithasol ac economaidd a sgubodd ar draws Ewrop o ganlyniad i ddatblygiad y gymdeithas ddiwydiannol fodern. Byth ers y dyddiau cynnar hyn, mae pwyslais ymysg sosialwyr ar yr angen i drawsnewid cymdeithas er gwell, a hynny ar sail egwyddorion megis [[cydraddoldeb]] a chydweithrediad, wedi bod yn nodwedd amlwg o ddadleuon sosialwyr o bob math.

Mae’r term sosialaeth hefyd yn cyfeirio at y math o system economaidd a chymdeithasol mae sosialwyr yn dadlau sydd ei angen. Yn ''The State and Revolution'', datganodd Vladimir Lenin (1917/1999: 57) (datblygwr math o [[Marcsaeth|Farcsaeth]] o’r enw [[Marcsaeth-Leniniaeth]], arweinydd y chwyldro comiwnyddol cyntaf ym 1917 ac yn dilyn hynny arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd) mai sosialaeth yw’r hyn a welodd [[Karl Marx]] fel cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] sydd yn dilyn [[cyfalafiaeth]]. Mae’n bwysig cofio roedd [[Karl Marx]] yn defnyddio’r termau sosialaeth a chomiwnyddiaeth yn gyfnewidiol a dim yn gwahaniaethu rhwng y dau derm. Yn ôl Marx (1875/1999: 9), gan fod gymdeithas sosialaidd yn ymgodi o gymdeithas gyfalafol, dydi sosialaeth heb aeddfedu digon eto er mwyn fod yn rhydd o nodweddion economaidd a chymdeithasol [[cyfalafiaeth]].

'''2. Datblygiad Sosialaeth'''

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd datblygiadau mawrion a gwelwyd symudiad poblogaeth anferthol o’r wlad i’r dref sef trefoli (''urbanisation''). Esgorodd newidiadau o’r fath ar amgylchiadau byw a gwaith anodd dros ben i aelodau’r proletariat (y dosbarth gweithiol newydd). Golygai polisïau economaidd ''laissez-faire'' y cyfnod fod gan gyflogwyr y rhyddid i osod cyflogau ac i drefnu amodau gwaith fel y mynnent. O ganlyniad, tueddai cyflogau i fod yn isel. Ar ben hynny, tueddai’r diwrnod gwaith i fod yn hir iawn (hyd at 12 awr), roedd y defnydd o blant yn y gweithle’n gyffredin ac roedd y peryg o anafiadau ac o ddiweithdra yn gysgodion parhaol. Mae Engels (1844-1845/2010) yn ''Condition of the Working Class in England'' yn disgrifio safonau byw a gwaith y dosbarth gweithiol yn ystod y cyfnod yma.

Arweiniodd y caledi a’r [[tlodi]] enbyd a oedd yn nodweddu bywyd y dosbarth gweithiol at amheuaeth gynyddol ynghylch rhinweddau’r gymdeithas gyfalafol fodern. O ganlyniad, erbyn y 1820au a’r 1830au roedd amryw o feddylwyr - hynny yw y sosialwyr cynnar - megis Robert Owen (1830), y diwydiannwr a’r dyngarwr o Gymru, yn dechrau meddwl am ffyrdd amgen o drefnu cymdeithas a’r economi. Tybiodd yr arloeswyr hyn fod yr ymatebion a gâi eu cynnig gan [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydiaeth]] y cyfnod yn canolbwyntio’n ormodol ar ddiwygio gwleidyddol graddol a bod galw am syniadau a oedd yn rhoi mwy o sylw i’r angen i drawsnewid seiliau economaidd cymdeithas.

Eto i gyd, mae’n bwysig cofio na cheir un ffurf swyddogol ar sosialaeth. Yn hytrach, dros y blynyddoedd, datblygodd ystod o ffrydiau sosialaidd gwahanol, yn bennaf [[Marcsaeth]] a [[Democratiaeth Gymdeithasol]].

'''3. Nodweddion Allweddol Sosialaeth'''

Wrth gwrs ers degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae syniadau sosialaidd wedi esblygu cryn dipyn. Eto i gyd, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r byd-olwg sosialaidd; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng sosialaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]].

'''3.1. Cymuned'''

Nodwedd sosialaidd allweddol yw’r gred fod bodau dynol, yn eu hanfod, yn greaduriaid cymdeithasol, ac yn sgil hynny, ein bod ar ein gorau pan fyddwn yn gweithio gydag eraill fel rhan o gymuned er mwyn goresgyn problemau ac anawsterau. Mae hon yn weledigaeth gyfunolaidd (''collectivist'') sy’n rhoi pwyslais ar werth ymdrechu i gyflawni nodau cyffredin yn hytrach na cheisio hunan-les.

Ymhellach, gan mai bodau cymdeithasol ydym tuedda sosialwyr fel August Claessens (2009), gwleidydd sosialaidd o America, i wrthod yr awgrym fod pobl yn meddu ar natur gynhenid na ellir ei newid – hynny yw ein bod oll, o ran natur, naill ai’n greaduriaid da neu ddrwg. Nid ydym yn byw ein bywydau mewn gwagle. Yn hytrach, rydym oll yn byw ein bywydau fel aelodau o gymunedau penodol, a bydd yr amgylchiadau cymdeithasol a wynebwn yn ystod ein bywydau yn cyfrannu at siapio ein cymeriad a’n galluoedd. Ffôl felly yw awgrymu bod nodweddion o’r fath yn bethau sydd wedi’u rhag-osod cyn ein geni.

'''3.2. Cydweithrediad'''

Yn sgil y ffaith eu bod yn dewis dehongli bodau dynol fel creaduriaid cymdeithasol, mae sosialwyr hefyd yn tueddu i roi pwyslais ar ein gallu i gydweithio’n effeithiol ag eraill (gweler Newman 2005). Ymhellach, credant y gall y cydweithio hwn ddeillio o gymhellion moesol, anhunanol – nid oes rhaid cynnig gwobr faterol benodol, fel y dadleua meddylwyr sydd yn cefnogi [[cyfalafiaeth]]. Yn nhyb nifer o sosialwyr, gellir meithrin y parodrwydd mewnol hwn i gydweithio a chyfrannu tuag at y lles cyffredin trwy ddatblygu’n hymwybyddiaeth o gyfrifoldeb dros ein gilydd a’n cyd-ddyn.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Yr ymrwymiad cryf i [[cydraddoldeb|gydraddoldeb]] yw un o brif nodweddion sosialaeth – iddynt hwy, hon, heb os, yw’r egwyddor wleidyddol bwysicaf. Ymhellach, y duedd ymhlith sosialwyr fel Bernard Shaw (gweler Shaw a Gahan 2016), y dramodydd a’r meddyliwr gwleidyddol o Iwerddon, yw arddel y syniad o gydraddoldeb cymdeithasol neu gydraddoldeb canlyniad, yn hytrach na’r syniad mwy cyfyngedig o gyfle cyfartal a gaiff ei arddel gan [[rhyddfrydiaeth]]. Yn nhyb sosialwyr, mae’r ffurf fwy pellgyrhaeddol hon ar gydraddoldeb yn hanfodol er mwyn sicrhau cyfiawnder.

Yn wahanol i [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydwyr]], nid yw sosialwyr yn barod i dderbyn bod modd cyfiawnhau anghydraddoldeb o ran cyfoeth o fewn cymdeithas ar sail y ffaith bod unigolion oll yn wahanol, ac yn meddu ar alluoedd a hefyd ddiddordebau gwahanol. Nid yw sosialwyr yn gwadu bodolaeth gwahaniaethau cynhenid pwysig ymhlith aelodau cymdeithas ac nid ydynt yn mynnu y dylid trefnu bod pawb yn meddu ar union yr un talentau a sgiliau. Fodd bynnag, cred sosialwyr fod yr achosion mwyaf amlwg ac eithafol o anghydraddoldeb (e.e. gwahaniaethau sylweddol o ran incwm, lefelau iechyd a safon byw) yn deillio o driniaeth gymdeithasol anffafriol, ac na ellir eu diystyru trwy gyfeirio at rai o’r gwahaniaethau o ran sgiliau a geir rhwng unigolion.

'''3.4. [[Dull Cynhyrchu]] a Pherchnogaeth o dan Sosialaeth'''

Mae sosialwyr yn aml yn olrhain gwreiddiau anghydraddoldeb o fewn cymdeithas i fodolaeth eiddo preifat – nid yn gymaint eiddo personol megis dillad, ceir neu dai, ond yn hytrach yr eiddo hwnnw y gellir ei drin fel [[cyfalafiaeth|‘cyfalaf’]] y gellir ei ddefnyddio er mwyn cynhyrchu mwy o gyfoeth.

Mae’r niwed cymdeithasol sy’n deillio o fodolaeth eiddo preifat yn cwmpasu sawl agwedd. I ddechrau, mynnir bod perchnogaeth breifat ar eiddo yn creu anghyfiawnder: gan fod cynhyrchu cyfoeth wastad yn dibynnu ar ymdrech gydweithredol gan ystod eang o bobl, dylai’r cyfoeth hwnnw fod yn eiddo i’r gymuned gyfan yn hytrach na rhai unigolion dethol. Yn ail, honnir bod eiddo preifat yn niweidio ein hymdeimlad o foesoldeb trwy gymell pobl i feddwl mewn termau materol ac i dybio bod hapusrwydd yn ddibynnol ar gywain cymaint o gyfoeth â phosib. Yn drydydd, dadleuir bod eiddo preifat yn arwain ar rannu cymdeithas ac yn cymell gwrthdaro, er enghraifft rhwng y gweithwyr a’r cyflogwyr neu rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

O ganlyniad, mae sosialwyr wedi dadlau y dylid cyfyngu ar berchnogaeth o gyfalaf preifat. Er enghraifft, credai [[Karl Marx]] a chefnogwyr [[Marcsaeth]] fod [[cydraddoldeb]] cymdeithasol yn galw am ddiddymu perchnogaeth breifat ar [[cyfalafiaeth|gyfalaf]] yn llwyr fel rhan o’r broses o sefydlu’r gymdeithas gomiwnyddol. Yn ''Y Maniffesto Comwinyddol'', rhagwelai Marx ac Engels (1848/2014: 50) y bydd yr proletariat yn sefydlu ei hun ‘yn ddosbarth llywodraethol, ac ennill y frwydr dros ddemocratiaeth… [ac yn] [c]anoli’r moddion cynhyrchu yn nwylo'r wladwriaeth’ yn ystod y cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Felly, y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] sydd yn rheoli’r [[dull cynhyrchu]] o dan sosialaeth yn hytrach ‘na’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) o dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Ond, yn wahanol i gomiwnyddiaeth, mae’n bosib i unigolion dal fod yn berchen ar eiddo a bod y [[dull cynhyrchu]] heb gael ei ganoli’n gyfangwbl yn nwylo'r gymdeithas o unigolion o dan sosialaeth.

Mewn cyferbyniad, mae’r [[Democratiaeth Gymdeithasol|Democratiaid Cymdeithasol]] wedi ffafrio llwybr mwy cymedrol – sefydlu rheolaeth gyffredin mewn ystod gyfyngedig o feysydd, er enghraifft yn achos rhai diwydiannau allweddol megis glo, dur, trydan a nwy – yr hyn a ddisgrifiwyd fel uchelfannau’r economi.

'''3.5. Dosbarth'''

Mae [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] yn thema sy’n dod i’r amlwg mewn gwaith sosialaidd mewn dau ffordd wahanol. I ddechrau, caiff dosbarth ei drin fel cysyniad dadansoddol. Y duedd ymhlith sosialwyr megis [[Karl Marx|Marx]] a ddadleuwyr dros [[Marcsaeth|Farcsaeth]] fu i ddehongli cymdeithas fel casgliad o ddosbarthiadau gwahanol gyda phob dosbarth yn dwyn ynghyd bobl sy’n rhannu’r un [[statws]] economaidd. Bydd aelodau pob dosbarth wedyn yn tueddu i uniaethu â’i gilydd ac i rannu’r un math o fyd-olwg. O ganlyniad, yn nhyb sosialwyr, dosbarthiadau, yn hytrach nag unigolion, yw’r actorion allweddol o fewn cymdeithas, a deall hynt y dosbarthiadau hyn yw’r allwedd er mwyn deall unrhyw newid cymdeithasol neu wleidyddol. Mae’r gred hon i’w gweld yn fwyaf amlwg yn namcaniaethau hanesyddol [[Karl Marx]] lle honnir bod esblygiad hanes yn ganlyniad i gyfres o wrthdrawiadau rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol sef ei ddull o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]].

Yn ail, mae sosialaeth yn aml yn cael ei thrin fel [[ideoleg]] sy’n cynnig amddiffyniad o fuddiannau un [[dosbarth cymdeithasol]] yn benodol, sef y dosbarth gweithiol. Dyma’r dosbarth sydd yn dioddef ecsploetio a gorthrwm parhaol yn sgil natur [[cyfalafiaeth]], ond, ar yr un pryd, dyma’r dosbarth sydd â’r potensial i arwain y ffordd tuag at y gymdeithas sosialaidd well.

'''4. Sosialaeth a Chymru'''

Yn ei lyfr, ''Credoau'r Cymry'', mae Huw Williams (2016) yn trafod yn fanwl syniadau sosialwyr o Gymru megis Aneurin Bevan, Robert Owen a Raymond Williams.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Nodweddion Allweddol a Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddo''l sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>[[addasu]]</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Claessens, A. (2009) ''The logic of socialism''. (Victoria: Leopold Publishing)

Engels, F. (1844-1845/2010). ''Condition of the Working Class in England''.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/condition-working-class-england.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Lenin, V. (1917/1999) ''The State and Revolution''. https://www.marxists.org/ebooks/lenin/state-and-revolution.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K. (1875/1999) ''Critique of the Gotha Programme''. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Marx_Critque_of_the_Gotha_Programme.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 1 Mawrth 2021]

Newman, M. (2005) S''ocialism: a very short introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Owen, R. (1830) ''Lectures on an Entire New State of Society: Comprehending an Analysis of British Society, Relative to the Production and Distribution of Wealth, the Formation of Character, and Government, Domestic and Foreign''. jstor.org/stable/10.2307/60200813. [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Shaw, B. a Gahan, P. (2016) ‘Six Fabian Lectures on Redistribution of Income.’ ''Shaw'' (36) 1, 10–52

Willliams, R. (1983) ''Keywords: A Vocabulary of Culture and Society''. (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Williams, H. (2016) Credoau'r Cymry: ymddiddanion dychmygol ac adlewyrchiadau athronyddol. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sosialaeth

2024-09-08T08:25:19Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Socialism'')

'''1. Cyflwyno Sosialaeth'''

Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis [[Raymond Williams]] (1983: 288) yw mai [[ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw sosialaeth, yn bennaf fel ymateb i’r newidiadau cymdeithasol ac economaidd a sgubodd ar draws Ewrop o ganlyniad i ddatblygiad y gymdeithas ddiwydiannol fodern. Byth ers y dyddiau cynnar hyn, mae pwyslais ymysg sosialwyr ar yr angen i drawsnewid cymdeithas er gwell, a hynny ar sail egwyddorion megis [[cydraddoldeb]] a chydweithrediad, wedi bod yn nodwedd amlwg o ddadleuon sosialwyr o bob math.

Mae’r term sosialaeth hefyd yn cyfeirio at y math o system economaidd a chymdeithasol mae sosialwyr yn dadlau sydd ei angen. Yn ''The State and Revolution'', datganodd Vladimir Lenin (1917/1999: 57) (datblygwr math o [[Marcsaeth|Farcsaeth]] o’r enw [[Marcsaeth-Leniniaeth]], arweinydd y chwyldro comiwnyddol cyntaf ym 1917 ac yn dilyn hynny arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd) mai sosialaeth yw’r hyn a welodd [[Karl Marx]] fel cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] sydd yn dilyn [[cyfalafiaeth]]. Mae’n bwysig cofio roedd [[Karl Marx]] yn defnyddio’r termau sosialaeth a chomiwnyddiaeth yn gyfnewidiol a dim yn gwahaniaethu rhwng y dau derm. Yn ôl Marx (1875/1999: 9), gan fod gymdeithas sosialaidd yn ymgodi o gymdeithas gyfalafol, dydi sosialaeth heb aeddfedu digon eto er mwyn fod yn rhydd o nodweddion economaidd a chymdeithasol [[cyfalafiaeth]].

'''2. Datblygiad Sosialaeth'''

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd datblygiadau mawrion a gwelwyd symudiad poblogaeth anferthol o’r wlad i’r dref sef trefoli (''urbanisation''). Esgorodd newidiadau o’r fath ar amgylchiadau byw a gwaith anodd dros ben i aelodau’r proletariat (y dosbarth gweithiol newydd). Golygai polisïau economaidd ''laissez-faire'' y cyfnod fod gan gyflogwyr y rhyddid i osod cyflogau ac i drefnu amodau gwaith fel y mynnent. O ganlyniad, tueddai cyflogau i fod yn isel. Ar ben hynny, tueddai’r diwrnod gwaith i fod yn hir iawn (hyd at 12 awr), roedd y defnydd o blant yn y gweithle’n gyffredin ac roedd y peryg o anafiadau ac o ddiweithdra yn gysgodion parhaol. Mae Engels (1844-1845/2010) yn ''Condition of the Working Class in England'' yn disgrifio safonau byw a gwaith y dosbarth gweithiol yn ystod y cyfnod yma.

Arweiniodd y caledi a’r [[tlodi]] enbyd a oedd yn nodweddu bywyd y dosbarth gweithiol at amheuaeth gynyddol ynghylch rhinweddau’r gymdeithas gyfalafol fodern. O ganlyniad, erbyn y 1820au a’r 1830au roedd amryw o feddylwyr - hynny yw y sosialwyr cynnar - megis Robert Owen (1830), y diwydiannwr a’r dyngarwr o Gymru, yn dechrau meddwl am ffyrdd amgen o drefnu cymdeithas a’r economi. Tybiodd yr arloeswyr hyn fod yr ymatebion a gâi eu cynnig gan [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydiaeth]] y cyfnod yn canolbwyntio’n ormodol ar ddiwygio gwleidyddol graddol a bod galw am syniadau a oedd yn rhoi mwy o sylw i’r angen i drawsnewid seiliau economaidd cymdeithas.

Eto i gyd, mae’n bwysig cofio na cheir un ffurf swyddogol ar sosialaeth. Yn hytrach, dros y blynyddoedd, datblygodd ystod o ffrydiau sosialaidd gwahanol, yn bennaf [[Marcsaeth]] a [[Democratiaeth Gymdeithasol]].

'''3. Nodweddion Allweddol Sosialaeth'''

Wrth gwrs ers degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae syniadau sosialaidd wedi esblygu cryn dipyn. Eto i gyd, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r byd-olwg sosialaidd; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng sosialaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]].

'''3.1. Cymuned'''

Nodwedd sosialaidd allweddol yw’r gred fod bodau dynol, yn eu hanfod, yn greaduriaid cymdeithasol, ac yn sgil hynny, ein bod ar ein gorau pan fyddwn yn gweithio gydag eraill fel rhan o gymuned er mwyn goresgyn problemau ac anawsterau. Mae hon yn weledigaeth gyfunolaidd (''collectivist'') sy’n rhoi pwyslais ar werth ymdrechu i gyflawni nodau cyffredin yn hytrach na cheisio hunan-les.

Ymhellach, gan mai bodau cymdeithasol ydym tuedda sosialwyr fel August Claessens (2009), gwleidydd sosialaidd o America, i wrthod yr awgrym fod pobl yn meddu ar natur gynhenid na ellir ei newid – hynny yw ein bod oll, o ran natur, naill ai’n greaduriaid da neu ddrwg. Nid ydym yn byw ein bywydau mewn gwagle. Yn hytrach, rydym oll yn byw ein bywydau fel aelodau o gymunedau penodol, a bydd yr amgylchiadau cymdeithasol a wynebwn yn ystod ein bywydau yn cyfrannu at siapio ein cymeriad a’n galluoedd. Ffôl felly yw awgrymu bod nodweddion o’r fath yn bethau sydd wedi’u rhag-osod cyn ein geni.

'''3.2. Cydweithrediad'''

Yn sgil y ffaith eu bod yn dewis dehongli bodau dynol fel creaduriaid cymdeithasol, mae sosialwyr hefyd yn tueddu i roi pwyslais ar ein gallu i gydweithio’n effeithiol ag eraill (gweler Newman 2005). Ymhellach, credant y gall y cydweithio hwn ddeillio o gymhellion moesol, anhunanol – nid oes rhaid cynnig gwobr faterol benodol, fel y dadleua meddylwyr sydd yn cefnogi [[cyfalafiaeth]]. Yn nhyb nifer o sosialwyr, gellir meithrin y parodrwydd mewnol hwn i gydweithio a chyfrannu tuag at y lles cyffredin trwy ddatblygu’n hymwybyddiaeth o gyfrifoldeb dros ein gilydd a’n cyd-ddyn.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Yr ymrwymiad cryf i [[cydraddoldeb|gydraddoldeb]] yw un o brif nodweddion sosialaeth – iddynt hwy, hon, heb os, yw’r egwyddor wleidyddol bwysicaf. Ymhellach, y duedd ymhlith sosialwyr fel Bernard Shaw (gweler Shaw a Gahan 2016), y dramodydd a’r meddyliwr gwleidyddol o Iwerddon, yw arddel y syniad o gydraddoldeb cymdeithasol neu gydraddoldeb canlyniad, yn hytrach na’r syniad mwy cyfyngedig o gyfle cyfartal a gaiff ei arddel gan [[rhyddfrydiaeth]]. Yn nhyb sosialwyr, mae’r ffurf fwy pellgyrhaeddol hon ar gydraddoldeb yn hanfodol er mwyn sicrhau cyfiawnder.

Yn wahanol i [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydwyr]], nid yw sosialwyr yn barod i dderbyn bod modd cyfiawnhau anghydraddoldeb o ran cyfoeth o fewn cymdeithas ar sail y ffaith bod unigolion oll yn wahanol, ac yn meddu ar alluoedd a hefyd ddiddordebau gwahanol. Nid yw sosialwyr yn gwadu bodolaeth gwahaniaethau cynhenid pwysig ymhlith aelodau cymdeithas ac nid ydynt yn mynnu y dylid trefnu bod pawb yn meddu ar union yr un talentau a sgiliau. Fodd bynnag, cred sosialwyr fod yr achosion mwyaf amlwg ac eithafol o anghydraddoldeb (e.e. gwahaniaethau sylweddol o ran incwm, lefelau iechyd a safon byw) yn deillio o driniaeth gymdeithasol anffafriol, ac na ellir eu diystyru trwy gyfeirio at rai o’r gwahaniaethau o ran sgiliau a geir rhwng unigolion.

'''3.4. [[Dull Cynhyrchu]] a Pherchnogaeth o dan Sosialaeth'''

Mae sosialwyr yn aml yn olrhain gwreiddiau anghydraddoldeb o fewn cymdeithas i fodolaeth eiddo preifat – nid yn gymaint eiddo personol megis dillad, ceir neu dai, ond yn hytrach yr eiddo hwnnw y gellir ei drin fel [[cyfalafiaeth|‘cyfalaf’]] y gellir ei ddefnyddio er mwyn cynhyrchu mwy o gyfoeth.

Mae’r niwed cymdeithasol sy’n deillio o fodolaeth eiddo preifat yn cwmpasu sawl agwedd. I ddechrau, mynnir bod perchnogaeth breifat ar eiddo yn creu anghyfiawnder: gan fod cynhyrchu cyfoeth wastad yn dibynnu ar ymdrech gydweithredol gan ystod eang o bobl, dylai’r cyfoeth hwnnw fod yn eiddo i’r gymuned gyfan yn hytrach na rhai unigolion dethol. Yn ail, honnir bod eiddo preifat yn niweidio ein hymdeimlad o foesoldeb trwy gymell pobl i feddwl mewn termau materol ac i dybio bod hapusrwydd yn ddibynnol ar gywain cymaint o gyfoeth â phosib. Yn drydydd, dadleuir bod eiddo preifat yn arwain ar rannu cymdeithas ac yn cymell gwrthdaro, er enghraifft rhwng y gweithwyr a’r cyflogwyr neu rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

O ganlyniad, mae sosialwyr wedi dadlau y dylid cyfyngu ar berchnogaeth o gyfalaf preifat. Er enghraifft, credai [[Karl Marx]] a chefnogwyr [[Marcsaeth]] fod [[cydraddoldeb]] cymdeithasol yn galw am ddiddymu perchnogaeth breifat ar [[cyfalafiaeth|gyfalaf]] yn llwyr fel rhan o’r broses o sefydlu’r gymdeithas gomiwnyddol. Yn ''Y Maniffesto Comwinyddol'', rhagwelai Marx ac Engels (1848/2014: 50) y bydd yr proletariat yn sefydlu ei hun ‘yn ddosbarth llywodraethol, ac ennill y frwydr dros ddemocratiaeth… [ac yn] [c]anoli’r moddion cynhyrchu yn nwylo'r wladwriaeth’ yn ystod y cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Felly, y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] sydd yn rheoli’r [[dull cynhyrchu]] o dan sosialaeth yn hytrach ‘na’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) o dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Ond, yn wahanol i gomiwnyddiaeth, mae’n bosib i unigolion dal fod yn berchen ar eiddo a bod y [[dull cynhyrchu]] heb gael ei ganoli’n gyfangwbl yn nwylo'r gymdeithas o unigolion o dan sosialaeth.

Mewn cyferbyniad, mae’r [[[[Democratiaeth Gymdeithasol|Democratiaid Cymdeithasol]] wedi ffafrio llwybr mwy cymedrol – sefydlu rheolaeth gyffredin mewn ystod gyfyngedig o feysydd, er enghraifft yn achos rhai diwydiannau allweddol megis glo, dur, trydan a nwy – yr hyn a ddisgrifiwyd fel uchelfannau’r economi.

'''3.5. Dosbarth'''

Mae [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] yn thema sy’n dod i’r amlwg mewn gwaith sosialaidd mewn dau ffordd wahanol. I ddechrau, caiff dosbarth ei drin fel cysyniad dadansoddol. Y duedd ymhlith sosialwyr megis [[Karl Marx|Marx]] a ddadleuwyr dros [[Marcsaeth|Farcsaeth]] fu i ddehongli cymdeithas fel casgliad o ddosbarthiadau gwahanol gyda phob dosbarth yn dwyn ynghyd bobl sy’n rhannu’r un [[statws]] economaidd. Bydd aelodau pob dosbarth wedyn yn tueddu i uniaethu â’i gilydd ac i rannu’r un math o fyd-olwg. O ganlyniad, yn nhyb sosialwyr, dosbarthiadau, yn hytrach nag unigolion, yw’r actorion allweddol o fewn cymdeithas, a deall hynt y dosbarthiadau hyn yw’r allwedd er mwyn deall unrhyw newid cymdeithasol neu wleidyddol. Mae’r gred hon i’w gweld yn fwyaf amlwg yn namcaniaethau hanesyddol [[Karl Marx]] lle honnir bod esblygiad hanes yn ganlyniad i gyfres o wrthdrawiadau rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol sef ei ddull o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]].

Yn ail, mae sosialaeth yn aml yn cael ei thrin fel [[ideoleg]] sy’n cynnig amddiffyniad o fuddiannau un [[dosbarth cymdeithasol]] yn benodol, sef y dosbarth gweithiol. Dyma’r dosbarth sydd yn dioddef ecsploetio a gorthrwm parhaol yn sgil natur [[cyfalafiaeth]], ond, ar yr un pryd, dyma’r dosbarth sydd â’r potensial i arwain y ffordd tuag at y gymdeithas sosialaidd well.

'''4. Sosialaeth a Chymru'''

Yn ei lyfr, ''Credoau'r Cymry'', mae Huw Williams (2016) yn trafod yn fanwl syniadau sosialwyr o Gymru megis Aneurin Bevan, Robert Owen a Raymond Williams.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Nodweddion Allweddol a Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddo''l sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <wiki>[[addasu]]</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Claessens, A. (2009) ''The logic of socialism''. (Victoria: Leopold Publishing)

Engels, F. (1844-1845/2010). ''Condition of the Working Class in England''.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/condition-working-class-england.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Lenin, V. (1917/1999) ''The State and Revolution''. https://www.marxists.org/ebooks/lenin/state-and-revolution.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K. (1875/1999) ''Critique of the Gotha Programme''. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Marx_Critque_of_the_Gotha_Programme.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 1 Mawrth 2021]

Newman, M. (2005) S''ocialism: a very short introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Owen, R. (1830) ''Lectures on an Entire New State of Society: Comprehending an Analysis of British Society, Relative to the Production and Distribution of Wealth, the Formation of Character, and Government, Domestic and Foreign''. jstor.org/stable/10.2307/60200813. [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Shaw, B. a Gahan, P. (2016) ‘Six Fabian Lectures on Redistribution of Income.’ ''Shaw'' (36) 1, 10–52

Willliams, R. (1983) ''Keywords: A Vocabulary of Culture and Society''. (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Williams, H. (2016) Credoau'r Cymry: ymddiddanion dychmygol ac adlewyrchiadau athronyddol. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sosialaeth

2024-09-08T08:23:15Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Socialism'')

'''1. Cyflwyno Sosialaeth'''

Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis [[Raymond Williams]] (1983: 288) yw mai [[ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw sosialaeth, yn bennaf fel ymateb i’r newidiadau cymdeithasol ac economaidd a sgubodd ar draws Ewrop o ganlyniad i ddatblygiad y gymdeithas ddiwydiannol fodern. Byth ers y dyddiau cynnar hyn, mae pwyslais ymysg sosialwyr ar yr angen i drawsnewid cymdeithas er gwell, a hynny ar sail egwyddorion megis [[cydraddoldeb]] a chydweithrediad, wedi bod yn nodwedd amlwg o ddadleuon sosialwyr o bob math.

Mae’r term sosialaeth hefyd yn cyfeirio at y math o system economaidd a chymdeithasol mae sosialwyr yn dadlau sydd ei angen. Yn ''The State and Revolution'', datganodd Vladimir Lenin (1917/1999: 57) (datblygwr math o [[Marcsaeth|Farcsaeth]] o’r enw [[Marcsaeth-Leniniaeth]], arweinydd y chwyldro comiwnyddol cyntaf ym 1917 ac yn dilyn hynny arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd) mai sosialaeth yw’r hyn a welodd [[Karl Marx]] fel cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] sydd yn dilyn [[cyfalafiaeth]]. Mae’n bwysig cofio roedd [[Karl Marx]] yn defnyddio’r termau sosialaeth a chomiwnyddiaeth yn gyfnewidiol a dim yn gwahaniaethu rhwng y dau derm. Yn ôl Marx (1875/1999: 9), gan fod gymdeithas sosialaidd yn ymgodi o gymdeithas gyfalafol, dydi sosialaeth heb aeddfedu digon eto er mwyn fod yn rhydd o nodweddion economaidd a chymdeithasol [[cyfalafiaeth]].

'''2. Datblygiad Sosialaeth'''

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd datblygiadau mawrion a gwelwyd symudiad poblogaeth anferthol o’r wlad i’r dref sef trefoli (''urbanisation''). Esgorodd newidiadau o’r fath ar amgylchiadau byw a gwaith anodd dros ben i aelodau’r proletariat (y dosbarth gweithiol newydd). Golygai polisïau economaidd ''laissez-faire'' y cyfnod fod gan gyflogwyr y rhyddid i osod cyflogau ac i drefnu amodau gwaith fel y mynnent. O ganlyniad, tueddai cyflogau i fod yn isel. Ar ben hynny, tueddai’r diwrnod gwaith i fod yn hir iawn (hyd at 12 awr), roedd y defnydd o blant yn y gweithle’n gyffredin ac roedd y peryg o anafiadau ac o ddiweithdra yn gysgodion parhaol. Mae Engels (1844-1845/2010) yn ''Condition of the Working Class in England'' yn disgrifio safonau byw a gwaith y dosbarth gweithiol yn ystod y cyfnod yma.

Arweiniodd y caledi a’r [[tlodi]] enbyd a oedd yn nodweddu bywyd y dosbarth gweithiol at amheuaeth gynyddol ynghylch rhinweddau’r gymdeithas gyfalafol fodern. O ganlyniad, erbyn y 1820au a’r 1830au roedd amryw o feddylwyr - hynny yw y sosialwyr cynnar - megis Robert Owen (1830), y diwydiannwr a’r dyngarwr o Gymru, yn dechrau meddwl am ffyrdd amgen o drefnu cymdeithas a’r economi. Tybiodd yr arloeswyr hyn fod yr ymatebion a gâi eu cynnig gan [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydiaeth]] y cyfnod yn canolbwyntio’n ormodol ar ddiwygio gwleidyddol graddol a bod galw am syniadau a oedd yn rhoi mwy o sylw i’r angen i drawsnewid seiliau economaidd cymdeithas.

Eto i gyd, mae’n bwysig cofio na cheir un ffurf swyddogol ar sosialaeth. Yn hytrach, dros y blynyddoedd, datblygodd ystod o ffrydiau sosialaidd gwahanol, yn bennaf [[Marcsaeth]] a [[Democratiaeth Gymdeithasol]].

'''3. Nodweddion Allweddol Sosialaeth'''

Wrth gwrs ers degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae syniadau sosialaidd wedi esblygu cryn dipyn. Eto i gyd, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r byd-olwg sosialaidd; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng sosialaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]].

'''3.1. Cymuned'''

Nodwedd sosialaidd allweddol yw’r gred fod bodau dynol, yn eu hanfod, yn greaduriaid cymdeithasol, ac yn sgil hynny, ein bod ar ein gorau pan fyddwn yn gweithio gydag eraill fel rhan o gymuned er mwyn goresgyn problemau ac anawsterau. Mae hon yn weledigaeth gyfunolaidd (''collectivist'') sy’n rhoi pwyslais ar werth ymdrechu i gyflawni nodau cyffredin yn hytrach na cheisio hunan-les.

Ymhellach, gan mai bodau cymdeithasol ydym tuedda sosialwyr fel August Claessens (2009), gwleidydd sosialaidd o America, i wrthod yr awgrym fod pobl yn meddu ar natur gynhenid na ellir ei newid – hynny yw ein bod oll, o ran natur, naill ai’n greaduriaid da neu ddrwg. Nid ydym yn byw ein bywydau mewn gwagle. Yn hytrach, rydym oll yn byw ein bywydau fel aelodau o gymunedau penodol, a bydd yr amgylchiadau cymdeithasol a wynebwn yn ystod ein bywydau yn cyfrannu at siapio ein cymeriad a’n galluoedd. Ffôl felly yw awgrymu bod nodweddion o’r fath yn bethau sydd wedi’u rhag-osod cyn ein geni.

'''3.2. Cydweithrediad'''

Yn sgil y ffaith eu bod yn dewis dehongli bodau dynol fel creaduriaid cymdeithasol, mae sosialwyr hefyd yn tueddu i roi pwyslais ar ein gallu i gydweithio’n effeithiol ag eraill (gweler Newman 2005). Ymhellach, credant y gall y cydweithio hwn ddeillio o gymhellion moesol, anhunanol – nid oes rhaid cynnig gwobr faterol benodol, fel y dadleua meddylwyr sydd yn cefnogi [[cyfalafiaeth]]. Yn nhyb nifer o sosialwyr, gellir meithrin y parodrwydd mewnol hwn i gydweithio a chyfrannu tuag at y lles cyffredin trwy ddatblygu’n hymwybyddiaeth o gyfrifoldeb dros ein gilydd a’n cyd-ddyn.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Yr ymrwymiad cryf i [[cydraddoldeb|gydraddoldeb]] yw un o brif nodweddion sosialaeth – iddynt hwy, hon, heb os, yw’r egwyddor wleidyddol bwysicaf. Ymhellach, y duedd ymhlith sosialwyr fel Bernard Shaw (gweler Shaw a Gahan 2016), y dramodydd a’r meddyliwr gwleidyddol o Iwerddon, yw arddel y syniad o gydraddoldeb cymdeithasol neu gydraddoldeb canlyniad, yn hytrach na’r syniad mwy cyfyngedig o gyfle cyfartal a gaiff ei arddel gan [[rhyddfrydiaeth]]. Yn nhyb sosialwyr, mae’r ffurf fwy pellgyrhaeddol hon ar gydraddoldeb yn hanfodol er mwyn sicrhau cyfiawnder.

Yn wahanol i [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydwyr]], nid yw sosialwyr yn barod i dderbyn bod modd cyfiawnhau anghydraddoldeb o ran cyfoeth o fewn cymdeithas ar sail y ffaith bod unigolion oll yn wahanol, ac yn meddu ar alluoedd a hefyd ddiddordebau gwahanol. Nid yw sosialwyr yn gwadu bodolaeth gwahaniaethau cynhenid pwysig ymhlith aelodau cymdeithas ac nid ydynt yn mynnu y dylid trefnu bod pawb yn meddu ar union yr un talentau a sgiliau. Fodd bynnag, cred sosialwyr fod yr achosion mwyaf amlwg ac eithafol o anghydraddoldeb (e.e. gwahaniaethau sylweddol o ran incwm, lefelau iechyd a safon byw) yn deillio o driniaeth gymdeithasol anffafriol, ac na ellir eu diystyru trwy gyfeirio at rai o’r gwahaniaethau o ran sgiliau a geir rhwng unigolion.

'''3.4. [[Dull Cynhyrchu]] a Pherchnogaeth o dan Sosialaeth'''

Mae sosialwyr yn aml yn olrhain gwreiddiau anghydraddoldeb o fewn cymdeithas i fodolaeth eiddo preifat – nid yn gymaint eiddo personol megis dillad, ceir neu dai, ond yn hytrach yr eiddo hwnnw y gellir ei drin fel [[cyfalafiaeth|‘cyfalaf’]] y gellir ei ddefnyddio er mwyn cynhyrchu mwy o gyfoeth.

Mae’r niwed cymdeithasol sy’n deillio o fodolaeth eiddo preifat yn cwmpasu sawl agwedd. I ddechrau, mynnir bod perchnogaeth breifat ar eiddo yn creu anghyfiawnder: gan fod cynhyrchu cyfoeth wastad yn dibynnu ar ymdrech gydweithredol gan ystod eang o bobl, dylai’r cyfoeth hwnnw fod yn eiddo i’r gymuned gyfan yn hytrach na rhai unigolion dethol. Yn ail, honnir bod eiddo preifat yn niweidio ein hymdeimlad o foesoldeb trwy gymell pobl i feddwl mewn termau materol ac i dybio bod hapusrwydd yn ddibynnol ar gywain cymaint o gyfoeth â phosib. Yn drydydd, dadleuir bod eiddo preifat yn arwain ar rannu cymdeithas ac yn cymell gwrthdaro, er enghraifft rhwng y gweithwyr a’r cyflogwyr neu rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

O ganlyniad, mae sosialwyr wedi dadlau y dylid cyfyngu ar berchnogaeth o gyfalaf preifat. Er enghraifft, credai [[Karl Marx]] a chefnogwyr [[Marcsaeth]] fod [[cydraddoldeb]] cymdeithasol yn galw am ddiddymu perchnogaeth breifat ar [[cyfalaf|gyfalaf]] yn llwyr fel rhan o’r broses o sefydlu’r gymdeithas gomiwnyddol. Yn ''Y Maniffesto Comwinyddol'', rhagwelai Marx ac Engels (1848/2014: 50) y bydd yr proletariat yn sefydlu ei hun ‘yn ddosbarth llywodraethol, ac ennill y frwydr dros ddemocratiaeth… [ac yn] [c]anoli’r moddion cynhyrchu yn nwylo'r wladwriaeth’ yn ystod y cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Felly, y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] sydd yn rheoli’r [[dull cynhyrchu]] o dan sosialaeth yn hytrach ‘na’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) o dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Ond, yn wahanol i gomiwnyddiaeth, mae’n bosib i unigolion dal fod yn berchen ar eiddo a bod y [[dull cynhyrchu]] heb gael ei ganoli’n gyfangwbl yn nwylo'r gymdeithas o unigolion o dan sosialaeth.

Mewn cyferbyniad, mae’r [[Democratiaid Cymdeithasol]] wedi ffafrio llwybr mwy cymedrol – sefydlu rheolaeth gyffredin mewn ystod gyfyngedig o feysydd, er enghraifft yn achos rhai diwydiannau allweddol megis glo, dur, trydan a nwy – yr hyn a ddisgrifiwyd fel uchelfannau’r economi.

'''3.5. Dosbarth'''

Mae [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] yn thema sy’n dod i’r amlwg mewn gwaith sosialaidd mewn dau ffordd wahanol. I ddechrau, caiff dosbarth ei drin fel cysyniad dadansoddol. Y duedd ymhlith sosialwyr megis [[Karl Marx|Marx]] a ddadleuwyr dros [[Marcsaeth|Farcsaeth]] fu i ddehongli cymdeithas fel casgliad o ddosbarthiadau gwahanol gyda phob dosbarth yn dwyn ynghyd bobl sy’n rhannu’r un [[statws]] economaidd. Bydd aelodau pob dosbarth wedyn yn tueddu i uniaethu â’i gilydd ac i rannu’r un math o fyd-olwg. O ganlyniad, yn nhyb sosialwyr, dosbarthiadau, yn hytrach nag unigolion, yw’r actorion allweddol o fewn cymdeithas, a deall hynt y dosbarthiadau hyn yw’r allwedd er mwyn deall unrhyw newid cymdeithasol neu wleidyddol. Mae’r gred hon i’w gweld yn fwyaf amlwg yn namcaniaethau hanesyddol [[Karl Marx]] lle honnir bod esblygiad hanes yn ganlyniad i gyfres o wrthdrawiadau rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol sef ei ddull o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]].

Yn ail, mae sosialaeth yn aml yn cael ei thrin fel [[ideoleg]] sy’n cynnig amddiffyniad o fuddiannau un [[dosbarth cymdeithasol]] yn benodol, sef y dosbarth gweithiol. Dyma’r dosbarth sydd yn dioddef ecsploetio a gorthrwm parhaol yn sgil natur [[cyfalafiaeth]], ond, ar yr un pryd, dyma’r dosbarth sydd â’r potensial i arwain y ffordd tuag at y gymdeithas sosialaidd well.

'''4. Sosialaeth a Chymru'''

Yn ei lyfr, ''Credoau'r Cymry'', mae Huw Williams (2016) yn trafod yn fanwl syniadau sosialwyr o Gymru megis Aneurin Bevan, Robert Owen a Raymond Williams.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Nodweddion Allweddol a Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddo''l sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <wiki>[[addasu]]</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Claessens, A. (2009) ''The logic of socialism''. (Victoria: Leopold Publishing)

Engels, F. (1844-1845/2010). ''Condition of the Working Class in England''.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/condition-working-class-england.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Lenin, V. (1917/1999) ''The State and Revolution''. https://www.marxists.org/ebooks/lenin/state-and-revolution.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K. (1875/1999) ''Critique of the Gotha Programme''. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Marx_Critque_of_the_Gotha_Programme.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 1 Mawrth 2021]

Newman, M. (2005) S''ocialism: a very short introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Owen, R. (1830) ''Lectures on an Entire New State of Society: Comprehending an Analysis of British Society, Relative to the Production and Distribution of Wealth, the Formation of Character, and Government, Domestic and Foreign''. jstor.org/stable/10.2307/60200813. [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Shaw, B. a Gahan, P. (2016) ‘Six Fabian Lectures on Redistribution of Income.’ ''Shaw'' (36) 1, 10–52

Willliams, R. (1983) ''Keywords: A Vocabulary of Culture and Society''. (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Williams, H. (2016) Credoau'r Cymry: ymddiddanion dychmygol ac adlewyrchiadau athronyddol. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sosialaeth

2024-09-08T08:20:54Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Socialism'')

'''1. Cyflwyno Sosialaeth'''

Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis [[Raymond Williams]] (1983: 288) yw mai [[ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw sosialaeth, yn bennaf fel ymateb i’r newidiadau cymdeithasol ac economaidd a sgubodd ar draws Ewrop o ganlyniad i ddatblygiad y gymdeithas ddiwydiannol fodern. Byth ers y dyddiau cynnar hyn, mae pwyslais ymysg sosialwyr ar yr angen i drawsnewid cymdeithas er gwell, a hynny ar sail egwyddorion megis [[cydraddoldeb]] a chydweithrediad, wedi bod yn nodwedd amlwg o ddadleuon sosialwyr o bob math.

Mae’r term sosialaeth hefyd yn cyfeirio at y math o system economaidd a chymdeithasol mae sosialwyr yn dadlau sydd ei angen. Yn ''The State and Revolution'', datganodd Vladimir Lenin (1917/1999: 57) (datblygwr math o [[Marcsaeth|Farcsaeth]] o’r enw [[Marcsaeth-Leniniaeth]], arweinydd y chwyldro comiwnyddol cyntaf ym 1917 ac yn dilyn hynny arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd) mai sosialaeth yw’r hyn a welodd [[Karl Marx]] fel cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] sydd yn dilyn [[cyfalafiaeth]]. Mae’n bwysig cofio roedd [[Marx]] yn defnyddio’r termau sosialaeth a chomiwnyddiaeth yn gyfnewidiol a dim yn gwahaniaethu rhwng y dau derm. Yn ôl Marx (1875/1999: 9), gan fod gymdeithas sosialaidd yn ymgodi o gymdeithas gyfalafol, dydi sosialaeth heb aeddfedu digon eto er mwyn fod yn rhydd o nodweddion economaidd a chymdeithasol [[cyfalafiaeth]].

'''2. Datblygiad Sosialaeth'''

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd datblygiadau mawrion a gwelwyd symudiad poblogaeth anferthol o’r wlad i’r dref sef trefoli (''urbanisation''). Esgorodd newidiadau o’r fath ar amgylchiadau byw a gwaith anodd dros ben i aelodau’r proletariat (y dosbarth gweithiol newydd). Golygai polisïau economaidd ''laissez-faire'' y cyfnod fod gan gyflogwyr y rhyddid i osod cyflogau ac i drefnu amodau gwaith fel y mynnent. O ganlyniad, tueddai cyflogau i fod yn isel. Ar ben hynny, tueddai’r diwrnod gwaith i fod yn hir iawn (hyd at 12 awr), roedd y defnydd o blant yn y gweithle’n gyffredin ac roedd y peryg o anafiadau ac o ddiweithdra yn gysgodion parhaol. Mae Engels (1844-1845/2010) yn ''Condition of the Working Class in England'' yn disgrifio safonau byw a gwaith y dosbarth gweithiol yn ystod y cyfnod yma.

Arweiniodd y caledi a’r [[tlodi]] enbyd a oedd yn nodweddu bywyd y dosbarth gweithiol at amheuaeth gynyddol ynghylch rhinweddau’r gymdeithas gyfalafol fodern. O ganlyniad, erbyn y 1820au a’r 1830au roedd amryw o feddylwyr - hynny yw y sosialwyr cynnar - megis Robert Owen (1830), y diwydiannwr a’r dyngarwr o Gymru, yn dechrau meddwl am ffyrdd amgen o drefnu cymdeithas a’r economi. Tybiodd yr arloeswyr hyn fod yr ymatebion a gâi eu cynnig gan [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydiaeth]] y cyfnod yn canolbwyntio’n ormodol ar ddiwygio gwleidyddol graddol a bod galw am syniadau a oedd yn rhoi mwy o sylw i’r angen i drawsnewid seiliau economaidd cymdeithas.

Eto i gyd, mae’n bwysig cofio na cheir un ffurf swyddogol ar sosialaeth. Yn hytrach, dros y blynyddoedd, datblygodd ystod o ffrydiau sosialaidd gwahanol, yn bennaf [[Marcsaeth]] a [[Democratiaeth Gymdeithasol]].

'''3. Nodweddion Allweddol Sosialaeth'''

Wrth gwrs ers degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae syniadau sosialaidd wedi esblygu cryn dipyn. Eto i gyd, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r byd-olwg sosialaidd; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng sosialaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]].

'''3.1. Cymuned'''

Nodwedd sosialaidd allweddol yw’r gred fod bodau dynol, yn eu hanfod, yn greaduriaid cymdeithasol, ac yn sgil hynny, ein bod ar ein gorau pan fyddwn yn gweithio gydag eraill fel rhan o gymuned er mwyn goresgyn problemau ac anawsterau. Mae hon yn weledigaeth gyfunolaidd (''collectivist'') sy’n rhoi pwyslais ar werth ymdrechu i gyflawni nodau cyffredin yn hytrach na cheisio hunan-les.

Ymhellach, gan mai bodau cymdeithasol ydym tuedda sosialwyr fel August Claessens (2009), gwleidydd sosialaidd o America, i wrthod yr awgrym fod pobl yn meddu ar natur gynhenid na ellir ei newid – hynny yw ein bod oll, o ran natur, naill ai’n greaduriaid da neu ddrwg. Nid ydym yn byw ein bywydau mewn gwagle. Yn hytrach, rydym oll yn byw ein bywydau fel aelodau o gymunedau penodol, a bydd yr amgylchiadau cymdeithasol a wynebwn yn ystod ein bywydau yn cyfrannu at siapio ein cymeriad a’n galluoedd. Ffôl felly yw awgrymu bod nodweddion o’r fath yn bethau sydd wedi’u rhag-osod cyn ein geni.

''3.2. Cydweithrediad'''

Yn sgil y ffaith eu bod yn dewis dehongli bodau dynol fel creaduriaid cymdeithasol, mae sosialwyr hefyd yn tueddu i roi pwyslais ar ein gallu i gydweithio’n effeithiol ag eraill (gweler Newman 2005). Ymhellach, credant y gall y cydweithio hwn ddeillio o gymhellion moesol, anhunanol – nid oes rhaid cynnig gwobr faterol benodol, fel y dadleua meddylwyr sydd yn cefnogi [[cyfalafiaeth]]. Yn nhyb nifer o sosialwyr, gellir meithrin y parodrwydd mewnol hwn i gydweithio a chyfrannu tuag at y lles cyffredin trwy ddatblygu’n hymwybyddiaeth o gyfrifoldeb dros ein gilydd a’n cyd-ddyn.

''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Yr ymrwymiad cryf i [[cydraddoldeb|gydraddoldeb]] yw un o brif nodweddion sosialaeth – iddynt hwy, hon, heb os, yw’r egwyddor wleidyddol bwysicaf. Ymhellach, y duedd ymhlith sosialwyr fel Bernard Shaw (gweler Shaw a Gahan 2016), y dramodydd a’r meddyliwr gwleidyddol o Iwerddon, yw arddel y syniad o gydraddoldeb cymdeithasol neu gydraddoldeb canlyniad, yn hytrach na’r syniad mwy cyfyngedig o gyfle cyfartal a gaiff ei arddel gan [[rhyddfrydiaeth]]. Yn nhyb sosialwyr, mae’r ffurf fwy pellgyrhaeddol hon ar gydraddoldeb yn hanfodol er mwyn sicrhau cyfiawnder.

Yn wahanol i [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydwyr]], nid yw sosialwyr yn barod i dderbyn bod modd cyfiawnhau anghydraddoldeb o ran cyfoeth o fewn cymdeithas ar sail y ffaith bod unigolion oll yn wahanol, ac yn meddu ar alluoedd a hefyd ddiddordebau gwahanol. Nid yw sosialwyr yn gwadu bodolaeth gwahaniaethau cynhenid pwysig ymhlith aelodau cymdeithas ac nid ydynt yn mynnu y dylid trefnu bod pawb yn meddu ar union yr un talentau a sgiliau. Fodd bynnag, cred sosialwyr fod yr achosion mwyaf amlwg ac eithafol o anghydraddoldeb (e.e. gwahaniaethau sylweddol o ran incwm, lefelau iechyd a safon byw) yn deillio o driniaeth gymdeithasol anffafriol, ac na ellir eu diystyru trwy gyfeirio at rai o’r gwahaniaethau o ran sgiliau a geir rhwng unigolion.

''3.4. [[Dull Cynhyrchu]] a Pherchnogaeth o dan Sosialaeth'''

Mae sosialwyr yn aml yn olrhain gwreiddiau anghydraddoldeb o fewn cymdeithas i fodolaeth eiddo preifat – nid yn gymaint eiddo personol megis dillad, ceir neu dai, ond yn hytrach yr eiddo hwnnw y gellir ei drin fel [[cyfalafiaeth|‘cyfalaf’]] y gellir ei ddefnyddio er mwyn cynhyrchu mwy o gyfoeth.

Mae’r niwed cymdeithasol sy’n deillio o fodolaeth eiddo preifat yn cwmpasu sawl agwedd. I ddechrau, mynnir bod perchnogaeth breifat ar eiddo yn creu anghyfiawnder: gan fod cynhyrchu cyfoeth wastad yn dibynnu ar ymdrech gydweithredol gan ystod eang o bobl, dylai’r cyfoeth hwnnw fod yn eiddo i’r gymuned gyfan yn hytrach na rhai unigolion dethol. Yn ail, honnir bod eiddo preifat yn niweidio ein hymdeimlad o foesoldeb trwy gymell pobl i feddwl mewn termau materol ac i dybio bod hapusrwydd yn ddibynnol ar gywain cymaint o gyfoeth â phosib. Yn drydydd, dadleuir bod eiddo preifat yn arwain ar rannu cymdeithas ac yn cymell gwrthdaro, er enghraifft rhwng y gweithwyr a’r cyflogwyr neu rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

O ganlyniad, mae sosialwyr wedi dadlau y dylid cyfyngu ar berchnogaeth o gyfalaf preifat. Er enghraifft, credai [[Karl Marx]] a chefnogwyr [[Marcsaeth]] fod [[cydraddoldeb]] cymdeithasol yn galw am ddiddymu perchnogaeth breifat ar [[cyfalaf|gyfalaf]] yn llwyr fel rhan o’r broses o sefydlu’r gymdeithas gomiwnyddol. Yn ''Y Maniffesto Comwinyddol'', rhagwelai Marx ac Engels (1848/2014: 50) y bydd yr proletariat yn sefydlu ei hun ‘yn ddosbarth llywodraethol, ac ennill y frwydr dros ddemocratiaeth… [ac yn] [c]anoli’r moddion cynhyrchu yn nwylo'r wladwriaeth’ yn ystod y cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Felly, y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] sydd yn rheoli’r [[dull cynhyrchu]] o dan sosialaeth yn hytrach ‘na’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) o dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Ond, yn wahanol i gomiwnyddiaeth, mae’n bosib i unigolion dal fod yn berchen ar eiddo a bod y [[dull cynhyrchu]] heb gael ei ganoli’n gyfangwbl yn nwylo'r gymdeithas o unigolion o dan sosialaeth.

Mewn cyferbyniad, mae’r [[Democratiaid Cymdeithasol]] wedi ffafrio llwybr mwy cymedrol – sefydlu rheolaeth gyffredin mewn ystod gyfyngedig o feysydd, er enghraifft yn achos rhai diwydiannau allweddol megis glo, dur, trydan a nwy – yr hyn a ddisgrifiwyd fel uchelfannau’r economi.

'''3.5. Dosbarth'''

Mae [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] yn thema sy’n dod i’r amlwg mewn gwaith sosialaidd mewn dau ffordd wahanol. I ddechrau, caiff dosbarth ei drin fel cysyniad dadansoddol. Y duedd ymhlith sosialwyr megis [[Karl Marx|Marx]] a ddadleuwyr dros [[Marcsaeth|Farcsaeth]] fu i ddehongli cymdeithas fel casgliad o ddosbarthiadau gwahanol gyda phob dosbarth yn dwyn ynghyd bobl sy’n rhannu’r un [[statws]] economaidd. Bydd aelodau pob dosbarth wedyn yn tueddu i uniaethu â’i gilydd ac i rannu’r un math o fyd-olwg. O ganlyniad, yn nhyb sosialwyr, dosbarthiadau, yn hytrach nag unigolion, yw’r actorion allweddol o fewn cymdeithas, a deall hynt y dosbarthiadau hyn yw’r allwedd er mwyn deall unrhyw newid cymdeithasol neu wleidyddol. Mae’r gred hon i’w gweld yn fwyaf amlwg yn namcaniaethau hanesyddol [[Karl Marx]] lle honnir bod esblygiad hanes yn ganlyniad i gyfres o wrthdrawiadau rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol sef ei ddull o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]].

Yn ail, mae sosialaeth yn aml yn cael ei thrin fel [[ideoleg]] sy’n cynnig amddiffyniad o fuddiannau un [[dosbarth cymdeithasol]] yn benodol, sef y dosbarth gweithiol. Dyma’r dosbarth sydd yn dioddef ecsploetio a gorthrwm parhaol yn sgil natur [[cyfalafiaeth]], ond, ar yr un pryd, dyma’r dosbarth sydd â’r potensial i arwain y ffordd tuag at y gymdeithas sosialaidd well.

'''4. Sosialaeth a Chymru'''

Yn ei lyfr, ''Credoau'r Cymry'', mae Huw Williams (2016) yn trafod yn fanwl syniadau sosialwyr o Gymru megis Aneurin Bevan, Robert Owen a Raymond Williams.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Nodweddion Allweddol a Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddo''l sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <wiki>[[addasu]]</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Claessens, A. (2009) ''The logic of socialism''. (Victoria: Leopold Publishing)

Engels, F. (1844-1845/2010). ''Condition of the Working Class in England''.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/condition-working-class-england.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Lenin, V. (1917/1999) ''The State and Revolution''. https://www.marxists.org/ebooks/lenin/state-and-revolution.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K. (1875/1999) ''Critique of the Gotha Programme''. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Marx_Critque_of_the_Gotha_Programme.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 1 Mawrth 2021]

Newman, M. (2005) S''ocialism: a very short introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Owen, R. (1830) ''Lectures on an Entire New State of Society: Comprehending an Analysis of British Society, Relative to the Production and Distribution of Wealth, the Formation of Character, and Government, Domestic and Foreign''. jstor.org/stable/10.2307/60200813. [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Shaw, B. a Gahan, P. (2016) ‘Six Fabian Lectures on Redistribution of Income.’ ''Shaw'' (36) 1, 10–52

Willliams, R. (1983) ''Keywords: A Vocabulary of Culture and Society''. (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Williams, H. (2016) Credoau'r Cymry: ymddiddanion dychmygol ac adlewyrchiadau athronyddol. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sosialaeth

2024-09-08T08:19:03Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Socialism'')

'''1. Cyflwyno Sosialaeth'''

Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis [[Raymond Williams]] (1983: 288) yw mai [[ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw sosialaeth, yn bennaf fel ymateb i’r newidiadau cymdeithasol ac economaidd a sgubodd ar draws Ewrop o ganlyniad i ddatblygiad y gymdeithas ddiwydiannol fodern. Byth ers y dyddiau cynnar hyn, mae pwyslais ymysg sosialwyr ar yr angen i drawsnewid cymdeithas er gwell, a hynny ar sail egwyddorion megis [[cydraddoldeb]] a chydweithrediad, wedi bod yn nodwedd amlwg o ddadleuon sosialwyr o bob math.

Mae’r term sosialaeth hefyd yn cyfeirio at y math o system economaidd a chymdeithasol mae sosialwyr yn dadlau sydd ei angen. Yn ''The State and Revolution'', datganodd Vladimir Lenin (1917/1999: 57) (datblygwr math o [[Marcsaeth|Farcsaeth]] o’r enw [[Marcsaeth-Leniniaeth]], arweinydd y chwyldro comiwnyddol cyntaf ym 1917 ac yn dilyn hynny arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd) mai sosialaeth yw’r hyn a welodd [[Karl Marx]] fel cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] sydd yn dilyn [[cyfalafiaeth]]. Mae’n bwysig cofio roedd [[Marx]] yn defnyddio’r termau sosialaeth a chomiwnyddiaeth yn gyfnewidiol a dim yn gwahaniaethu rhwng y dau derm. Yn ôl Marx (1875/1999: 9), gan fod gymdeithas sosialaidd yn ymgodi o gymdeithas gyfalafol, dydi sosialaeth heb aeddfedu digon eto er mwyn fod yn rhydd o nodweddion economaidd a chymdeithasol [[cyfalafiaeth]].

'''2. Datblygiad Sosialaeth'''

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd datblygiadau mawrion a gwelwyd symudiad poblogaeth anferthol o’r wlad i’r dref sef trefoli (''urbanisation''). Esgorodd newidiadau o’r fath ar amgylchiadau byw a gwaith anodd dros ben i aelodau’r proletariat (y dosbarth gweithiol newydd). Golygai polisïau economaidd ''laissez-faire'' y cyfnod fod gan gyflogwyr y rhyddid i osod cyflogau ac i drefnu amodau gwaith fel y mynnent. O ganlyniad, tueddai cyflogau i fod yn isel. Ar ben hynny, tueddai’r diwrnod gwaith i fod yn hir iawn (hyd at 12 awr), roedd y defnydd o blant yn y gweithle’n gyffredin ac roedd y peryg o anafiadau ac o ddiweithdra yn gysgodion parhaol. Mae Engels (1844-1845/2010) yn ''Condition of the Working Class in England'' yn disgrifio safonau byw a gwaith y dosbarth gweithiol yn ystod y cyfnod yma.

Arweiniodd y caledi a’r [[tlodi]] enbyd a oedd yn nodweddu bywyd y dosbarth gweithiol at amheuaeth gynyddol ynghylch rhinweddau’r gymdeithas gyfalafol fodern. O ganlyniad, erbyn y 1820au a’r 1830au roedd amryw o feddylwyr - hynny yw y sosialwyr cynnar - megis Robert Owen (1830), y diwydiannwr a’r dyngarwr o Gymru, yn dechrau meddwl am ffyrdd amgen o drefnu cymdeithas a’r economi. Tybiodd yr arloeswyr hyn fod yr ymatebion a gâi eu cynnig gan [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydiaeth]] y cyfnod yn canolbwyntio’n ormodol ar ddiwygio gwleidyddol graddol a bod galw am syniadau a oedd yn rhoi mwy o sylw i’r angen i drawsnewid seiliau economaidd cymdeithas.

Eto i gyd, mae’n bwysig cofio na cheir un ffurf swyddogol ar sosialaeth. Yn hytrach, dros y blynyddoedd, datblygodd ystod o ffrydiau sosialaidd gwahanol, yn bennaf [[Marcsaeth]] a [[Democratiaeth Gymdeithasol]].

'''3. Nodweddion Allweddol Sosialaeth'''

Wrth gwrs ers degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae syniadau sosialaidd wedi esblygu cryn dipyn. Eto i gyd, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r byd-olwg sosialaidd; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng sosialaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]].

'''3.1. Cymuned'''

Nodwedd sosialaidd allweddol yw’r gred fod bodau dynol, yn eu hanfod, yn greaduriaid cymdeithasol, ac yn sgil hynny, ein bod ar ein gorau pan fyddwn yn gweithio gydag eraill fel rhan o gymuned er mwyn goresgyn problemau ac anawsterau. Mae hon yn weledigaeth gyfunolaidd (''collectivist'') sy’n rhoi pwyslais ar werth ymdrechu i gyflawni nodau cyffredin yn hytrach na cheisio hunan-les.

Ymhellach, gan mai bodau cymdeithasol ydym tuedda sosialwyr fel August Claessens (2009), gwleidydd sosialaidd o America, i wrthod yr awgrym fod pobl yn meddu ar natur gynhenid na ellir ei newid – hynny yw ein bod oll, o ran natur, naill ai’n greaduriaid da neu ddrwg. Nid ydym yn byw ein bywydau mewn gwagle. Yn hytrach, rydym oll yn byw ein bywydau fel aelodau o gymunedau penodol, a bydd yr amgylchiadau cymdeithasol a wynebwn yn ystod ein bywydau yn cyfrannu at siapio ein cymeriad a’n galluoedd. Ffôl felly yw awgrymu bod nodweddion o’r fath yn bethau sydd wedi’u rhag-osod cyn ein geni.

''3.2. Cydweithrediad'''

Yn sgil y ffaith eu bod yn dewis dehongli bodau dynol fel creaduriaid cymdeithasol, mae sosialwyr hefyd yn tueddu i roi pwyslais ar ein gallu i gydweithio’n effeithiol ag eraill (gweler Newman 2005). Ymhellach, credant y gall y cydweithio hwn ddeillio o gymhellion moesol, anhunanol – nid oes rhaid cynnig gwobr faterol benodol, fel y dadleua meddylwyr sydd yn cefnogi [[cyfalafiaeth]]. Yn nhyb nifer o sosialwyr, gellir meithrin y parodrwydd mewnol hwn i gydweithio a chyfrannu tuag at y lles cyffredin trwy ddatblygu’n hymwybyddiaeth o gyfrifoldeb dros ein gilydd a’n cyd-ddyn.

''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Yr ymrwymiad cryf i [[cydraddoldeb|gydraddoldeb]] yw un o brif nodweddion sosialaeth – iddynt hwy, hon, heb os, yw’r egwyddor wleidyddol bwysicaf. Ymhellach, y duedd ymhlith sosialwyr fel Bernard Shaw (gweler Shaw a Gahan 2016), y dramodydd a’r meddyliwr gwleidyddol o Iwerddon, yw arddel y syniad o gydraddoldeb cymdeithasol neu gydraddoldeb canlyniad, yn hytrach na’r syniad mwy cyfyngedig o gyfle cyfartal a gaiff ei arddel gan [[rhyddfrydiaeth]]. Yn nhyb sosialwyr, mae’r ffurf fwy pellgyrhaeddol hon ar gydraddoldeb yn hanfodol er mwyn sicrhau cyfiawnder.

Yn wahanol i [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydwyr]], nid yw sosialwyr yn barod i dderbyn bod modd cyfiawnhau anghydraddoldeb o ran cyfoeth o fewn cymdeithas ar sail y ffaith bod unigolion oll yn wahanol, ac yn meddu ar alluoedd a hefyd ddiddordebau gwahanol. Nid yw sosialwyr yn gwadu bodolaeth gwahaniaethau cynhenid pwysig ymhlith aelodau cymdeithas ac nid ydynt yn mynnu y dylid trefnu bod pawb yn meddu ar union yr un talentau a sgiliau. Fodd bynnag, cred sosialwyr fod yr achosion mwyaf amlwg ac eithafol o anghydraddoldeb (e.e. gwahaniaethau sylweddol o ran incwm, lefelau iechyd a safon byw) yn deillio o driniaeth gymdeithasol anffafriol, ac na ellir eu diystyru trwy gyfeirio at rai o’r gwahaniaethau o ran sgiliau a geir rhwng unigolion.

''3.4. [[Dull Cynhyrchu]] a Pherchnogaeth o dan Sosialaeth'''

Mae sosialwyr yn aml yn olrhain gwreiddiau anghydraddoldeb o fewn cymdeithas i fodolaeth eiddo preifat – nid yn gymaint eiddo personol megis dillad, ceir neu dai, ond yn hytrach yr eiddo hwnnw y gellir ei drin fel [[cyfalafiaeth|‘cyfalaf’]] y gellir ei ddefnyddio er mwyn cynhyrchu mwy o gyfoeth.

Mae’r niwed cymdeithasol sy’n deillio o fodolaeth eiddo preifat yn cwmpasu sawl agwedd. I ddechrau, mynnir bod perchnogaeth breifat ar eiddo yn creu anghyfiawnder: gan fod cynhyrchu cyfoeth wastad yn dibynnu ar ymdrech gydweithredol gan ystod eang o bobl, dylai’r cyfoeth hwnnw fod yn eiddo i’r gymuned gyfan yn hytrach na rhai unigolion dethol. Yn ail, honnir bod eiddo preifat yn niweidio ein hymdeimlad o foesoldeb trwy gymell pobl i feddwl mewn termau materol ac i dybio bod hapusrwydd yn ddibynnol ar gywain cymaint o gyfoeth â phosib. Yn drydydd, dadleuir bod eiddo preifat yn arwain ar rannu cymdeithas ac yn cymell gwrthdaro, er enghraifft rhwng y gweithwyr a’r cyflogwyr neu rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

O ganlyniad, mae sosialwyr wedi dadlau y dylid cyfyngu ar berchnogaeth o gyfalaf preifat. Er enghraifft, credai [[Karl Marx]] a chefnogwyr [[Marcsaeth]] fod [[cydraddoldeb]] cymdeithasol yn galw am ddiddymu perchnogaeth breifat ar [[cyfalaf|gyfalaf]] yn llwyr fel rhan o’r broses o sefydlu’r gymdeithas gomiwnyddol. Yn ''Y Maniffesto Comwinyddol'', rhagwelai Marx ac Engels (1848/2014: 50) y bydd yr proletariat yn sefydlu ei hun ‘yn ddosbarth llywodraethol, ac ennill y frwydr dros ddemocratiaeth… [ac yn] [c]anoli’r moddion cynhyrchu yn nwylo'r wladwriaeth’ yn ystod y cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Felly, y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] sydd yn rheoli’r [[dull cynhyrchu]] o dan sosialaeth yn hytrach ‘na’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) o dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Ond, yn wahanol i gomiwnyddiaeth, mae’n bosib i unigolion dal fod yn berchen ar eiddo a bod y [[dull cynhyrchu]] heb gael ei ganoli’n gyfangwbl yn nwylo'r gymdeithas o unigolion o dan sosialaeth.

Mewn cyferbyniad, mae’r [[Democratiaid Cymdeithasol]] wedi ffafrio llwybr mwy cymedrol – sefydlu rheolaeth gyffredin mewn ystod gyfyngedig o feysydd, er enghraifft yn achos rhai diwydiannau allweddol megis glo, dur, trydan a nwy – yr hyn a ddisgrifiwyd fel uchelfannau’r economi.

'''3.5. Dosbarth'''

Mae [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] yn thema sy’n dod i’r amlwg mewn gwaith sosialaidd mewn dau ffordd wahanol. I ddechrau, caiff dosbarth ei drin fel cysyniad dadansoddol. Y duedd ymhlith sosialwyr megis [[Karl Marx|Marx]] a ddadleuwyr dros [[Marcsaeth|Farcsaeth]] fu i ddehongli cymdeithas fel casgliad o ddosbarthiadau gwahanol gyda phob dosbarth yn dwyn ynghyd bobl sy’n rhannu’r un [[statws]] economaidd. Bydd aelodau pob dosbarth wedyn yn tueddu i uniaethu â’i gilydd ac i rannu’r un math o fyd-olwg. O ganlyniad, yn nhyb sosialwyr, dosbarthiadau, yn hytrach nag unigolion, yw’r actorion allweddol o fewn cymdeithas, a deall hynt y dosbarthiadau hyn yw’r allwedd er mwyn deall unrhyw newid cymdeithasol neu wleidyddol. Mae’r gred hon i’w gweld yn fwyaf amlwg yn namcaniaethau hanesyddol [[Karl Marx]] lle honnir bod esblygiad hanes yn ganlyniad i gyfres o wrthdrawiadau rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol sef ei ddull o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]].

Yn ail, mae sosialaeth yn aml yn cael ei thrin fel [[ideoleg]] sy’n cynnig amddiffyniad o fuddiannau un [[dosbarth cymdeithasol]] yn benodol, sef y dosbarth gweithiol. Dyma’r dosbarth sydd yn dioddef ecsploetio a gorthrwm parhaol yn sgil natur [[cyfalafiaeth]], ond, ar yr un pryd, dyma’r dosbarth sydd â’r potensial i arwain y ffordd tuag at y gymdeithas sosialaidd well.

'''4. Sosialaeth a Chymru'''

Yn ei lyfr, ''Credoau'r Cymry'', mae Huw Williams (2016) yn trafod yn fanwl syniadau sosialwyr o Gymru megis Aneurin Bevan, Robert Owen a Raymond Williams.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Nodweddion Allweddol a Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddo''l sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i [[addasu]] gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Claessens, A. (2009) ''The logic of socialism''. (Victoria: Leopold Publishing)

Engels, F. (1844-1845/2010). ''Condition of the Working Class in England''.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/condition-working-class-england.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Lenin, V. (1917/1999) ''The State and Revolution''. https://www.marxists.org/ebooks/lenin/state-and-revolution.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K. (1875/1999) ''Critique of the Gotha Programme''. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Marx_Critque_of_the_Gotha_Programme.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 1 Mawrth 2021]

Newman, M. (2005) S''ocialism: a very short introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Owen, R. (1830) ''Lectures on an Entire New State of Society: Comprehending an Analysis of British Society, Relative to the Production and Distribution of Wealth, the Formation of Character, and Government, Domestic and Foreign''. jstor.org/stable/10.2307/60200813. [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Shaw, B. a Gahan, P. (2016) ‘Six Fabian Lectures on Redistribution of Income.’ ''Shaw'' (36) 1, 10–52

Willliams, R. (1983) ''Keywords: A Vocabulary of Culture and Society''. (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Williams, H. (2016) Credoau'r Cymry: ymddiddanion dychmygol ac adlewyrchiadau athronyddol. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Biwrocratiaeth

2024-09-08T08:18:28Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Bureaucracy'')

Biwrocratiaeth yw system weinyddu a gynhelir gan weithwyr proffesiynol hyfforddedig sy’n dilyn rheolau sefydlog i wahanol [[sefydliadau]] fel y llywodraeth, [[sefydliadau]] cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Mae’r cysyniad o fiwrocratiaeth yn cael ei gysylltu â gwaith [[Weber, Max|Max Weber]]. Yn ôl Weber (1921/2019), cyflwynwyd biwrocratiaeth i wahanol sefydliadau o ganlyniad i [[resymoli]] cynyddol mewn cymdeithas. Golyga hynny fod unigolion yn fwyfwy tebygol o wneud penderfyniad yn seiliedig ar resymoleg cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach na ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]].

Fel y dywed Roberts (1982/2015), rhai o nodweddion system fiwrocrataidd a nodwyd gan Weber (1921/2019) oedd fod aelodau staff o fewn y system yn dilyn rheolau amhersonol eu swyddi; bod staff yn cael eu penodi ar sail eu cymwysterau proffesiynol; bod yna hierarchaeth glir o ran swyddi, a bod cyfrifoldebau’r swyddi hyn wedi cael eu gosod yn glir. Er bod Weber yn gweld biwrocratiaeth fel y ffordd fwyaf effeithlon a rhesymegol o drefnu sefydliadau cymhleth, roedd yn pryderu (1921/2019) y byddai gormod o ddefnydd o fiwrocratiaeth yn cyfyngu ar ryddid unigolion ac yn caethiwo sefydliadau ac unigolion mewn cawell haearn (''iron cage''). Mae’r term tâp coch (''red tape'') yn cael ei ddefnyddio gan rai sy’n credu bod biwrocratiaeth yn atal neu’n gohirio penderfyniadau ac yn gosod gormod o reolau (''rules'') a rheoliadau (''regulations'').

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Roberts, E. (1982/2015). "Weber" https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1459~4t~UWINjABK [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), "Economy and Society". Cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sosialaeth

2024-09-08T08:17:43Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Socialism'') '''1. Cyflwyno Sosialaeth''' Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis Raymond Williams (1983: 288) yw mai ideoleg...'

(Saesneg: ''Socialism'')

'''1. Cyflwyno Sosialaeth'''

Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis [[Raymond Williams]] (1983: 288) yw mai [[ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw sosialaeth, yn bennaf fel ymateb i’r newidiadau cymdeithasol ac economaidd a sgubodd ar draws Ewrop o ganlyniad i ddatblygiad y gymdeithas ddiwydiannol fodern. Byth ers y dyddiau cynnar hyn, mae pwyslais ymysg sosialwyr ar yr angen i drawsnewid cymdeithas er gwell, a hynny ar sail egwyddorion megis [[cydraddoldeb]] a chydweithrediad, wedi bod yn nodwedd amlwg o ddadleuon sosialwyr o bob math.

Mae’r term sosialaeth hefyd yn cyfeirio at y math o system economaidd a chymdeithasol mae sosialwyr yn dadlau sydd ei angen. Yn ''The State and Revolution'', datganodd Vladimir Lenin (1917/1999: 57) (datblygwr math o [[Marcsaeth|Farcsaeth]] o’r enw [[Marcsaeth-Leniniaeth]], arweinydd y chwyldro comiwnyddol cyntaf ym 1917 ac yn dilyn hynny arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd) mai sosialaeth yw’r hyn a welodd [[Karl Marx]] fel cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] sydd yn dilyn [[cyfalafiaeth]]. Mae’n bwysig cofio roedd [[Marx]] yn defnyddio’r termau sosialaeth a chomiwnyddiaeth yn gyfnewidiol a dim yn gwahaniaethu rhwng y dau derm. Yn ôl Marx (1875/1999: 9), gan fod gymdeithas sosialaidd yn ymgodi o gymdeithas gyfalafol, dydi sosialaeth heb aeddfedu digon eto er mwyn fod yn rhydd o nodweddion economaidd a chymdeithasol [[cyfalafiaeth]].

'''2. Datblygiad Sosialaeth'''

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd datblygiadau mawrion a gwelwyd symudiad poblogaeth anferthol o’r wlad i’r dref sef trefoli (''urbanisation''). Esgorodd newidiadau o’r fath ar amgylchiadau byw a gwaith anodd dros ben i aelodau’r proletariat (y dosbarth gweithiol newydd). Golygai polisïau economaidd ''laissez-faire'' y cyfnod fod gan gyflogwyr y rhyddid i osod cyflogau ac i drefnu amodau gwaith fel y mynnent. O ganlyniad, tueddai cyflogau i fod yn isel. Ar ben hynny, tueddai’r diwrnod gwaith i fod yn hir iawn (hyd at 12 awr), roedd y defnydd o blant yn y gweithle’n gyffredin ac roedd y peryg o anafiadau ac o ddiweithdra yn gysgodion parhaol. Mae Engels (1844-1845/2010) yn ''Condition of the Working Class in England'' yn disgrifio safonau byw a gwaith y dosbarth gweithiol yn ystod y cyfnod yma.

Arweiniodd y caledi a’r [[tlodi]] enbyd a oedd yn nodweddu bywyd y dosbarth gweithiol at amheuaeth gynyddol ynghylch rhinweddau’r gymdeithas gyfalafol fodern. O ganlyniad, erbyn y 1820au a’r 1830au roedd amryw o feddylwyr - hynny yw y sosialwyr cynnar - megis Robert Owen (1830), y diwydiannwr a’r dyngarwr o Gymru, yn dechrau meddwl am ffyrdd amgen o drefnu cymdeithas a’r economi. Tybiodd yr arloeswyr hyn fod yr ymatebion a gâi eu cynnig gan [[ryddfrydiaeth]] y cyfnod yn canolbwyntio’n ormodol ar ddiwygio gwleidyddol graddol a bod galw am syniadau a oedd yn rhoi mwy o sylw i’r angen i drawsnewid seiliau economaidd cymdeithas.

Eto i gyd, mae’n bwysig cofio na cheir un ffurf swyddogol ar sosialaeth. Yn hytrach, dros y blynyddoedd, datblygodd ystod o ffrydiau sosialaidd gwahanol, yn bennaf [[Marcsaeth]] a [[Democratiaeth Gymdeithasol]].

'''3. Nodweddion Allweddol Sosialaeth'''

Wrth gwrs ers degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae syniadau sosialaidd wedi esblygu cryn dipyn. Eto i gyd, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r byd-olwg sosialaidd; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng sosialaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]].

'''3.1. Cymuned'''

Nodwedd sosialaidd allweddol yw’r gred fod bodau dynol, yn eu hanfod, yn greaduriaid cymdeithasol, ac yn sgil hynny, ein bod ar ein gorau pan fyddwn yn gweithio gydag eraill fel rhan o gymuned er mwyn goresgyn problemau ac anawsterau. Mae hon yn weledigaeth gyfunolaidd (''collectivist'') sy’n rhoi pwyslais ar werth ymdrechu i gyflawni nodau cyffredin yn hytrach na cheisio hunan-les.

Ymhellach, gan mai bodau cymdeithasol ydym tuedda sosialwyr fel August Claessens (2009), gwleidydd sosialaidd o America, i wrthod yr awgrym fod pobl yn meddu ar natur gynhenid na ellir ei newid – hynny yw ein bod oll, o ran natur, naill ai’n greaduriaid da neu ddrwg. Nid ydym yn byw ein bywydau mewn gwagle. Yn hytrach, rydym oll yn byw ein bywydau fel aelodau o gymunedau penodol, a bydd yr amgylchiadau cymdeithasol a wynebwn yn ystod ein bywydau yn cyfrannu at siapio ein cymeriad a’n galluoedd. Ffôl felly yw awgrymu bod nodweddion o’r fath yn bethau sydd wedi’u rhag-osod cyn ein geni.

''3.2. Cydweithrediad'''

Yn sgil y ffaith eu bod yn dewis dehongli bodau dynol fel creaduriaid cymdeithasol, mae sosialwyr hefyd yn tueddu i roi pwyslais ar ein gallu i gydweithio’n effeithiol ag eraill (gweler Newman 2005). Ymhellach, credant y gall y cydweithio hwn ddeillio o gymhellion moesol, anhunanol – nid oes rhaid cynnig gwobr faterol benodol, fel y dadleua meddylwyr sydd yn cefnogi [[cyfalafiaeth]]. Yn nhyb nifer o sosialwyr, gellir meithrin y parodrwydd mewnol hwn i gydweithio a chyfrannu tuag at y lles cyffredin trwy ddatblygu’n hymwybyddiaeth o gyfrifoldeb dros ein gilydd a’n cyd-ddyn.

''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Yr ymrwymiad cryf i [[cydraddoldeb|gydraddoldeb]] yw un o brif nodweddion sosialaeth – iddynt hwy, hon, heb os, yw’r egwyddor wleidyddol bwysicaf. Ymhellach, y duedd ymhlith sosialwyr fel Bernard Shaw (gweler Shaw a Gahan 2016), y dramodydd a’r meddyliwr gwleidyddol o Iwerddon, yw arddel y syniad o gydraddoldeb cymdeithasol neu gydraddoldeb canlyniad, yn hytrach na’r syniad mwy cyfyngedig o gyfle cyfartal a gaiff ei arddel gan [[rhyddfrydiaeth]]. Yn nhyb sosialwyr, mae’r ffurf fwy pellgyrhaeddol hon ar gydraddoldeb yn hanfodol er mwyn sicrhau cyfiawnder.

Yn wahanol i [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydwyr]], nid yw sosialwyr yn barod i dderbyn bod modd cyfiawnhau anghydraddoldeb o ran cyfoeth o fewn cymdeithas ar sail y ffaith bod unigolion oll yn wahanol, ac yn meddu ar alluoedd a hefyd ddiddordebau gwahanol. Nid yw sosialwyr yn gwadu bodolaeth gwahaniaethau cynhenid pwysig ymhlith aelodau cymdeithas ac nid ydynt yn mynnu y dylid trefnu bod pawb yn meddu ar union yr un talentau a sgiliau. Fodd bynnag, cred sosialwyr fod yr achosion mwyaf amlwg ac eithafol o anghydraddoldeb (e.e. gwahaniaethau sylweddol o ran incwm, lefelau iechyd a safon byw) yn deillio o driniaeth gymdeithasol anffafriol, ac na ellir eu diystyru trwy gyfeirio at rai o’r gwahaniaethau o ran sgiliau a geir rhwng unigolion.

''3.4. [[Dull Cynhyrchu]] a Pherchnogaeth o dan Sosialaeth'''

Mae sosialwyr yn aml yn olrhain gwreiddiau anghydraddoldeb o fewn cymdeithas i fodolaeth eiddo preifat – nid yn gymaint eiddo personol megis dillad, ceir neu dai, ond yn hytrach yr eiddo hwnnw y gellir ei drin fel [[cyfalafiaeth|‘cyfalaf’]] y gellir ei ddefnyddio er mwyn cynhyrchu mwy o gyfoeth.

Mae’r niwed cymdeithasol sy’n deillio o fodolaeth eiddo preifat yn cwmpasu sawl agwedd. I ddechrau, mynnir bod perchnogaeth breifat ar eiddo yn creu anghyfiawnder: gan fod cynhyrchu cyfoeth wastad yn dibynnu ar ymdrech gydweithredol gan ystod eang o bobl, dylai’r cyfoeth hwnnw fod yn eiddo i’r gymuned gyfan yn hytrach na rhai unigolion dethol. Yn ail, honnir bod eiddo preifat yn niweidio ein hymdeimlad o foesoldeb trwy gymell pobl i feddwl mewn termau materol ac i dybio bod hapusrwydd yn ddibynnol ar gywain cymaint o gyfoeth â phosib. Yn drydydd, dadleuir bod eiddo preifat yn arwain ar rannu cymdeithas ac yn cymell gwrthdaro, er enghraifft rhwng y gweithwyr a’r cyflogwyr neu rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

O ganlyniad, mae sosialwyr wedi dadlau y dylid cyfyngu ar berchnogaeth o gyfalaf preifat. Er enghraifft, credai [[Karl Marx]] a chefnogwyr [[Marcsaeth]] fod cydraddoldeb cymdeithasol yn galw am ddiddymu perchnogaeth breifat ar [[cyfalaf|gyfalaf]] yn llwyr fel rhan o’r broses o sefydlu’r gymdeithas gomiwnyddol. Yn ''Y Maniffesto Comwinyddol'', rhagwelai Marx ac Engels (1848/2014: 50) y bydd yr proletariat yn sefydlu ei hun ‘yn ddosbarth llywodraethol, ac ennill y frwydr dros ddemocratiaeth… [ac yn] [c]anoli’r moddion cynhyrchu yn nwylo'r wladwriaeth’ yn ystod y cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Felly, y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] sydd yn rheoli’r [[dull cynhyrchu]] o dan sosialaeth yn hytrach ‘na’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) o dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Ond, yn wahanol i gomiwnyddiaeth, mae’n bosib i unigolion dal fod yn berchen ar eiddo a bod y [[dull cynhyrchu]] heb gael ei ganoli’n gyfangwbl yn nwylo'r gymdeithas o unigolion o dan sosialaeth.

Mewn cyferbyniad, mae’r [[Democratiaid Cymdeithasol]] wedi ffafrio llwybr mwy cymedrol – sefydlu rheolaeth gyffredin mewn ystod gyfyngedig o feysydd, er enghraifft yn achos rhai diwydiannau allweddol megis glo, dur, trydan a nwy – yr hyn a ddisgrifiwyd fel uchelfannau’r economi.

'''3.5. Dosbarth'''

Mae [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] yn thema sy’n dod i’r amlwg mewn gwaith sosialaidd mewn dau ffordd wahanol. I ddechrau, caiff dosbarth ei drin fel cysyniad dadansoddol. Y duedd ymhlith sosialwyr megis [[Karl Marx|Marx]] a ddadleuwyr dros [[Marcsaeth|Farcsaeth]] fu i ddehongli cymdeithas fel casgliad o ddosbarthiadau gwahanol gyda phob dosbarth yn dwyn ynghyd bobl sy’n rhannu’r un [[statws]] economaidd. Bydd aelodau pob dosbarth wedyn yn tueddu i uniaethu â’i gilydd ac i rannu’r un math o fyd-olwg. O ganlyniad, yn nhyb sosialwyr, dosbarthiadau, yn hytrach nag unigolion, yw’r actorion allweddol o fewn cymdeithas, a deall hynt y dosbarthiadau hyn yw’r allwedd er mwyn deall unrhyw newid cymdeithasol neu wleidyddol. Mae’r gred hon i’w gweld yn fwyaf amlwg yn namcaniaethau hanesyddol [[Karl Marx]] lle honnir bod esblygiad hanes yn ganlyniad i gyfres o wrthdrawiadau rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol sef ei ddull o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]].

Yn ail, mae sosialaeth yn aml yn cael ei thrin fel [[ideoleg]] sy’n cynnig amddiffyniad o fuddiannau un [[dosbarth cymdeithasol]] yn benodol, sef y dosbarth gweithiol. Dyma’r dosbarth sydd yn dioddef ecsploetio a gorthrwm parhaol yn sgil natur [[cyfalafiaeth]], ond, ar yr un pryd, dyma’r dosbarth sydd â’r potensial i arwain y ffordd tuag at y gymdeithas sosialaidd well.

'''4. Sosialaeth a Chymru'''

Yn ei lyfr, ''Credoau'r Cymry'', mae Huw Williams (2016) yn trafod yn fanwl syniadau sosialwyr o Gymru megis Aneurin Bevan, Robert Owen a Raymond Williams.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Nodweddion Allweddol a Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddo''l sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i [[addasu]] gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Claessens, A. (2009) ''The logic of socialism''. (Victoria: Leopold Publishing)

Engels, F. (1844-1845/2010). ''Condition of the Working Class in England''.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/condition-working-class-england.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Lenin, V. (1917/1999) ''The State and Revolution''. https://www.marxists.org/ebooks/lenin/state-and-revolution.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K. (1875/1999) ''Critique of the Gotha Programme''. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Marx_Critque_of_the_Gotha_Programme.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 1 Mawrth 2021]

Newman, M. (2005) S''ocialism: a very short introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Owen, R. (1830) ''Lectures on an Entire New State of Society: Comprehending an Analysis of British Society, Relative to the Production and Distribution of Wealth, the Formation of Character, and Government, Domestic and Foreign''. jstor.org/stable/10.2307/60200813. [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Shaw, B. a Gahan, P. (2016) ‘Six Fabian Lectures on Redistribution of Income.’ ''Shaw'' (36) 1, 10–52

Willliams, R. (1983) ''Keywords: A Vocabulary of Culture and Society''. (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Williams, H. (2016) Credoau'r Cymry: ymddiddanion dychmygol ac adlewyrchiadau athronyddol. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Biwrocratiaeth

2024-09-08T08:17:25Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Bureaucracy'')

Biwrocratiaeth yw system weinyddu a gynhelir gan weithwyr proffesiynol hyfforddedig sy’n dilyn rheolau sefydlog i wahanol [[sefydliadau]] fel y llywodraeth, sefydliadau cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Mae’r cysyniad o fiwrocratiaeth yn cael ei gysylltu â gwaith [[Weber, Marx|Max Weber]]. Yn ôl Weber (1921/2019), cyflwynwyd biwrocratiaeth i wahanol sefydliadau o ganlyniad i [[resymoli]] cynyddol mewn cymdeithas. Golyga hynny fod unigolion yn fwyfwy tebygol o wneud penderfyniad yn seiliedig ar resymoleg cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach na ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]].

Fel y dywed Roberts (1982/2015), rhai o nodweddion system fiwrocrataidd a nodwyd gan Weber (1921/2019) oedd fod aelodau staff o fewn y system yn dilyn rheolau amhersonol eu swyddi; bod staff yn cael eu penodi ar sail eu cymwysterau proffesiynol; bod yna hierarchaeth glir o ran swyddi, a bod cyfrifoldebau’r swyddi hyn wedi cael eu gosod yn glir. Er bod Weber yn gweld biwrocratiaeth fel y ffordd fwyaf effeithlon a rhesymegol o drefnu sefydliadau cymhleth, roedd yn pryderu (1921/2019) y byddai gormod o ddefnydd o fiwrocratiaeth yn cyfyngu ar ryddid unigolion ac yn caethiwo sefydliadau ac unigolion mewn cawell haearn (''iron cage''). Mae’r term tâp coch (''red tape'') yn cael ei ddefnyddio gan rai sy’n credu bod biwrocratiaeth yn atal neu’n gohirio penderfyniadau ac yn gosod gormod o reolau (''rules'') a rheoliadau (''regulations'').

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Roberts, E. (1982/2015). "Weber" https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1459~4t~UWINjABK [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), "Economy and Society". Cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhyddfrydiaeth

2024-09-08T08:05:46Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Liberalism'')

'''1. Cyflwyno Rhyddfrydiaeth'''

Dadleir fod rhyddfrydiaeth wedi <nowiki>datblygu</nowiki> i ddod yn [[ideoleg]] wleidyddol bwysicaf a fwyaf dylanwadol yr ugeinfed ganrif, ac ar ddechrau’r unfed ganrif ar hugain. Yn wir, mae rhyddfrydiaeth wedi cael effaith enfawr ar sut mae pobl yn byw eu bywydau ac mae egwyddorion sylfaenol Rhyddfrydol megis rhyddid, [[cydraddoldeb]] ac [[unigolyddiaeth]] yn nodweddiadol iawn o [[democratiaeth|ddemocratiaethau]] modern y gorllewin ac yntau wedi’u gwreiddio’n ddwfn iawn yn ein cymdeithas, gan gyfrannu’n helaeth at siapio ein daliadau mwyaf sylfaenol. Yn wir, cymaint fu dylanwad rhyddfrydiaeth ar fydolwg cymdeithasau Gorllewinol nes ei bod yn anodd iawn ar brydiau i wahaniaethu mewn modd ystyron rhwng rhyddfrydiaeth a’r hyn y gellid ei ddisgrifio fel ‘y ffordd o fyw Gorllewinol’ neu’r ‘gwareiddiad Gorllewinol’.

'''2. Datblygiad Rhyddfrydiaeth'''

Mae’n bwysig cofio na ddaeth rhyddfrydiaeth i gael ei fabwysiadu fel label gwleidyddol penodol – hynny yw fel modd o ddiffinio ymlyniad gwleidyddol person neu grŵp – hyd at ddegawdau cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae’n bosib mai yn Sbaen ym 1812 y gwelwyd hyn yn digwydd am y tro cyntaf, pan fabwysiadwyd yr enw ''Liberales'' gan blaid newydd a sefydlwyd mewn gwrthwynebiad i garfanau mwy ceidwadol oedd yn gefnogol i’r frenhiniaeth (Paquette 2015). Wedi hynny, datblygodd y defnydd gwleidyddol o’r term yn gyflym iawn. Erbyn tua’r 1840au, câi rhyddfrydiaeth ei gydnabod ar draws Ewrop fel term a oedd yn cyfeirio at gasgliad cydlynol o syniadau gwleidyddol cymharol radical.

Fodd bynnag, penllanw ar gyfnod o ddatblygu oedd hyn. Tra na châi rhyddfrydiaeth ei chydnabod fel safbwynt gwleidyddol penodol hyd at ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd y math o syniadau ac egwyddorion a gynrychioliad ganddi yn rhai a fu’n datblygu’n raddol am bron i dri canrif cyn hynny. Mae’r drafodaeth ynglŷn â pha ffactorau’n union arweiniodd at hybu datblygiad syniadau rhyddfrydol yn ystod y cyfnod hwn – 1600au-1800au – yn un eang dros ben. Mae ysgolheigion megis Manent (1996) a Rosenblatt (2018) sy’n astudio hanes syniadau gwleidyddol wedi dewis dilyn sawl trywydd gwahanol, gan roi sylw i ystod o ddatblygiadau cymdeithasol a gwleidyddol arwyddocaol.

Mae’r rhain yn cynnwys cyfres o chwyldroadau gwleidyddol mawr a welwyd yn Lloegr (1688), America (1776) a Ffrainc (1789); digwyddiadau a oedd oll, mewn amrywiol ffyrdd, yn rhoi mynegiant i themâu Rhyddfrydol allweddol, gan gynnwys [[unigolyddiaeth]], goddefgarwch, rhyddid a’r angen i osod cyfyngiadau ar rym gwleidyddol. Yn ogystal â hyn, credai fod syniadau Rhyddfrydol wedi deillio o gyfnod [[yr Ymoleuo]] sef y mudiad diwylliannol a deallusol a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y ddeunawfed ganrif. Arweinodd tuag at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd.

Yn olaf, credir fod datblygiad [[cyfalafiaeth]] o’r ail ganrif ar bymtheg ymlaen wedi hybu syniadau rhyddfrydol. Fe wnaeth [[cyfalafiaeth]] arwain ymhlith pethau eraill, at ddatblygiad dosbarth canol niferus oedd yn gynyddol amharod i dderbyn y cyfyngiadau ar ryddid gwleidyddol ac economaidd a oedd wedi nodweddu cyfundrefnau brenhinol absoliwt y canrifoedd cynt.

Gwelir felly fod ystod o ddatblygiadau arwyddocaol wedi cyfrannu at ddatblygiad syniadau rhyddfrydol. Ar y lefel fwyaf cyffredinol, yr hyn y gellir ei gasglu yw bod y cyfnod rhwng yr ail ganrif ar bymtheg a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi bod yn un a brofodd drawsnewidiadau gwleidyddol, cymdeithasol ac economaidd pellgyrhaeddol ac mai un o ganlyniadau’r broses honno oedd rhyddfrydiaeth.

'''3. Nodweddion Allweddol Rhyddfrydiaeth'''

Wrth gwrs, dros y canrifoedd mae’r dadleuon a’r egwyddorion a gysylltir â rhyddfrydiaeth wedi esblygu cryn dipyn. Fel y dadleuodd yr hanesydd syniadau blaenllaw John Gray (2000), nid un corff taclus a chydlynol o syniadau mo rhyddfrydiaeth. Er bod rhai ysgolheigion wedi ceisio dadlau o blaid bodolaeth un athrawiaeth ryddfrydol bur, yr arfer ymhlith y mwyafrif yw mynnu ei bod yn fwy priodol gwahaniaethu rhwng amrywiol ffrydiau rhyddfrydol. Ymhlith y ffrydiau hyn, y mwyaf blaenllaw yw [[Rhyddfrydiaeth glasurol]] a [[Rhyddfrydiaeth fodern]]. Ceir hefyd ffrydiau eraill sy’n deillio o [[ideoleg]] ryddfrydol sef [[Neoryddfrydiaeth]] a [[Ffeministiaeth ryddfrydol]]. Er i’r ffrydiau yma rhannu cred mewn egwyddorion rhyddfrydol creiddiol, fel [[unigolyddiaeth]] a rhyddid, dros y blynyddoedd mae meddylwyr sy’n perthyn i’r naill ffrwd neu’r llall wedi dehongli’r egwyddorion hyn mewn ffyrdd gwahanol ac mae hyn wedi arwain at gasgliadau gwahanol iawn ynglŷn â sut y dylid trefnu cymdeithas. Fodd bynnag, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig, sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n allweddol i’r bydolwg rhyddfrydol.

'''3.1. [[Unigolyddiaeth]]'''

Mae [[unigolyddiaeth]] yn egwyddor ryddfrydol cwbl greiddiol (Smith 2013). Golyga bod rhyddfrydwyr o’r farn y dylid gosod lles a buddiannau bodau dynol unigol uwchlaw rhai cymdeithas, neu unrhyw grŵp torfol arall. Dadleuir y dylid cydnabod bod bodau dynol, yn y lle cyntaf, oll yn unigolion gwahanol, a bod i’r ffaith hon arwyddocâd moesol pellgyrhaeddol. I ddechrau, golyga y dylid cydnabod bod pob person yn greadur unigryw sy’n meddu ar gymeriad, chwaeth a hunaniaeth benodol. Yn ogystal, golyga y dylid cydnabod bod pob person yn gydradd o ran ei [[statws]] moesol, gan fod pawb, yn y lle cyntaf, yn unigolyn.

O ganlyniad i’r daliadau hyn, y nod gwleidyddol i ryddfrydwyr fu creu cymdeithas a fyddai’n caniatáu i unigolion fedru byw eu bywydau yn ôl eu dymuniadau personol. Golyga hyn fod rhyddfrydwr wedi tueddu i fod yn amheus o unrhyw safbwynt gwleidyddol sy’n ceisio estyn gormod o reolaeth dros fywyd yr unigolyn, gan gyfyngu ar ei allu i osod ei gwrs ei hun ar gyfer ei fywyd.

Fodd bynnag, er bod [[unigolyddiaeth]] wedi bod yn egwyddor allweddol mewn gwaith rhyddfrydol o bob math dros y canrifoedd, dylid nodi nad yw rhyddfrydwyr wedi bod yn gwbl gytûn ar sut ddylid ei dehongli. Mae [[rhyddfrydiaeth glasurol]] yn tueddu dehongli cymdeithas fel dim mwy na chasgliad o unigolion annibynnol, tra bo [[rhyddfrydiaeth fodern]] yn fwy parod i roi sylw i bwysigrwydd y cyswllt rhwng bodau unigol ac unedau ehangach, megis y <nowiki>teulu</nowiki>, y gymuned neu’r genedl. Eto i gyd, er gwaetha’r gwahaniaethau hyn, mae pob rhyddfrydwr yn tueddu i fod yn gytûn ar y pwynt cyffredinol y dylai lles yr unigolyn gael ei drin fel mater o flaenoriaeth. Mewn geiriau eraill, yr unigolyn yw’r man cychwyn ar gyfer pob rhyddfrydwr – yr uned fwyaf sylfaenol.

'''3.2. Rhyddid'''

Law yn llaw ag unigolyddiaeth, mae rhyddfrydwyr hefyd yn trin rhyddid fel egwyddor hollbwysig. Mae’r pwyslais ar ryddid yn deillio’n naturiol o’r gred y dylai cymdeithas gael ei threfnu mewn modd sy’n caniatáu i’r unigolyn i fyw ei fywyd fel y mae ef neu hi’n dymuno. Er mwyn medru gwneud hynny, rhaid i’r unigolyn fod yn rydd.

Fodd bynnag, tuedda rhyddfrydwyr i dderbyn nad yw’n ymarferol i unigolion feddu ar ryddid absoliwt, di-derfyn. Byddai rhyddid o’r fath yn medru creu sefyllfa lle gallai rhai unigolion ddefnyddio eu rhyddid i niweidio neu gaethiwo eraill, gan arwain at anrhefn. O ganlyniad, er bod rhyddid yn egwyddor sylfaenol i ryddfrydwyr, maent yn barod i osod rhai cyfyngiadau ar y rhyddid hwnnw er mwyn i bawb fedru cyd-fyw. Yn fras, argymhellir y dylai pawb gael gymaint o ryddid ag sy’n bosib heb amharu ar ryddid eraill. Yng ngeiriau John Rawls (1971: 60):
…each person is to have an equal right to the most extensive basic liberty compatible with a similar liberty for others.

Fodd bynnag, tra bo rhyddfrydwyr yn gytûn ar yr angen i drin rhyddid fel egwyddor sylfaenol, nid ydynt wastad wedi cyd-weld ynglŷn a sut, yn ymarferol, y dylid gwarantu’r rhyddid hwnnw. Ar y naill law, mae rhyddfrydwyr clasurol wedi mynnu bod rhyddid unigolion yn ddibynnol ar adael llonydd iddynt geisio diddymu unrhyw rwystrau a allai eu hatal rhag gwneud fel y mynnont. Ar y llaw arall, mae rhyddfrydwyr modern wedi mynnu bod gwarantu rhyddid unigolion yn galw am gymryd cyfres o gamau cadarnhaol er mwyn creu amodau cymdeithasol ac economaidd a fydd yn caniatáu iddynt ddatblygu eu galluoedd a’u dealltwriaeth o’r byd o’u cwmpas.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Ymhlyg yn yr unigolyddiaeth a gaiff ei harddel gan ryddfrydwyr fel Rawls (1971), mae cred mewn [[cydraddoldeb]] sylfaenol – hynny yw y gred fod pob person yn gydradd o ran ei [[statws]] moesol, gan fod pawb, yn y lle cyntaf, yn unigolyn. Mae hyn wedyn yn arwain rhyddfrydwyr i ddadlau y dylai pawb feddu ar yr un [[statws]] ffurfiol o fewn cymdeithas, ac yn benodol y dylai pob unigolyn, beth bynnag fo’i cefndir, gael yr un hawliau a breintiau. O ganlyniad, mae rhyddfrydwyr yn gwrthwynebu unrhyw drefniadau sy’n rhoi cyfleoedd i rai carfannau ond ddim i eraill ar sail nodweddion megis [[rhywedd]], [[ethnigrwydd]], [[crefydd]] neu [[dosbarth cymdeithasol|ddosbarth cymdeithasol]]. Rhai o’r enghreifftiau mwyaf <nowiki>cyfarwydd</nowiki> o’r [[cydraddoldeb]] ffurfiol hwn ar waith yw ‘cydraddoldeb cyfreithiol’ a ‘chydraddoldeb gwleidyddol’. Mae’r cyntaf yn mynnu y dylai’r gyfundrefn gyfreithiol drin pob aelod o gymdeithas yn gyson ac yn ddiwahân, gan ddiystyru unrhyw ffactorau cymdeithasol eraill ([[ethnigrwydd]], rhywedd, dosbarth) wrth weinyddu’r gyfraith. Mae’r ail yn mynnu y dylai’r gyfundrefn wleidyddol drin pawb yn gyfartal, er enghraifft trwy estyn yr un hawliau pleidleisio i bawb a sicrhau y bydd pleidlais pawb yn gydradd o ran gwerth.

Fodd bynnag, nid yw rhyddfrydwyr yn credu mewn cydraddoldeb absoliwt – hynny yw, y dylai canlyniadau bywyd fod yn gydradd ar gyfer pawb ac na ddylai fod unrhyw wahaniaethau o ran amodau byw neu gyfoeth ymhlith aelodau cymdeithas. Yn hytrach, mae rhyddfrydwyr yn ffafrio’r syniad o gyfle cyfartal (Swift a Brighouse 2003). Mynnir mai’r nod ddylai fod creu man cychwyn cyfartal i bawb, gan dderbyn wedyn y bydd unigolion yn mynd i gyfeiriadau gwahanol yn ystod eu bywydau. Mae rhyddfrydwyr wedi tueddu i fod yn amheus o’r syniad mwy pellgyrhaeddol o gydraddoldeb absoliwt, gan ein bod oll yn unigolion sy’n meddu ar dalentau gwahanol a hefyd yn tueddu i amrywio o ran ein chwaeth, ein personoliaeth a’n dyhead i hunan-ddyrchafu.

'''3.4. Goddefgarwch'''

Gan fod cymdeithas yn dwyn ynghyd nifer helaeth o unigolion gwahanol, mae’n anochel y bydd yn cynnwys amrywiaeth eang o arferion o ran daliadau moesol, diwylliant a gwleidyddiaeth. Caiff goddefgarwch o amrywiaethau fel hyn ei drin gan ryddfrydwyr fel angen cwbl sylfaenol. Dadleuir mai dim ond trwy sicrhau bod pobl yn barod i dderbyn y bydd eraill, o bosib, yn dewis meddwl neu ymddwyn mewn ffyrdd nad ydynt hwy yn eu cymeradwyo y gellir creu amodau cymdeithasol a fydd yn caniatáu i unigolion gwahanol fyw bywydau rhydd. Mae hanes hir i’r pwyslais hwn ar oddefgarwch a’r cysylltiad rhyngddo a rhyddid yr unigolyn o fewn y traddodiad rhyddfrydol. Er enghraifft, mae’r athronydd Ffrengig, Voltaire (1694-1778), yn enwog am ddweud:

I detest what you say but I will defend to the death your right to say it.

Mae ymrwymiad ymysg rhyddfrydwyr i barchu rhyddid eraill. Roedd yn bwnc canolog yng ngwaith rhyddfrydwyr cynnar megis John Locke (1632-1704) ac yn benodol ei ymgais i amddiffyn y syniad o ryddid crefyddol. Yn ei ysgrif enwog, ''A Letter Concerning Toleration'', dadleuodd Locke (1689/2010 :48) nad oedd yn briodol bod y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] yn ymyrryd yn y dasg o ‘ofalu am enaid pob dyn [the care of each man’s soul].’

Fodd bynnag, yn nhyb rhai rhyddfrydwyr, nid dim ond rhywbeth y dylid ei oddef yw cymdeithas sy’n cynnwys amrywiaethau moesol, diwylliannol a gwleidyddol. Dadleuir y dylai plwraliaeth gymdeithasol o’r fath gael ei thrin fel nodwedd gadarnhaol y dylid ei dathlu a’i hybu. Er enghraifft, yn ei gyfrol enwog, On Liberty, dadleuodd J. S. Mill (1859/2011) o blaid cymdeithas sy’n caniatáu i ystod o syniadau gwahanol gael eu harddel a’u trafod yn agored. Mynnodd fod amgylchiadau o’r fath yn debygol o hybu trafod, dysg a chynnydd cymdeithasol.

'''3.5. Rheswm'''

Mae rhyddfrydiaeth yn [[ideoleg]] a ddatblygodd yng nghysgod [[yr Ymoleuo]] – mudiad diwylliannol a deallusol yn ystod y ddeunawfed ganrif arweiniodd at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd. Canlyniad hyn yw bod dylanwad [[yr Ymoleuo]] a’i bwyslais ar [[rhesymoli|resymoliad]] wedi dylanwadu ar ddatblygiad rhyddfrydiaeth mewn amryw o ffyrdd (gweler Ryan 2012).

I ddechrau, mae’r awydd ymhlith rhyddfrydwyr i estyn rhyddid i bob unigolyn yn deillio’n rhannol o’r gred fod bodau dynol yn greaduriaid rhesymol sy’n meddu ar y gallu i feddwl drostynt eu hunain, a thrwy hynny, i benderfynu ar lwybr addas i’w ddilyn yn ystod eu bywydau. Nid yw’r ffydd hwn yn ein gallu i resymu yn golygu bod rhyddfrydwyr yn meddwl bod pobl yn gwbl anffaeledig. Fodd bynnag, golyga fod rhyddfrydwyr yn amharod iawn i arddel syniadau tadol (''paternal'') a nodweddir gan duedd i gyfarwyddo pobl ar sut y dylent fyw eu bywydau.

Yn ail, mae’r pwyslais ar rinweddau rhesymoliaeth wedi esgor ar y gred ryddfrydol mewn cynnydd. Yn nhyb rhyddfrydwyr, mae’r modd y cafodd ffiniau gwybodaeth eu hehangu’n barhaol dros y canrifoedd diwethaf, yn benodol yn sgil y Chwyldro Gwyddonol, wedi creu sefyllfa lle mae modd i fodau dynol ddeall ac egluro natur eu byd. Ymhellach, ar sail ein gallu i resymu, golyga y gall pobl fynd ati i geisio trefnu’r byd er gwell. Disgwylir hefyd y bydd pob cenhedlaeth, yn ei thro, yn medru ychwanegu at stôr y ddynoliaeth o wybodaeth, a thrwy hynny, gyfrannu at gynyddu’r potensial ar gyfer cynnydd pellach yn y dyfodol.

Yn drydydd, mae’r pwyslais ar reswm wedi arwain rhyddfrydwyr i roi ffydd yn rhinweddau trafodaeth. Derbynnir bod gwrthdaro – er enghraifft ynglŷn â sut i rannu neu sut i ddefnyddio adnoddau prin – yn anochel mewn unrhyw gymdeithas. Eto i gyd, pan fo hyn yn codi, cred rhyddfrydwyr mai’r unig ffordd o ddatrys yr anghydweld yw trwy gyfrwng trafodaeth agored. Credir bod hwn yn ddull a fydd yn dwyn ffrwyth, gan fod bodau dynol yn greaduriaid rhesymol. Yn sgil hynny, trwy drafod byddant yn dod i weld mai ofer yw parhau â’r gwrthdaro ac y gallai peidio cymodi arwain at ganlyniadau anffodus iawn, gan gynnwys trais neu ryfela.

'''3.6. Cydsyniad'''

Yn nhyb rhyddfrydwyr dylai awdurdod gwleidyddol a hefyd unrhyw drefniadau cymdeithasol fod yn seiliedig ar gytundeb a chydsyniad (Dienstag 1996). O ganlyniad, dylai unrhyw lywodraeth feddu ar gydsyniad y rhai y mae’n llywodraethu drostynt. Dyma’r dybiaeth sydd wedi arwain rhyddfrydwyr i ffafrio trefniadau llywodraethol cynrychioladol a democrataidd yn hytrach na rhai unbenaethol. Yn yr un modd dylai unrhyw gymdeithasau neu rwydweithiau sy’n bodoli o fewn cymuned gael eu dehongli fel endidau sy’n deillio o gytundeb rhydd rhwng gwahanol unigolion, ac sydd felly ond yn meddu ar werth cyhyd ag y bo’r unigolion sy’n eu cynnal yn cydsynio. At ei gilydd felly, gwelir fod rhyddfrydwyr yn tueddu i gredu bod awdurdod a dilysrwydd yn nodweddion sydd wastad yn codi o’r gwaelod – o blith yr unigolion sy’n ffurfio cymdeithas.

'''3.7. Cyfansoddiadaeth'''

Ochr yn ochr â chydsyniad, mae trafodaethau rhyddfrydol ynglŷn â natur llywodraeth yn tueddu i bwysleisio egwyddor cyfansoddiadaeth. Er bod rhyddfrydwyr yn derbyn bod rhaid sefydlu llywodraeth o ryw fath er mwyn cadw trefn, credant fod peryg i bob llywodraeth – hyd yn oed y rhai sy’n seiliedig ar gydsyniad – ymyrryd yn ormodol ym mywyd yr unigolyn. Caiff y pryder hwn ei grynhoi’n effeithiol gan eiriau enwog yr Arglwydd Acton (1887):

Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.

O ganlyniad, mae rhyddfrydwyr wedi tueddu i ddadlau o blaid trefniadau gwleidyddol a chyfreithiol a fydd yn ffrwyno grym y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] mewn ffyrdd pwysig – dyma hanfod y syniad o gyfansoddiadaeth.

Yn gyffredinol, casgliad o reolau yw cyfansoddiad sy’n amlinellu dyletswyddau a grymoedd y [[sefydliadau]] gwahanol sy’n rhan o’r wladwriaeth. Un o nodweddion allweddol cyfansoddiadaeth ryddfrydol yw’r gred y dylai cyfansoddiad gwlad osod terfynau cyfreithiol clir ar hyd a lled grym y wladwriaeth. Yn ymarferol, mae hyn wedi tueddu i olygu mabwysiadu cyfansoddiadau ysgrifenedig sy’n nodi’n glir beth yw swyddogaethau’r wladwriaeth, ond hefyd beth yw’r meysydd hynny lle na ddylai ei grym gael ei estyn. Yr enghraifft gyntaf o gyfansoddiad ysgrifenedig o’r math hwn oedd Cyfansoddiad Unol Daleithiau America a luniwyd ym 1787. Yn dilyn hynny, daeth yr arfer o fabwysiadu cyfansoddiadau ysgrifenedig yn gyffredin iawn ar draws gwladwriaethau rhyddfrydol-ddemocratiaidd ac erbyn heddiw Israel, Seland Newydd a’r Deyrnas Unedig yw’r unig eithriadau (Comparative Constitutions Project 2014).

O ganlyniad, cred rhyddfrydwyr y dylid sicrhau bod cyfyngiadau pendant yn cael eu gosod ar allu’r llywodraeth i ymyrryd mewn rhai meysydd pwysig. Un ffordd gyffredin o wneud hyn yw trwy fabwysiadu cyfansoddiad sy’n gosod terfyn ar yr hyn y caiff [[gwladwriaeth]] ei wneud.

'''4. Rhyddfrydiaeth a Chymru'''

Mae traddodiad hir o feddylwyr rhyddfrydol wedi bodoli yng Nghymru. Un o feddylwyr ryddfrydol cynharaf Cymreig oedd Richard Price, gweinidog Presbyteraidd ac athronydd. Yn 1789, cyflwynodd Richard Price bregeth o’r enw, ''Cariad at ein Gwlad [A Discourse on the Love of Our Country]''. Yn y bregeth, dangosodd Richard Price ei gefnogaeth i’r Chwyldro Gogoneddus digwyddodd yn Lloegr yn 1688 a’r Chwyldro Ffrengig oedd yn digwydd ar y pryd gan eu bod nhw’n anelu i ehangu rhyddid unigolion. Yn ystod yr pedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yna twf yn nylanwad rhyddfrydiaeth yng Nghymru yn rhannol oherwydd cynnydd mewn Anghydffurfiaeth Gymreig (Chambers a Thompson 2005). O’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen, daeth nifer o ffigurau sydd yn gysylltiedig gyda rhyddfrydiaeth i’r amlwg. Un o’r rhyddfrydwyr Cymreig enwocaf y cyfnod yma oedd David Lloyd George, wnaeth ddod yn Brif Weinidog ar y Deyrnas Unedig rhwng 1916 ac 1922. Yn y llyfr, ''David Lloyd George and Welsh Liberalism'', ceir trafodaeth manylach gan Dr John Graham Jones (2010) am fywyd a syniadau David Lloyd George ac rhai o rhyddfrydwyr eraill y cyfnod yma. Fe wnaeth dylawnad Rhyddfrydiaeth barhau i’r ugeinfed ganrif tan i [[Sosialaeth]] fod yn ddylanwad mawr ar Gymru, yn enwedig yn yr ardaloedd diwydiannol, a tan i’r Blaid Lafur ddod yn un o bleidiau blaengar yng ngwleidyddiaeth Cymru a Phrydain (Chambers a Thompson 2005).

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Rhyddfrydiaeth: Nodweddion Allweddol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol'' sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>addasu</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

==Llyfryddiaeth ==

Arglwydd Acton (1887), ''Lord Acton writes to Bishop Creighton that the same moral standards should be applied to all men, political and religious leaders included, especially since “Power tends to corrupt and absolute power corrupts absolutely” ''(1887). https://oll.libertyfund.org/quote/lord-acton-writes-to-bishop-creighton-that-the-same-moral-standards-should-be-applied-to-all-men-political-and-religious-leaders-included-especially-since-power-tends-to-corrupt-and-absolute-power-corrupts-absolutely-1887 [Cyrchwyd: 17 Mawrth 2021]

Brighouse, H., a Swift, A. (2003), ‘Defending liberalism in education theory’. ''Journal of Education Policy'', 18 (4), 355-373

Chambers, P. a Thompson, A. (2005). ‘Public Religion and Political Change in Wales’. ''Sociology'', 39 (1), 29-46

Comparative Constitutions Project (2014). ''What is the UK Constitution?'' http://eprints.lse.ac.uk/83165/1/Constitution%20UK%20_%20Constitution%20UK_What%20is%20the%20UK%20Constitiution.pdf [Cyrchwyd: 1 April 2021]

Dienstag, J. (1996) ‘Between History and Nature: Social Contract Theory in Locke and the Founders’, ''The Journal of Politics'', 58 (4), 985-1009

Gray, J. (2000), Two Faces of Liberalism. (Cambridge: Polity Press)
Jones, J. G. (2010), ''David Lloyd George and Welsh Liberalism''. (Aberystwyth: National Library of Wales)

Locke, J. (1689/2010), ‘A Letter Concerning Toleration’ yn Goldie, M. (gol.), ''A Letter Concerning Toleration and Other Writings''. (Indianapolis: Liberty Fund)

Manent, P. (1996), ''An Intellectual History of Liberalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Mill, J. S. (1859/2011), ''On Liberty'' (Luton: Andrews UK)

Paquette, G. (2015), ‘Introduction: Liberalism in the Early Nineteenth-century Iberian World’, ''History of European Ideas'', 41 (2), 153-165

Price, R. (1789/1989), ''Cariad at ein Gwlad [A Discourse on the Love of Our Country'']. (Aberystwyth: National Library of Wales)

Rawls, J. (1971), ''A Theory of Justice'' (Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press)

Ryan, A. (2012). ''The Making of Modern Liberalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Rosenblatt, H. (2018), ''The Lost History of Liberalism: From Ancient Rome to the Twenty-First Century''. (Princeton: Princeton University Press)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhyddfrydiaeth

2024-09-08T08:03:26Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Liberalism'')

'''1. Cyflwyno Rhyddfrydiaeth'''

Dadleir fod rhyddfrydiaeth wedi <nowiki>datblygu</nowiki> i ddod yn [[ideoleg]] wleidyddol bwysicaf a fwyaf dylanwadol yr ugeinfed ganrif, ac ar ddechrau’r unfed ganrif ar hugain. Yn wir, mae rhyddfrydiaeth wedi cael effaith enfawr ar sut mae pobl yn byw eu bywydau ac mae egwyddorion sylfaenol Rhyddfrydol megis rhyddid, [[cydraddoldeb]] ac [[unigolyddiaeth]] yn nodweddiadol iawn o [[democratiaeth|ddemocratiaethau]] modern y gorllewin ac yntau wedi’u gwreiddio’n ddwfn iawn yn ein cymdeithas, gan gyfrannu’n helaeth at siapio ein daliadau mwyaf sylfaenol. Yn wir, cymaint fu dylanwad rhyddfrydiaeth ar fydolwg cymdeithasau Gorllewinol nes ei bod yn anodd iawn ar brydiau i wahaniaethu mewn modd ystyron rhwng rhyddfrydiaeth a’r hyn y gellid ei ddisgrifio fel ‘y ffordd o fyw Gorllewinol’ neu’r ‘gwareiddiad Gorllewinol’.

'''2. Datblygiad Rhyddfrydiaeth'''

Mae’n bwysig cofio na ddaeth rhyddfrydiaeth i gael ei fabwysiadu fel label gwleidyddol penodol – hynny yw fel modd o ddiffinio ymlyniad gwleidyddol person neu grŵp – hyd at ddegawdau cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae’n bosib mai yn Sbaen ym 1812 y gwelwyd hyn yn digwydd am y tro cyntaf, pan fabwysiadwyd yr enw ''Liberales'' gan blaid newydd a sefydlwyd mewn gwrthwynebiad i garfanau mwy ceidwadol oedd yn gefnogol i’r frenhiniaeth (Paquette 2015). Wedi hynny, datblygodd y defnydd gwleidyddol o’r term yn gyflym iawn. Erbyn tua’r 1840au, câi rhyddfrydiaeth ei gydnabod ar draws Ewrop fel term a oedd yn cyfeirio at gasgliad cydlynol o syniadau gwleidyddol cymharol radical.

Fodd bynnag, penllanw ar gyfnod o ddatblygu oedd hyn. Tra na châi rhyddfrydiaeth ei chydnabod fel safbwynt gwleidyddol penodol hyd at ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd y math o syniadau ac egwyddorion a gynrychioliad ganddi yn rhai a fu’n datblygu’n raddol am bron i dri canrif cyn hynny. Mae’r drafodaeth ynglŷn â pha ffactorau’n union arweiniodd at hybu datblygiad syniadau rhyddfrydol yn ystod y cyfnod hwn – 1600au-1800au – yn un eang dros ben. Mae ysgolheigion megis Manent (1996) a Rosenblatt (2018) sy’n astudio hanes syniadau gwleidyddol wedi dewis dilyn sawl trywydd gwahanol, gan roi sylw i ystod o ddatblygiadau cymdeithasol a gwleidyddol arwyddocaol.

Mae’r rhain yn cynnwys cyfres o chwyldroadau gwleidyddol mawr a welwyd yn Lloegr (1688), America (1776) a Ffrainc (1789); digwyddiadau a oedd oll, mewn amrywiol ffyrdd, yn rhoi mynegiant i themâu Rhyddfrydol allweddol, gan gynnwys [[unigolyddiaeth]], goddefgarwch, rhyddid a’r angen i osod cyfyngiadau ar rym gwleidyddol. Yn ogystal â hyn, credai fod syniadau Rhyddfrydol wedi deillio o gyfnod [[yr Ymoleuo]] sef y mudiad diwylliannol a deallusol a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y ddeunawfed ganrif. Arweinodd tuag at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd.

Yn olaf, credir fod datblygiad [[cyfalafiaeth]] o’r ail ganrif ar bymtheg ymlaen wedi hybu syniadau rhyddfrydol. Fe wnaeth [[cyfalafiaeth]] arwain ymhlith pethau eraill, at ddatblygiad dosbarth canol niferus oedd yn gynyddol amharod i dderbyn y cyfyngiadau ar ryddid gwleidyddol ac economaidd a oedd wedi nodweddu cyfundrefnau brenhinol absoliwt y canrifoedd cynt.

Gwelir felly fod ystod o ddatblygiadau arwyddocaol wedi cyfrannu at ddatblygiad syniadau rhyddfrydol. Ar y lefel fwyaf cyffredinol, yr hyn y gellir ei gasglu yw bod y cyfnod rhwng yr ail ganrif ar bymtheg a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi bod yn un a brofodd drawsnewidiadau gwleidyddol, cymdeithasol ac economaidd pellgyrhaeddol ac mai un o ganlyniadau’r broses honno oedd rhyddfrydiaeth.

'''3. Nodweddion Allweddol Rhyddfrydiaeth'''

Wrth gwrs, dros y canrifoedd mae’r dadleuon a’r egwyddorion a gysylltir â rhyddfrydiaeth wedi esblygu cryn dipyn. Fel y dadleuodd yr hanesydd syniadau blaenllaw John Gray (2000), nid un corff taclus a chydlynol o syniadau mo rhyddfrydiaeth. Er bod rhai ysgolheigion wedi ceisio dadlau o blaid bodolaeth un athrawiaeth ryddfrydol bur, yr arfer ymhlith y mwyafrif yw mynnu ei bod yn fwy priodol gwahaniaethu rhwng amrywiol ffrydiau rhyddfrydol. Ymhlith y ffrydiau hyn, y mwyaf blaenllaw yw [[Rhyddfrydiaeth glasurol]] a [[Rhyddfrydiaeth fodern]]. Ceir hefyd ffrydiau eraill sy’n deillio o [[ideoleg]] ryddfrydol sef [[Neoryddfrydiaeth]] a [[Ffeministiaeth ryddfrydol]]. Er i’r ffrydiau yma rhannu cred mewn egwyddorion rhyddfrydol creiddiol, fel [[unigolyddiaeth]] a rhyddid, dros y blynyddoedd mae meddylwyr sy’n perthyn i’r naill ffrwd neu’r llall wedi dehongli’r egwyddorion hyn mewn ffyrdd gwahanol ac mae hyn wedi arwain at gasgliadau gwahanol iawn ynglŷn â sut y dylid trefnu cymdeithas. Fodd bynnag, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig, sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n allweddol i’r bydolwg rhyddfrydol.

'''3.1. [[Unigolyddiaeth]]'''

Mae [[unigolyddiaeth]] yn egwyddor ryddfrydol cwbl greiddiol (Smith 2013). Golyga bod rhyddfrydwyr o’r farn y dylid gosod lles a buddiannau bodau dynol unigol uwchlaw rhai cymdeithas, neu unrhyw grŵp torfol arall. Dadleuir y dylid cydnabod bod bodau dynol, yn y lle cyntaf, oll yn unigolion gwahanol, a bod i’r ffaith hon arwyddocâd moesol pellgyrhaeddol. I ddechrau, golyga y dylid cydnabod bod pob person yn greadur unigryw sy’n meddu ar gymeriad, chwaeth a hunaniaeth benodol. Yn ogystal, golyga y dylid cydnabod bod pob person yn gydradd o ran ei [[statws]] moesol, gan fod pawb, yn y lle cyntaf, yn unigolyn.

O ganlyniad i’r daliadau hyn, y nod gwleidyddol i ryddfrydwyr fu creu cymdeithas a fyddai’n caniatáu i unigolion fedru byw eu bywydau yn ôl eu dymuniadau personol. Golyga hyn fod rhyddfrydwr wedi tueddu i fod yn amheus o unrhyw safbwynt gwleidyddol sy’n ceisio estyn gormod o reolaeth dros fywyd yr unigolyn, gan gyfyngu ar ei allu i osod ei gwrs ei hun ar gyfer ei fywyd.

Fodd bynnag, er bod unigolyddiaeth wedi bod yn egwyddor allweddol mewn gwaith rhyddfrydol o bob math dros y canrifoedd, dylid nodi nad yw rhyddfrydwyr wedi bod yn gwbl gytûn ar sut ddylid ei dehongli. Mae [[rhyddfrydiaeth glasurol]] yn tueddu dehongli cymdeithas fel dim mwy na chasgliad o unigolion annibynnol, tra bo [[rhyddfrydiaeth fodern]] yn fwy parod i roi sylw i bwysigrwydd y cyswllt rhwng bodau unigol ac unedau ehangach, megis y <nowiki>teulu</nowiki>, y gymuned neu’r genedl. Eto i gyd, er gwaetha’r gwahaniaethau hyn, mae pob rhyddfrydwr yn tueddu i fod yn gytûn ar y pwynt cyffredinol y dylai lles yr unigolyn gael ei drin fel mater o flaenoriaeth. Mewn geiriau eraill, yr unigolyn yw’r man cychwyn ar gyfer pob rhyddfrydwr – yr uned fwyaf sylfaenol.

'''3.2. Rhyddid'''

Law yn llaw ag unigolyddiaeth, mae rhyddfrydwyr hefyd yn trin rhyddid fel egwyddor hollbwysig. Mae’r pwyslais ar ryddid yn deillio’n naturiol o’r gred y dylai cymdeithas gael ei threfnu mewn modd sy’n caniatáu i’r unigolyn i fyw ei fywyd fel y mae ef neu hi’n dymuno. Er mwyn medru gwneud hynny, rhaid i’r unigolyn fod yn rydd.

Fodd bynnag, tuedda rhyddfrydwyr i dderbyn nad yw’n ymarferol i unigolion feddu ar ryddid absoliwt, di-derfyn. Byddai rhyddid o’r fath yn medru creu sefyllfa lle gallai rhai unigolion ddefnyddio eu rhyddid i niweidio neu gaethiwo eraill, gan arwain at anrhefn. O ganlyniad, er bod rhyddid yn egwyddor sylfaenol i ryddfrydwyr, maent yn barod i osod rhai cyfyngiadau ar y rhyddid hwnnw er mwyn i bawb fedru cyd-fyw. Yn fras, argymhellir y dylai pawb gael gymaint o ryddid ag sy’n bosib heb amharu ar ryddid eraill. Yng ngeiriau John Rawls (1971: 60):
…each person is to have an equal right to the most extensive basic liberty compatible with a similar liberty for others.

Fodd bynnag, tra bo rhyddfrydwyr yn gytûn ar yr angen i drin rhyddid fel egwyddor sylfaenol, nid ydynt wastad wedi cyd-weld ynglŷn a sut, yn ymarferol, y dylid gwarantu’r rhyddid hwnnw. Ar y naill law, mae rhyddfrydwyr clasurol wedi mynnu bod rhyddid unigolion yn ddibynnol ar adael llonydd iddynt geisio diddymu unrhyw rwystrau a allai eu hatal rhag gwneud fel y mynnont. Ar y llaw arall, mae rhyddfrydwyr modern wedi mynnu bod gwarantu rhyddid unigolion yn galw am gymryd cyfres o gamau cadarnhaol er mwyn creu amodau cymdeithasol ac economaidd a fydd yn caniatáu iddynt ddatblygu eu galluoedd a’u dealltwriaeth o’r byd o’u cwmpas.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Ymhlyg yn yr unigolyddiaeth a gaiff ei harddel gan ryddfrydwyr fel Rawls (1971), mae cred mewn [[cydraddoldeb]] sylfaenol – hynny yw y gred fod pob person yn gydradd o ran ei [[statws]] moesol, gan fod pawb, yn y lle cyntaf, yn unigolyn. Mae hyn wedyn yn arwain rhyddfrydwyr i ddadlau y dylai pawb feddu ar yr un statws ffurfiol o fewn cymdeithas, ac yn benodol y dylai pob unigolyn, beth bynnag fo’i cefndir, gael yr un hawliau a breintiau. O ganlyniad, mae rhyddfrydwyr yn gwrthwynebu unrhyw drefniadau sy’n rhoi cyfleoedd i rai carfannau ond ddim i eraill ar sail nodweddion megis [[rhywedd]], [[ethnigrwydd]], [[crefydd]] neu [[dosbarth cymdeithasol|ddosbarth cymdeithasol]]. Rhai o’r enghreifftiau mwyaf [[cyfarwydd]] o’r cydraddoldeb ffurfiol hwn ar waith yw ‘cydraddoldeb cyfreithiol’ a ‘chydraddoldeb gwleidyddol’. Mae’r cyntaf yn mynnu y dylai’r gyfundrefn gyfreithiol drin pob aelod o gymdeithas yn gyson ac yn ddiwahân, gan ddiystyru unrhyw ffactorau cymdeithasol eraill ([[ethnigrwydd]], rhywedd, dosbarth) wrth weinyddu’r gyfraith. Mae’r ail yn mynnu y dylai’r gyfundrefn wleidyddol drin pawb yn gyfartal, er enghraifft trwy estyn yr un hawliau pleidleisio i bawb a sicrhau y bydd pleidlais pawb yn gydradd o ran gwerth.

Fodd bynnag, nid yw rhyddfrydwyr yn credu mewn cydraddoldeb absoliwt – hynny yw, y dylai canlyniadau bywyd fod yn gydradd ar gyfer pawb ac na ddylai fod unrhyw wahaniaethau o ran amodau byw neu gyfoeth ymhlith aelodau cymdeithas. Yn hytrach, mae rhyddfrydwyr yn ffafrio’r syniad o gyfle cyfartal (Swift a Brighouse 2003). Mynnir mai’r nod ddylai fod creu man cychwyn cyfartal i bawb, gan dderbyn wedyn y bydd unigolion yn mynd i gyfeiriadau gwahanol yn ystod eu bywydau. Mae rhyddfrydwyr wedi tueddu i fod yn amheus o’r syniad mwy pellgyrhaeddol o gydraddoldeb absoliwt, gan ein bod oll yn unigolion sy’n meddu ar dalentau gwahanol a hefyd yn tueddu i amrywio o ran ein chwaeth, ein personoliaeth a’n dyhead i hunan-ddyrchafu.

'''3.4. Goddefgarwch'''

Gan fod cymdeithas yn dwyn ynghyd nifer helaeth o unigolion gwahanol, mae’n anochel y bydd yn cynnwys amrywiaeth eang o arferion o ran daliadau moesol, diwylliant a gwleidyddiaeth. Caiff goddefgarwch o amrywiaethau fel hyn ei drin gan ryddfrydwyr fel angen cwbl sylfaenol. Dadleuir mai dim ond trwy sicrhau bod pobl yn barod i dderbyn y bydd eraill, o bosib, yn dewis meddwl neu ymddwyn mewn ffyrdd nad ydynt hwy yn eu cymeradwyo y gellir creu amodau cymdeithasol a fydd yn caniatáu i unigolion gwahanol fyw bywydau rhydd. Mae hanes hir i’r pwyslais hwn ar oddefgarwch a’r cysylltiad rhyngddo a rhyddid yr unigolyn o fewn y traddodiad rhyddfrydol. Er enghraifft, mae’r athronydd Ffrengig, Voltaire (1694-1778), yn enwog am ddweud:

I detest what you say but I will defend to the death your right to say it.

Mae ymrwymiad ymysg rhyddfrydwyr i barchu rhyddid eraill. Roedd yn bwnc canolog yng ngwaith rhyddfrydwyr cynnar megis John Locke (1632-1704) ac yn benodol ei ymgais i amddiffyn y syniad o ryddid crefyddol. Yn ei ysgrif enwog, ''A Letter Concerning Toleration'', dadleuodd Locke (1689/2010 :48) nad oedd yn briodol bod y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] yn ymyrryd yn y dasg o ‘ofalu am enaid pob dyn [the care of each man’s soul].’

Fodd bynnag, yn nhyb rhai rhyddfrydwyr, nid dim ond rhywbeth y dylid ei oddef yw cymdeithas sy’n cynnwys amrywiaethau moesol, diwylliannol a gwleidyddol. Dadleuir y dylai plwraliaeth gymdeithasol o’r fath gael ei thrin fel nodwedd gadarnhaol y dylid ei dathlu a’i hybu. Er enghraifft, yn ei gyfrol enwog, On Liberty, dadleuodd J. S. Mill (1859/2011) o blaid cymdeithas sy’n caniatáu i ystod o syniadau gwahanol gael eu harddel a’u trafod yn agored. Mynnodd fod amgylchiadau o’r fath yn debygol o hybu trafod, dysg a chynnydd cymdeithasol.

'''3.5. Rheswm'''

Mae rhyddfrydiaeth yn ideoleg a ddatblygodd yng nghysgod [[yr Ymoleuo]] – mudiad diwylliannol a deallusol yn ystod y ddeunawfed ganrif arweiniodd at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd. Canlyniad hyn yw bod dylanwad [[yr Ymoleuo]] a’i bwyslais ar [[rhesymoli|resymoliad]] wedi dylanwadu ar ddatblygiad rhyddfrydiaeth mewn amryw o ffyrdd (gweler Ryan 2012).

I ddechrau, mae’r awydd ymhlith rhyddfrydwyr i estyn rhyddid i bob unigolyn yn deillio’n rhannol o’r gred fod bodau dynol yn greaduriaid rhesymol sy’n meddu ar y gallu i feddwl drostynt eu hunain, a thrwy hynny, i benderfynu ar lwybr addas i’w ddilyn yn ystod eu bywydau. Nid yw’r ffydd hwn yn ein gallu i resymu yn golygu bod rhyddfrydwyr yn meddwl bod pobl yn gwbl anffaeledig. Fodd bynnag, golyga fod rhyddfrydwyr yn amharod iawn i arddel syniadau tadol (''paternal'') a nodweddir gan duedd i gyfarwyddo pobl ar sut y dylent fyw eu bywydau.

Yn ail, mae’r pwyslais ar rinweddau rhesymoliaeth wedi esgor ar y gred ryddfrydol mewn cynnydd. Yn nhyb rhyddfrydwyr, mae’r modd y cafodd ffiniau gwybodaeth eu hehangu’n barhaol dros y canrifoedd diwethaf, yn benodol yn sgil y Chwyldro Gwyddonol, wedi creu sefyllfa lle mae modd i fodau dynol ddeall ac egluro natur eu byd. Ymhellach, ar sail ein gallu i resymu, golyga y gall pobl fynd ati i geisio trefnu’r byd er gwell. Disgwylir hefyd y bydd pob cenhedlaeth, yn ei thro, yn medru ychwanegu at stôr y ddynoliaeth o wybodaeth, a thrwy hynny, gyfrannu at gynyddu’r potensial ar gyfer cynnydd pellach yn y dyfodol.

Yn drydydd, mae’r pwyslais ar reswm wedi arwain rhyddfrydwyr i roi ffydd yn rhinweddau trafodaeth. Derbynnir bod gwrthdaro – er enghraifft ynglŷn â sut i rannu neu sut i ddefnyddio adnoddau prin – yn anochel mewn unrhyw gymdeithas. Eto i gyd, pan fo hyn yn codi, cred rhyddfrydwyr mai’r unig ffordd o ddatrys yr anghydweld yw trwy gyfrwng trafodaeth agored. Credir bod hwn yn ddull a fydd yn dwyn ffrwyth, gan fod bodau dynol yn greaduriaid rhesymol. Yn sgil hynny, trwy drafod byddant yn dod i weld mai ofer yw parhau â’r gwrthdaro ac y gallai peidio cymodi arwain at ganlyniadau anffodus iawn, gan gynnwys trais neu ryfela.

'''3.6. Cydsyniad'''

Yn nhyb rhyddfrydwyr dylai awdurdod gwleidyddol a hefyd unrhyw drefniadau cymdeithasol fod yn seiliedig ar gytundeb a chydsyniad (Dienstag 1996). O ganlyniad, dylai unrhyw lywodraeth feddu ar gydsyniad y rhai y mae’n llywodraethu drostynt. Dyma’r dybiaeth sydd wedi arwain rhyddfrydwyr i ffafrio trefniadau llywodraethol cynrychioladol a democrataidd yn hytrach na rhai unbenaethol. Yn yr un modd dylai unrhyw gymdeithasau neu rwydweithiau sy’n bodoli o fewn cymuned gael eu dehongli fel endidau sy’n deillio o gytundeb rhydd rhwng gwahanol unigolion, ac sydd felly ond yn meddu ar werth cyhyd ag y bo’r unigolion sy’n eu cynnal yn cydsynio. At ei gilydd felly, gwelir fod rhyddfrydwyr yn tueddu i gredu bod awdurdod a dilysrwydd yn nodweddion sydd wastad yn codi o’r gwaelod – o blith yr unigolion sy’n ffurfio cymdeithas.

'''3.7. Cyfansoddiadaeth'''

Ochr yn ochr â chydsyniad, mae trafodaethau rhyddfrydol ynglŷn â natur llywodraeth yn tueddu i bwysleisio egwyddor cyfansoddiadaeth. Er bod rhyddfrydwyr yn derbyn bod rhaid sefydlu llywodraeth o ryw fath er mwyn cadw trefn, credant fod peryg i bob llywodraeth – hyd yn oed y rhai sy’n seiliedig ar gydsyniad – ymyrryd yn ormodol ym mywyd yr unigolyn. Caiff y pryder hwn ei grynhoi’n effeithiol gan eiriau enwog yr Arglwydd Acton (1887):

Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.

O ganlyniad, mae rhyddfrydwyr wedi tueddu i ddadlau o blaid trefniadau gwleidyddol a chyfreithiol a fydd yn ffrwyno grym y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] mewn ffyrdd pwysig – dyma hanfod y syniad o gyfansoddiadaeth.

Yn gyffredinol, casgliad o reolau yw cyfansoddiad sy’n amlinellu dyletswyddau a grymoedd y [[sefydliadau]] gwahanol sy’n rhan o’r wladwriaeth. Un o nodweddion allweddol cyfansoddiadaeth ryddfrydol yw’r gred y dylai cyfansoddiad gwlad osod terfynau cyfreithiol clir ar hyd a lled grym y wladwriaeth. Yn ymarferol, mae hyn wedi tueddu i olygu mabwysiadu cyfansoddiadau ysgrifenedig sy’n nodi’n glir beth yw swyddogaethau’r wladwriaeth, ond hefyd beth yw’r meysydd hynny lle na ddylai ei grym gael ei estyn. Yr enghraifft gyntaf o gyfansoddiad ysgrifenedig o’r math hwn oedd Cyfansoddiad Unol Daleithiau America a luniwyd ym 1787. Yn dilyn hynny, daeth yr arfer o fabwysiadu cyfansoddiadau ysgrifenedig yn gyffredin iawn ar draws gwladwriaethau rhyddfrydol-ddemocratiaidd ac erbyn heddiw Israel, Seland Newydd a’r Deyrnas Unedig yw’r unig eithriadau (Comparative Constitutions Project 2014).

O ganlyniad, cred rhyddfrydwyr y dylid sicrhau bod cyfyngiadau pendant yn cael eu gosod ar allu’r llywodraeth i ymyrryd mewn rhai meysydd pwysig. Un ffordd gyffredin o wneud hyn yw trwy fabwysiadu cyfansoddiad sy’n gosod terfyn ar yr hyn y caiff [[gwladwriaeth]] ei wneud.

'''4. Rhyddfrydiaeth a Chymru'''

Mae traddodiad hir o feddylwyr rhyddfrydol wedi bodoli yng Nghymru. Un o feddylwyr ryddfrydol cynharaf Cymreig oedd Richard Price, gweinidog Presbyteraidd ac athronydd. Yn 1789, cyflwynodd Richard Price bregeth o’r enw, ''Cariad at ein Gwlad [A Discourse on the Love of Our Country]''. Yn y bregeth, dangosodd Richard Price ei gefnogaeth i’r Chwyldro Gogoneddus digwyddodd yn Lloegr yn 1688 a’r Chwyldro Ffrengig oedd yn digwydd ar y pryd gan eu bod nhw’n anelu i ehangu rhyddid unigolion. Yn ystod yr pedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yna twf yn nylanwad rhyddfrydiaeth yng Nghymru yn rhannol oherwydd cynnydd mewn Anghydffurfiaeth Gymreig (Chambers a Thompson 2005). O’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen, daeth nifer o ffigurau sydd yn gysylltiedig gyda rhyddfrydiaeth i’r amlwg. Un o’r rhyddfrydwyr Cymreig enwocaf y cyfnod yma oedd David Lloyd George, wnaeth ddod yn Brif Weinidog ar y Deyrnas Unedig rhwng 1916 ac 1922. Yn y llyfr, ''David Lloyd George and Welsh Liberalism'', ceir trafodaeth manylach gan Dr John Graham Jones (2010) am fywyd a syniadau David Lloyd George ac rhai o rhyddfrydwyr eraill y cyfnod yma. Fe wnaeth dylawnad Rhyddfrydiaeth barhau i’r ugeinfed ganrif tan i [[Sosialaeth]] fod yn ddylanwad mawr ar Gymru, yn enwedig yn yr ardaloedd diwydiannol, a tan i’r Blaid Lafur ddod yn un o bleidiau blaengar yng ngwleidyddiaeth Cymru a Phrydain (Chambers a Thompson 2005).

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Rhyddfrydiaeth: Nodweddion Allweddol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol'' sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i [[addasu]] gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

==Llyfryddiaeth ==

Arglwydd Acton (1887), ''Lord Acton writes to Bishop Creighton that the same moral standards should be applied to all men, political and religious leaders included, especially since “Power tends to corrupt and absolute power corrupts absolutely” ''(1887). https://oll.libertyfund.org/quote/lord-acton-writes-to-bishop-creighton-that-the-same-moral-standards-should-be-applied-to-all-men-political-and-religious-leaders-included-especially-since-power-tends-to-corrupt-and-absolute-power-corrupts-absolutely-1887 [Cyrchwyd: 17 Mawrth 2021]

Brighouse, H., a Swift, A. (2003), ‘Defending liberalism in education theory’. ''Journal of Education Policy'', 18 (4), 355-373

Chambers, P. a Thompson, A. (2005). ‘Public Religion and Political Change in Wales’. ''Sociology'', 39 (1), 29-46

Comparative Constitutions Project (2014). ''What is the UK Constitution?'' http://eprints.lse.ac.uk/83165/1/Constitution%20UK%20_%20Constitution%20UK_What%20is%20the%20UK%20Constitiution.pdf [Cyrchwyd: 1 April 2021]

Dienstag, J. (1996) ‘Between History and Nature: Social Contract Theory in Locke and the Founders’, ''The Journal of Politics'', 58 (4), 985-1009

Gray, J. (2000), Two Faces of Liberalism. (Cambridge: Polity Press)
Jones, J. G. (2010), ''David Lloyd George and Welsh Liberalism''. (Aberystwyth: National Library of Wales)

Locke, J. (1689/2010), ‘A Letter Concerning Toleration’ yn Goldie, M. (gol.), ''A Letter Concerning Toleration and Other Writings''. (Indianapolis: Liberty Fund)

Manent, P. (1996), ''An Intellectual History of Liberalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Mill, J. S. (1859/2011), ''On Liberty'' (Luton: Andrews UK)

Paquette, G. (2015), ‘Introduction: Liberalism in the Early Nineteenth-century Iberian World’, ''History of European Ideas'', 41 (2), 153-165

Price, R. (1789/1989), ''Cariad at ein Gwlad [A Discourse on the Love of Our Country'']. (Aberystwyth: National Library of Wales)

Rawls, J. (1971), ''A Theory of Justice'' (Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press)

Ryan, A. (2012). ''The Making of Modern Liberalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Rosenblatt, H. (2018), ''The Lost History of Liberalism: From Ancient Rome to the Twenty-First Century''. (Princeton: Princeton University Press)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhyddfrydiaeth

2024-09-08T08:01:29Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Liberalism'') '''1. Cyflwyno Rhyddfrydiaeth''' Dadleir fod rhyddfrydiaeth wedi datblygu i ddod yn ideoleg wleidyddol bwysicaf a fwya...'

(Saesneg: ''Liberalism'')

'''1. Cyflwyno Rhyddfrydiaeth'''

Dadleir fod rhyddfrydiaeth wedi [[datblygu]] i ddod yn [[ideoleg]] wleidyddol bwysicaf a fwyaf dylanwadol yr ugeinfed ganrif, ac ar ddechrau’r unfed ganrif ar hugain. Yn wir, mae rhyddfrydiaeth wedi cael effaith enfawr ar sut mae pobl yn byw eu bywydau ac mae egwyddorion sylfaenol Rhyddfrydol megis rhyddid, [[cydraddoldeb]] ac [[unigolyddiaeth]] yn nodweddiadol iawn o [[democratiaeth|ddemocratiaethau]] modern y gorllewin ac yntau wedi’u gwreiddio’n ddwfn iawn yn ein cymdeithas, gan gyfrannu’n helaeth at siapio ein daliadau mwyaf sylfaenol. Yn wir, cymaint fu dylanwad rhyddfrydiaeth ar fydolwg cymdeithasau Gorllewinol nes ei bod yn anodd iawn ar brydiau i wahaniaethu mewn modd ystyron rhwng rhyddfrydiaeth a’r hyn y gellid ei ddisgrifio fel ‘y ffordd o fyw Gorllewinol’ neu’r ‘gwareiddiad Gorllewinol’.

'''2. Datblygiad Rhyddfrydiaeth'''

Mae’n bwysig cofio na ddaeth rhyddfrydiaeth i gael ei fabwysiadu fel label gwleidyddol penodol – hynny yw fel modd o ddiffinio ymlyniad gwleidyddol person neu grŵp – hyd at ddegawdau cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae’n bosib mai yn Sbaen ym 1812 y gwelwyd hyn yn digwydd am y tro cyntaf, pan fabwysiadwyd yr enw ''Liberales'' gan blaid newydd a sefydlwyd mewn gwrthwynebiad i garfanau mwy ceidwadol oedd yn gefnogol i’r frenhiniaeth (Paquette 2015). Wedi hynny, datblygodd y defnydd gwleidyddol o’r term yn gyflym iawn. Erbyn tua’r 1840au, câi rhyddfrydiaeth ei gydnabod ar draws Ewrop fel term a oedd yn cyfeirio at gasgliad cydlynol o syniadau gwleidyddol cymharol radical.

Fodd bynnag, penllanw ar gyfnod o ddatblygu oedd hyn. Tra na châi rhyddfrydiaeth ei chydnabod fel safbwynt gwleidyddol penodol hyd at ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd y math o syniadau ac egwyddorion a gynrychioliad ganddi yn rhai a fu’n datblygu’n raddol am bron i dri canrif cyn hynny. Mae’r drafodaeth ynglŷn â pha ffactorau’n union arweiniodd at hybu datblygiad syniadau rhyddfrydol yn ystod y cyfnod hwn – 1600au-1800au – yn un eang dros ben. Mae ysgolheigion megis Manent (1996) a Rosenblatt (2018) sy’n astudio hanes syniadau gwleidyddol wedi dewis dilyn sawl trywydd gwahanol, gan roi sylw i ystod o ddatblygiadau cymdeithasol a gwleidyddol arwyddocaol.

Mae’r rhain yn cynnwys cyfres o chwyldroadau gwleidyddol mawr a welwyd yn Lloegr (1688), America (1776) a Ffrainc (1789); digwyddiadau a oedd oll, mewn amrywiol ffyrdd, yn rhoi mynegiant i themâu Rhyddfrydol allweddol, gan gynnwys [[unigolyddiaeth]], goddefgarwch, rhyddid a’r angen i osod cyfyngiadau ar rym gwleidyddol. Yn ogystal â hyn, credai fod syniadau Rhyddfrydol wedi deillio o gyfnod [[yr Ymoleuo]] sef y mudiad diwylliannol a deallusol a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y ddeunawfed ganrif. Arweinodd tuag at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd.

Yn olaf, credir fod datblygiad [[cyfalafiaeth]] o’r ail ganrif ar bymtheg ymlaen wedi hybu syniadau rhyddfrydol. Fe wnaeth [[cyfalafiaeth]] arwain ymhlith pethau eraill, at ddatblygiad dosbarth canol niferus oedd yn gynyddol amharod i dderbyn y cyfyngiadau ar ryddid gwleidyddol ac economaidd a oedd wedi nodweddu cyfundrefnau brenhinol absoliwt y canrifoedd cynt.

Gwelir felly fod ystod o ddatblygiadau arwyddocaol wedi cyfrannu at ddatblygiad syniadau rhyddfrydol. Ar y lefel fwyaf cyffredinol, yr hyn y gellir ei gasglu yw bod y cyfnod rhwng yr ail ganrif ar bymtheg a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi bod yn un a brofodd drawsnewidiadau gwleidyddol, cymdeithasol ac economaidd pellgyrhaeddol ac mai un o ganlyniadau’r broses honno oedd rhyddfrydiaeth.

'''3. Nodweddion Allweddol Rhyddfrydiaeth'''

Wrth gwrs, dros y canrifoedd mae’r dadleuon a’r egwyddorion a gysylltir â rhyddfrydiaeth wedi esblygu cryn dipyn. Fel y dadleuodd yr hanesydd syniadau blaenllaw John Gray (2000), nid un corff taclus a chydlynol o syniadau mo rhyddfrydiaeth. Er bod rhai ysgolheigion wedi ceisio dadlau o blaid bodolaeth un athrawiaeth ryddfrydol bur, yr arfer ymhlith y mwyafrif yw mynnu ei bod yn fwy priodol gwahaniaethu rhwng amrywiol ffrydiau rhyddfrydol. Ymhlith y ffrydiau hyn, y mwyaf blaenllaw yw [[Rhyddfrydiaeth glasurol]] a [[Rhyddfrydiaeth fodern]]. Ceir hefyd ffrydiau eraill sy’n deillio o ideoleg ryddfrydol sef [[Neoryddfrydiaeth]] a [[Ffeministiaeth ryddfrydol]]. Er i’r ffrydiau yma rhannu cred mewn egwyddorion rhyddfrydol creiddiol, fel [[unigolyddiaeth]] a rhyddid, dros y blynyddoedd mae meddylwyr sy’n perthyn i’r naill ffrwd neu’r llall wedi dehongli’r egwyddorion hyn mewn ffyrdd gwahanol ac mae hyn wedi arwain at gasgliadau gwahanol iawn ynglŷn â sut y dylid trefnu cymdeithas. Fodd bynnag, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig, sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n allweddol i’r bydolwg rhyddfrydol.

'''3.1. [[Unigolyddiaeth]]'''

Mae unigolyddiaeth yn egwyddor ryddfrydol cwbl greiddiol (Smith 2013). Golyga bod rhyddfrydwyr o’r farn y dylid gosod lles a buddiannau bodau dynol unigol uwchlaw rhai cymdeithas, neu unrhyw grŵp torfol arall. Dadleuir y dylid cydnabod bod bodau dynol, yn y lle cyntaf, oll yn unigolion gwahanol, a bod i’r ffaith hon arwyddocâd moesol pellgyrhaeddol. I ddechrau, golyga y dylid cydnabod bod pob person yn greadur unigryw sy’n meddu ar gymeriad, chwaeth a hunaniaeth benodol. Yn ogystal, golyga y dylid cydnabod bod pob person yn gydradd o ran ei [[statws]] moesol, gan fod pawb, yn y lle cyntaf, yn unigolyn.

O ganlyniad i’r daliadau hyn, y nod gwleidyddol i ryddfrydwyr fu creu cymdeithas a fyddai’n caniatáu i unigolion fedru byw eu bywydau yn ôl eu dymuniadau personol. Golyga hyn fod rhyddfrydwr wedi tueddu i fod yn amheus o unrhyw safbwynt gwleidyddol sy’n ceisio estyn gormod o reolaeth dros fywyd yr unigolyn, gan gyfyngu ar ei allu i osod ei gwrs ei hun ar gyfer ei fywyd.

Fodd bynnag, er bod unigolyddiaeth wedi bod yn egwyddor allweddol mewn gwaith rhyddfrydol o bob math dros y canrifoedd, dylid nodi nad yw rhyddfrydwyr wedi bod yn gwbl gytûn ar sut ddylid ei dehongli. Mae [[rhyddfrydiaeth glasurol]] yn tueddu dehongli cymdeithas fel dim mwy na chasgliad o unigolion annibynnol, tra bo [[rhyddfrydiaeth fodern]] yn fwy parod i roi sylw i bwysigrwydd y cyswllt rhwng bodau unigol ac unedau ehangach, megis y [[teulu]], y gymuned neu’r genedl. Eto i gyd, er gwaetha’r gwahaniaethau hyn, mae pob rhyddfrydwr yn tueddu i fod yn gytûn ar y pwynt cyffredinol y dylai lles yr unigolyn gael ei drin fel mater o flaenoriaeth. Mewn geiriau eraill, yr unigolyn yw’r man cychwyn ar gyfer pob rhyddfrydwr – yr uned fwyaf sylfaenol.

'''3.2. Rhyddid'''

Law yn llaw ag unigolyddiaeth, mae rhyddfrydwyr hefyd yn trin rhyddid fel egwyddor hollbwysig. Mae’r pwyslais ar ryddid yn deillio’n naturiol o’r gred y dylai cymdeithas gael ei threfnu mewn modd sy’n caniatáu i’r unigolyn i fyw ei fywyd fel y mae ef neu hi’n dymuno. Er mwyn medru gwneud hynny, rhaid i’r unigolyn fod yn rydd.

Fodd bynnag, tuedda rhyddfrydwyr i dderbyn nad yw’n ymarferol i unigolion feddu ar ryddid absoliwt, di-derfyn. Byddai rhyddid o’r fath yn medru creu sefyllfa lle gallai rhai unigolion ddefnyddio eu rhyddid i niweidio neu gaethiwo eraill, gan arwain at anrhefn. O ganlyniad, er bod rhyddid yn egwyddor sylfaenol i ryddfrydwyr, maent yn barod i osod rhai cyfyngiadau ar y rhyddid hwnnw er mwyn i bawb fedru cyd-fyw. Yn fras, argymhellir y dylai pawb gael gymaint o ryddid ag sy’n bosib heb amharu ar ryddid eraill. Yng ngeiriau John Rawls (1971: 60):
…each person is to have an equal right to the most extensive basic liberty compatible with a similar liberty for others.

Fodd bynnag, tra bo rhyddfrydwyr yn gytûn ar yr angen i drin rhyddid fel egwyddor sylfaenol, nid ydynt wastad wedi cyd-weld ynglŷn a sut, yn ymarferol, y dylid gwarantu’r rhyddid hwnnw. Ar y naill law, mae rhyddfrydwyr clasurol wedi mynnu bod rhyddid unigolion yn ddibynnol ar adael llonydd iddynt geisio diddymu unrhyw rwystrau a allai eu hatal rhag gwneud fel y mynnont. Ar y llaw arall, mae rhyddfrydwyr modern wedi mynnu bod gwarantu rhyddid unigolion yn galw am gymryd cyfres o gamau cadarnhaol er mwyn creu amodau cymdeithasol ac economaidd a fydd yn caniatáu iddynt ddatblygu eu galluoedd a’u dealltwriaeth o’r byd o’u cwmpas.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Ymhlyg yn yr unigolyddiaeth a gaiff ei harddel gan ryddfrydwyr fel Rawls (1971), mae cred mewn cydraddoldeb sylfaenol – hynny yw y gred fod pob person yn gydradd o ran ei statws moesol, gan fod pawb, yn y lle cyntaf, yn unigolyn. Mae hyn wedyn yn arwain rhyddfrydwyr i ddadlau y dylai pawb feddu ar yr un statws ffurfiol o fewn cymdeithas, ac yn benodol y dylai pob unigolyn, beth bynnag fo’i cefndir, gael yr un hawliau a breintiau. O ganlyniad, mae rhyddfrydwyr yn gwrthwynebu unrhyw drefniadau sy’n rhoi cyfleoedd i rai carfannau ond ddim i eraill ar sail nodweddion megis [[rhywedd]], [[ethnigrwydd]], [[crefydd]] neu [[dosbarth cymdeithasol|ddosbarth cymdeithasol]]. Rhai o’r enghreifftiau mwyaf [[cyfarwydd]] o’r cydraddoldeb ffurfiol hwn ar waith yw ‘cydraddoldeb cyfreithiol’ a ‘chydraddoldeb gwleidyddol’. Mae’r cyntaf yn mynnu y dylai’r gyfundrefn gyfreithiol drin pob aelod o gymdeithas yn gyson ac yn ddiwahân, gan ddiystyru unrhyw ffactorau cymdeithasol eraill ([[ethnigrwydd]], rhywedd, dosbarth) wrth weinyddu’r gyfraith. Mae’r ail yn mynnu y dylai’r gyfundrefn wleidyddol drin pawb yn gyfartal, er enghraifft trwy estyn yr un hawliau pleidleisio i bawb a sicrhau y bydd pleidlais pawb yn gydradd o ran gwerth.

Fodd bynnag, nid yw rhyddfrydwyr yn credu mewn cydraddoldeb absoliwt – hynny yw, y dylai canlyniadau bywyd fod yn gydradd ar gyfer pawb ac na ddylai fod unrhyw wahaniaethau o ran amodau byw neu gyfoeth ymhlith aelodau cymdeithas. Yn hytrach, mae rhyddfrydwyr yn ffafrio’r syniad o gyfle cyfartal (Swift a Brighouse 2003). Mynnir mai’r nod ddylai fod creu man cychwyn cyfartal i bawb, gan dderbyn wedyn y bydd unigolion yn mynd i gyfeiriadau gwahanol yn ystod eu bywydau. Mae rhyddfrydwyr wedi tueddu i fod yn amheus o’r syniad mwy pellgyrhaeddol o gydraddoldeb absoliwt, gan ein bod oll yn unigolion sy’n meddu ar dalentau gwahanol a hefyd yn tueddu i amrywio o ran ein chwaeth, ein personoliaeth a’n dyhead i hunan-ddyrchafu.

'''3.4. Goddefgarwch'''

Gan fod cymdeithas yn dwyn ynghyd nifer helaeth o unigolion gwahanol, mae’n anochel y bydd yn cynnwys amrywiaeth eang o arferion o ran daliadau moesol, diwylliant a gwleidyddiaeth. Caiff goddefgarwch o amrywiaethau fel hyn ei drin gan ryddfrydwyr fel angen cwbl sylfaenol. Dadleuir mai dim ond trwy sicrhau bod pobl yn barod i dderbyn y bydd eraill, o bosib, yn dewis meddwl neu ymddwyn mewn ffyrdd nad ydynt hwy yn eu cymeradwyo y gellir creu amodau cymdeithasol a fydd yn caniatáu i unigolion gwahanol fyw bywydau rhydd. Mae hanes hir i’r pwyslais hwn ar oddefgarwch a’r cysylltiad rhyngddo a rhyddid yr unigolyn o fewn y traddodiad rhyddfrydol. Er enghraifft, mae’r athronydd Ffrengig, Voltaire (1694-1778), yn enwog am ddweud:

I detest what you say but I will defend to the death your right to say it.

Mae ymrwymiad ymysg rhyddfrydwyr i barchu rhyddid eraill. Roedd yn bwnc canolog yng ngwaith rhyddfrydwyr cynnar megis John Locke (1632-1704) ac yn benodol ei ymgais i amddiffyn y syniad o ryddid crefyddol. Yn ei ysgrif enwog, ''A Letter Concerning Toleration'', dadleuodd Locke (1689/2010 :48) nad oedd yn briodol bod y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] yn ymyrryd yn y dasg o ‘ofalu am enaid pob dyn [the care of each man’s soul].’

Fodd bynnag, yn nhyb rhai rhyddfrydwyr, nid dim ond rhywbeth y dylid ei oddef yw cymdeithas sy’n cynnwys amrywiaethau moesol, diwylliannol a gwleidyddol. Dadleuir y dylai plwraliaeth gymdeithasol o’r fath gael ei thrin fel nodwedd gadarnhaol y dylid ei dathlu a’i hybu. Er enghraifft, yn ei gyfrol enwog, On Liberty, dadleuodd J. S. Mill (1859/2011) o blaid cymdeithas sy’n caniatáu i ystod o syniadau gwahanol gael eu harddel a’u trafod yn agored. Mynnodd fod amgylchiadau o’r fath yn debygol o hybu trafod, dysg a chynnydd cymdeithasol.

'''3.5. Rheswm'''

Mae rhyddfrydiaeth yn ideoleg a ddatblygodd yng nghysgod [[yr Ymoleuo]] – mudiad diwylliannol a deallusol yn ystod y ddeunawfed ganrif arweiniodd at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd. Canlyniad hyn yw bod dylanwad [[yr Ymoleuo]] a’i bwyslais ar [[rhesymoli|resymoliad]] wedi dylanwadu ar ddatblygiad rhyddfrydiaeth mewn amryw o ffyrdd (gweler Ryan 2012).

I ddechrau, mae’r awydd ymhlith rhyddfrydwyr i estyn rhyddid i bob unigolyn yn deillio’n rhannol o’r gred fod bodau dynol yn greaduriaid rhesymol sy’n meddu ar y gallu i feddwl drostynt eu hunain, a thrwy hynny, i benderfynu ar lwybr addas i’w ddilyn yn ystod eu bywydau. Nid yw’r ffydd hwn yn ein gallu i resymu yn golygu bod rhyddfrydwyr yn meddwl bod pobl yn gwbl anffaeledig. Fodd bynnag, golyga fod rhyddfrydwyr yn amharod iawn i arddel syniadau tadol (''paternal'') a nodweddir gan duedd i gyfarwyddo pobl ar sut y dylent fyw eu bywydau.

Yn ail, mae’r pwyslais ar rinweddau rhesymoliaeth wedi esgor ar y gred ryddfrydol mewn cynnydd. Yn nhyb rhyddfrydwyr, mae’r modd y cafodd ffiniau gwybodaeth eu hehangu’n barhaol dros y canrifoedd diwethaf, yn benodol yn sgil y Chwyldro Gwyddonol, wedi creu sefyllfa lle mae modd i fodau dynol ddeall ac egluro natur eu byd. Ymhellach, ar sail ein gallu i resymu, golyga y gall pobl fynd ati i geisio trefnu’r byd er gwell. Disgwylir hefyd y bydd pob cenhedlaeth, yn ei thro, yn medru ychwanegu at stôr y ddynoliaeth o wybodaeth, a thrwy hynny, gyfrannu at gynyddu’r potensial ar gyfer cynnydd pellach yn y dyfodol.

Yn drydydd, mae’r pwyslais ar reswm wedi arwain rhyddfrydwyr i roi ffydd yn rhinweddau trafodaeth. Derbynnir bod gwrthdaro – er enghraifft ynglŷn â sut i rannu neu sut i ddefnyddio adnoddau prin – yn anochel mewn unrhyw gymdeithas. Eto i gyd, pan fo hyn yn codi, cred rhyddfrydwyr mai’r unig ffordd o ddatrys yr anghydweld yw trwy gyfrwng trafodaeth agored. Credir bod hwn yn ddull a fydd yn dwyn ffrwyth, gan fod bodau dynol yn greaduriaid rhesymol. Yn sgil hynny, trwy drafod byddant yn dod i weld mai ofer yw parhau â’r gwrthdaro ac y gallai peidio cymodi arwain at ganlyniadau anffodus iawn, gan gynnwys trais neu ryfela.

'''3.6. Cydsyniad'''

Yn nhyb rhyddfrydwyr dylai awdurdod gwleidyddol a hefyd unrhyw drefniadau cymdeithasol fod yn seiliedig ar gytundeb a chydsyniad (Dienstag 1996). O ganlyniad, dylai unrhyw lywodraeth feddu ar gydsyniad y rhai y mae’n llywodraethu drostynt. Dyma’r dybiaeth sydd wedi arwain rhyddfrydwyr i ffafrio trefniadau llywodraethol cynrychioladol a democrataidd yn hytrach na rhai unbenaethol. Yn yr un modd dylai unrhyw gymdeithasau neu rwydweithiau sy’n bodoli o fewn cymuned gael eu dehongli fel endidau sy’n deillio o gytundeb rhydd rhwng gwahanol unigolion, ac sydd felly ond yn meddu ar werth cyhyd ag y bo’r unigolion sy’n eu cynnal yn cydsynio. At ei gilydd felly, gwelir fod rhyddfrydwyr yn tueddu i gredu bod awdurdod a dilysrwydd yn nodweddion sydd wastad yn codi o’r gwaelod – o blith yr unigolion sy’n ffurfio cymdeithas.

'''3.7. Cyfansoddiadaeth'''

Ochr yn ochr â chydsyniad, mae trafodaethau rhyddfrydol ynglŷn â natur llywodraeth yn tueddu i bwysleisio egwyddor cyfansoddiadaeth. Er bod rhyddfrydwyr yn derbyn bod rhaid sefydlu llywodraeth o ryw fath er mwyn cadw trefn, credant fod peryg i bob llywodraeth – hyd yn oed y rhai sy’n seiliedig ar gydsyniad – ymyrryd yn ormodol ym mywyd yr unigolyn. Caiff y pryder hwn ei grynhoi’n effeithiol gan eiriau enwog yr Arglwydd Acton (1887):

Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.

O ganlyniad, mae rhyddfrydwyr wedi tueddu i ddadlau o blaid trefniadau gwleidyddol a chyfreithiol a fydd yn ffrwyno grym y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] mewn ffyrdd pwysig – dyma hanfod y syniad o gyfansoddiadaeth.

Yn gyffredinol, casgliad o reolau yw cyfansoddiad sy’n amlinellu dyletswyddau a grymoedd y [[sefydliadau]] gwahanol sy’n rhan o’r wladwriaeth. Un o nodweddion allweddol cyfansoddiadaeth ryddfrydol yw’r gred y dylai cyfansoddiad gwlad osod terfynau cyfreithiol clir ar hyd a lled grym y wladwriaeth. Yn ymarferol, mae hyn wedi tueddu i olygu mabwysiadu cyfansoddiadau ysgrifenedig sy’n nodi’n glir beth yw swyddogaethau’r wladwriaeth, ond hefyd beth yw’r meysydd hynny lle na ddylai ei grym gael ei estyn. Yr enghraifft gyntaf o gyfansoddiad ysgrifenedig o’r math hwn oedd Cyfansoddiad Unol Daleithiau America a luniwyd ym 1787. Yn dilyn hynny, daeth yr arfer o fabwysiadu cyfansoddiadau ysgrifenedig yn gyffredin iawn ar draws gwladwriaethau rhyddfrydol-ddemocratiaidd ac erbyn heddiw Israel, Seland Newydd a’r Deyrnas Unedig yw’r unig eithriadau (Comparative Constitutions Project 2014).

O ganlyniad, cred rhyddfrydwyr y dylid sicrhau bod cyfyngiadau pendant yn cael eu gosod ar allu’r llywodraeth i ymyrryd mewn rhai meysydd pwysig. Un ffordd gyffredin o wneud hyn yw trwy fabwysiadu cyfansoddiad sy’n gosod terfyn ar yr hyn y caiff [[gwladwriaeth]] ei wneud.

'''4. Rhyddfrydiaeth a Chymru'''

Mae traddodiad hir o feddylwyr rhyddfrydol wedi bodoli yng Nghymru. Un o feddylwyr ryddfrydol cynharaf Cymreig oedd Richard Price, gweinidog Presbyteraidd ac athronydd. Yn 1789, cyflwynodd Richard Price bregeth o’r enw, ''Cariad at ein Gwlad [A Discourse on the Love of Our Country]''. Yn y bregeth, dangosodd Richard Price ei gefnogaeth i’r Chwyldro Gogoneddus digwyddodd yn Lloegr yn 1688 a’r Chwyldro Ffrengig oedd yn digwydd ar y pryd gan eu bod nhw’n anelu i ehangu rhyddid unigolion. Yn ystod yr pedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yna twf yn nylanwad rhyddfrydiaeth yng Nghymru yn rhannol oherwydd cynnydd mewn Anghydffurfiaeth Gymreig (Chambers a Thompson 2005). O’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen, daeth nifer o ffigurau sydd yn gysylltiedig gyda rhyddfrydiaeth i’r amlwg. Un o’r rhyddfrydwyr Cymreig enwocaf y cyfnod yma oedd David Lloyd George, wnaeth ddod yn Brif Weinidog ar y Deyrnas Unedig rhwng 1916 ac 1922. Yn y llyfr, ''David Lloyd George and Welsh Liberalism'', ceir trafodaeth manylach gan Dr John Graham Jones (2010) am fywyd a syniadau David Lloyd George ac rhai o rhyddfrydwyr eraill y cyfnod yma. Fe wnaeth dylawnad Rhyddfrydiaeth barhau i’r ugeinfed ganrif tan i [[Sosialaeth]] fod yn ddylanwad mawr ar Gymru, yn enwedig yn yr ardaloedd diwydiannol, a tan i’r Blaid Lafur ddod yn un o bleidiau blaengar yng ngwleidyddiaeth Cymru a Phrydain (Chambers a Thompson 2005).

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Rhyddfrydiaeth: Nodweddion Allweddol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol'' sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i [[addasu]] gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

==Llyfryddiaeth ==

Arglwydd Acton (1887), ''Lord Acton writes to Bishop Creighton that the same moral standards should be applied to all men, political and religious leaders included, especially since “Power tends to corrupt and absolute power corrupts absolutely” ''(1887). https://oll.libertyfund.org/quote/lord-acton-writes-to-bishop-creighton-that-the-same-moral-standards-should-be-applied-to-all-men-political-and-religious-leaders-included-especially-since-power-tends-to-corrupt-and-absolute-power-corrupts-absolutely-1887 [Cyrchwyd: 17 Mawrth 2021]

Brighouse, H., a Swift, A. (2003), ‘Defending liberalism in education theory’. ''Journal of Education Policy'', 18 (4), 355-373

Chambers, P. a Thompson, A. (2005). ‘Public Religion and Political Change in Wales’. ''Sociology'', 39 (1), 29-46

Comparative Constitutions Project (2014). ''What is the UK Constitution?'' http://eprints.lse.ac.uk/83165/1/Constitution%20UK%20_%20Constitution%20UK_What%20is%20the%20UK%20Constitiution.pdf [Cyrchwyd: 1 April 2021]

Dienstag, J. (1996) ‘Between History and Nature: Social Contract Theory in Locke and the Founders’, ''The Journal of Politics'', 58 (4), 985-1009

Gray, J. (2000), Two Faces of Liberalism. (Cambridge: Polity Press)
Jones, J. G. (2010), ''David Lloyd George and Welsh Liberalism''. (Aberystwyth: National Library of Wales)

Locke, J. (1689/2010), ‘A Letter Concerning Toleration’ yn Goldie, M. (gol.), ''A Letter Concerning Toleration and Other Writings''. (Indianapolis: Liberty Fund)

Manent, P. (1996), ''An Intellectual History of Liberalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Mill, J. S. (1859/2011), ''On Liberty'' (Luton: Andrews UK)

Paquette, G. (2015), ‘Introduction: Liberalism in the Early Nineteenth-century Iberian World’, ''History of European Ideas'', 41 (2), 153-165

Price, R. (1789/1989), ''Cariad at ein Gwlad [A Discourse on the Love of Our Country'']. (Aberystwyth: National Library of Wales)

Rawls, J. (1971), ''A Theory of Justice'' (Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press)

Ryan, A. (2012). ''The Making of Modern Liberalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Rosenblatt, H. (2018), ''The Lost History of Liberalism: From Ancient Rome to the Twenty-First Century''. (Princeton: Princeton University Press)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Statws

2024-09-07T19:23:58Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Status'')

Cysyniad a ddefnyddir i ddisgrifio safle unigolyn neu grŵp o bobl o fewn cymdeithas yw statws (Kantzara 2010). Cysylltir statws â chysyniadau fel rôl, dyletswyddau, hawliau a ffyrdd o fyw. Mae statws yn amrywio mewn cymdeithas, gyda rhai unigolion neu grwpiau o bobl â statws uwch nag unigolion a grwpiau eraill. Os oes gan unigolion neu grwpiau statws cymharol uchel, maen nhw’n debygol o gael mwy o barch a bri gan gymdeithas o’u cymharu ag unigolyn neu grwpiau sydd â statws cymharol isel.

Mae nifer o nodweddion cymdeithasol gwahanol yn gallu effeithio ar statws unigolyn, gan gynnwys [[dosbarth cymdeithasol]], [[rhywedd]], [[ethnigrwydd]], [[anabled]]d ac oed. Rhaid cydnabod hefyd ei bod yn bosibl i statws unigolion mewn cymdeithas amrywio. Er enghraifft, mewn swyddi o’r un statws, dengys astudiaethau gan [[sefydliadau]] fel Chwarae Teg (2015) fod merched yn cael eu trin yn wahanol i ddynion.

Gallwn rannu statws yn ddau gategori: statws priodoledig (''ascribed status'') a statws cyflawnedig (''achieved status''). Yr anthropolegydd Ralph Linton (1936) a ddatblygodd y diffiniadau ar gyfer y categorïau hyn. Statws priodoledig yw’r statws rydyn ni un ai’n ei gael pan fyddwn yn cael ein geni neu statws sydd y tu hwnt i’n rheolaeth. Enghraifft o statws priodoledig yw ein [[ethnigrwydd|hethnigrwydd]]. Statws cyflawnedig yw’r statws rydyn ni’n ei gael yn ystod ein bywydau, er enghraifft, y cymwysterau rydyn ni’n eu hennill neu’r swyddi rydyn ni’n eu cyflawni yn ystod ein bywydau. Weithiau, mae statws priodoledig a statws cyflawnedig yn gorgyffwrdd. Enghraifft o hyn yw [[dosbarth cymdeithasol]]. Mae [[dosbarth cymdeithasol]] yn cael ei weld yn statws priodoledig (''ascribed status'') ar gyfer plant gan mai eu rhieni/gofalwyr sydd â rheolaeth dros eu dosbarth cymdeithasol. Fel oedolion, mae gan unigolion reolaeth dros eu dosbarth cymdeithasol, er enghraifft, drwy gael swydd sy’n eu galluogi un ai i ddringo’r ysgol gymdeithasol a phrofi symudedd tuag i fyny (''upward mobility'') neu i fynd i lawr yr ysgol
gymdeithasol a phrofi symudedd tuag i lawr (''downward mobility'').

Mae’r cysyniad o statws hefyd yn cael ei gysylltu â gwaith [[Weber, Max|Max Weber]] (gweler Roberts 2015). Yn ogystal â [[dosbarth cymdeithasol]] a [[plaid|phlaid]] (party), dadleuodd Max Weber (1921/2019) fod statws hefyd yn ffactor arall sy’n cael effaith ar safleoedd unigolion mewn cymdeithas.

'''Siôn Jones'''

==Llyfryddiaeth ==

Chwarae Teg (2015), ''A Woman’s Place: A Study of Women’s Roles in the Welsh Workforce'' https://www.cteg.org.uk/wp-content/uploads/2015/01/a-womans-place-full-report-1-2-DT.pdf [Cyrchwyd: 25 Mehefin 2021].

Kantzara, V. (2010), ‘Status’ yn: Ritzer, G. a Ryan, M. (goln), ''The Concise Encyclopedia of Sociology'' (Chichester: John Wiley and Sons), tt. 613–14.

Linton, R. (1936), ''The Study of Man: An Introduction'' (New York: Appleton-Century-Crofts).

Roberts, E. (1982/2015), ''Webe''r https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1459~4t~UWINjABK [Cyrchwyd: 24 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society''; cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Yr Ymoleuo

2024-09-07T19:20:02Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''The Enlightenment'')

Mudiad diwylliannol a deallusol oedd yr Ymoleuo (adnabyddir hefyd fel yr Oleuedigaeth) a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y ddeunawfed ganrif, gan arwain at danseilio dehongliadau traddodiadol o [[crefydd|grefydd]], gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd.

Cyfeirir at y cyfnod yma fel Oes yr Ymoleuo (''Age of Enlightenment''). Yn ystod y cyfnod yma, gwelwyd datblygiadau mawr ym meysydd gwyddoniaeth a thechnoleg, wrth i bobl ddod i ddeall y byd o’u cwmpas yn well a chynnig esboniadau newydd amdano. Dyma gyfnod ble’r oedd rhai o’r hen esboniadau am strwythur a threfniant cymdeithas yn cael eu herio a syniadau newydd yn cael eu cyflwyno yn eu lle. Cyn hynny, roedd strwythur a threfniant cymdeithas yn seiliedig ar y gred bod Duw wedi dewis pa unigolion byddai mewn pŵer a byddai’n gallu teyrnasu dros aelodau cymdeithas (Hamilton 1992). Yn wir, os oedd unrhyw un yn meiddio cwestiynu’r drefn, byddai hynny’n cael ei ddehongli fel heresi. Heriwyd y syniadau hyn yn ystod y cyfnod hwn ac fe fu’n rhaid i feddylwyr yr Ymoleuo chwilio am esboniadau newydd am natur a threfn cymdeithas.

Rhai o ffigyrau blaenllaw’r Ymoleuo oedd David Hume (athronydd Albanaidd), Benjamin Franklin (polymath Prydeinig-Americanaidd sydd yn cael ei weld fel un o sylfaenwyr Unol Daleithiau o America), John Locke (athronydd Saesneg sy’n gysylltiedig gyda [[rhyddfrydiaeth glasurol]]), Immanuel Kant (athronydd Almaeneg), Jean-Jacques Rousseau (athronydd Ffrengig) Adam Smith (economydd Albanaidd sy’n gysylltiedig gyda [[rhyddfrydiaeth glasurol]]) a Mary Woolstonecraft (athronydd Saesneg ac ymgyrchydd dros hawliau merched sydd yn cael ei gweld fel un o sylfaenwyr [[ffeministiaeth]]). Roedd yna unigolion o Gymru oedd hefyd yn gysylltiedig gyda’r Ymoleuo megis yr athronwyr, Richard Price a David Williams. Yn ogystal, sefydlwyd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion (hefyd adnabyddir fel y Cymmrodorion), cymdeithas dysgu oedd wedi’i lleoli yn Llundain yn y 1750au (Evans 2004). Mae’r Cymmrodorion yn dal i fodoli heddiw yma. Maent yn cyhoeddi erthyglau academaidd ac yn cynnal sgyrsiau gydag academyddion. Ceir mwy o wybodaeth am y Cymmrodorion ar eu gwefan - https://www.cymmrodorion.org/

Cafodd yr Ymoleuo effaith sylweddol ar gymdeithas gan arwain at ddyfodiad gwyddorau cymdeithasol (Hamilton 1992), cyfrannu at fodernedd (Robertson 2015) ac at y broses o [[rhesymoli|resymoliad]] a [[seciwlareiddio]] (Israel 2001).

Yn fwy diweddar, mae damcaniaethwyr fel Michel Foucault a damcaniaethwyr sydd yn gysylltiedig gyda [[Theori Feirniadol Ysgol Frankfurt]] fel Theodor Adorno wedi dadansoddi’r Ymoleuo. Yn ei draethawd ddoethurol, mae Garmon Iago (2019) yn edrych ar sut mae Michel Foucault a Theodor Adorno yn trafod yr Ymoleuo yn eu gweithiau.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Rhyddfrydiaeth: Nodweddion Allweddol'' gan Dr Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) a ''Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' gan Dr Cynog Prys a Dr Rhian Hodges (rhan o ''Becyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg'' sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) wedi’u haddasu gan Adam Pierce a Dr Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Evans, R.J.W. (2004). ‘Was there a Welsh Enlightenment?’ yn Davies R.R., a Jenkins, G.H. (goln) ''From Medieval to Modern Wales: historical essays in honour of Kenneth O. Morgan and Ralph A. Griffiths'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 142-160

Hamilton, P. (1992). ‘The Enlightenment and the Birth of Social Science.’ yn Hall, S., a Gieben, B. (goln) ''The Formations of Modernity: Understanding Modern Societies – Book I'' (Caergrawnt: Policy Press), tt. 15-69

Iago, G.D. ''‘Goleuedigaeth yng Ngweithiau Adorno a Foucault: Tuag at Ddealltwriaeth Newydd o Berthynas eu Gweithiau.’ '' traethawd PhD, Prifysgol [[Caerdydd]], [[Caerdydd]], 2019.

Israel, J. (2001). ''Radical Enlightenment''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Robertson, J. (2015). ''The Enlightenment: a Very Short Introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Yr Ymoleuo

2024-09-07T19:19:22Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''The Enlightenment'')

Mudiad diwylliannol a deallusol oedd yr Ymoleuo (adnabyddir hefyd fel yr Oleuedigaeth) a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y ddeunawfed ganrif, gan arwain at danseilio dehongliadau traddodiadol o [[crefydd|grefydd]], gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd.

Cyfeirir at y cyfnod yma fel Oes yr Ymoleuo (''Age of Enlightenment''). Yn ystod y cyfnod yma, gwelwyd datblygiadau mawr ym meysydd gwyddoniaeth a thechnoleg, wrth i bobl ddod i ddeall y byd o’u cwmpas yn well a chynnig esboniadau newydd amdano. Dyma gyfnod ble’r oedd rhai o’r hen esboniadau am strwythur a threfniant cymdeithas yn cael eu herio a syniadau newydd yn cael eu cyflwyno yn eu lle. Cyn hynny, roedd strwythur a threfniant cymdeithas yn seiliedig ar y gred bod Duw wedi dewis pa unigolion byddai mewn pŵer a byddai’n gallu teyrnasu dros aelodau cymdeithas (Hamilton 1992). Yn wir, os oedd unrhyw un yn meiddio cwestiynu’r drefn, byddai hynny’n cael ei ddehongli fel heresi. Heriwyd y syniadau hyn yn ystod y cyfnod hwn ac fe fu’n rhaid i feddylwyr yr Ymoleuo chwilio am esboniadau newydd am natur a threfn cymdeithas.

Rhai o ffigyrau blaenllaw’r Ymoleuo oedd David Hume (athronydd Albanaidd), Benjamin Franklin (polymath Prydeinig-Americanaidd sydd yn cael ei weld fel un o sylfaenwyr Unol Daleithiau o America), John Locke (athronydd Saesneg sy’n gysylltiedig gyda [[rhyddfrydiaeth glasurol]]), Immanuel Kant (athronydd Almaeneg), Jean-Jacques Rousseau (athronydd Ffrengig) Adam Smith (economydd Albanaidd sy’n gysylltiedig gyda [[rhyddfrydiaeth glasurol]]) a Mary Woolstonecraft (athronydd Saesneg ac ymgyrchydd dros hawliau merched sydd yn cael ei gweld fel un o sylfaenwyr [[ffeministiaeth]]). Roedd yna unigolion o Gymru oedd hefyd yn gysylltiedig gyda’r Ymoleuo megis yr athronwyr, Richard Price a David Williams. Yn ogystal, sefydlwyd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion (hefyd adnabyddir fel y Cymmrodorion), cymdeithas dysgu oedd wedi’i lleoli yn Llundain yn y 1750au (Evans 2004). Mae’r Cymmrodorion yn dal i fodoli heddiw yma. Maent yn cyhoeddi erthyglau academaidd ac yn cynnal sgyrsiau gydag academyddion. Ceir mwy o wybodaeth am y Cymmrodorion ar eu gwefan - https://www.cymmrodorion.org/

Cafodd yr Ymoleuo effaith sylweddol ar gymdeithas gan arwain at ddyfodiad gwyddorau cymdeithasol (Hamilton 1992), cyfrannu at fodernedd (Robertson 2015) ac at y broses o [[rhesymoli|resymoliad]] a [[seciwlareiddio]] (Israel 2001).

Yn fwy diweddar, mae damcaniaethwyr fel Michel Foucault a damcaniaethwyr sydd yn gysylltiedig gyda Theori Feirniadol Ysgol Frankfurt fel Theodor Adorno wedi dadansoddi’r Ymoleuo. Yn ei draethawd ddoethurol, mae Garmon Iago (2019) yn edrych ar sut mae Michel Foucault a Theodor Adorno yn trafod yr Ymoleuo yn eu gweithiau.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Rhyddfrydiaeth: Nodweddion Allweddol'' gan Dr Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) a ''Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' gan Dr Cynog Prys a Dr Rhian Hodges (rhan o ''Becyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg'' sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) wedi’u haddasu gan Adam Pierce a Dr Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Evans, R.J.W. (2004). ‘Was there a Welsh Enlightenment?’ yn Davies R.R., a Jenkins, G.H. (goln) ''From Medieval to Modern Wales: historical essays in honour of Kenneth O. Morgan and Ralph A. Griffiths'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 142-160

Hamilton, P. (1992). ‘The Enlightenment and the Birth of Social Science.’ yn Hall, S., a Gieben, B. (goln) ''The Formations of Modernity: Understanding Modern Societies – Book I'' (Caergrawnt: Policy Press), tt. 15-69

Iago, G.D. ''‘Goleuedigaeth yng Ngweithiau Adorno a Foucault: Tuag at Ddealltwriaeth Newydd o Berthynas eu Gweithiau.’ '' traethawd PhD, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>, [[Caerdydd]], 2019.

Israel, J. (2001). ''Radical Enlightenment''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Robertson, J. (2015). ''The Enlightenment: a Very Short Introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Yr Ymoleuo

2024-09-07T19:18:21Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''The Enlightenment'')

Mudiad diwylliannol a deallusol oedd yr Ymoleuo (adnabyddir hefyd fel yr Oleuedigaeth) a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y ddeunawfed ganrif, gan arwain at danseilio dehongliadau traddodiadol o [[crefydd|grefydd]], gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd.

Cyfeirir at y cyfnod yma fel Oes yr Ymoleuo (''Age of Enlightenment''). Yn ystod y cyfnod yma, gwelwyd datblygiadau mawr ym meysydd gwyddoniaeth a thechnoleg, wrth i bobl ddod i ddeall y byd o’u cwmpas yn well a chynnig esboniadau newydd amdano. Dyma gyfnod ble’r oedd rhai o’r hen esboniadau am strwythur a threfniant cymdeithas yn cael eu herio a syniadau newydd yn cael eu cyflwyno yn eu lle. Cyn hynny, roedd strwythur a threfniant cymdeithas yn seiliedig ar y gred bod Duw wedi dewis pa unigolion byddai mewn pŵer a byddai’n gallu teyrnasu dros aelodau cymdeithas (Hamilton 1992). Yn wir, os oedd unrhyw un yn meiddio cwestiynu’r drefn, byddai hynny’n cael ei ddehongli fel heresi. Heriwyd y syniadau hyn yn ystod y cyfnod hwn ac fe fu’n rhaid i feddylwyr yr Ymoleuo chwilio am esboniadau newydd am natur a threfn cymdeithas.

Rhai o ffigyrau blaenllaw’r Ymoleuo oedd David Hume (athronydd Albanaidd), Benjamin Franklin (polymath Prydeinig-Americanaidd sydd yn cael ei weld fel un o sylfaenwyr Unol Daleithiau o America), John Locke (athronydd Saesneg sy’n gysylltiedig gyda [[rhyddfrydiaeth glasurol]]), Immanuel Kant (athronydd Almaeneg), Jean-Jacques Rousseau (athronydd Ffrengig) Adam Smith (economydd Albanaidd sy’n gysylltiedig gyda [[rhyddfrydiaeth glasurol]]) a Mary Woolstonecraft (athronydd Saesneg ac ymgyrchydd dros hawliau merched sydd yn cael ei gweld fel un o sylfaenwyr [[ffeministiaeth]]). Roedd yna unigolion o Gymru oedd hefyd yn gysylltiedig gyda’r Ymoleuo megis yr athronwyr, Richard Price a David Williams. Yn ogystal, sefydlwyd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion (hefyd adnabyddir fel y Cymmrodorion), cymdeithas dysgu oedd wedi’i lleoli yn Llundain yn y 1750au (Evans 2004). Mae’r Cymmrodorion yn dal i fodoli heddiw yma. Maent yn cyhoeddi erthyglau academaidd ac yn cynnal sgyrsiau gydag academyddion. Ceir mwy o wybodaeth am y Cymmrodorion ar eu gwefan - https://www.cymmrodorion.org/

Cafodd yr Ymoleuo effaith sylweddol ar gymdeithas gan arwain at ddyfodiad gwyddorau cymdeithasol (Hamilton 1992), cyfrannu at fodernedd (Robertson 2015) ac at y broses o [[rhesymoli|resymoliad]] a [[seciwlareiddio]] (Israel 2001).

Yn fwy diweddar, mae damcaniaethwyr fel Michel Foucault a damcaniaethwyr sydd yn gysylltiedig gyda Theori Feirniadol Ysgol Frankfurt fel Theodor Adorno wedi dadansoddi’r Ymoleuo. Yn ei draethawd ddoethurol, mae Garmon Iago (2019) yn edrych ar sut mae Michel Foucault a Theodor Adorno yn trafod yr Ymoleuo yn eu gweithiau.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Rhyddfrydiaeth: Nodweddion Allweddol'' gan Dr Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) a ''Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' gan Dr Cynog Prys a Dr Rhian Hodges (rhan o ''Becyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg'' sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) wedi’u haddasu gan Adam Pierce a Dr Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Evans, R.J.W. (2004). ‘Was there a Welsh Enlightenment?’ yn Davies R.R., a Jenkins, G.H. (goln) ''From Medieval to Modern Wales: historical essays in honour of Kenneth O. Morgan and Ralph A. Griffiths'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 142-160

Hamilton, P. (1992). ‘The Enlightenment and the Birth of Social Science.’ yn Hall, S., a Gieben, B. (goln) ''The Formations of Modernity: Understanding Modern Societies – Book I'' (Caergrawnt: Policy Press), tt. 15-69

Iago, G.D. ''‘Goleuedigaeth yng Ngweithiau Adorno a Foucault: Tuag at Ddealltwriaeth Newydd o Berthynas eu Gweithiau.’ '' traethawd PhD, Prifysgol [[Caerdydd]], Caerdydd, 2019.

Israel, J. (2001). ''Radical Enlightenment''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Robertson, J. (2015). ''The Enlightenment: a Very Short Introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Weber, Max

2024-09-07T18:57:02Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1.Cyflwyniad i Max Weber'''

Gwelir Max Weber fel un o sylfaenwyr gwyddorau cymdeithas. Fe’i ganwyd yn Erfurt, yr Almaen, yn 1864. Yn dilyn cyfnod yn astudio am radd yn y Gyfraith a gwaith cyfreithiol yn llysoedd barn Berlin, cwblhaodd Weber ddoethuriaeth ar hanes cwmnïau masnachol yn yr Oesoedd Canol. Ar ôl hyn, cafodd Weber swydd fel darlithydd ym Mhrifysgol Berlin, cyn symud i weithio fel Athro mewn Economeg ym Mhrifysgol Freiburg ac wedyn yn Athro ym Mhrifysgol Heidelberg. Profodd Weber argyfwng personol ac o ganlyniad bu’n dioddef o anhwylderau iechyd meddwl. Er hyn, daliodd Weber ati i ysgrifennu a darlithio yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1905 cyhoeddodd Weber un o’i weithiau enwocaf, ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (1905/2007). Parhaodd Weber i roi darlithoedd ac ysgrifennu tan ei farwolaeth ym Mehefin 1920. Cafodd nifer o’i weithiau eu cyhoeddi ar ôl ei farwolaeth, gan gynnwys ''Economy and Society'' (Weber 1921/2019), un o’i weithiau mwyaf uchelgeisiol. Ceir trafodaeth fanylach o fywyd Weber gan Roberts (1982/2015).

Gwnaeth Weber gyfraniad mawr i wyddorau cymdeithas. Ysgrifennodd ar amrywiaeth eang o themâu, gan gynnwys [[crefydd]], economeg, gwleidyddiaeth a methodoleg (sy’n gysylltiedig â’r dulliau rydyn ni’n eu defnyddio er mwyn astudio ein byd cymdeithasol). Ceisiodd Weber hefyd egluro rhai o ddatblygiadau cymdeithasol mawr y cyfnod, gan gynnwys datblygiad [[cyfalafiaeth]], ffurfiant [[biwrocratiaeth]] a [[gwladwriaeth|gwladwriaethau]] modern.

'''2. Methodoleg Weber '''

Cysylltir dull methodolegol Weber â’r persbectif micro (Prys a Hodges 2020). Credai Weber (1921/1999) fod angen i ymchwilwyr astudio unigolion a deall y ffordd maen nhw’n dehongli’r byd o’u cwmpas yn hytrach nag astudio [[strwythur cymdeithasol| strwythurau]] cymdeithasol a sut mae cymdeithas yn dylanwadu ar yr unigolion (sy’n gysylltiedig â’r persbectif macro a gyda damcaniaethwyr fel [[Émile Durkheim]] a [[Karl Marx]]). Er mwyn gallu deall ein byd cymdeithasol, pwysleisiai Weber ei bod hi’n bwysig i ymchwilwyr ddatblygu ''verstehen'', sef dealltwriaeth o’r ystyron y mae unigolion yn eu rhoi i wahanol agweddau o gymdeithas. Mewn geiriau eraill, credai Weber fod angen i ymchwilwyr geisio’u rhoi eu hunain yn esgidiau’r unigolion maen nhw’n eu hastudio (Roberts 1982/2015).

Yn wahanol i [[Émile Durkheim]], dadleuai Weber ei bod hi’n anodd cael gwybodaeth wrthrychol (''objective knowledge'') am ein byd cymdeithasol gan fod unigolion yn dehongli cymdeithas mewn ffyrdd gwahanol (1904/2012). Yn ogystal, cydnabu Weber ei bod yn bosib i’n [[gwerthoedd]] gael effaith ar wahanol gamau yn y broses ymchwil, er enghraifft, yr hyn rydyn ni’n dewis ei astudio, y broses o gasglu data a’u dadansoddi. Pwysleisiodd Weber fod angen i ymchwilwyr anelu at fod mor ddiduedd (''unbiased'') a niwtral ag sy’n bosib er mwyn sicrhau bod canfyddiadau’r ymchwil yn adlewyrchiad teg o’r hyn maen nhw’n ei astudio (1917/2012).

Gan fod Weber yn credu bod cael gwybodaeth wrthrychol am ein byd cymdeithasol yn heriol, gwelai ei bod yn anodd <nowiki>datblygu</nowiki> cysyniadau sy’n adlewyrchu’n union beth sy’n digwydd mewn cymdeithas. Er hyn, awgrymodd Weber y dylai gwyddonwyr cymdeithasol ddatblygu’r hyn a alwai’n deip ideal (''ideal type'', 1904/2012), sy’n rhoi syniad i ni o nodweddion mwyaf hanfodol neu gyffredin ffenomen gymdeithasol. Fel mae Prys a Hodges (2018) yn nodi, wrth astudio’r <nowiki>teulu</nowiki> mae ymchwilwyr wedi <nowiki> datblygu</nowiki> categorïau cyffredinol neu deipiau ideal o deuluoedd gwahanol, er enghraifft, y <nowiki>teulu</nowiki> cnewyllol (''nuclear family'') a’r [[teulu]] estynedig (''extended family''), gan ei bod hi’n anodd disgrifio pob un [[teulu]] yn unigol. Mae’n bosib na fyddwn yn dod ar draws tystiolaeth yn ein byd cymdeithasol sy’n adlewyrchu’r teipiau ideal hyn yn union, ond mae teipiau ideal yn rhoi syniad i ni o’r gwahaniaethau sy’n bodoli mewn cymdeithas. Ceir nifer o enghreifftiau o deipiau ideal yng ngwaith Weber, gan gynnwys ei gysyniad o resymoliad (''rationalisation'') sy’n cael ei drafod yn yr adran nesaf.

'''3. [[Rhesymoli]]'''

Mae’r cysyniad o resymoli yn cael ei weld fel un o’r cysyniadau pwysicaf yng ngwaith Weber. Cyfeiria rhesymoliad at broses lle mae penderfyniadau a gweithredoedd unigolion yn fwyfwy seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach nag ar ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]]. Pan fydd unigolyn yn defnyddio rhesymoledd cyfryngol, bydd yn ystyried gwahanol opsiynau ac yn dewis yr opsiwn mwyaf effeithlon, yn ei farn ef neu ei barn hi, i gyrraedd yr hyn mae eisiau ei gyflawni. Defnyddiodd Weber y cysyniad o resymoli er mwyn egluro newidiadau cymdeithasol, gan gynnwys y defnydd cynyddol o fiwrocratiaeth mewn [[sefydliadau]] gwahanol a datblygiad [[cyfalafiaeth]].

'''3.1 [[Biwrocratiaeth]]'''

Un o sgileffeithiau rhesymoledd cynyddol mewn cymdeithas yw [[biwrocratiaeth]] (''bureaucracy''), sef system weinyddu sy’n cael ei chynnal gan weithwyr proffesiynol wedi’u hyfforddi sy’n dilyn rheolau sefydlog mewn gwahanol [[sefydliadau]], fel y llywodraeth, [[sefydliadau]] cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Yn ôl Weber (1921/2019), mewn system fiwrocrataidd mae aelodau staff yn dilyn yn ddiwyd set o reolau sy’n gysylltiedig â’u swyddi; mae staff yn cael eu penodi ar sail ar eu cymwysterau proffesiynol; ceir hierarchaeth glir o ran swyddi ac mae cyfrifoldebau swyddi unigolion wedi eu nodi’n glir (gweler Roberts 1982/2015).

'''3.2. Datblygiad [[cyfalafiaeth]]'''

Yn ei lyfr, ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'', rhoddodd Weber (1905/2005) ddadansoddiad newydd o ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] oedd yn wahanol i ddadansoddiad [[Karl Marx|Marx]]. Tra pwysleisiai [[Karl Marx]] ddylanwad yr economi ar gymdeithas (gweler y cofnod ar [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]), credai Weber fod ffactorau eraill y tu hwnt i’r economi yn gallu arwain at newidiadau cymdeithasol. I Weber, un o’r ffactorau a gyfrannodd at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] oedd [[crefydd]], ac yn benodol syniadau crefyddol oedd yn gysylltiedig â Phrotestaniaeth. Eglurodd Weber fod syniadau Phrotestannaidd, er enghraifft cred mewn rhagordeiniad (''predestinatio''n) ac iachawdwriaeth (''salvation''), wedi arwain at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] gan fod Protestaniaid yn credu bod gweithio’n galed yn ffordd o ddangos i Dduw eu bod nhw’n haeddu mynd i’r nefoedd. Y term a ddefnyddiodd Weber am hyn oedd <nowiki>moeseg</nowiki> Brotestannaidd (''Protestant ethic''). Ond, dadleuai Weber fod rhesymeg unigolion dros weithio yn newid, yn raddol fach, o ganlyniad i resymoliad cynyddol a lleihad yn nylanwad [[crefydd]]. Yn hytrach na gweithio’n galed am resymau crefyddol, yn ôl Weber, mae unigolion heddiw yn gweithio’n galed oherwydd eu bod nhw’n gweld mai hon yw’r ffordd fwyaf effeithiol a rhesymegol o gael llawer o arian a chreu elw. Ysbryd [[cyfalafiaeth]] (''spirit of capitalism'') yw’r term am y rhesymeg hon.

'''3.3. Cawell haearn'''

Roedd Weber yn cydnabod bod [[rhesymoli]] i ryw raddau o fudd i gymdeithas. Er enghraifft, gwelai Weber fod [[biwrocratiaeth]] yn un o’r ffyrdd mwyaf effeithlon a rhesymegol o drefnu [[sefydliadau]] cymhleth. Ond ar yr un pryd, roedd Weber yn poeni ynghylch y cynnydd mewn [[rhesymoli]] o fewn cymdeithas. Pryderai Weber y byddai rhesymoli’n meddiannu bywydau unigolion ac na fyddent yn gweithredu nac yn gwneud penderfyniadau, ac eithrio pan fyddai hynny’n seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality''). Byddai hyn yn caethiwo unigolion mewn cawell haearn (''iron cage''). Mae rhai fel Baehr (2001) wedi dadlau bod ''shell as hard as steel'' yn well cyfieithiad o’r term a ddefnyddiodd Weber ar gyfer y cysyniad hwn mewn Almaeneg, sef ''Stahlhartes Gehäuse''. O ganlyniad i’r cawell haearn, nid yw unigolion yn gallu gweld ei bod yn bosib byw mewn system wahanol i system fiwrocrataidd neu system gyfalafol, er enghraifft, oherwydd eu bod nhw’n credu mai’r systemau hyn sydd yn gwneud y mwyaf o synnwyr.

'''4. Weber a’r mathau gwahanol o weithredoedd cymdeithasol'''

Datblygodd Weber ddamcaniaeth ynghylch gweithredoedd cymdeithasol unigolion, gan nodi pedwar math o weithredu (1921/2009) . Y math cyntaf yw gweithred draddodiadol (''traditional action''), un sy’n cael ei dylanwadu gan arferion hirsefydlog. Yr ail fath yw gweithred affeithiol (''affectual action''), sy’n cael ei gyrru gan ein teimladau a’n hemosiynau. Mae’r trydydd math o weithred – gweithred werth-resymegol (''value-rational action'' neu ''Wertrational'' yn yr Almaeneg) – yn cyfeirio at bethau mae unigolion yn eu gwneud oherwydd y profiad a’r mwynhad mae’r weithred hon yn eu rhoi iddynt. Y pedwerydd math o weithred yw gweithred resymegol-bwrpasol (''purpose-rational action'' neu ''Zweckrational'' yn yr Almaeneg), sef rhywbeth y mae unigolion yn ei wneud oherwydd eu bod yn teimlo y byddai’r weithred honno o gymorth iddyn nhw gyflawni nod arbennig.

Gellir dadlau ei bod hi’n anodd gwahaniaethu rhwng gweithred werth-resymegol a gweithred resymegol-bwrpasol oherwydd ei bod yn bosib i unigolyn wneud rhywbeth nid yn unig oherwydd y byddai’r weithred honno’n ei helpu i gyrraedd nod, ond hefyd oherwydd ei bod yn rhoi boddhad. Enghraifft o hyn yw chwaraewr piano proffesiynol sy’n chwarae’r piano nid yn unig er mwyn ennill bywoliaeth, ond hefyd oherwydd ei fod yn mwynhau chwarae’r piano. Yn sgil rhesymoli cynyddol yn y gymdeithas, dadleuodd Weber fod unigolion yn blaenoriaethu ''purpose-rational action'' dros ''value-rational action'' ac yn fwy tebygol o wneud pethau maen nhw’n teimlo fydd yn eu helpu i gyflawni nod yn hytrach na gwneud pethau maen nhw’n mwynhau eu gwneud (1921/2009).

'''5. Dosbarth, [[statws]] a phlaid'''

Ysgrifennodd Weber hefyd ynghylch anghydraddoldebau a haeniad cymdeithasol (''social stratification''), hynny yw sut mae unigolion yn cael eu lleoli mewn safleoedd gwahanol o fewn hierarchaeth cymdeithas. Gwelodd Weber fod [[dosbarth cymdeithasol]] yn achosi anghydraddoldebau cymdeithasol, a phwysleisiodd fod unigolion o’r un grŵp [[dosbarth cymdeithasol]] yn cael yr un cyfleoedd mewn bywyd (1921/2019). Cytunai Weber â Marx ac Engels (1848/2014) fod bod yn berchen ar eiddo yn effeithio ar gyfleoedd bywyd unigolyn. Ond, dadleuodd Weber fod cyfleoedd bywyd hefyd yn cael eu pennu gan gyfleoedd unigolion i greu incwm. Yn ôl Weber, gallai nodweddion fel profiad, sgiliau a chymwysterau ffurfiol hefyd roi mantais economaidd i unigolyn.

Yn wahanol i Marx ac Engels, cydnabu Weber fod adnoddau tu hwnt i adnoddau economaidd hefyd yn gallu effeithio ar safle unigolyn mewn cymdeithas. Un o’r ffactorau hyn yw [[statws]]. Cysylltodd Weber [[statws]] â diwylliant, gan nodi bod unigolion o’r un grŵp [[statws]] yn rhannu nodweddion tebyg, er enghraifft ffordd o fyw a chwaeth ddiwylliannol (1921/2019). Credai Weber fod grwpiau [[statws]] yn cael eu trin yn wahanol mewn cymdeithas, gyda grwpiau â [[statws]] cymharol uchel yn debygol o gael mwy o barch a bri gan gymdeithas o’u cymharu â grwpiau â [[statws]] cymharol isel.

Ffactor arall y teimlai Weber oedd yn bwysig er mwyn deall sut roedd cymdeithas wedi ei threfnu oedd [[plaid]] (''party''). I Weber, roedd y term ‘plaid’ yn cyfeirio at grwpiau ag aelodau sy’n rhannu’r un buddiannau ac yn ceisio cael effaith ar wleidyddiaeth a pholisïau gwahanol. Nid yn unig yr oedd Weber yn cyfri pleidiau gwleidyddol yn enghreifftiau o bleidiau, ond hefyd garfanau pwyso, cyrff proffesiynol, undebau llafur a charfanau ymgyrchu. Gan fod y carfanau hyn yn ceisio cael effaith ar wleidyddiaeth a pholisïau, ystyriai Weber fod pleidiau’n effeithio ar bŵer mewn cymdeithas.

Mae’n rhaid cydnabod bod yna orgyffwrdd rhwng cysyniadau Weber o ddosbarth, [[statws]] a phlaid. Un enghraifft o hyn yw [[plaid]] sy’n gysylltiedig â grŵp [[dosbarth cymdeithasol]] a grŵp statws, er enghraifft [[plaid]] sosialaidd sy’n hyrwyddo buddiannau’r grŵp dosbarth gweithiol ac yn cynrychioli diwylliant grŵp statws y dosbarth gweithiol.

'''6. Awdurdod'''

Roedd gan Weber hefyd ddiddordeb ynghylch pa unigolion a grwpiau oedd ag awdurdod a phwy oedd â rheolaeth dros wneud penderfyniadau mewn cymdeithas. Yn ôl Weber, er mwyn i unigolyn allu bod yn drechol mewn cymdeithas, mae’n rhaid iddyn nhw gyfiawnhau i eraill eu bod nhw’n haeddu bod mewn safle o awdurdod (1921/2019). Nododd dri math o awdurdod (1921/2019). Y math cyntaf o awdurdod yw awdurdod traddodiadol (''traditional authority''), sef awdurdod sy’n cael ei gyfiawnhau ar seiliau hanesyddol a thraddodiadol, er enghraifft, y frenhiniaeth (''monarchy''). Gyda’r ail fath o awdurdod, awdurdod carismatig (''charismatic authority''), rydyn ni’n derbyn awdurdod yr unigolyn oherwydd ein bod yn gweld bod gan yr unigolyn rinweddau arbennig sy’n gallu swyno ac ysbrydoli eraill. Y trydydd math o awdurdod yw awdurdod cyfreithiol-rhesymegol (''rational-legal authority''). I Weber, dyma’r math o awdurdod sydd fwyaf gweladwy yn ein cymdeithas heddiw oherwydd ei fod yn gysylltiedig â rhesymoli cynyddol mewn cymdeithas. Cysylltir y math hwn o awdurdod â phrif weinidogion a gweinidogion y llywodraeth. Er ei bod hi’n bosib i wleidydd fod yn garismatig, rydyn ni’n derbyn awdurdod gwleidyddion yn bennaf oherwydd eu bod wedi eu hethol trwy brosesau cyfreithiol a chywir sy’n gysylltiedig â [[democratiaeth]].

'''7. Dylanwad Max Weber'''

Mae Max Weber wedi cael dylanwad mawr ar wyddorau cymdeithas. Cyfrannodd ei syniadau at fethodoleg a’i gysyniad o Verstehen at sefydlu deongliadaeth (''interpretivism''), safbwynt sy’n pwysleisio pwysigrwydd deall yr ystyron tu ôl i benderfyniadau a gweithredoedd unigolion gan fod unigolion yn dehongli’r byd o’u cwmpas mewn ffyrdd gwahanol (gweler Prys a Hodges 2020). Mae Weber hefyd yn cael ei weld fel un a gyfrannodd at ddamcaniaeth [[rhyngweithiadaeth]] (''interactionism''), gan fod y ddamcaniaeth hon yn gweld pwysigrwydd astudio elfennau micro o gymdeithas, fel rhyngweithio rhwng unigolion ac <nowiki>ystyr</nowiki> agweddau gwahanol o gymdeithas sy’n <nowiki>datblygu</nowiki> o’r rhyngweithio hwn. Dylanwadodd gwaith Weber hefyd ar waith damcaniaethwyr beirniadol Ysgol Frankfurt, gydag, er enghraifft, Max Horkheimer (1947/1992), Herbert Marcuse (1964) a Jürgen Habermas (1971) yn trafod effeithiau rhesymoli yn eu gwaith. Un arall sydd wedi [[datblygu]] cysyniad Weber am resymoliad yw George Ritzer (2004). Ef fu’n gyfrifol am greu’r cysyniad o McDonaldeiddio (''McDonaldization'') er mwyn dangos bod cymdeithas wedi mabwysiadu rhai o egwyddorion y bwyty bwyd cyflym. Fel Weber, roedd y damcaniaethwr [[Pierre Bourdieu]] hefyd yn cytuno bod ffactorau’r tu hwnt i’r economi yn effeithio ar bŵer mewn cymdeithas. Datblygodd Bourdieu (1986/1997) y cysyniadau o [[cyfalafiaeth|gyfalaf]] economaidd (economic capital), cyfalaf cymdeithasol (''social capital'') a [[cyfalaf diwyllianol|chyfalaf diwylliannol]] (''cultural capital'') er mwyn dangos hyn. Yn ogystal, mae nifer o ymchwilwyr wedi defnyddio cysyniadau Max Weber er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, defnyddiodd Fevre, Denney a Borland (1997) gysyniadau Weber ynghylch [[dosbarth]], [[statws]] a [[plaid|phlaid]] er mwyn archwilio [[cenedlaetholdeb]] yng Nghymru.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Weber wedi’u creu gan Cynog Prys (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Baehr, P. (2001), ‘The “Iron Cage” and the “Shell as Hard as Steel”, Parsons, Weber and the Stahlhartes Gehäuse metaphor in the Protestant ethic and the spirit of Capitalism’, ''History and Theory'' 40, 153–69.

Bourdieu, P. (1986/1997), ‘The Forms of Capital’ yn: Halsey, A. et al (goln), ''Education: Culture, Economy and Society'' (Oxford: Oxford University Press), tt. 46–58.

Habermas, J. (1971), ''Towards a Rational Society'' (London: Sphere Books).

Horkheimer, M. (1947/1992), ''Eclipse of Reason'' (New York: Continuum).

Marcuse, H. (1964), ''One-dimensional man: studies in the ideology of advanced industrial society'' (London: Routledge and Kegan Paul).

Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Fevre, R., Denney, D. a Borland, J. (1997), ‘Class, status and party in the analysis of nationalism: lessons from Max Weber’, ''Nations and Nationalism'' 3(4), tt. 559–77.

Prys, C. (2022), ''Max Weber ''https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 14 Ebrill 2022].

Prys, C. a Hodges, R. (2018), ''Pecyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg: Y [[Teulu]]'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 21 Mehefin 2022].

Prys, C. a Hodges, R. (2020), ''Pecyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg: Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 21 Mehefin 2022].

Ritzer, G. (2004), ''The McDonaldization of Society'' (Thousand Oaks, California: Pine Forge Press).

Weber, M. (1904/2012), ‘The “Objectivity” of knowledge in Social Science and Social Policy’, cyfieithwyd gan Hans Henrik Bruun, yn: Bruun, H. H. a Whimster, S. (goln), ''Max Weber: Collected Methodological Writings'' (Abingdon: Routledge), tt. 100–138.

Weber, M. (1905/2005), ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' https://www.marxists.org/reference/archive/weber/protestant-ethic/index.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1917/2012), ‘The Meaning of “Value Freedom” in the Sociological and Economic Sciences’, cyfieithwyd gan Hans Henrik Bruun, yn: Bruun, H. H. a Whimster, S. (goln), ''Max Weber: Collected Methodological Writings'' (Abingdon: Routledge), tt. 304–34.

Weber, M. (1921/1999), ''Definition of Sociology'' https://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ge/weber.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society'', cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Weber, Max

2024-09-07T18:56:16Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1.Cyflwyniad i Max Weber'''

Gwelir Max Weber fel un o sylfaenwyr gwyddorau cymdeithas. Fe’i ganwyd yn Erfurt, yr Almaen, yn 1864. Yn dilyn cyfnod yn astudio am radd yn y Gyfraith a gwaith cyfreithiol yn llysoedd barn Berlin, cwblhaodd Weber ddoethuriaeth ar hanes cwmnïau masnachol yn yr Oesoedd Canol. Ar ôl hyn, cafodd Weber swydd fel darlithydd ym Mhrifysgol Berlin, cyn symud i weithio fel Athro mewn Economeg ym Mhrifysgol Freiburg ac wedyn yn Athro ym Mhrifysgol Heidelberg. Profodd Weber argyfwng personol ac o ganlyniad bu’n dioddef o anhwylderau iechyd meddwl. Er hyn, daliodd Weber ati i ysgrifennu a darlithio yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1905 cyhoeddodd Weber un o’i weithiau enwocaf, ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (1905/2007). Parhaodd Weber i roi darlithoedd ac ysgrifennu tan ei farwolaeth ym Mehefin 1920. Cafodd nifer o’i weithiau eu cyhoeddi ar ôl ei farwolaeth, gan gynnwys ''Economy and Society'' (Weber 1921/2019), un o’i weithiau mwyaf uchelgeisiol. Ceir trafodaeth fanylach o fywyd Weber gan Roberts (1982/2015).

Gwnaeth Weber gyfraniad mawr i wyddorau cymdeithas. Ysgrifennodd ar amrywiaeth eang o themâu, gan gynnwys [[crefydd]], economeg, gwleidyddiaeth a methodoleg (sy’n gysylltiedig â’r dulliau rydyn ni’n eu defnyddio er mwyn astudio ein byd cymdeithasol). Ceisiodd Weber hefyd egluro rhai o ddatblygiadau cymdeithasol mawr y cyfnod, gan gynnwys datblygiad [[cyfalafiaeth]], ffurfiant [[biwrocratiaeth]] a [[gwladwriaeth|gwladwriaethau]] modern.

'''2. Methodoleg Weber '''

Cysylltir dull methodolegol Weber â’r persbectif micro (Prys a Hodges 2020). Credai Weber (1921/1999) fod angen i ymchwilwyr astudio unigolion a deall y ffordd maen nhw’n dehongli’r byd o’u cwmpas yn hytrach nag astudio [[strwythur cymdeithasol| strwythurau]] cymdeithasol a sut mae cymdeithas yn dylanwadu ar yr unigolion (sy’n gysylltiedig â’r persbectif macro a gyda damcaniaethwyr fel [[Émile Durkheim]] a [[Karl Marx]]). Er mwyn gallu deall ein byd cymdeithasol, pwysleisiai Weber ei bod hi’n bwysig i ymchwilwyr ddatblygu ''verstehen'', sef dealltwriaeth o’r ystyron y mae unigolion yn eu rhoi i wahanol agweddau o gymdeithas. Mewn geiriau eraill, credai Weber fod angen i ymchwilwyr geisio’u rhoi eu hunain yn esgidiau’r unigolion maen nhw’n eu hastudio (Roberts 1982/2015).

Yn wahanol i [[Émile Durkheim]], dadleuai Weber ei bod hi’n anodd cael gwybodaeth wrthrychol (''objective knowledge'') am ein byd cymdeithasol gan fod unigolion yn dehongli cymdeithas mewn ffyrdd gwahanol (1904/2012). Yn ogystal, cydnabu Weber ei bod yn bosib i’n [[gwerthoedd]] gael effaith ar wahanol gamau yn y broses ymchwil, er enghraifft, yr hyn rydyn ni’n dewis ei astudio, y broses o gasglu data a’u dadansoddi. Pwysleisiodd Weber fod angen i ymchwilwyr anelu at fod mor ddiduedd (''unbiased'') a niwtral ag sy’n bosib er mwyn sicrhau bod canfyddiadau’r ymchwil yn adlewyrchiad teg o’r hyn maen nhw’n ei astudio (1917/2012).

Gan fod Weber yn credu bod cael gwybodaeth wrthrychol am ein byd cymdeithasol yn heriol, gwelai ei bod yn anodd <nowiki>datblygu</nowiki> cysyniadau sy’n adlewyrchu’n union beth sy’n digwydd mewn cymdeithas. Er hyn, awgrymodd Weber y dylai gwyddonwyr cymdeithasol ddatblygu’r hyn a alwai’n deip ideal (''ideal type'', 1904/2012), sy’n rhoi syniad i ni o nodweddion mwyaf hanfodol neu gyffredin ffenomen gymdeithasol. Fel mae Prys a Hodges (2018) yn nodi, wrth astudio’r <nowiki>teulu</nowiki> mae ymchwilwyr wedi <nowiki> datblygu</nowiki> categorïau cyffredinol neu deipiau ideal o deuluoedd gwahanol, er enghraifft, y <nowiki>teulu</nowiki> cnewyllol (''nuclear family'') a’r [[teulu]] estynedig (''extended family''), gan ei bod hi’n anodd disgrifio pob un [[teulu]] yn unigol. Mae’n bosib na fyddwn yn dod ar draws tystiolaeth yn ein byd cymdeithasol sy’n adlewyrchu’r teipiau ideal hyn yn union, ond mae teipiau ideal yn rhoi syniad i ni o’r gwahaniaethau sy’n bodoli mewn cymdeithas. Ceir nifer o enghreifftiau o deipiau ideal yng ngwaith Weber, gan gynnwys ei gysyniad o resymoliad (''rationalisation'') sy’n cael ei drafod yn yr adran nesaf.

'''3. [[Rhesymoli]]'''

Mae’r cysyniad o resymoli yn cael ei weld fel un o’r cysyniadau pwysicaf yng ngwaith Weber. Cyfeiria rhesymoliad at broses lle mae penderfyniadau a gweithredoedd unigolion yn fwyfwy seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach nag ar ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]]. Pan fydd unigolyn yn defnyddio rhesymoledd cyfryngol, bydd yn ystyried gwahanol opsiynau ac yn dewis yr opsiwn mwyaf effeithlon, yn ei farn ef neu ei barn hi, i gyrraedd yr hyn mae eisiau ei gyflawni. Defnyddiodd Weber y cysyniad o resymoli er mwyn egluro newidiadau cymdeithasol, gan gynnwys y defnydd cynyddol o fiwrocratiaeth mewn [[sefydliadau]] gwahanol a datblygiad [[cyfalafiaeth]].

'''3.1 [[Biwrocratiaeth]]'''

Un o sgileffeithiau rhesymoledd cynyddol mewn cymdeithas yw [[biwrocratiaeth]] (''bureaucracy''), sef system weinyddu sy’n cael ei chynnal gan weithwyr proffesiynol wedi’u hyfforddi sy’n dilyn rheolau sefydlog mewn gwahanol [[sefydliadau]], fel y llywodraeth, [[sefydliadau]] cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Yn ôl Weber (1921/2019), mewn system fiwrocrataidd mae aelodau staff yn dilyn yn ddiwyd set o reolau sy’n gysylltiedig â’u swyddi; mae staff yn cael eu penodi ar sail ar eu cymwysterau proffesiynol; ceir hierarchaeth glir o ran swyddi ac mae cyfrifoldebau swyddi unigolion wedi eu nodi’n glir (gweler Roberts 1982/2015).

'''3.2. Datblygiad [[cyfalafiaeth]]'''

Yn ei lyfr, ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'', rhoddodd Weber (1905/2005) ddadansoddiad newydd o ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] oedd yn wahanol i ddadansoddiad [[Karl Marx|Marx]]. Tra pwysleisiai [[Karl Marx]] ddylanwad yr economi ar gymdeithas (gweler y cofnod ar [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]), credai Weber fod ffactorau eraill y tu hwnt i’r economi yn gallu arwain at newidiadau cymdeithasol. I Weber, un o’r ffactorau a gyfrannodd at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] oedd [[crefydd]], ac yn benodol syniadau crefyddol oedd yn gysylltiedig â Phrotestaniaeth. Eglurodd Weber fod syniadau Phrotestannaidd, er enghraifft cred mewn rhagordeiniad (''predestinatio''n) ac iachawdwriaeth (''salvation''), wedi arwain at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] gan fod Protestaniaid yn credu bod gweithio’n galed yn ffordd o ddangos i Dduw eu bod nhw’n haeddu mynd i’r nefoedd. Y term a ddefnyddiodd Weber am hyn oedd <nowiki>moeseg</nowiki> Brotestannaidd (''Protestant ethic''). Ond, dadleuai Weber fod rhesymeg unigolion dros weithio yn newid, yn raddol fach, o ganlyniad i resymoliad cynyddol a lleihad yn nylanwad [[crefydd]]. Yn hytrach na gweithio’n galed am resymau crefyddol, yn ôl Weber, mae unigolion heddiw yn gweithio’n galed oherwydd eu bod nhw’n gweld mai hon yw’r ffordd fwyaf effeithiol a rhesymegol o gael llawer o arian a chreu elw. Ysbryd [[cyfalafiaeth]] (''spirit of capitalism'') yw’r term am y rhesymeg hon.

'''3.3. Cawell haearn'''

Roedd Weber yn cydnabod bod [[rhesymoli]] i ryw raddau o fudd i gymdeithas. Er enghraifft, gwelai Weber fod [[biwrocratiaeth]] yn un o’r ffyrdd mwyaf effeithlon a rhesymegol o drefnu [[sefydliadau]] cymhleth. Ond ar yr un pryd, roedd Weber yn poeni ynghylch y cynnydd mewn rhesymoli o fewn cymdeithas. Pryderai Weber y byddai rhesymoli’n meddiannu bywydau unigolion ac na fyddent yn gweithredu nac yn gwneud penderfyniadau, ac eithrio pan fyddai hynny’n seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality''). Byddai hyn yn caethiwo unigolion mewn cawell haearn (''iron cage''). Mae rhai fel Baehr (2001) wedi dadlau bod ''shell as hard as steel'' yn well cyfieithiad o’r term a ddefnyddiodd Weber ar gyfer y cysyniad hwn mewn Almaeneg, sef ''Stahlhartes Gehäuse''. O ganlyniad i’r cawell haearn, nid yw unigolion yn gallu gweld ei bod yn bosib byw mewn system wahanol i system fiwrocrataidd neu system gyfalafol, er enghraifft, oherwydd eu bod nhw’n credu mai’r systemau hyn sydd yn gwneud y mwyaf o synnwyr.

'''4. Weber a’r mathau gwahanol o weithredoedd cymdeithasol'''

Datblygodd Weber ddamcaniaeth ynghylch gweithredoedd cymdeithasol unigolion, gan nodi pedwar math o weithredu (1921/2009) . Y math cyntaf yw gweithred draddodiadol (''traditional action''), un sy’n cael ei dylanwadu gan arferion hirsefydlog. Yr ail fath yw gweithred affeithiol (''affectual action''), sy’n cael ei gyrru gan ein teimladau a’n hemosiynau. Mae’r trydydd math o weithred – gweithred werth-resymegol (''value-rational action'' neu ''Wertrational'' yn yr Almaeneg) – yn cyfeirio at bethau mae unigolion yn eu gwneud oherwydd y profiad a’r mwynhad mae’r weithred hon yn eu rhoi iddynt. Y pedwerydd math o weithred yw gweithred resymegol-bwrpasol (''purpose-rational action'' neu ''Zweckrational'' yn yr Almaeneg), sef rhywbeth y mae unigolion yn ei wneud oherwydd eu bod yn teimlo y byddai’r weithred honno o gymorth iddyn nhw gyflawni nod arbennig.

Gellir dadlau ei bod hi’n anodd gwahaniaethu rhwng gweithred werth-resymegol a gweithred resymegol-bwrpasol oherwydd ei bod yn bosib i unigolyn wneud rhywbeth nid yn unig oherwydd y byddai’r weithred honno’n ei helpu i gyrraedd nod, ond hefyd oherwydd ei bod yn rhoi boddhad. Enghraifft o hyn yw chwaraewr piano proffesiynol sy’n chwarae’r piano nid yn unig er mwyn ennill bywoliaeth, ond hefyd oherwydd ei fod yn mwynhau chwarae’r piano. Yn sgil rhesymoli cynyddol yn y gymdeithas, dadleuodd Weber fod unigolion yn blaenoriaethu ''purpose-rational action'' dros ''value-rational action'' ac yn fwy tebygol o wneud pethau maen nhw’n teimlo fydd yn eu helpu i gyflawni nod yn hytrach na gwneud pethau maen nhw’n mwynhau eu gwneud (1921/2009).

'''5. Dosbarth, [[statws]] a phlaid'''

Ysgrifennodd Weber hefyd ynghylch anghydraddoldebau a haeniad cymdeithasol (''social stratification''), hynny yw sut mae unigolion yn cael eu lleoli mewn safleoedd gwahanol o fewn hierarchaeth cymdeithas. Gwelodd Weber fod [[dosbarth cymdeithasol]] yn achosi anghydraddoldebau cymdeithasol, a phwysleisiodd fod unigolion o’r un grŵp [[dosbarth cymdeithasol]] yn cael yr un cyfleoedd mewn bywyd (1921/2019). Cytunai Weber â Marx ac Engels (1848/2014) fod bod yn berchen ar eiddo yn effeithio ar gyfleoedd bywyd unigolyn. Ond, dadleuodd Weber fod cyfleoedd bywyd hefyd yn cael eu pennu gan gyfleoedd unigolion i greu incwm. Yn ôl Weber, gallai nodweddion fel profiad, sgiliau a chymwysterau ffurfiol hefyd roi mantais economaidd i unigolyn.

Yn wahanol i Marx ac Engels, cydnabu Weber fod adnoddau tu hwnt i adnoddau economaidd hefyd yn gallu effeithio ar safle unigolyn mewn cymdeithas. Un o’r ffactorau hyn yw [[statws]]. Cysylltodd Weber [[statws]] â diwylliant, gan nodi bod unigolion o’r un grŵp [[statws]] yn rhannu nodweddion tebyg, er enghraifft ffordd o fyw a chwaeth ddiwylliannol (1921/2019). Credai Weber fod grwpiau [[statws]] yn cael eu trin yn wahanol mewn cymdeithas, gyda grwpiau â [[statws]] cymharol uchel yn debygol o gael mwy o barch a bri gan gymdeithas o’u cymharu â grwpiau â [[statws]] cymharol isel.

Ffactor arall y teimlai Weber oedd yn bwysig er mwyn deall sut roedd cymdeithas wedi ei threfnu oedd [[plaid]] (''party''). I Weber, roedd y term ‘plaid’ yn cyfeirio at grwpiau ag aelodau sy’n rhannu’r un buddiannau ac yn ceisio cael effaith ar wleidyddiaeth a pholisïau gwahanol. Nid yn unig yr oedd Weber yn cyfri pleidiau gwleidyddol yn enghreifftiau o bleidiau, ond hefyd garfanau pwyso, cyrff proffesiynol, undebau llafur a charfanau ymgyrchu. Gan fod y carfanau hyn yn ceisio cael effaith ar wleidyddiaeth a pholisïau, ystyriai Weber fod pleidiau’n effeithio ar bŵer mewn cymdeithas.

Mae’n rhaid cydnabod bod yna orgyffwrdd rhwng cysyniadau Weber o ddosbarth, statws a phlaid. Un enghraifft o hyn yw [[plaid]] sy’n gysylltiedig â grŵp [[dosbarth cymdeithasol]] a grŵp statws, er enghraifft [[plaid]] sosialaidd sy’n hyrwyddo buddiannau’r grŵp dosbarth gweithiol ac yn cynrychioli diwylliant grŵp statws y dosbarth gweithiol.

'''6. Awdurdod'''

Roedd gan Weber hefyd ddiddordeb ynghylch pa unigolion a grwpiau oedd ag awdurdod a phwy oedd â rheolaeth dros wneud penderfyniadau mewn cymdeithas. Yn ôl Weber, er mwyn i unigolyn allu bod yn drechol mewn cymdeithas, mae’n rhaid iddyn nhw gyfiawnhau i eraill eu bod nhw’n haeddu bod mewn safle o awdurdod (1921/2019). Nododd dri math o awdurdod (1921/2019). Y math cyntaf o awdurdod yw awdurdod traddodiadol (''traditional authority''), sef awdurdod sy’n cael ei gyfiawnhau ar seiliau hanesyddol a thraddodiadol, er enghraifft, y frenhiniaeth (''monarchy''). Gyda’r ail fath o awdurdod, awdurdod carismatig (''charismatic authority''), rydyn ni’n derbyn awdurdod yr unigolyn oherwydd ein bod yn gweld bod gan yr unigolyn rinweddau arbennig sy’n gallu swyno ac ysbrydoli eraill. Y trydydd math o awdurdod yw awdurdod cyfreithiol-rhesymegol (''rational-legal authority''). I Weber, dyma’r math o awdurdod sydd fwyaf gweladwy yn ein cymdeithas heddiw oherwydd ei fod yn gysylltiedig â rhesymoli cynyddol mewn cymdeithas. Cysylltir y math hwn o awdurdod â phrif weinidogion a gweinidogion y llywodraeth. Er ei bod hi’n bosib i wleidydd fod yn garismatig, rydyn ni’n derbyn awdurdod gwleidyddion yn bennaf oherwydd eu bod wedi eu hethol trwy brosesau cyfreithiol a chywir sy’n gysylltiedig â [[democratiaeth]].

7. Dylanwad Max Weber

Mae Max Weber wedi cael dylanwad mawr ar wyddorau cymdeithas. Cyfrannodd ei syniadau at fethodoleg a’i gysyniad o Verstehen at sefydlu deongliadaeth (''interpretivism''), safbwynt sy’n pwysleisio pwysigrwydd deall yr ystyron tu ôl i benderfyniadau a gweithredoedd unigolion gan fod unigolion yn dehongli’r byd o’u cwmpas mewn ffyrdd gwahanol (gweler Prys a Hodges 2020). Mae Weber hefyd yn cael ei weld fel un a gyfrannodd at ddamcaniaeth [[rhyngweithiadaeth]] (''interactionism''), gan fod y ddamcaniaeth hon yn gweld pwysigrwydd astudio elfennau micro o gymdeithas, fel rhyngweithio rhwng unigolion ac <nowiki>ystyr</nowiki> agweddau gwahanol o gymdeithas sy’n <nowiki>datblygu</nowiki> o’r rhyngweithio hwn. Dylanwadodd gwaith Weber hefyd ar waith damcaniaethwyr beirniadol Ysgol Frankfurt, gydag, er enghraifft, Max Horkheimer (1947/1992), Herbert Marcuse (1964) a Jürgen Habermas (1971) yn trafod effeithiau rhesymoli yn eu gwaith. Un arall sydd wedi [[datblygu]] cysyniad Weber am resymoliad yw George Ritzer (2004). Ef fu’n gyfrifol am greu’r cysyniad o McDonaldeiddio (''McDonaldization'') er mwyn dangos bod cymdeithas wedi mabwysiadu rhai o egwyddorion y bwyty bwyd cyflym. Fel Weber, roedd y damcaniaethwr [[Pierre Bourdieu]] hefyd yn cytuno bod ffactorau’r tu hwnt i’r economi yn effeithio ar bŵer mewn cymdeithas. Datblygodd Bourdieu (1986/1997) y cysyniadau o [[cyfalafiaeth|gyfalaf]] economaidd (economic capital), cyfalaf cymdeithasol (''social capital'') a [[cyfalaf diwyllianol|chyfalaf diwylliannol]] (''cultural capital'') er mwyn dangos hyn. Yn ogystal, mae nifer o ymchwilwyr wedi defnyddio cysyniadau Max Weber er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, defnyddiodd Fevre, Denney a Borland (1997) gysyniadau Weber ynghylch [[dosbarth]], [[statws]] a [[plaid|phlaid]] er mwyn archwilio [[cenedlaetholdeb]] yng Nghymru.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Weber wedi’u creu gan Cynog Prys (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Baehr, P. (2001), ‘The “Iron Cage” and the “Shell as Hard as Steel”, Parsons, Weber and the Stahlhartes Gehäuse metaphor in the Protestant ethic and the spirit of Capitalism’, ''History and Theory'' 40, 153–69.

Bourdieu, P. (1986/1997), ‘The Forms of Capital’ yn: Halsey, A. et al (goln), ''Education: Culture, Economy and Society'' (Oxford: Oxford University Press), tt. 46–58.

Habermas, J. (1971), ''Towards a Rational Society'' (London: Sphere Books).

Horkheimer, M. (1947/1992), ''Eclipse of Reason'' (New York: Continuum).

Marcuse, H. (1964), ''One-dimensional man: studies in the ideology of advanced industrial society'' (London: Routledge and Kegan Paul).

Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Fevre, R., Denney, D. a Borland, J. (1997), ‘Class, status and party in the analysis of nationalism: lessons from Max Weber’, ''Nations and Nationalism'' 3(4), tt. 559–77.

Prys, C. (2022), ''Max Weber ''https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 14 Ebrill 2022].

Prys, C. a Hodges, R. (2018), ''Pecyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg: Y [[Teulu]]'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 21 Mehefin 2022].

Prys, C. a Hodges, R. (2020), ''Pecyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg: Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 21 Mehefin 2022].

Ritzer, G. (2004), ''The McDonaldization of Society'' (Thousand Oaks, California: Pine Forge Press).

Weber, M. (1904/2012), ‘The “Objectivity” of knowledge in Social Science and Social Policy’, cyfieithwyd gan Hans Henrik Bruun, yn: Bruun, H. H. a Whimster, S. (goln), ''Max Weber: Collected Methodological Writings'' (Abingdon: Routledge), tt. 100–138.

Weber, M. (1905/2005), ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' https://www.marxists.org/reference/archive/weber/protestant-ethic/index.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1917/2012), ‘The Meaning of “Value Freedom” in the Sociological and Economic Sciences’, cyfieithwyd gan Hans Henrik Bruun, yn: Bruun, H. H. a Whimster, S. (goln), ''Max Weber: Collected Methodological Writings'' (Abingdon: Routledge), tt. 304–34.

Weber, M. (1921/1999), ''Definition of Sociology'' https://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ge/weber.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society'', cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Weber, Max

2024-09-07T18:54:18Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1.Cyflwyniad i Max Weber'''

Gwelir Max Weber fel un o sylfaenwyr gwyddorau cymdeithas. Fe’i ganwyd yn Erfurt, yr Almaen, yn 1864. Yn dilyn cyfnod yn astudio am radd yn y Gyfraith a gwaith cyfreithiol yn llysoedd barn Berlin, cwblhaodd Weber ddoethuriaeth ar hanes cwmnïau masnachol yn yr Oesoedd Canol. Ar ôl hyn, cafodd Weber swydd fel darlithydd ym Mhrifysgol Berlin, cyn symud i weithio fel Athro mewn Economeg ym Mhrifysgol Freiburg ac wedyn yn Athro ym Mhrifysgol Heidelberg. Profodd Weber argyfwng personol ac o ganlyniad bu’n dioddef o anhwylderau iechyd meddwl. Er hyn, daliodd Weber ati i ysgrifennu a darlithio yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1905 cyhoeddodd Weber un o’i weithiau enwocaf, ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (1905/2007). Parhaodd Weber i roi darlithoedd ac ysgrifennu tan ei farwolaeth ym Mehefin 1920. Cafodd nifer o’i weithiau eu cyhoeddi ar ôl ei farwolaeth, gan gynnwys ''Economy and Society'' (Weber 1921/2019), un o’i weithiau mwyaf uchelgeisiol. Ceir trafodaeth fanylach o fywyd Weber gan Roberts (1982/2015).

Gwnaeth Weber gyfraniad mawr i wyddorau cymdeithas. Ysgrifennodd ar amrywiaeth eang o themâu, gan gynnwys [[crefydd]], economeg, gwleidyddiaeth a methodoleg (sy’n gysylltiedig â’r dulliau rydyn ni’n eu defnyddio er mwyn astudio ein byd cymdeithasol). Ceisiodd Weber hefyd egluro rhai o ddatblygiadau cymdeithasol mawr y cyfnod, gan gynnwys datblygiad [[cyfalafiaeth]], ffurfiant [[biwrocratiaeth]] a [[gwladwriaeth|gwladwriaethau]] modern.

'''2. Methodoleg Weber '''

Cysylltir dull methodolegol Weber â’r persbectif micro (Prys a Hodges 2020). Credai Weber (1921/1999) fod angen i ymchwilwyr astudio unigolion a deall y ffordd maen nhw’n dehongli’r byd o’u cwmpas yn hytrach nag astudio [[strwythur cymdeithasol| strwythurau]] cymdeithasol a sut mae cymdeithas yn dylanwadu ar yr unigolion (sy’n gysylltiedig â’r persbectif macro a gyda damcaniaethwyr fel [[Émile Durkheim]] a [[Karl Marx]]). Er mwyn gallu deall ein byd cymdeithasol, pwysleisiai Weber ei bod hi’n bwysig i ymchwilwyr ddatblygu ''verstehen'', sef dealltwriaeth o’r ystyron y mae unigolion yn eu rhoi i wahanol agweddau o gymdeithas. Mewn geiriau eraill, credai Weber fod angen i ymchwilwyr geisio’u rhoi eu hunain yn esgidiau’r unigolion maen nhw’n eu hastudio (Roberts 1982/2015).

Yn wahanol i [[Émile Durkheim]], dadleuai Weber ei bod hi’n anodd cael gwybodaeth wrthrychol (''objective knowledge'') am ein byd cymdeithasol gan fod unigolion yn dehongli cymdeithas mewn ffyrdd gwahanol (1904/2012). Yn ogystal, cydnabu Weber ei bod yn bosib i’n [[gwerthoedd]] gael effaith ar wahanol gamau yn y broses ymchwil, er enghraifft, yr hyn rydyn ni’n dewis ei astudio, y broses o gasglu data a’u dadansoddi. Pwysleisiodd Weber fod angen i ymchwilwyr anelu at fod mor ddiduedd (''unbiased'') a niwtral ag sy’n bosib er mwyn sicrhau bod canfyddiadau’r ymchwil yn adlewyrchiad teg o’r hyn maen nhw’n ei astudio (1917/2012).

Gan fod Weber yn credu bod cael gwybodaeth wrthrychol am ein byd cymdeithasol yn heriol, gwelai ei bod yn anodd <nowiki>datblygu</nowiki> cysyniadau sy’n adlewyrchu’n union beth sy’n digwydd mewn cymdeithas. Er hyn, awgrymodd Weber y dylai gwyddonwyr cymdeithasol ddatblygu’r hyn a alwai’n deip ideal (''ideal type'', 1904/2012), sy’n rhoi syniad i ni o nodweddion mwyaf hanfodol neu gyffredin ffenomen gymdeithasol. Fel mae Prys a Hodges (2018) yn nodi, wrth astudio’r <nowiki>teulu</nowiki> mae ymchwilwyr wedi <nowiki> datblygu</nowiki> categorïau cyffredinol neu deipiau ideal o deuluoedd gwahanol, er enghraifft, y <nowiki>teulu</nowiki> cnewyllol (''nuclear family'') a’r [[teulu]] estynedig (''extended family''), gan ei bod hi’n anodd disgrifio pob un [[teulu]] yn unigol. Mae’n bosib na fyddwn yn dod ar draws tystiolaeth yn ein byd cymdeithasol sy’n adlewyrchu’r teipiau ideal hyn yn union, ond mae teipiau ideal yn rhoi syniad i ni o’r gwahaniaethau sy’n bodoli mewn cymdeithas. Ceir nifer o enghreifftiau o deipiau ideal yng ngwaith Weber, gan gynnwys ei gysyniad o resymoliad (''rationalisation'') sy’n cael ei drafod yn yr adran nesaf.

'''3. [[Rhesymoli]]'''

Mae’r cysyniad o resymoli yn cael ei weld fel un o’r cysyniadau pwysicaf yng ngwaith Weber. Cyfeiria rhesymoliad at broses lle mae penderfyniadau a gweithredoedd unigolion yn fwyfwy seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach nag ar ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]]. Pan fydd unigolyn yn defnyddio rhesymoledd cyfryngol, bydd yn ystyried gwahanol opsiynau ac yn dewis yr opsiwn mwyaf effeithlon, yn ei farn ef neu ei barn hi, i gyrraedd yr hyn mae eisiau ei gyflawni. Defnyddiodd Weber y cysyniad o resymoli er mwyn egluro newidiadau cymdeithasol, gan gynnwys y defnydd cynyddol o fiwrocratiaeth mewn [[sefydliadau]] gwahanol a datblygiad [[cyfalafiaeth]].

'''3.1 [[Biwrocratiaeth]]'''

Un o sgileffeithiau rhesymoledd cynyddol mewn cymdeithas yw [[biwrocratiaeth]] (''bureaucracy''), sef system weinyddu sy’n cael ei chynnal gan weithwyr proffesiynol wedi’u hyfforddi sy’n dilyn rheolau sefydlog mewn gwahanol [[sefydliadau]], fel y llywodraeth, [[sefydliadau]] cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Yn ôl Weber (1921/2019), mewn system fiwrocrataidd mae aelodau staff yn dilyn yn ddiwyd set o reolau sy’n gysylltiedig â’u swyddi; mae staff yn cael eu penodi ar sail ar eu cymwysterau proffesiynol; ceir hierarchaeth glir o ran swyddi ac mae cyfrifoldebau swyddi unigolion wedi eu nodi’n glir (gweler Roberts 1982/2015).

'''3.2. Datblygiad [[cyfalafiaeth]]'''

Yn ei lyfr, ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'', rhoddodd Weber (1905/2005) ddadansoddiad newydd o ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] oedd yn wahanol i ddadansoddiad [[Karl Marx|Marx]]. Tra pwysleisiai [[Karl Marx]] ddylanwad yr economi ar gymdeithas (gweler y cofnod ar [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]), credai Weber fod ffactorau eraill y tu hwnt i’r economi yn gallu arwain at newidiadau cymdeithasol. I Weber, un o’r ffactorau a gyfrannodd at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] oedd [[crefydd]], ac yn benodol syniadau crefyddol oedd yn gysylltiedig â Phrotestaniaeth. Eglurodd Weber fod syniadau Phrotestannaidd, er enghraifft cred mewn rhagordeiniad (''predestinatio''n) ac iachawdwriaeth (''salvation''), wedi arwain at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] gan fod Protestaniaid yn credu bod gweithio’n galed yn ffordd o ddangos i Dduw eu bod nhw’n haeddu mynd i’r nefoedd. Y term a ddefnyddiodd Weber am hyn oedd <nowiki>moeseg</nowiki> Brotestannaidd (''Protestant ethic''). Ond, dadleuai Weber fod rhesymeg unigolion dros weithio yn newid, yn raddol fach, o ganlyniad i resymoliad cynyddol a lleihad yn nylanwad [[crefydd]]. Yn hytrach na gweithio’n galed am resymau crefyddol, yn ôl Weber, mae unigolion heddiw yn gweithio’n galed oherwydd eu bod nhw’n gweld mai hon yw’r ffordd fwyaf effeithiol a rhesymegol o gael llawer o arian a chreu elw. Ysbryd [[cyfalafiaeth]] (''spirit of capitalism'') yw’r term am y rhesymeg hon.

'''3.3. Cawell haearn'''

Roedd Weber yn cydnabod bod rhesymoli i ryw raddau o fudd i gymdeithas. Er enghraifft, gwelai Weber fod [[biwrocratiaeth]] yn un o’r ffyrdd mwyaf effeithlon a rhesymegol o drefnu [[sefydliadau]] cymhleth. Ond ar yr un pryd, roedd Weber yn poeni ynghylch y cynnydd mewn rhesymoli o fewn cymdeithas. Pryderai Weber y byddai rhesymoli’n meddiannu bywydau unigolion ac na fyddent yn gweithredu nac yn gwneud penderfyniadau, ac eithrio pan fyddai hynny’n seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality''). Byddai hyn yn caethiwo unigolion mewn cawell haearn (''iron cage''). Mae rhai fel Baehr (2001) wedi dadlau bod ''shell as hard as steel'' yn well cyfieithiad o’r term a ddefnyddiodd Weber ar gyfer y cysyniad hwn mewn Almaeneg, sef ''Stahlhartes Gehäuse''. O ganlyniad i’r cawell haearn, nid yw unigolion yn gallu gweld ei bod yn bosib byw mewn system wahanol i system fiwrocrataidd neu system gyfalafol, er enghraifft, oherwydd eu bod nhw’n credu mai’r systemau hyn sydd yn gwneud y mwyaf o synnwyr.

'''4. Weber a’r mathau gwahanol o weithredoedd cymdeithasol'''

Datblygodd Weber ddamcaniaeth ynghylch gweithredoedd cymdeithasol unigolion, gan nodi pedwar math o weithredu (1921/2009) . Y math cyntaf yw gweithred draddodiadol (''traditional action''), un sy’n cael ei dylanwadu gan arferion hirsefydlog. Yr ail fath yw gweithred affeithiol (''affectual action''), sy’n cael ei gyrru gan ein teimladau a’n hemosiynau. Mae’r trydydd math o weithred – gweithred werth-resymegol (''value-rational action'' neu ''Wertrational'' yn yr Almaeneg) – yn cyfeirio at bethau mae unigolion yn eu gwneud oherwydd y profiad a’r mwynhad mae’r weithred hon yn eu rhoi iddynt. Y pedwerydd math o weithred yw gweithred resymegol-bwrpasol (''purpose-rational action'' neu ''Zweckrational'' yn yr Almaeneg), sef rhywbeth y mae unigolion yn ei wneud oherwydd eu bod yn teimlo y byddai’r weithred honno o gymorth iddyn nhw gyflawni nod arbennig.

Gellir dadlau ei bod hi’n anodd gwahaniaethu rhwng gweithred werth-resymegol a gweithred resymegol-bwrpasol oherwydd ei bod yn bosib i unigolyn wneud rhywbeth nid yn unig oherwydd y byddai’r weithred honno’n ei helpu i gyrraedd nod, ond hefyd oherwydd ei bod yn rhoi boddhad. Enghraifft o hyn yw chwaraewr piano proffesiynol sy’n chwarae’r piano nid yn unig er mwyn ennill bywoliaeth, ond hefyd oherwydd ei fod yn mwynhau chwarae’r piano. Yn sgil rhesymoli cynyddol yn y gymdeithas, dadleuodd Weber fod unigolion yn blaenoriaethu ''purpose-rational action'' dros ''value-rational action'' ac yn fwy tebygol o wneud pethau maen nhw’n teimlo fydd yn eu helpu i gyflawni nod yn hytrach na gwneud pethau maen nhw’n mwynhau eu gwneud (1921/2009).

'''5. Dosbarth, [[statws]] a phlaid'''

Ysgrifennodd Weber hefyd ynghylch anghydraddoldebau a haeniad cymdeithasol (''social stratification''), hynny yw sut mae unigolion yn cael eu lleoli mewn safleoedd gwahanol o fewn hierarchaeth cymdeithas. Gwelodd Weber fod [[dosbarth cymdeithasol]] yn achosi anghydraddoldebau cymdeithasol, a phwysleisiodd fod unigolion o’r un grŵp [[dosbarth cymdeithasol]] yn cael yr un cyfleoedd mewn bywyd (1921/2019). Cytunai Weber â Marx ac Engels (1848/2014) fod bod yn berchen ar eiddo yn effeithio ar gyfleoedd bywyd unigolyn. Ond, dadleuodd Weber fod cyfleoedd bywyd hefyd yn cael eu pennu gan gyfleoedd unigolion i greu incwm. Yn ôl Weber, gallai nodweddion fel profiad, sgiliau a chymwysterau ffurfiol hefyd roi mantais economaidd i unigolyn.

Yn wahanol i Marx ac Engels, cydnabu Weber fod adnoddau tu hwnt i adnoddau economaidd hefyd yn gallu effeithio ar safle unigolyn mewn cymdeithas. Un o’r ffactorau hyn yw [[statws]]. Cysylltodd Weber [[statws]] â diwylliant, gan nodi bod unigolion o’r un grŵp [[statws]] yn rhannu nodweddion tebyg, er enghraifft ffordd o fyw a chwaeth ddiwylliannol (1921/2019). Credai Weber fod grwpiau [[statws]] yn cael eu trin yn wahanol mewn cymdeithas, gyda grwpiau â [[statws]] cymharol uchel yn debygol o gael mwy o barch a bri gan gymdeithas o’u cymharu â grwpiau â statws cymharol isel.

Ffactor arall y teimlai Weber oedd yn bwysig er mwyn deall sut roedd cymdeithas wedi ei threfnu oedd [[plaid]] (''party''). I Weber, roedd y term ‘plaid’ yn cyfeirio at grwpiau ag aelodau sy’n rhannu’r un buddiannau ac yn ceisio cael effaith ar wleidyddiaeth a pholisïau gwahanol. Nid yn unig yr oedd Weber yn cyfri pleidiau gwleidyddol yn enghreifftiau o bleidiau, ond hefyd garfanau pwyso, cyrff proffesiynol, undebau llafur a charfanau ymgyrchu. Gan fod y carfanau hyn yn ceisio cael effaith ar wleidyddiaeth a pholisïau, ystyriai Weber fod pleidiau’n effeithio ar bŵer mewn cymdeithas.

Mae’n rhaid cydnabod bod yna orgyffwrdd rhwng cysyniadau Weber o ddosbarth, statws a phlaid. Un enghraifft o hyn yw [[plaid]] sy’n gysylltiedig â grŵp [[dosbarth cymdeithasol]] a grŵp statws, er enghraifft [[plaid]] sosialaidd sy’n hyrwyddo buddiannau’r grŵp dosbarth gweithiol ac yn cynrychioli diwylliant grŵp statws y dosbarth gweithiol.

'''6. Awdurdod'''

Roedd gan Weber hefyd ddiddordeb ynghylch pa unigolion a grwpiau oedd ag awdurdod a phwy oedd â rheolaeth dros wneud penderfyniadau mewn cymdeithas. Yn ôl Weber, er mwyn i unigolyn allu bod yn drechol mewn cymdeithas, mae’n rhaid iddyn nhw gyfiawnhau i eraill eu bod nhw’n haeddu bod mewn safle o awdurdod (1921/2019). Nododd dri math o awdurdod (1921/2019). Y math cyntaf o awdurdod yw awdurdod traddodiadol (''traditional authority''), sef awdurdod sy’n cael ei gyfiawnhau ar seiliau hanesyddol a thraddodiadol, er enghraifft, y frenhiniaeth (''monarchy''). Gyda’r ail fath o awdurdod, awdurdod carismatig (''charismatic authority''), rydyn ni’n derbyn awdurdod yr unigolyn oherwydd ein bod yn gweld bod gan yr unigolyn rinweddau arbennig sy’n gallu swyno ac ysbrydoli eraill. Y trydydd math o awdurdod yw awdurdod cyfreithiol-rhesymegol (''rational-legal authority''). I Weber, dyma’r math o awdurdod sydd fwyaf gweladwy yn ein cymdeithas heddiw oherwydd ei fod yn gysylltiedig â rhesymoli cynyddol mewn cymdeithas. Cysylltir y math hwn o awdurdod â phrif weinidogion a gweinidogion y llywodraeth. Er ei bod hi’n bosib i wleidydd fod yn garismatig, rydyn ni’n derbyn awdurdod gwleidyddion yn bennaf oherwydd eu bod wedi eu hethol trwy brosesau cyfreithiol a chywir sy’n gysylltiedig â [[democratiaeth]].

7. Dylanwad Max Weber

Mae Max Weber wedi cael dylanwad mawr ar wyddorau cymdeithas. Cyfrannodd ei syniadau at fethodoleg a’i gysyniad o Verstehen at sefydlu deongliadaeth (''interpretivism''), safbwynt sy’n pwysleisio pwysigrwydd deall yr ystyron tu ôl i benderfyniadau a gweithredoedd unigolion gan fod unigolion yn dehongli’r byd o’u cwmpas mewn ffyrdd gwahanol (gweler Prys a Hodges 2020). Mae Weber hefyd yn cael ei weld fel un a gyfrannodd at ddamcaniaeth [[rhyngweithiadaeth]] (''interactionism''), gan fod y ddamcaniaeth hon yn gweld pwysigrwydd astudio elfennau micro o gymdeithas, fel rhyngweithio rhwng unigolion ac [[ystyr]] agweddau gwahanol o gymdeithas sy’n [[datblygu]] o’r rhyngweithio hwn. Dylanwadodd gwaith Weber hefyd ar waith damcaniaethwyr beirniadol Ysgol Frankfurt, gydag, er enghraifft, Max Horkheimer (1947/1992), Herbert Marcuse (1964) a Jürgen Habermas (1971) yn trafod effeithiau rhesymoli yn eu gwaith. Un arall sydd wedi [[datblygu]] cysyniad Weber am resymoliad yw George Ritzer (2004). Ef fu’n gyfrifol am greu’r cysyniad o McDonaldeiddio (''McDonaldization'') er mwyn dangos bod cymdeithas wedi mabwysiadu rhai o egwyddorion y bwyty bwyd cyflym. Fel Weber, roedd y damcaniaethwr [[Pierre Bourdieu]] hefyd yn cytuno bod ffactorau’r tu hwnt i’r economi yn effeithio ar bŵer mewn cymdeithas. Datblygodd Bourdieu (1986/1997) y cysyniadau o [[cyfalaf|gyfalaf]] economaidd (economic capital), cyfalaf cymdeithasol (''social capital'') a [[cyfalaf diwyllianol|chyfalaf diwylliannol]] (''cultural capital'') er mwyn dangos hyn. Yn ogystal, mae nifer o ymchwilwyr wedi defnyddio cysyniadau Max Weber er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, defnyddiodd Fevre, Denney a Borland (1997) gysyniadau Weber ynghylch [[dosbarth]], [[statws]] a [[phlaid]] er mwyn archwilio [[cenedlaetholdeb]] yng Nghymru.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Weber wedi’u creu gan Cynog Prys (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Baehr, P. (2001), ‘The “Iron Cage” and the “Shell as Hard as Steel”, Parsons, Weber and the Stahlhartes Gehäuse metaphor in the Protestant ethic and the spirit of Capitalism’, ''History and Theory'' 40, 153–69.

Bourdieu, P. (1986/1997), ‘The Forms of Capital’ yn: Halsey, A. et al (goln), ''Education: Culture, Economy and Society'' (Oxford: Oxford University Press), tt. 46–58.

Habermas, J. (1971), ''Towards a Rational Society'' (London: Sphere Books).

Horkheimer, M. (1947/1992), ''Eclipse of Reason'' (New York: Continuum).

Marcuse, H. (1964), ''One-dimensional man: studies in the ideology of advanced industrial society'' (London: Routledge and Kegan Paul).

Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Fevre, R., Denney, D. a Borland, J. (1997), ‘Class, status and party in the analysis of nationalism: lessons from Max Weber’, ''Nations and Nationalism'' 3(4), tt. 559–77.

Prys, C. (2022), ''Max Weber ''https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 14 Ebrill 2022].

Prys, C. a Hodges, R. (2018), ''Pecyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg: Y [[Teulu]]'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 21 Mehefin 2022].

Prys, C. a Hodges, R. (2020), ''Pecyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg: Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 21 Mehefin 2022].

Ritzer, G. (2004), ''The McDonaldization of Society'' (Thousand Oaks, California: Pine Forge Press).

Weber, M. (1904/2012), ‘The “Objectivity” of knowledge in Social Science and Social Policy’, cyfieithwyd gan Hans Henrik Bruun, yn: Bruun, H. H. a Whimster, S. (goln), ''Max Weber: Collected Methodological Writings'' (Abingdon: Routledge), tt. 100–138.

Weber, M. (1905/2005), ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' https://www.marxists.org/reference/archive/weber/protestant-ethic/index.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1917/2012), ‘The Meaning of “Value Freedom” in the Sociological and Economic Sciences’, cyfieithwyd gan Hans Henrik Bruun, yn: Bruun, H. H. a Whimster, S. (goln), ''Max Weber: Collected Methodological Writings'' (Abingdon: Routledge), tt. 304–34.

Weber, M. (1921/1999), ''Definition of Sociology'' https://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ge/weber.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society'', cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhesymoli

2024-09-07T18:52:06Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Rationalisation'')

Rhesymoli yw’r broses sy’n digwydd pan fydd penderfyniadau a gweithredoedd unigolion yn fwyfwy seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach na ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]]. Pan fydd unigolyn yn defnyddio rhesymoledd cyfryngol, bydd yn ystyried gwahanol opsiynau ac yn dewis yr opsiwn sy’n cynnig y ffordd fwyaf effeithiol i gyrraedd yr hyn y mae ef neu hi eisiau ei gyflawni. Cysylltir rhesymoli cynyddol mewn cymdeithas â’r [[Yr Ymoleuo|Ymoleuo]], mudiad diwylliannol a deallusol a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y 18g ganrif, gan arwain at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg drwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio’u gallu i resymu er mwyn deall y byd (Hamilton 1992).

Cysylltir y cysyniad o resymoli â [[Weber,_Max|Max Weber]], a’i ddefnyddiodd er mwyn egluro sut roedd cymdeithas wedi moderneiddio. Un enghraifft y mae Weber (1921/2019) yn ei chynnig o resymoli cynyddol mewn cymdeithas yw [[biwrocratiaeth]] (''bureaucracy''), sef system weinyddu a gynhelir gan weithwyr proffesiynol wedi’u hyfforddi sy’n dilyn rheolau sefydlog mewn [[sefydliadau]] fel y llywodraeth, ac mewn [[sefydliadau]] cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Yn ogystal, defnyddiodd Weber (1905/2005) y cysyniad o resymoli er mwyn egluro datblygiad [[cyfalafiaeth]] yn ei lyfr, ''Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism''. Dadleuai Weber fod syniadau crefyddol oedd yn gysylltiedig â Phrotestaniaeth wedi cyfrannu at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] ar y dechrau gan fod Protestaniaid yn credu yn y syniad o ragordeiniad (''predestiniation''), iachawdwriaeth (''salvation'') a bod angen gweithio’n galed er mwyn dangos i Dduw eu bod nhw’n haeddu mynd i’r nefoedd. Y foeseg Brotestannaidd (''Protestant ethic'') yw’r term yr oedd Weber yn ei ddefnyddio ar gyfer hyn. Ond, o ganlyniad i resymoli cynyddol a lleihad yn nylanwad [[crefydd]], canfu Weber fod rheswm unigolion dros weithio’n galed yn newid dros amser. Yn hytrach na gweithio’n galed am resymau crefyddol, yn ôl Weber, mae unigolion heddiw yn gweithio’n galed oherwydd eu bod nhw’n gweld mai hon yw’r ffordd fwyaf effeithiol a rhesymegol o gael llawer o arian a chreu elw. Gelwir hyn yn ysbryd [[cyfalafiaeth]] (''spirit of capitalism'').

Er bod Weber yn gweld bod yna fanteision i resymoli gan fod defnyddio rhesymoledd cyfryngol yn helpu unigolion i wneud penderfyniadau a chyflawni gweithredoedd mewn modd effeithiol, ar yr un pryd roedd yn poeni ynghylch rhesymoli cynyddol mewn cymdeithas. Pryderai Weber (1905/2005; 1921/2019) y byddai rhesymoli’n meddiannu bywydau unigolion ac yn eu caethiwo mewn cawell haearn (iron cage). O ganlyniad, byddai’r cawell haearn yn cyfyngu unigolion i weithredu a gwneud penderfyniadau’n seiliedig ar resymoledd (''rationality'') yn unig, yn hytrach na’u bod yn seiliedig ar ffactorau eraill.

Ar ôl marwolaeth Weber, parhaodd nifer o ddamcaniaethwyr eraill i archwilio effeithiau rhesymoli ar gymdeithas. Fe wnaeth rhai o ddamcaniaethwyr beirniadol Ysgol Frankfurt, er enghraifft, Max Horkheimer (1947/1992), Herbert Marcuse (1964) a Jürgen Habermas (1971) drafod effaith rhesymoli yn eu gwaith. Yn ogystal, dadleuodd George Ritzer (2004) fod yna fersiwn newydd o resymoli’n bodoli mewn cymdeithas, sef McDonaldeiddio (''McDonaldization''), gydag agweddau gwahanol o’r gymdeithas yn mabwysiadu rhai o egwyddorion y bwyty bwyd cyflym.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Hamilton, P. (1992), ‘The Enlightenment and the Birth of Social Science’ yn: Hall, S. a Gieben, B. (goln), ''The Formations of Modernity: Understanding Modern Societies – Book I'' (Cambridge: Policy Press), tt. 15–69.

Habermas, J. (1971), ''Towards a Rational Society'' (London: Sphere Books).

Horkheimer, M. (1947/1992), ''Eclipse of Reason'' (New York: Continuum).

Ritzer, G. (2004), ''The McDonaldization of Society'' (Thousand Oaks, California: Pine Forge Press).

Weber, M. (1905/2005), ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' https://www.marxists.org/reference/archive/weber/protestant-ethic/index.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society''; cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Plaid

2024-09-07T18:50:29Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Party'')

Rydyn ni’n tueddu i gysylltu’r term ‘plaid’ â phleidiau gwleidyddol, sef [[sefydliadau]] sydd am ddylanwadu ar y wladwriaeth, yn aml drwy geisio meddiannu safleoedd mewn senedd fel Senedd Cymru drwy gystadlu mewn etholiadau (Ware 1995). Diffiniodd [[Weber,_Max|Max Weber]], damcaniaethwr dylanwadol iawn ym maes y gwyddorau cymdeithasol, y term ‘plaid’ fel grŵp â buddiannau (''interests'') penodol sy’n ceisio dylanwadu ar lywodraeth ac ar bolisïau gwahanol. Felly, nid pleidiau gwleidyddol yn unig sydd o fewn cwmpas ddiffiniad Weber, ond hefyd garfanau pwyso (''pressure groups''), er enghraifft y BMA (Cymdeithas Feddygol Prydain, ''British Medical Association''), corff proffesiynol sy’n cynrychioli meddygon a myfyrwyr meddygol; undebau llafur sy’n cynrychioli buddiannau gweithwyr, a charfanau ymgyrchu (''campaign groups''), er enghraifft carfanau sy’n ymgyrchu dros blant, anifeiliaid neu’r amgylchedd. Ceir rhagor o wybodaeth am garfanau pwyso yn e-lyfrau Elin Royles (2018a; 2018b), ''Carfanau Pwyso 1: Nodweddion a Mathau'' a ''Carfanau Pwyso 2: Dulliau Dylanwadu ac Effeithiolrwydd''.

Ar y cyd â [[dosbarth cymdeithasol]] a [[statws]], gwelodd Weber (1921/2019) fod plaid a phleidiau’n effeithio ar safleoedd unigolion a grwpiau mewn cymdeithas.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Royles, E. (2018a), ''Carfanau Pwyso 1: Nodweddion a Matha''u https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=4090~4n~NQVt9lmF [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Royles, E. (2018b), ''Carfanau Pwyso 2: Dulliau Dylanwadu ac Effeithiolrwydd'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=4091~4o~orjSKwy3 [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Ware, A. (1995), ''Political Parties and Party Systems'' (Oxford: Oxford University Press).

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society''; cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Marcsaeth

2024-09-07T18:49:21Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Marxism'')

'''1. Cyflwyniad'''

Term yw Marcsaeth all ddynodi unrhyw ddull o ddamcaniaethu, trefniant gwleidyddol, neu ddull o weithredu sydd wedi’i seilio ar weithiau [[Karl Marx]] (1818–83), neu wedi’i ysbrydoli ganddo mewn rhyw fodd.

Ni welir unoliaeth o gwbl o ran y defnydd posib o’r term; er enghraifft, mewn cyferbyniad amlwg, byddai’n hollol ddilys dweud fod llywodraethau unbenaethol yr Undeb Sofietaidd yn Farcsaidd, ond gellir hefyd ddefnyddio’r un gair i gyfeirio at feirniadaeth Theodor Adorno ar gerddoriaeth Stravinsky. Gwelir traddodiadau Marcsaidd ym mhob maes academaidd, er enghraifft hanes, cymdeithaseg, economeg, theori gwleidyddiaeth, astudiaethau llenyddol, athroniaeth neu ddiwinyddiaeth, a chynnig dim ond rhai esiamplau. Tasg hollol amhosib yw cynnig trosolwg cyflawn o’r dylanwad Marcsaeth ar y meysydd hyn gan nad oes cytundeb mewn gwirionedd am union <nowiki>ystyr</nowiki> y term rhwng gwaith un meddyliwr a’r llall, nac ychwaith rhwng un traddodiad a’r llall. Yn wir, nodweddir y traddodiad cyfan gan ddadleuon brwd am beth yn union yw natur Marcsaeth. Ni ddylai hyn ein synnu. O feddwl pa mor eang oedd ffocws [[Karl Marx|Marx]] yn ogystal â natur doreithiog a chymhleth ei weithiau, gellir <nowiki>datblygu</nowiki> ei syniadau mewn pob math o ffyrdd gwahanol a chymhwyso’i syniadau at bob math o broblemau, yn aml mewn ffyrdd na fyddai [[Karl Marx|Marx]] wedi medru eu rhag-weld, nac wedi cytuno â nhw.

Yn yr erthygl hon, felly, canolbwyntir ar y ddwy ffurf ar Farcsaeth a fu’n fwyaf dylanwadol yn y Gorllewin, sef Marcsaeth Glasurol a Marcsaeth Orllewinol.

'''2. Marcsaeth Glasurol: O Engels at yr Undeb Sofietaidd'''

Ni lwyddodd [[Karl Marx|Marx]] i gwblhau ei brosiect uchelgeisiol o gynnig dadansoddiad llawn o natur [[cyfalafiaeth]] cyn iddo farw. Yn union wedi ei farwolaeth, roedd y rhan fwyaf o’i ysgrifau yn dal heb eu cyhoeddi, ac union <nowiki>ystyr</nowiki> ei weithiau yn aneglur. Yn ei gampwaith, ''Capital: Volume One'', cynigiodd [[Karl Marx|Marx]] (1867/2005) fframwaith economaidd i ddadansoddi [[cyfalafiaeth]] a’i methiannau. Ond ni chafwyd gosodiadau systematig am ei fethodoleg athronyddol, am natur y chwyldro a’r tactegau y dylid eu defnyddio er mwyn disodli [[cyfalafiaeth]], nac ychwaith am natur y gymdeithas gomiwnyddol.

Fodd bynnag, yn union wedi marwolaeth [[Karl Marx|Marx]], aeth nifer o feddylwyr gwahanol ati i roi trefn ar weithiau [[Karl Marx|Marx]], a thrawsffurfio’r dernynnau a adawyd ganddo yn fydolwg cyflawn, fyddai’n egluro popeth. Y cam cyntaf a’r pwysicaf yn y broses hon oedd dylanwad Friedrich Engels (cyd-weithiwr agosaf [[Karl Marx|Marx]]) wrth iddo gyhoeddi a hyrwyddo gweithiau anorffenedig [[Karl Marx|Marx]]. Yn y broses o hyrwyddo’i weithiau, ailadeiladodd syniadaeth [[Karl Marx|Marx]] mewn modd systematig, gyda phwyslais cryf ar agweddau economaidd ei waith, ac yn fwyaf arbennig mai [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]] yw craidd y gweithiau.

Yn ôl Engels, yr oedd dadansoddiad [[Karl Marx|Marx]], yn ei ddehongliad materol o hanes, yn darganfod cyfreithiau gwyddonol sy’n pennu natur a datblygiad [[cyfalafiaeth]]. Gellir cymharu [[statws]] y cyfreithiau hyn â’r cyfreithiau a ddarganfu Darwin am esblygiad (Engels 1883/1997). Felly, mewn [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], pwysleisir mai trefniant economaidd cymdeithas (h.y. ei [[dull cynhyrchu]]) yw gwir sail y gymdeithas. Newidiadau yn y broses gynhyrchu sy’n gyrru’r broses newid cymdeithasol, ac mae’r sail economaidd hon yn llwyr gyflyru pob agwedd arall ar y gymdeithas, boed y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]], y farnwriaeth, a hyd yn oed syniadau’r oes. Ym Marcsaeth Engels, daw datblygiad [[cyfalafiaeth]] tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] yn rhywbeth anorfod: rhaid i’r ansefydlogrwydd a’r gorthrwm a welwyd mewn [[cyfalafiaeth]] arwain at ei dymchwel, a hynny yn sgil datblygiadau economaidd a’r frwydr rhwng dosbarthiadau. Yn sgil hyn, yn hytrach na’r dernynnau a adawyd gan [[Karl Marx|Marx]], mae rhywbeth newydd yn ymddangos, sef Marcsaeth. Fe’i cyflwynir fel bydolwg sy’n esbonio popeth, â phwyslais cryf ar yr economi wrth ei graidd (gwelir trosolwg o’r broses hon yn Anderson 1979: 1–23 a McLellan 2007: 9–20).

Yn yr ail gam, mae’r genhedlaeth nesaf o feddylwyr Marcsaidd yn <nowiki>datblygu</nowiki> safbwyntiau Engels. Gellir cyfeirio’n benodol at bedwar prif feddyliwr: Antonio Labriola (1843–1904), Franz Mehring (1846–1919), Karl Kautsky (1854–1938) a Georgi Plekhanov (1856–1918). Yng ngweithiau’r meddylwyr hyn oll, pwysleisir mai craidd damcaniaeth [[Karl Marx|Marx]] yw [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], sydd i’w deall mewn modd lled-wyddonol. Gan fod nifer o’r meddylwyr hyn wedi dylanwadu ar ddatblygiad pleidiau gwleidyddol y dosbarth gweithiol (bu Kautsky a Mehring yn ddylanwadol ym Mhlaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen, a sefydlwyd y mudiad democrataidd cymdeithasol Rwsiaidd gan Plekhanov), daeth eu dealltwriaeth o Farcsaeth yn fath o ddysgeidiaeth swyddogol y gellir cymharu uniongrededd unrhyw safbwynt Marcsaidd yn ei herbyn.

Gwelir dylanwad amlwg y traddodiad Marcsaeth hwn ar y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad: Vladimir Lenin (1870–1924), un o sefydlwyr [[plaid]] y Bolsiefigiaid ac un o arweinyddion y Chwyldro Comiwnyddol ym 1917 yn Rwsia ac, yn ddiweddarach, arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd. Yn ei waith mae’n ehangu ffocws Marcsaeth glasurol gyda sylw arbennig i bob math o ffenomenau newydd, fel twf imperialaeth Orllewinol. Ei gyfraniad mwyaf i’r traddodiad clasurol yw ei bwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, â’i ddadansoddiad manwl o’r tactegau y gellir eu defnyddio er mwyn herio [[cyfalafiaeth]], a’r trefniannau gwleidyddol sydd eu hangen er mwyn llwyddo mewn chwyldro (gweler McLellan 2007: 92–123).

Fodd bynnag, gwelwn wyriad pwysig a dylanwadol yng ngwaith Lenin hefyd. Yn nealltwriaeth y genhedlaeth flaenorol o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], mae [[comiwnyddiaeth]] yn datblygu’n anorfod o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: amod posibilrwydd [[comiwnyddiaeth]] yw’r gormodedd sy’n cael ei greu gan ddatblygiadau yng ngallu [[cyfalafiaeth]] ddiwydiannol i gynhyrchu gormodedd. Felly, roedd chwyldro i’w ddisgwyl yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin, gyda’r proletariat diwydiannol yn ei arwain, ond byddai chwyldro comiwnyddol yn amhosib mewn gwledydd cyn-gyfalafol, ffiwdal, fel Rwsia.

I Lenin, fel un o arweinwyr y chwyldro yn Rwsia, datryswyd y broblem hon drwy bwysleisio gallu carfan flaengar o chwyldroadwyr i arwain y gweithwyr, gan weithredu ar ran buddiannau’r [[dosbarth cymdeithasol| dosbarth]] a chynnig arweiniad gwleidyddol ac ideolegol iddynt. Pen draw amlwg y syniad hwn yw y daw’r blaid ei hun i gynrychioli buddiannau’r dosbarth gweithiol, a hynny yn erbyn y darluniau mwy democrataidd a welwyd yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] (gweler [[Marcsaeth-Leniniaeth]]). Beirniadwyd y safbwyntiau hyn yn llym gan y Marcsydd Pwylaidd-Almaenig Rosa Luxemberg (1922/1999), ac mewn cyfres o ysgrifau cyn ei farwolaeth daeth Lenin ei hun i sylwi ar rai o beryglon ei safbwynt, gan bwysleisio’r angen am ffurfiau mwy democrataidd o lywodraeth yn erbyn [[biwrocratiaeth]] a rheolaeth lwyr y blaid gomiwnyddol yn Rwsia (gweler Lenin 1922–3/1999).

Fodd bynnag, gyda llwyddiant y chwyldro a thrawsffurfio Rwsia, daeth yr Undeb Sofietaidd yn gynyddol i feddu ar fonopoli ar ddiffinio <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, yn enwedig gyda sefydlu’r Drydedd Gymdeithas Ryngwladol ym 1920 a phleidiau comiwnyddol Ewrop yn derbyn y ddealltwriaeth Sofietaidd. Mewn nifer o ffyrdd pwysig, mae’r datblygiad terfynol hwn yn nodi diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol; oherwydd bod gan yr Undeb Sofietaidd reolaeth lwyr ar <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, ni chaniateir unrhyw wyriad deallusol mwyach oddi wrth y ddysgeidiaeth swyddogol. Gwelwyd diwedd ar y trafodaethau dichonadwy, rhyngwladol a welwyd yn y traddodiad cyn hynny. Byddai’n amhosib tanbrisio pwysigrwydd y dehongliad Sofietaidd hwn, oherwydd, am ran helaeth o’r ugeinfed ganrif, roedd nifer sylweddol o bobl y byd yn byw o fewn rhyw ffurf ar drefniant gwleidyddol wedi’i ddylanwadu gan Farcsaeth Sofietaidd.

Gellir cyflwyno sawl beirniadaeth ar y ffurf hon o Farcsaeth. Yn gyntaf, cafwyd beirniadaeth helaeth iawn ar orbwyslais y traddodiad ar ffenomenau economaidd, yn arbennig y ddealltwriaeth y gellir olrhain pob ffenomen gymdeithasol yn ôl i’w tharddiad gwreiddiol ar sail economi’r gymdeithas. Gwelir hefyd feirniadaethau niferus o ddealltwriaeth y traddodiad o ddatblygiadau hanesyddol, yn enwedig y pwyslais fod yn rhaid i [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] newid i fod yn [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Yn ogystal, gellid beirniadu natur gaeedig y traddodiad hwn, yn arbennig fod y traddodiad yn ei ffurf Sofietaidd yn pwysleisio’r angen am uniongrededd, yn hytrach na chaniatáu anghytundeb a datblygiadau deallusol. Ceir beirniadaethau o’r math hwn yn fynych yng ngweithiau’r meddylwyr o’r traddodiad nesaf y byddwn yn ei drafod, sef meddylwyr Marcsaeth Orllewinol.

'''3. Marcsaeth Orllewinol'''

Tua’r un cyfnod ag y gwelir diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol wrth iddi gael ei haddasu i fod yn ddysgeidiaeth swyddogol yr Undeb Sofietaidd, gwelir cyfres o brofiadau hanesyddol penodol yn sbarduno datblygiad ffurf newydd ar Farcsaeth: ffurf sy’n dechrau yn yr 1920au ac yn cyrraedd ei hanterth yn yr 1960au.

Yr adeg hon, gwelwyd cyfres o argyfyngau economaidd byd-eang; y mwyaf enwog oedd cwymp Wall Street ym 1929 a’r Dirwasgiad Mawr a ddilynodd. Ond er gwaethaf argyfyngau o’r fath, ni welwyd chwyldro yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin. Dangosodd digwyddiadau o’r fath fod [[cyfalafiaeth]] yn llawer mwy cadarn nag a dybiwyd yn draddodiadol, a gwelwyd gallu i sefydlogi’r economi drwy ymyrraeth wladwriaethol mewn modd na fyddai’r meddylwyr Marcsaidd blaenorol wedi medru ei ddychmygu. Yn hytrach na chwyldro comiwnyddol, gwelwyd twf Ffasgaeth yn nifer o’r gwledydd a fu’n fwyaf dylanwadol yn hanes Marcsaeth gynnar – yn enwedig yr Eidal drwy’r 1920au a’r Blaid Natsïaidd yn yr Almaen yn yr 1930au.

Yn cyd-fynd â’r datblygiadau hyn, gwelwyd trai dylanwad y pleidiau a’r mudiadau [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] gweithiol chwyldroadol, a chyda hyn golli grŵp oedd i fod i wireddu’r chwyldro, yn nhyb [[Karl Marx|Marx]]. At hyn, yn dilyn yr Ail Ryfel Byd yn arbennig, gwelwyd [[cyfalafiaeth]] yn ffynnu drwy’r Gorllewin, gyda chyfnod o dwf digyffelyb. I goroni’r cwbl, gwelwyd methiant llwyr Marcsaeth Sofietaidd, gyda thwf yn yr ymwybyddiaeth o erchyllterau Staliniaeth drwy’r Gorllewin.

Yn y cyd-destun hwn, ceisiodd grŵp newydd o feddylwyr ddiweddaru’r traddodiad Marcsaidd er mwyn medru ymdopi â’r newidiadau hanesyddol hyn, grŵp y gellir ei alw yn fras yn ddilynwyr Marcsaeth Orllewinol. Gellir rhestru’r canlynol fel prif feddylwyr y grŵp: Georg Lukàcs (1885–1971), Karl Korsch (1886–1961), Antonio Gramsci (1891–1937), Max Horkheimer (1895–1973), Herbert Marcuse (1898–1979), Theodor Adorno (1903–69) a Louis Althusser (1918–90). Mae hefyd yn cynnwys nifer o enwau <nowiki>cyfarwydd</nowiki> eraill, er nad ydynt mor ddylanwadol: Henri Lefebvre (1901–91), Jean-Paul Sartre (1905–80) a Walter Benjamin (1892–1940).

Mae’n werth nodi bod bron pob un o’r meddylwyr hyn yn athronwyr proffesiynol, yn hytrach na chwyldroadwyr neu arweinwyr pleidiau gwleidyddol, fel y gwelwyd ymysg prif feddylwyr Marcsaeth Glasurol. Gan hynny, mae naws eu gweithiau’n llawer mwy cymhleth: ceir dadleuon athronyddol, epistemolegol, wedi’u hysgrifennu mewn iaith dechnegol a llenyddol (gweler Anderson 1979: 74–95). Mae’n bwysig nodi nad symudiad unedig a welir yma. Ceir anghytundeb dwys rhwng gweithiau’r meddylwyr, hyd yn oed ymysg y grŵp y gellir eu hystyried yn agosaf at ei gilydd, sef [[Ysgol Frankfurt]]. A chynnig esiampl, mae daliadau Marcuse ac Adorno ar natur rhyddfreiniad a chymdeithas fodern bron yn llwyr i’r gwrthwyneb o’i gilydd (gweler Wiggershaus 1997: 394). Gwelir hefyd feirniadaeth ar nifer o syniadau Sartre yng ngwaith Adorno (1973: 123, 226), a beirniedir pob meddyliwr yn y traddodiad hwn yn llym gan Althusser.

Gan roi’r anghytundebau hyn (fyddai’n rhy faith i’w rhestru) o’r neilltu, mae nodweddion amlwg yn gyffredin i’r traddodiad hwn, a gwelir yng ngweithiau’r meddylwyr hyn ffurf annogmatig ar Farcsaeth. Yr hyn sy’n uno’r holl feddylwyr hyn yw eu bod yn ymwrthod â nifer o gynseiliau’r traddodiad blaenorol, yn enwedig y pwyslais ar Farcsaeth fel gwyddoniaeth a’r gorbwyslais ar ffenomenau economaidd. Felly, yn y traddodiad hwn, gwelir lleihad amlwg mewn dadansoddiadau estynedig o economeg [[cyfalafiaeth]] yn ogystal â’r pwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, o’i gymharu â’r traddodiad clasurol (gweler e.e. McLellan 2007: 295–6 neu Anderson 1979: 92–4).

Galluogir y newid pwyslais hwn, i raddau helaeth, gan ddwy brif nodwedd. Yn gyntaf, gwelwyd cyhoeddi nifer o weithiau cynnar [[Karl Marx|Marx]] yn yr 1930au, yn fwyaf nodedig yr ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' ([[Karl Marx|Marx]] 1932/2009). Nid beirniadaeth economaidd ar gyfalafiaeth a welir yn y testunau hyn, ond beirniadaeth athronyddol: fod y ddynoliaeth, dan amodau gwaith [[cyfalafiaeth]], wedi [[ymddieithrio]] oddi wrth ei hanfod. Yn hyn, gwelwn yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] ei hun themâu llawer mwy dyneiddiol ac athronyddol nag a bwysleisiwyd yn ymgais Marcsaeth Glasurol i gyfundrefnu ei weithiau. Gwelwyd dylanwad y testunau hyn ar bob un o’r meddylwyr, ond yn enwedig ar y traddodiad Ffrengig, dyneiddiol, sy’n cael ei ymgorffori yng ngweithiau Sartre (gweler McLellan 2007: 325). Yn wir, daw’r ddealltwriaeth hon yn rhyw fath o uniongrededd newydd yn Ffrainc, tan i Althusser ei disodli â ffurf strwythurol, wrthddyneiddiol, o Farcsaeth.

Yn ychwanegol at ailddarganfod agweddau athronyddol gwaith [[Karl Marx|Marx]], gwelwyd y meddylwyr oll yn <nowiki>addasu</nowiki> ac yn benthyg syniadau y tu hwnt i’r traddodiad Marcsaidd, gan ddefnyddio’r dylanwadau newydd hyn er mwyn adnewyddu’r traddodiad. Gwelir hyn yn glir yn y <nowiki>testun</nowiki> sy’n sefydlu’r traddodiad, ''History and Class Consciousness'' gan Lukàcs (1923/2010), sy’n ailbwysleisio dylanwad Hegel ar [[Karl Marx|Marx]] er mwyn cyflwyno darlun mwy soffistigedig o rôl y proletariat mewn chwyldro cymdeithasol. Gwelir hefyd ddylanwad clir y cymdeithasegydd [[Max Weber]] ar ei waith, wrth iddo addasu’r darlun o resymoliaeth er mwyn darlunio twf [[cyfalafiaeth]] fel twf yng nghaethiwed yr unigolyn, yn ogystal â cholli <nowiki>ystyr</nowiki> (gweler Lukàcs 1923/2010: 95, 144–9).

Dilynodd meddylwyr cenhedlaeth gyntaf Ysgol Frankfurt ôl troed Lukàcs gan fenthyg y darlun melancolaidd, Weberaidd hwn, yn enwedig yng ngwaith cynnar Theodor Adorno a Max Horkheimer. Yn ''Dialectic of Enlightenment'' (1944–7), cyfrol a ysgrifennwyd yng nghysgod erchyllterau’r Natsïaid, darluniwyd datblygiad hanesyddol y Gorllewin, o’i darddiad mewn cyn-hanes hyd at yr oes fodern, fel rhywbeth oedd yn ddim mwy na chynnydd yng ngorthrwm yr unigolyn (Adorno a Horkheimer 2002: xiv–xix). Yn y ddamcaniaeth hon gwelir gobaith Marcsaeth Glasurol, sef bod datblygiadau technolegol yn arwain at newidiadau economaidd a fyddai’n arwain yn anorfod at gymdeithas deg, gomiwnyddol, yn cael ei droi wyneb yn waered. I’r meddylwyr hyn, mae’r holl ddatblygiadau technolegol a rhesymegol yn gweithredu er mwyn rheoli’r unigolyn, yn wir, er diddymu ei [[unigolyddiaeth]] yn llwyr. Er mwyn cyflwyno darlun o’r fath, ymgorfforir safbwyntiau meddylwyr sy’n llwyr elyniaethus i Farcsaeth yn eu gweithiau, gyda dylanwad yr athronydd gwrthegalitaraidd Friedrich Nietzsche yn amlwg. Gellid rhestru dylanwadau o’r fath yn achos y damcaniaethwyr eraill hefyd: mae ôl dylanwad Machiavelli yn glir ar waith Gramsci (gweler 1971: 247–52), a dylanwad y dirfodwyr Husserl a Heidegger yn amlwg yng ngwaith Sartre (gweler McLellan 2007: 329–30). Trwy ymgorffori meddylwyr sydd mor estron i’r traddodiad Marcsaidd blaenorol, gwelir ffurf pur wahanol o ddamcaniaethu, sy’n llawer mwy athronyddol ei naws, yn cael ei chreu.

Er y gwyriadau amlwg oddi wrth Farcsaeth Glasurol, ni chefnir ar y syniad bras o ryddfreiniad a’r posibilrwydd o greu cymdeithas deg, gomiwnyddol. Yn hytrach, tecach dweud fod y meddylwyr hyn yn fwy ymwybodol o lawer o’r rhwystrau sy’n atal datblygiad cymdeithas gomiwnyddol, sylweddoliad oedd wedi’i sbarduno gan y profiad hanesyddol o weld diflaniad y mudiadau chwyldroadol ynghyd â gallu [[cyfalafiaeth]] i’w sefydlogi ei hun.

Gan hynny, canolbwyntir mewn llawer mwy o fanylder ar y rheolaeth seicolegol a geir mewn cymdeithas gyfalafol. Ymdrinnir â’r modd y mae diwylliant a’r rheswm sydd wrth ei graidd yn celu gwir natur y gymdeithas, gan beri bod y gymdeithas gyfredol yn ymddangos fel endid hollol naturiol, na ellir mo’i newid (gweler [[ideoleg]] ac [[ymwybyddiaeth ffug]]). Yn y traddodiad hwn, felly, gwelir dadansoddiadau estynedig o ffenomenau diwylliannol na roddwyd fawr o sylw iddynt yn y traddodiad clasurol: o lenyddiaeth, cerddoriaeth, hyd at y datblygiadau diweddarach, fel teledu, sinema a radio, a welwyd yn yr ugeinfed ganrif.

Gwelir un o ffurfiau mwyaf dylanwadol y datblygiad hwn yng ngwaith Antonio Gramsci â’i syniad o [[hegemoni]]. Yn nhyb Gramsci, nid yw [[cyfalafiaeth]] yn goroesi yn bennaf drwy ddefnydd o rym, ond drwy gyfres o strategaethau diwylliannol yn sefydliadau’r gymdeithas sifil – er enghraifft, papurau newydd, ysgolion ac eglwysi – sy’n gweithredu er mwyn ennill cydsyniad y dosbarth gwaith i reolaeth y ''bourgeoisie''. Drwy’r strategaethau hegemonaidd hyn, gall aelodau’r dosbarth llywodraethol gyflwyno’u safbwyntiau fel rhyw fath o synnwyr cyffredin y mae’n rhaid ei dderbyn. Gan fod y rheolaeth syniadol hon ar led drwy’r gymdeithas yn ei chyfanrwydd, nid yw targedu sail economaidd cymdeithas er mwyn ei thrawsffurfio’n ddigonol mwyach; rhaid yw herio a diddymu’r lefel ddiwylliannol hon hefyd (gweler Gramsci 1971: 275–6).

Gwelir pwyslais tebyg ar ffenomenau diwylliannol drwy weithiau meddylwyr Ysgol Frankfurt, wrth i’r meddylwyr ddefnyddio gweithiau’r seicdreiddiwr Sigmund Freud (1856–1939) er mwyn egluro anallu unigolion i wrthsefyll [[cyfalafiaeth]]. Gan fod strwythurau’r gymdeithas wedi’u trefnu mewn modd sy’n atal datblygiad ego cryf, crëir unigolyn y gellir dylanwadu’n hawdd arno. Pwysleisir sut mae dylanwadau allanol o bob math – boed deledu, radio neu’r papurau newydd (y ‘diwydiant diwylliannol’ yn nherminoleg Adorno a Horkheimer) – yn tywys yr unigolyn ac yn gweithredu er mwyn celu natur enbyd y gymdeithas gyfredol (gweler Jay 1973: 86–100).

Tasg amhosib yw cynnig trosolwg llawn o ddylanwad y Marcswyr Gorllewinol ar feddylwyr diweddarach; byddai’n deg dweud na ellir dianc rhag eu dylanwad mewn cymdeithaseg, nac ychwaith mewn athroniaeth ar gyfandir Ewrop. Gellir meddwl am ddylanwad Lukàcs ar gymdeithaseg gwybodaeth Karl Mannheim (1893–1947), a gwelir dylanwad Ysgol Frankfurt a Louis Althusser yn gyffredinol drwy gymdeithaseg. Yn y cyd-destun Cymreig, gwelwyd dylanwad nifer o’r meddylwyr o’r traddodiad hwn ar weithiau Raymond Williams (1921–88), yn enwedig syniadau Gramsci ar [[hegemoni]], syniadau Marcuse ar ryddfreiniad a dehongliad Althusser o [[ideoleg]] (Jones 2006: 62–82.)

Bydd nifer o weithiau’r meddylwyr hyn yn aml yn cael eu beirniadu ar sail eu pesimistiaeth honedig ynghylch ein gallu i drawsffurfio cymdeithas (gweler Anderson 1979: 93; Jay 1973: 105 am ddwy esiampl). Deellir gan nifer fod y meddylwyr hyn yn gorbwysleisio damcaniaethu, a hynny ar draul canolbwyntio ar ein gallu i weithredu a thrawsffurfio’r byd.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Adorno, T. (1973), ''Negative Dialectics'' (London: Routledge).

Adorno, T. a Horkheimer, M. (2002), ''Dialectic of Enlightenment'' (Stanford: Stanford University Press).

Anderson, P. (1979), ''Considerations on Western Marxism'' (London: Verso).

Engels, F. (1883/1993), ''‘Fredrick Engels’ Speech at the Grave of Karl Marx’'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/burial.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Gramsci, A. (1971), ''Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci'' (London: Lawrence and Wishart).

Jay, M. (1973), ''The Dialectical Imagination: A History of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950'' (Berkeley: University of California Press).

Jones, P. (2006), ''Raymond Williams’s Sociology of Culture: A Critical Reconstruction'' (London: Palgrave Macmillan).

Lenin, V. I. (1922–3/1999), ''‘“Last Testament”: Letters to the Congress’'', https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Lukàcs, G. (1923/2010), ''History and Class Consciousness: Studies in Marxist Dialectics'' (Pontypool: Merlin Press).

Luxemburg, R. (1922/1999), ''The Russian Revolution'', https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1918/russian-revolution/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx. K. (1867/2005), ''Capital: Volume One'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1932/2009), ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

McLellan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).

Wiggershaus, R. (1995), ''The Frankfurt School: Its History, Theories and Political Significance'' (Cambridge, Mass.: MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Plaid

2024-09-07T18:48:13Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Party'')

Rydyn ni’n tueddu i gysylltu’r term ‘plaid’ â phleidiau gwleidyddol, sef [[sefydliadau]] sydd am ddylanwadu ar y wladwriaeth, yn aml drwy geisio meddiannu safleoedd mewn senedd fel Senedd Cymru drwy gystadlu mewn etholiadau (Ware 1995). Diffiniodd Max Weber, damcaniaethwr dylanwadol iawn ym maes y gwyddorau cymdeithasol, y term ‘plaid’ fel grŵp â buddiannau (''interests'') penodol sy’n ceisio dylanwadu ar lywodraeth ac ar bolisïau gwahanol. Felly, nid pleidiau gwleidyddol yn unig sydd o fewn cwmpas ddiffiniad Weber, ond hefyd garfanau pwyso (''pressure groups''), er enghraifft y BMA (Cymdeithas Feddygol Prydain, ''British Medical Association''), corff proffesiynol sy’n cynrychioli meddygon a myfyrwyr meddygol; undebau llafur sy’n cynrychioli buddiannau gweithwyr, a charfanau ymgyrchu (''campaign groups''), er enghraifft carfanau sy’n ymgyrchu dros blant, anifeiliaid neu’r amgylchedd. Ceir rhagor o wybodaeth am garfanau pwyso yn e-lyfrau Elin Royles (2018a; 2018b), ''Carfanau Pwyso 1: Nodweddion a Mathau'' a ''Carfanau Pwyso 2: Dulliau Dylanwadu ac Effeithiolrwydd''.

Ar y cyd â [[dosbarth cymdeithasol]] a [[statws]], gwelodd Weber (1921/2019) fod plaid a phleidiau’n effeithio ar safleoedd unigolion a grwpiau mewn cymdeithas.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Royles, E. (2018a), ''Carfanau Pwyso 1: Nodweddion a Matha''u https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=4090~4n~NQVt9lmF [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Royles, E. (2018b), ''Carfanau Pwyso 2: Dulliau Dylanwadu ac Effeithiolrwydd'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=4091~4o~orjSKwy3 [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Ware, A. (1995), ''Political Parties and Party Systems'' (Oxford: Oxford University Press).

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society''; cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Marcsaeth

2024-09-07T18:47:41Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Marxism'')

'''1. Cyflwyniad'''

Term yw Marcsaeth all ddynodi unrhyw ddull o ddamcaniaethu, trefniant gwleidyddol, neu ddull o weithredu sydd wedi’i seilio ar weithiau [[Karl Marx]] (1818–83), neu wedi’i ysbrydoli ganddo mewn rhyw fodd.

Ni welir unoliaeth o gwbl o ran y defnydd posib o’r term; er enghraifft, mewn cyferbyniad amlwg, byddai’n hollol ddilys dweud fod llywodraethau unbenaethol yr Undeb Sofietaidd yn Farcsaidd, ond gellir hefyd ddefnyddio’r un gair i gyfeirio at feirniadaeth Theodor Adorno ar gerddoriaeth Stravinsky. Gwelir traddodiadau Marcsaidd ym mhob maes academaidd, er enghraifft hanes, cymdeithaseg, economeg, theori gwleidyddiaeth, astudiaethau llenyddol, athroniaeth neu ddiwinyddiaeth, a chynnig dim ond rhai esiamplau. Tasg hollol amhosib yw cynnig trosolwg cyflawn o’r dylanwad Marcsaeth ar y meysydd hyn gan nad oes cytundeb mewn gwirionedd am union <nowiki>ystyr</nowiki> y term rhwng gwaith un meddyliwr a’r llall, nac ychwaith rhwng un traddodiad a’r llall. Yn wir, nodweddir y traddodiad cyfan gan ddadleuon brwd am beth yn union yw natur Marcsaeth. Ni ddylai hyn ein synnu. O feddwl pa mor eang oedd ffocws [[Karl Marx|Marx]] yn ogystal â natur doreithiog a chymhleth ei weithiau, gellir <nowiki>datblygu</nowiki> ei syniadau mewn pob math o ffyrdd gwahanol a chymhwyso’i syniadau at bob math o broblemau, yn aml mewn ffyrdd na fyddai [[Karl Marx|Marx]] wedi medru eu rhag-weld, nac wedi cytuno â nhw.

Yn yr erthygl hon, felly, canolbwyntir ar y ddwy ffurf ar Farcsaeth a fu’n fwyaf dylanwadol yn y Gorllewin, sef Marcsaeth Glasurol a Marcsaeth Orllewinol.

'''2. Marcsaeth Glasurol: O Engels at yr Undeb Sofietaidd'''

Ni lwyddodd [[Karl Marx|Marx]] i gwblhau ei brosiect uchelgeisiol o gynnig dadansoddiad llawn o natur [[cyfalafiaeth]] cyn iddo farw. Yn union wedi ei farwolaeth, roedd y rhan fwyaf o’i ysgrifau yn dal heb eu cyhoeddi, ac union <nowiki>ystyr</nowiki> ei weithiau yn aneglur. Yn ei gampwaith, ''Capital: Volume One'', cynigiodd [[Karl Marx|Marx]] (1867/2005) fframwaith economaidd i ddadansoddi [[cyfalafiaeth]] a’i methiannau. Ond ni chafwyd gosodiadau systematig am ei fethodoleg athronyddol, am natur y chwyldro a’r tactegau y dylid eu defnyddio er mwyn disodli [[cyfalafiaeth]], nac ychwaith am natur y gymdeithas gomiwnyddol.

Fodd bynnag, yn union wedi marwolaeth [[Karl Marx|Marx]], aeth nifer o feddylwyr gwahanol ati i roi trefn ar weithiau [[Karl Marx|Marx]], a thrawsffurfio’r dernynnau a adawyd ganddo yn fydolwg cyflawn, fyddai’n egluro popeth. Y cam cyntaf a’r pwysicaf yn y broses hon oedd dylanwad Friedrich Engels (cyd-weithiwr agosaf [[Karl Marx|Marx]]) wrth iddo gyhoeddi a hyrwyddo gweithiau anorffenedig [[Karl Marx|Marx]]. Yn y broses o hyrwyddo’i weithiau, ailadeiladodd syniadaeth [[Karl Marx|Marx]] mewn modd systematig, gyda phwyslais cryf ar agweddau economaidd ei waith, ac yn fwyaf arbennig mai [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]] yw craidd y gweithiau.

Yn ôl Engels, yr oedd dadansoddiad [[Karl Marx|Marx]], yn ei ddehongliad materol o hanes, yn darganfod cyfreithiau gwyddonol sy’n pennu natur a datblygiad [[cyfalafiaeth]]. Gellir cymharu [[statws]] y cyfreithiau hyn â’r cyfreithiau a ddarganfu Darwin am esblygiad (Engels 1883/1997). Felly, mewn [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], pwysleisir mai trefniant economaidd cymdeithas (h.y. ei [[dull cynhyrchu]]) yw gwir sail y gymdeithas. Newidiadau yn y broses gynhyrchu sy’n gyrru’r broses newid cymdeithasol, ac mae’r sail economaidd hon yn llwyr gyflyru pob agwedd arall ar y gymdeithas, boed y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]], y farnwriaeth, a hyd yn oed syniadau’r oes. Ym Marcsaeth Engels, daw datblygiad [[cyfalafiaeth]] tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] yn rhywbeth anorfod: rhaid i’r ansefydlogrwydd a’r gorthrwm a welwyd mewn [[cyfalafiaeth]] arwain at ei dymchwel, a hynny yn sgil datblygiadau economaidd a’r frwydr rhwng dosbarthiadau. Yn sgil hyn, yn hytrach na’r dernynnau a adawyd gan [[Karl Marx|Marx]], mae rhywbeth newydd yn ymddangos, sef Marcsaeth. Fe’i cyflwynir fel bydolwg sy’n esbonio popeth, â phwyslais cryf ar yr economi wrth ei graidd (gwelir trosolwg o’r broses hon yn Anderson 1979: 1–23 a McLellan 2007: 9–20).

Yn yr ail gam, mae’r genhedlaeth nesaf o feddylwyr Marcsaidd yn <nowiki>datblygu</nowiki> safbwyntiau Engels. Gellir cyfeirio’n benodol at bedwar prif feddyliwr: Antonio Labriola (1843–1904), Franz Mehring (1846–1919), Karl Kautsky (1854–1938) a Georgi Plekhanov (1856–1918). Yng ngweithiau’r meddylwyr hyn oll, pwysleisir mai craidd damcaniaeth [[Karl Marx|Marx]] yw [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], sydd i’w deall mewn modd lled-wyddonol. Gan fod nifer o’r meddylwyr hyn wedi dylanwadu ar ddatblygiad pleidiau gwleidyddol y dosbarth gweithiol (bu Kautsky a Mehring yn ddylanwadol ym Mhlaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen, a sefydlwyd y mudiad democrataidd cymdeithasol Rwsiaidd gan Plekhanov), daeth eu dealltwriaeth o Farcsaeth yn fath o ddysgeidiaeth swyddogol y gellir cymharu uniongrededd unrhyw safbwynt Marcsaidd yn ei herbyn.

Gwelir dylanwad amlwg y traddodiad Marcsaeth hwn ar y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad: Vladimir Lenin (1870–1924), un o sefydlwyr [[plaid]] y Bolsiefigiaid ac un o arweinyddion y Chwyldro Comiwnyddol ym 1917 yn Rwsia ac, yn ddiweddarach, arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd. Yn ei waith mae’n ehangu ffocws Marcsaeth glasurol gyda sylw arbennig i bob math o ffenomenau newydd, fel twf imperialaeth Orllewinol. Ei gyfraniad mwyaf i’r traddodiad clasurol yw ei bwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, â’i ddadansoddiad manwl o’r tactegau y gellir eu defnyddio er mwyn herio [[cyfalafiaeth]], a’r trefniannau gwleidyddol sydd eu hangen er mwyn llwyddo mewn chwyldro (gweler McLellan 2007: 92–123).

Fodd bynnag, gwelwn wyriad pwysig a dylanwadol yng ngwaith Lenin hefyd. Yn nealltwriaeth y genhedlaeth flaenorol o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], mae [[comiwnyddiaeth]] yn datblygu’n anorfod o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: amod posibilrwydd [[comiwnyddiaeth]] yw’r gormodedd sy’n cael ei greu gan ddatblygiadau yng ngallu [[cyfalafiaeth]] ddiwydiannol i gynhyrchu gormodedd. Felly, roedd chwyldro i’w ddisgwyl yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin, gyda’r proletariat diwydiannol yn ei arwain, ond byddai chwyldro comiwnyddol yn amhosib mewn gwledydd cyn-gyfalafol, ffiwdal, fel Rwsia.

I Lenin, fel un o arweinwyr y chwyldro yn Rwsia, datryswyd y broblem hon drwy bwysleisio gallu carfan flaengar o chwyldroadwyr i arwain y gweithwyr, gan weithredu ar ran buddiannau’r [[dosbarth]] a chynnig arweiniad gwleidyddol ac ideolegol iddynt. Pen draw amlwg y syniad hwn yw y daw’r blaid ei hun i gynrychioli buddiannau’r dosbarth gweithiol, a hynny yn erbyn y darluniau mwy democrataidd a welwyd yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] (gweler [[Marcsaeth-Leniniaeth]]). Beirniadwyd y safbwyntiau hyn yn llym gan y Marcsydd Pwylaidd-Almaenig Rosa Luxemberg (1922/1999), ac mewn cyfres o ysgrifau cyn ei farwolaeth daeth Lenin ei hun i sylwi ar rai o beryglon ei safbwynt, gan bwysleisio’r angen am ffurfiau mwy democrataidd o lywodraeth yn erbyn [[biwrocratiaeth]] a rheolaeth lwyr y blaid gomiwnyddol yn Rwsia (gweler Lenin 1922–3/1999).

Fodd bynnag, gyda llwyddiant y chwyldro a thrawsffurfio Rwsia, daeth yr Undeb Sofietaidd yn gynyddol i feddu ar fonopoli ar ddiffinio <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, yn enwedig gyda sefydlu’r Drydedd Gymdeithas Ryngwladol ym 1920 a phleidiau comiwnyddol Ewrop yn derbyn y ddealltwriaeth Sofietaidd. Mewn nifer o ffyrdd pwysig, mae’r datblygiad terfynol hwn yn nodi diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol; oherwydd bod gan yr Undeb Sofietaidd reolaeth lwyr ar <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, ni chaniateir unrhyw wyriad deallusol mwyach oddi wrth y ddysgeidiaeth swyddogol. Gwelwyd diwedd ar y trafodaethau dichonadwy, rhyngwladol a welwyd yn y traddodiad cyn hynny. Byddai’n amhosib tanbrisio pwysigrwydd y dehongliad Sofietaidd hwn, oherwydd, am ran helaeth o’r ugeinfed ganrif, roedd nifer sylweddol o bobl y byd yn byw o fewn rhyw ffurf ar drefniant gwleidyddol wedi’i ddylanwadu gan Farcsaeth Sofietaidd.

Gellir cyflwyno sawl beirniadaeth ar y ffurf hon o Farcsaeth. Yn gyntaf, cafwyd beirniadaeth helaeth iawn ar orbwyslais y traddodiad ar ffenomenau economaidd, yn arbennig y ddealltwriaeth y gellir olrhain pob ffenomen gymdeithasol yn ôl i’w tharddiad gwreiddiol ar sail economi’r gymdeithas. Gwelir hefyd feirniadaethau niferus o ddealltwriaeth y traddodiad o ddatblygiadau hanesyddol, yn enwedig y pwyslais fod yn rhaid i [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] newid i fod yn [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Yn ogystal, gellid beirniadu natur gaeedig y traddodiad hwn, yn arbennig fod y traddodiad yn ei ffurf Sofietaidd yn pwysleisio’r angen am uniongrededd, yn hytrach na chaniatáu anghytundeb a datblygiadau deallusol. Ceir beirniadaethau o’r math hwn yn fynych yng ngweithiau’r meddylwyr o’r traddodiad nesaf y byddwn yn ei drafod, sef meddylwyr Marcsaeth Orllewinol.

'''3. Marcsaeth Orllewinol'''

Tua’r un cyfnod ag y gwelir diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol wrth iddi gael ei haddasu i fod yn ddysgeidiaeth swyddogol yr Undeb Sofietaidd, gwelir cyfres o brofiadau hanesyddol penodol yn sbarduno datblygiad ffurf newydd ar Farcsaeth: ffurf sy’n dechrau yn yr 1920au ac yn cyrraedd ei hanterth yn yr 1960au.

Yr adeg hon, gwelwyd cyfres o argyfyngau economaidd byd-eang; y mwyaf enwog oedd cwymp Wall Street ym 1929 a’r Dirwasgiad Mawr a ddilynodd. Ond er gwaethaf argyfyngau o’r fath, ni welwyd chwyldro yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin. Dangosodd digwyddiadau o’r fath fod [[cyfalafiaeth]] yn llawer mwy cadarn nag a dybiwyd yn draddodiadol, a gwelwyd gallu i sefydlogi’r economi drwy ymyrraeth wladwriaethol mewn modd na fyddai’r meddylwyr Marcsaidd blaenorol wedi medru ei ddychmygu. Yn hytrach na chwyldro comiwnyddol, gwelwyd twf Ffasgaeth yn nifer o’r gwledydd a fu’n fwyaf dylanwadol yn hanes Marcsaeth gynnar – yn enwedig yr Eidal drwy’r 1920au a’r Blaid Natsïaidd yn yr Almaen yn yr 1930au.

Yn cyd-fynd â’r datblygiadau hyn, gwelwyd trai dylanwad y pleidiau a’r mudiadau [[dosbarth]] gweithiol chwyldroadol, a chyda hyn golli grŵp oedd i fod i wireddu’r chwyldro, yn nhyb [[Karl Marx|Marx]]. At hyn, yn dilyn yr Ail Ryfel Byd yn arbennig, gwelwyd [[cyfalafiaeth]] yn ffynnu drwy’r Gorllewin, gyda chyfnod o dwf digyffelyb. I goroni’r cwbl, gwelwyd methiant llwyr Marcsaeth Sofietaidd, gyda thwf yn yr ymwybyddiaeth o erchyllterau Staliniaeth drwy’r Gorllewin.

Yn y cyd-destun hwn, ceisiodd grŵp newydd o feddylwyr ddiweddaru’r traddodiad Marcsaidd er mwyn medru ymdopi â’r newidiadau hanesyddol hyn, grŵp y gellir ei alw yn fras yn ddilynwyr Marcsaeth Orllewinol. Gellir rhestru’r canlynol fel prif feddylwyr y grŵp: Georg Lukàcs (1885–1971), Karl Korsch (1886–1961), Antonio Gramsci (1891–1937), Max Horkheimer (1895–1973), Herbert Marcuse (1898–1979), Theodor Adorno (1903–69) a Louis Althusser (1918–90). Mae hefyd yn cynnwys nifer o enwau <nowiki>cyfarwydd</nowiki> eraill, er nad ydynt mor ddylanwadol: Henri Lefebvre (1901–91), Jean-Paul Sartre (1905–80) a Walter Benjamin (1892–1940).

Mae’n werth nodi bod bron pob un o’r meddylwyr hyn yn athronwyr proffesiynol, yn hytrach na chwyldroadwyr neu arweinwyr pleidiau gwleidyddol, fel y gwelwyd ymysg prif feddylwyr Marcsaeth Glasurol. Gan hynny, mae naws eu gweithiau’n llawer mwy cymhleth: ceir dadleuon athronyddol, epistemolegol, wedi’u hysgrifennu mewn iaith dechnegol a llenyddol (gweler Anderson 1979: 74–95). Mae’n bwysig nodi nad symudiad unedig a welir yma. Ceir anghytundeb dwys rhwng gweithiau’r meddylwyr, hyd yn oed ymysg y grŵp y gellir eu hystyried yn agosaf at ei gilydd, sef [[Ysgol Frankfurt]]. A chynnig esiampl, mae daliadau Marcuse ac Adorno ar natur rhyddfreiniad a chymdeithas fodern bron yn llwyr i’r gwrthwyneb o’i gilydd (gweler Wiggershaus 1997: 394). Gwelir hefyd feirniadaeth ar nifer o syniadau Sartre yng ngwaith Adorno (1973: 123, 226), a beirniedir pob meddyliwr yn y traddodiad hwn yn llym gan Althusser.

Gan roi’r anghytundebau hyn (fyddai’n rhy faith i’w rhestru) o’r neilltu, mae nodweddion amlwg yn gyffredin i’r traddodiad hwn, a gwelir yng ngweithiau’r meddylwyr hyn ffurf annogmatig ar Farcsaeth. Yr hyn sy’n uno’r holl feddylwyr hyn yw eu bod yn ymwrthod â nifer o gynseiliau’r traddodiad blaenorol, yn enwedig y pwyslais ar Farcsaeth fel gwyddoniaeth a’r gorbwyslais ar ffenomenau economaidd. Felly, yn y traddodiad hwn, gwelir lleihad amlwg mewn dadansoddiadau estynedig o economeg [[cyfalafiaeth]] yn ogystal â’r pwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, o’i gymharu â’r traddodiad clasurol (gweler e.e. McLellan 2007: 295–6 neu Anderson 1979: 92–4).

Galluogir y newid pwyslais hwn, i raddau helaeth, gan ddwy brif nodwedd. Yn gyntaf, gwelwyd cyhoeddi nifer o weithiau cynnar [[Karl Marx|Marx]] yn yr 1930au, yn fwyaf nodedig yr ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' ([[Karl Marx|Marx]] 1932/2009). Nid beirniadaeth economaidd ar gyfalafiaeth a welir yn y testunau hyn, ond beirniadaeth athronyddol: fod y ddynoliaeth, dan amodau gwaith [[cyfalafiaeth]], wedi [[ymddieithrio]] oddi wrth ei hanfod. Yn hyn, gwelwn yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] ei hun themâu llawer mwy dyneiddiol ac athronyddol nag a bwysleisiwyd yn ymgais Marcsaeth Glasurol i gyfundrefnu ei weithiau. Gwelwyd dylanwad y testunau hyn ar bob un o’r meddylwyr, ond yn enwedig ar y traddodiad Ffrengig, dyneiddiol, sy’n cael ei ymgorffori yng ngweithiau Sartre (gweler McLellan 2007: 325). Yn wir, daw’r ddealltwriaeth hon yn rhyw fath o uniongrededd newydd yn Ffrainc, tan i Althusser ei disodli â ffurf strwythurol, wrthddyneiddiol, o Farcsaeth.

Yn ychwanegol at ailddarganfod agweddau athronyddol gwaith [[Karl Marx|Marx]], gwelwyd y meddylwyr oll yn <nowiki>addasu</nowiki> ac yn benthyg syniadau y tu hwnt i’r traddodiad Marcsaidd, gan ddefnyddio’r dylanwadau newydd hyn er mwyn adnewyddu’r traddodiad. Gwelir hyn yn glir yn y <nowiki>testun</nowiki> sy’n sefydlu’r traddodiad, ''History and Class Consciousness'' gan Lukàcs (1923/2010), sy’n ailbwysleisio dylanwad Hegel ar [[Karl Marx|Marx]] er mwyn cyflwyno darlun mwy soffistigedig o rôl y proletariat mewn chwyldro cymdeithasol. Gwelir hefyd ddylanwad clir y cymdeithasegydd [[Max Weber]] ar ei waith, wrth iddo addasu’r darlun o resymoliaeth er mwyn darlunio twf [[cyfalafiaeth]] fel twf yng nghaethiwed yr unigolyn, yn ogystal â cholli <nowiki>ystyr</nowiki> (gweler Lukàcs 1923/2010: 95, 144–9).

Dilynodd meddylwyr cenhedlaeth gyntaf Ysgol Frankfurt ôl troed Lukàcs gan fenthyg y darlun melancolaidd, Weberaidd hwn, yn enwedig yng ngwaith cynnar Theodor Adorno a Max Horkheimer. Yn ''Dialectic of Enlightenment'' (1944–7), cyfrol a ysgrifennwyd yng nghysgod erchyllterau’r Natsïaid, darluniwyd datblygiad hanesyddol y Gorllewin, o’i darddiad mewn cyn-hanes hyd at yr oes fodern, fel rhywbeth oedd yn ddim mwy na chynnydd yng ngorthrwm yr unigolyn (Adorno a Horkheimer 2002: xiv–xix). Yn y ddamcaniaeth hon gwelir gobaith Marcsaeth Glasurol, sef bod datblygiadau technolegol yn arwain at newidiadau economaidd a fyddai’n arwain yn anorfod at gymdeithas deg, gomiwnyddol, yn cael ei droi wyneb yn waered. I’r meddylwyr hyn, mae’r holl ddatblygiadau technolegol a rhesymegol yn gweithredu er mwyn rheoli’r unigolyn, yn wir, er diddymu ei [[unigolyddiaeth]] yn llwyr. Er mwyn cyflwyno darlun o’r fath, ymgorfforir safbwyntiau meddylwyr sy’n llwyr elyniaethus i Farcsaeth yn eu gweithiau, gyda dylanwad yr athronydd gwrthegalitaraidd Friedrich Nietzsche yn amlwg. Gellid rhestru dylanwadau o’r fath yn achos y damcaniaethwyr eraill hefyd: mae ôl dylanwad Machiavelli yn glir ar waith Gramsci (gweler 1971: 247–52), a dylanwad y dirfodwyr Husserl a Heidegger yn amlwg yng ngwaith Sartre (gweler McLellan 2007: 329–30). Trwy ymgorffori meddylwyr sydd mor estron i’r traddodiad Marcsaidd blaenorol, gwelir ffurf pur wahanol o ddamcaniaethu, sy’n llawer mwy athronyddol ei naws, yn cael ei chreu.

Er y gwyriadau amlwg oddi wrth Farcsaeth Glasurol, ni chefnir ar y syniad bras o ryddfreiniad a’r posibilrwydd o greu cymdeithas deg, gomiwnyddol. Yn hytrach, tecach dweud fod y meddylwyr hyn yn fwy ymwybodol o lawer o’r rhwystrau sy’n atal datblygiad cymdeithas gomiwnyddol, sylweddoliad oedd wedi’i sbarduno gan y profiad hanesyddol o weld diflaniad y mudiadau chwyldroadol ynghyd â gallu [[cyfalafiaeth]] i’w sefydlogi ei hun.

Gan hynny, canolbwyntir mewn llawer mwy o fanylder ar y rheolaeth seicolegol a geir mewn cymdeithas gyfalafol. Ymdrinnir â’r modd y mae diwylliant a’r rheswm sydd wrth ei graidd yn celu gwir natur y gymdeithas, gan beri bod y gymdeithas gyfredol yn ymddangos fel endid hollol naturiol, na ellir mo’i newid (gweler [[ideoleg]] ac [[ymwybyddiaeth ffug]]). Yn y traddodiad hwn, felly, gwelir dadansoddiadau estynedig o ffenomenau diwylliannol na roddwyd fawr o sylw iddynt yn y traddodiad clasurol: o lenyddiaeth, cerddoriaeth, hyd at y datblygiadau diweddarach, fel teledu, sinema a radio, a welwyd yn yr ugeinfed ganrif.

Gwelir un o ffurfiau mwyaf dylanwadol y datblygiad hwn yng ngwaith Antonio Gramsci â’i syniad o [[hegemoni]]. Yn nhyb Gramsci, nid yw [[cyfalafiaeth]] yn goroesi yn bennaf drwy ddefnydd o rym, ond drwy gyfres o strategaethau diwylliannol yn sefydliadau’r gymdeithas sifil – er enghraifft, papurau newydd, ysgolion ac eglwysi – sy’n gweithredu er mwyn ennill cydsyniad y dosbarth gwaith i reolaeth y ''bourgeoisie''. Drwy’r strategaethau hegemonaidd hyn, gall aelodau’r dosbarth llywodraethol gyflwyno’u safbwyntiau fel rhyw fath o synnwyr cyffredin y mae’n rhaid ei dderbyn. Gan fod y rheolaeth syniadol hon ar led drwy’r gymdeithas yn ei chyfanrwydd, nid yw targedu sail economaidd cymdeithas er mwyn ei thrawsffurfio’n ddigonol mwyach; rhaid yw herio a diddymu’r lefel ddiwylliannol hon hefyd (gweler Gramsci 1971: 275–6).

Gwelir pwyslais tebyg ar ffenomenau diwylliannol drwy weithiau meddylwyr Ysgol Frankfurt, wrth i’r meddylwyr ddefnyddio gweithiau’r seicdreiddiwr Sigmund Freud (1856–1939) er mwyn egluro anallu unigolion i wrthsefyll [[cyfalafiaeth]]. Gan fod strwythurau’r gymdeithas wedi’u trefnu mewn modd sy’n atal datblygiad ego cryf, crëir unigolyn y gellir dylanwadu’n hawdd arno. Pwysleisir sut mae dylanwadau allanol o bob math – boed deledu, radio neu’r papurau newydd (y ‘diwydiant diwylliannol’ yn nherminoleg Adorno a Horkheimer) – yn tywys yr unigolyn ac yn gweithredu er mwyn celu natur enbyd y gymdeithas gyfredol (gweler Jay 1973: 86–100).

Tasg amhosib yw cynnig trosolwg llawn o ddylanwad y Marcswyr Gorllewinol ar feddylwyr diweddarach; byddai’n deg dweud na ellir dianc rhag eu dylanwad mewn cymdeithaseg, nac ychwaith mewn athroniaeth ar gyfandir Ewrop. Gellir meddwl am ddylanwad Lukàcs ar gymdeithaseg gwybodaeth Karl Mannheim (1893–1947), a gwelir dylanwad Ysgol Frankfurt a Louis Althusser yn gyffredinol drwy gymdeithaseg. Yn y cyd-destun Cymreig, gwelwyd dylanwad nifer o’r meddylwyr o’r traddodiad hwn ar weithiau Raymond Williams (1921–88), yn enwedig syniadau Gramsci ar [[hegemoni]], syniadau Marcuse ar ryddfreiniad a dehongliad Althusser o [[ideoleg]] (Jones 2006: 62–82.)

Bydd nifer o weithiau’r meddylwyr hyn yn aml yn cael eu beirniadu ar sail eu pesimistiaeth honedig ynghylch ein gallu i drawsffurfio cymdeithas (gweler Anderson 1979: 93; Jay 1973: 105 am ddwy esiampl). Deellir gan nifer fod y meddylwyr hyn yn gorbwysleisio damcaniaethu, a hynny ar draul canolbwyntio ar ein gallu i weithredu a thrawsffurfio’r byd.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Adorno, T. (1973), ''Negative Dialectics'' (London: Routledge).

Adorno, T. a Horkheimer, M. (2002), ''Dialectic of Enlightenment'' (Stanford: Stanford University Press).

Anderson, P. (1979), ''Considerations on Western Marxism'' (London: Verso).

Engels, F. (1883/1993), ''‘Fredrick Engels’ Speech at the Grave of Karl Marx’'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/burial.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Gramsci, A. (1971), ''Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci'' (London: Lawrence and Wishart).

Jay, M. (1973), ''The Dialectical Imagination: A History of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950'' (Berkeley: University of California Press).

Jones, P. (2006), ''Raymond Williams’s Sociology of Culture: A Critical Reconstruction'' (London: Palgrave Macmillan).

Lenin, V. I. (1922–3/1999), ''‘“Last Testament”: Letters to the Congress’'', https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Lukàcs, G. (1923/2010), ''History and Class Consciousness: Studies in Marxist Dialectics'' (Pontypool: Merlin Press).

Luxemburg, R. (1922/1999), ''The Russian Revolution'', https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1918/russian-revolution/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx. K. (1867/2005), ''Capital: Volume One'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1932/2009), ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

McLellan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).

Wiggershaus, R. (1995), ''The Frankfurt School: Its History, Theories and Political Significance'' (Cambridge, Mass.: MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]