WICI - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Ôl-foderniaeth

2018-11-15T14:02:48Z

Heather Williams:

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn ''La Condition postmoderne'' yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith [[Y Beirniad|y beirniad]] felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu <nowiki>copi</nowiki>, neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn ''O Dan Lygad y Gestapo'' i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei [[nofel]] ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y [[nofel]] gan Angharad Price yn ''Rhwng Du a Gwyn'' (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r [[nofel]] ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r [[nofel]] Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn ''Taliesin'' yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfachau’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), 'Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern', traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y [[nofel]] Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y [[Nofel]] Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T11:10:23Z

Heather Williams:

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn ''La Condition postmoderne'' yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu <nowiki>copi</nowiki>, neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn ''O Dan Lygad y Gestapo'' i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei [[nofel]] ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y [[nofel]] gan Angharad Price yn ''Rhwng Du a Gwyn'' (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r [[nofel]] ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r [[nofel]] Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn ''Taliesin'' yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfachau’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), 'Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern', traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y [[nofel]] Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y [[Nofel]] Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T11:09:31Z

Heather Williams:

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn ''La Condition postmoderne'' yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu <nowiki>copi</nowiki>, neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn ''O Dan Lygad y Gestapo'' i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei [[nofel]] ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y [[nofel]] gan Angharad Price yn ''Rhwng Du a Gwyn'' (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r [[nofel]] ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r [[nofel]] Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfachau’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), 'Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern', traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y [[nofel]] Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T11:07:41Z

Heather Williams:

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn ''La Condition postmoderne'' yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu <nowiki>copi</nowiki>, neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn O Dan Lygad y Gestapo i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei [[nofel]] ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y [[nofel]] gan Angharad Price yn Rhwng Du a Gwyn (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r [[nofel]] ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r [[nofel]] Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfachau’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), 'Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern', traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y nofel Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T11:06:25Z

Heather Williams:

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn ''La Condition postmoderne'' yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu [[copi]], neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn O Dan Lygad y Gestapo i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei [[nofel]] ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y [[nofel]] gan Angharad Price yn Rhwng Du a Gwyn (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r [[nofel]] ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r nofel Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfachau’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), 'Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern', traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y nofel Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T11:05:02Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn La Condition postmoderne yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu [[copi]], neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn O Dan Lygad y Gestapo i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei [[nofel]] ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y [[nofel]] gan Angharad Price yn Rhwng Du a Gwyn (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r nofel ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r nofel Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfachau’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), 'Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern', traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y nofel Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T11:04:17Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn La Condition postmoderne yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu [[copi]], neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn O Dan Lygad y Gestapo i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei [[nofel]] ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y nofel gan Angharad Price yn Rhwng Du a Gwyn (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r nofel ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r nofel Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfachau’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern, traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y nofel Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T11:03:38Z

Heather Williams:

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn La Condition postmoderne yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu [[copi]], neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn O Dan Lygad y Gestapo i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei nofel ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y nofel gan Angharad Price yn Rhwng Du a Gwyn (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r nofel ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r nofel Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfacheu’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern, traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y nofel Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T10:58:45Z

Heather Williams:

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau moderniaeth. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn La Condition postmoderne (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn La Condition postmoderne yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur Simulations (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu [[copi]], neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y nouveau roman ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g.. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn Simulations mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y nofel Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, Un Nos Ola Leuad (1961), Gareth Miles, Trefaelog (1989), Twm Miall Cyw Haul (1994) a Cyw Dôl (1995), Wiliam Owen Roberts, Bingo (1985) a Y Pla (1987) a Robin Llywelyn, Seren Wen ar Gefndir Gwyn (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn O Dan Lygad y Gestapo i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei nofel Seren Wen yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y nofel gan Angharad Price yn Rhwng Du a Gwyn (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r nofel ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r nofel Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol Tu Chwith a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o Taliesin mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfacheu’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern, traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y nofel Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T10:52:55Z

Heather Williams:

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd moderniaeth yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau moderniaeth. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn La Condition postmoderne (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn La Condition postmoderne yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur Simulations (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu [[copi]], neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y nouveau roman ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r nofel.

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g.. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn Simulations mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y nofel Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, Un Nos Ola Leuad (1961), Gareth Miles, Trefaelog (1989), Twm Miall Cyw Haul (1994) a Cyw Dôl (1995), Wiliam Owen Roberts, Bingo (1985) a Y Pla (1987) a Robin Llywelyn, Seren Wen ar Gefndir Gwyn (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn O Dan Lygad y Gestapo i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei nofel Seren Wen yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y nofel gan Angharad Price yn Rhwng Du a Gwyn (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r nofel ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r nofel Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol Tu Chwith a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o Taliesin mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan [[Dafydd]] mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

[[Llyfryddiaeth]]
Baudrillard, J. (1991), La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu (1991), cyfieithiwyd fel The Gulf War Did Not Take Place, gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).
Baudrillard, J. (1981), Simulacres et simulation (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel Simulacra and Simulation, gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).
Bertens, H. (1995), The Idea of the Postmodern: A History (Llundain, Routledge).
Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfacheu’, Barn 368, 26-27.
Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, Taliesin 93, 95-100.
Brooks, S. (2004), O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).
Butler, C. (2002), Postmodernism: A Very Short Introduction (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).
[[Dafydd]], G. (1999), Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern, traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, Barn 365, 42-44.
Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, Taliesin, 92, 9-32.
Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, Golwg, t. 16.
Lyotard, J.-F. (1979), La Condition postmoderne: rapport sur le savoir (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel The Postmodern Condition: A Report on Knowledge (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).
Malpas, S. (2005), The Postmodern (Llundain: Routledge).
Price, A. (2002), Rhwng Du a Gwyn ([[Caerdydd]], Gwasg Prifysgol Cymru).
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, Taliesin, 71, 57-65.
Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, Taliesin, 92, 33-41.
Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y nofel Gymraeg ôl-fodernaidd’, Y Traethodydd, 151, rhif 636, 5-24.
Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffydlon’, yn Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar, gol. John Rowlands (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.
Waugh, P. (gol.) (1992), Postmodernism: A Reader (Llundain: Arnold).

Ôl-foderniaeth

2018-11-08T10:49:28Z

Heather Williams: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae g...'

Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-strwythuraeth. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio moderniaeth ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio [[copi]] o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd realaeth, wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd moderniaeth yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau moderniaeth. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn La Condition postmoderne (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn La Condition postmoderne yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur Simulations (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith y beirniad felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu copi, neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y nouveau roman (nofel newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r nofel.

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g.. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn Simulations mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y nofel Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, Un Nos Ola Leuad (1961), Gareth Miles, Trefaelog (1989), Twm Miall Cyw Haul (1994) a Cyw Dôl (1995), Wiliam Owen Roberts, Bingo (1985) a Y Pla (1987) a Robin Llywelyn, Seren Wen ar Gefndir Gwyn (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn O Dan Lygad y Gestapo i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei nofel Seren Wen yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y nofel gan Angharad Price yn Rhwng Du a Gwyn (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r nofel ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r nofel Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol Tu Chwith a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn Taliesin yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o Taliesin mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan [[Dafydd]] mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

[[Llyfryddiaeth]]
Baudrillard, J. (1991), La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu (1991), cyfieithiwyd fel The Gulf War Did Not Take Place, gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).
Baudrillard, J. (1981), Simulacres et simulation (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel Simulacra and Simulation, gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).
Bertens, H. (1995), The Idea of the Postmodern: A History (Llundain, Routledge).
Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfacheu’, Barn 368, 26-27.
Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. [[Llythyr]] ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, Taliesin 93, 95-100.
Brooks, S. (2004), O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).
Butler, C. (2002), Postmodernism: A Very Short Introduction (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).
Dafydd, G. (1999), Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern, traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.
Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, Barn 365, 42-44.
Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, Taliesin, 92, 9-32.
Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, Golwg, t. 16.
Lyotard, J.-F. (1979), La Condition postmoderne: rapport sur le savoir (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel The Postmodern Condition: A Report on Knowledge (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).
Malpas, S. (2005), The Postmodern (Llundain: Routledge).
Price, A. (2002), Rhwng Du a Gwyn (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru).
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, Taliesin, 71, 57-65.
Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, Taliesin, 92, 33-41.
Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y nofel Gymraeg ôl-fodernaidd’, Y Traethodydd, 151, rhif 636, 5-24.
Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffydlon’, yn Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y Nofel Gymraeg Ddiweddar, gol. John Rowlands (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.
Waugh, P. (gol.) (1992), Postmodernism: A Reader (Llundain: Arnold).

Realaeth

2018-09-13T11:49:05Z

Heather Williams:

__NOAUTOLINKS__
Term yw Realaeth a ddefnyddir er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywyd fel y mae’n ymddangos i bobl yn eu bywyd beunyddiol. Ymddengys hynny yn weddol glir a syml, ond aiff y cysyniad yn fwy niwlog a chymhleth pan fydd pobl yn dechrau anghytuno ynglŷn â natur y real a bortreadir. Ai bywyd fel y mae’n ymddangos i ddynion o ddydd i ddydd yw’r real? Onid yw gwir ‘realiti’ bywyd dynol yn gorwedd islaw wyneb ein profiad ystrydebol, ac islaw ymddangosiadau twyllodrus y confensiynau cymdeithasol? Pan ofynnir y cwestiynau hyn y mae’r cysyniad o realaeth yn dechrau ymddatod.

Mae ymwneud â realiti bywyd yn rhan hanfodol o’r cysyniad o gelfyddyd. Ni ellid honni fod gweithiau celfyddydol y byd hynafol, fel ''Odyssey'' Homer, yn adlewyrchu realiti bywyd, heb sôn am weithiau mawrion yr oesoedd canol, fel ''La Divina Comedia'' Dante. Yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, cawn enghreifftiau digonol o ffresni profiad yng ngherddi Dafydd ap Gwilym ac o hylltra drygioni yng ngweledigaethau’r Bardd Cwsc. Sut bynnag, y gwahaniaeth rhwng celfyddyd y byd hynafol a’r oesoedd canol ar y naill law a chelfyddyd y byd modern ar y llall yw’r argyhoeddiad a gynyddai o ganol y 18g. bod gwirionedd i’w ddarganfod yn y profiad dynol ac mai celfyddyd yw’r cyfrwng i’w gyrraedd. Realaeth yw un o’r geiriau sy’n disgrifio’r modd o gyrraedd yr amcan hwnnw, rhywbeth sy’n perthyn i’r byd modern yn unig.

Deillia Realaeth, fel cysyniad yn ei ffurf bresennol, o ail ddegawd y 19g., pan y’i mabwysiadwyd i ddisgrifio llenyddiaeth a gyflwynai ddarlun gwir o fywyd cyfoes, gan osgoi goddrychedd eithafol Rhamantiaeth a’r Ddelfrydiaeth a gysylltwyd â chonfensiynau bywyd bwrgeisaidd. Yn y degawdau canlynol, yn Ffrainc ac wedyn yn Lloegr, ymddangosodd nifer o awduron a symbylwyd gan yr un awydd i ymestyn at y gwirionedd drwy gyfrwng portread ffyddlon, diffuant o’r byd o’u cwmpas. Y cyntaf o’r rhain oedd y Ffrancwr, Stendhal, ac fe’i dilynwyd gan Honoré de Balzac a Gustave Flaubert ac yn Lloegr gan Charles Dickens, William Makepeace Thackeray a George Elliot. Eto i gyd, ystyrir gan lawer mai’r nofelydd Rwsieg, Leo Tolstoi, awdur ''Rhyfel a Heddwch'', oedd yr awdur realaidd mwyaf.

Er ei fod i raddau’n adwaith yn erbyn goddrychedd Rhamantiaeth, y mae’n bwysig cydnabod bod llawer o brif elfennau Rhamantiaeth yn parhau yng ngwaith Realwyr y 19g. Y gwir yw bod y ddau fudiad celfyddydol hyn yn agweddau gwahanol ar yr un chwyldro cymdeithasol a symbylodd ddatblygiad diwylliant bwrgeisaidd yng nghanol y ganrif honno. Cydnabu’r beirniad Eric Auerbach ddwy brif elfen wreiddiol yn nofelau Stendhal: triniaeth ddifrifol o brofiad pobl gyffredin, yn cynnwys eu profiad goddrychol; a dadansoddiad o hanes cyfredol cymdeithas trwy gyfrwng y profiad hwnnw. Y tu ôl i’r ymdrech i ddatblygu a chydbwyso’r ddwy elfen hon sy’n gyffredin yng ngwaith yr awduron ‘Realaidd’ i gyd gwelir prif symbyliad awduron Rhamantaidd yr oes o’r blaen, sef yr ysfa i ddefnyddio celfyddyd i ymestyn at ddealltwriaeth o unoliaeth bywyd.

Mae absenoldeb yr ymdrech i gyrraedd at gydbwysedd ym mhrofiad yr unigolyn o’r byd allanol yn un o’r prif wahaniaethau rhwng nofelau realaidd y cyfnod rhwng 1830 a 1875 a gwaith y Naturiolwyr a ymddangosai yn negawdau ola’r ganrif. Ni ellid gwadu mai portreadu realiti bywyd yn fanwl a ffyddlon oedd amcan y Naturiolwyr, ond ysgrifenasant heb ddisgwyl darganfod na chytgord nac ystyr yn sylwedd y profiad dynol. Dewiswyd ganddynt, felly, bynciau a sefyllfaoedd a oedd yn eu galluogi i ddatgelu breuder bywyd a diymadferthedd yr unigolyn. Esbonia hynny pam fod yr awduron Naturiolaidd yn llwyddo llawer mwy â’r ddrama na’r Realwyr. Ochr-yn-ochr â nofelau Emile Zola, Guy de Maupassant a George Gissing, cofiwn hefyd ddramâu fel ''Y Gwaelodion'' Maxim Gorky, ''Y Gwehyddion'' Gerhart Hauptmann a ''Deffro’r Gwanwyn'' Frank Wedekind.

Yng nghyd-destun Cymru, Daniel Owen yw’r nofelydd sy’n cael ei gymharu ag awduron y mudiad realaidd, ond y mae’n ddiddorol nodi na lwyddai i greu ffuglen lle y mae’r elfennau goddrychol a gwrthrychol wedi’u cydbwyso’n effeithiol. Mae ei waith yn llawn o gymeriadau a allai fyw yn fodlon ym myd y nofelau realaidd, ond ni chredai eu creawdwr ei bod yn bosibl creu ffuglen ar sail eu profiad o’r byd.

Yn ogystal â llenyddiaeth, bu’r cysyniad o Realaeth yn bwysig mewn Arluniaeth yn negawdau canol y 19g. Yn Ffrainc, er enghraifft, yng ngwaith arlunwyr fel Camille Corot, Jean-François Millet ac, yn anad neb, Gustave Courbet, gwelwyd tuedd i ddewis pynciau sy’n cynnwys cymeriadau o ddosbarthiadau cyffredin a’u lleoli mewn cyd-destunau cyfoes. Yn Lloegr hefyd ceir rhai o briodoleddau Realaeth yng ngwaith yr arlunwyr a elwid yn ''Pre-Raphaelites'', sef Dante Gabriel Rossetti, Holman Hunt a John Everett Millais. Mae eu gwaith yn portreadu’n fanwl cyd-destunau naturiol a chymdeithasol. Y darlun y cyfeirir ato’n fwyaf aml yn y cyd-destun hwn yw ''Gwaith'' Ford Madox Brown, a gyfansoddwyd dros ddeuddeng mlynedd, rhwng 1852 ac 1865.

Erbyn diwedd y 19g., gwelir sawl mudiad celfyddydol newydd yn ymddangos sy’n gwrthryfela yn erbyn prif athrawiaethau Realaeth. Ym myd y ddrama ceir Mynegiadaeth sy’n ymwrthod â’r cysyniad mai adlewyrchu amodau’r byd cymdeithasol yw swyddogaeth celfyddyd. O ran arluniaeth a cherddoriaeth, ceir Argraffiadaeth a Symbolaeth ac mewn llenyddiaeth farddoniaeth symbolaidd awduron fel Stéphane Mallarmé a Paul Valéry, ynghyd â nofelau mwyaf y mudiad modernaidd, gan gynnwys gweithiau James Joyce a Marcel Proust sy’n gwyrdroi’r cysyniad bod unrhyw gytgord yn bosibl rhwng y gwirionedd a geir drwy gyfrwng celfyddyd a strwythurau bywyd cymdeithasol.

Nid yw dweud hynny’n awgrymu bod ffydd yr artist yng ngallu celfyddyd i’w ganiatáu i fynd i’r afael â realiti’n llai ar ddiwedd y 19g. nag yr oedd ar y dechrau, er bod seiliau athronyddol a chymdeithasol Realaeth wedi darfod yn llwyr. Y mae cred yr artist bod celfyddyd yn gyfrwng i gyrraedd yr unig wirionedd sydd ar gael ar y ddaear mor gryf ag y bu mewn unrhyw gyfnod ers diwedd y 18g.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Furst, L. R. (1992), ''Realism'' (London: Longman).

Levin, H. (1963), ''The Gates of Horn: A Study of Five French Realists'' (Oxford: Oxford University Press).

Morris, P. (2003), ''Realism'' (London: Routledge).

Williams, I. (1975), ''The Realist Novel in England. A Study in Development'' (London: Macmillan).
[[CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Iolo Morganwg

2018-08-20T08:27:18Z

Heather Williams:

Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg.

Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy?

Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol.

Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn <nowiki>teulu</nowiki> llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd.

Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa <nowiki>Dafydd</nowiki>, ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion ''Barddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> Ab Gwilym'', roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru.

Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y <nowiki>teulu</nowiki> Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos.

Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd.

Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. <nowiki>Testun</nowiki> balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn.

Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto.

'''Mary-Ann Constantine'''

==Llyfryddiaeth==

Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).

Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).

Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).

Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Iolo Morganwg

2018-08-20T08:23:25Z

Heather Williams:

Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg.

Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy?

Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol.

Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn <nowiki>teulu</nowiki> llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd.

Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa <nowiki>Dafydd</nowiki>, ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru.

Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y <nowiki>teulu</nowiki> Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos.

Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd.

Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. <nowiki>Testun</nowiki> balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn.

Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto.

'''Mary-Ann Constantine'''

==Llyfryddiaeth==

Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).

Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).

Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).

Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Iolo Morganwg

2018-08-20T08:22:05Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg.

Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy?

Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol.

Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn <nowiki>teulu</nowiki> llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd.

Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa <nowiki>Dafydd</nowiki>, ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru.

Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y [[teulu]] Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos.

Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd.

Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. [[Testun]] balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn.

Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto.

'''Mary-Ann Constantine'''

==Llyfryddiaeth==

Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).

Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).

Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).

Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Llif yr ymwybod

2018-08-20T07:56:29Z

Heather Williams:

Techneg [[naratif]] yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael ei rhoi gerbron y darllenydd drwy ddilyn trefn meddyliau’r cymeriad dengys nid yn unig yr hyn y mae’r cymeriad yn ei feddwl ond sut y mae’r cymeriad yn meddwl. Mae John Mullan, wrth drafod [[nofel]] sy’n defnyddio ‘llif yr ymwybod’, yn nodi bod darllenwyr yn dilyn ‘not just the unvoiced thoughts of a character . . . but the leaps of association that connect those thoughts’. Gellir adnabod y dechneg weithiau drwy sylwi ar nodweddion megis gwyro oddi wrth reolau cystrawennol a gramadegol neu gymysgu digwyddiadau’r gorffennol a’r presennol.

Er bod modd olrhain llif yr ymwybod mewn llenyddiaeth i’r 19g. ac i weithiau megis ''Les Lauriers sont coupés'' (1887) gan Édouard Dujardin (1861-1949), gellir dweud i’r dechneg ddatblygu yn yr 20g. o ganlyniad i ddylanwad damcaniaethau Sigmund Freud (1856-1939)
ac ymwybyddiaeth newydd o'r meddwl dynol fel y'i disgrifiwyd gan yr athronydd a’r seicolegydd Americanaidd William James (1842-1910), sef fel cyflwr lle nad oes ffiniau rhwng digwyddiadau’r gorffennol a'r presennol. Dadleuwyd hefyd bod y twf ym mhoblogrwydd y dechneg yn ymateb i’r ymdeimlad o bryder a cholled a deimlwyd wedi’r rhyfeloedd byd. Nid oedd technegau [[naratif]] y 19g. bellach yn addas i adlewyrchu’r argyfwng meddyliol na’r ymwybyddiaeth fodern o fecanwaith y meddwl, ac felly roedd angen darganfod technegau newydd.

Arbrofodd Dorothy Richardson (1873-1957) gyda’r fonolog fewnol fel ffordd o gynrychioli meddyliau cymeriad yn ei chyfres o nofelau ''Pilgrimage'', ond Virginia Woolf (1882-1941) a sylweddolodd fod angen datblygu’r mynegiant er mwyn adlewyrchu prosesau’r meddwl mewn modd mwy credadwy. Roedd hynny’n cynnwys addasu’r iaith, y gystrawen, strwythur y frawddeg a chonfensiynau llenyddol. Yn ôl Leech a Short: ‘one of the major concerns of the novelist for the last hundred years or more has been how to present vividly the flow of thought through a character’s mind.’

Yng Nghymru, gyda dyfodiad nofelau a roddai pwyslais ar ymwybyddiaeth fewnol, bu ymateb yn erbyn testunau a oedd yn rhy drefnus eu strwythur wrth drafod problemau seicolegol. Dywedodd Islwyn Ffowc Elis wrth drafod ''Tywyll Heno'' gan Kate Roberts yn 1962: 'amheus gen i a ellir cyfleu gwallgofrwydd o fewn ffrâm synhwyrgall y [[nofel]] naturiolaidd'. Amheuai a oedd y strwythur yn cyd-fynd â'r stori, 'Onid yw'r pictiwr yn cyfarth ar y ffrâm?' O ran technegau traethu arloesodd Caradog Prichard yn ei [[nofel]] ''Un Nos Ola Leuad'' yn 1961. Dadleuwyd bod y strwythur a’r [[arddull]] yn cyd-fynd â phrif thema'r [[nofel]], sef gwallgofrwydd. Dywedodd Gerwyn Williams amdani:
Fe lwyddodd Caradog Prichard i oresgyn problem greadigol… drwy fabwysiadu technegau modernaidd - llif yr ymwybod a’r ymson mewnol - i gyfleu byd lloerig ''Un Nos Ola Leuad''.
Mae'r [[nofel]] ar wasgar o ran cronoleg gan ei bod yn dilyn yr hyn a ddaw o archif meddyliau’r prif gymeriad. Cymharwyd y gwaith â gwaith yr awdur a gysylltir yn anad neb â thechneg llif yr ymwybod, sef James Joyce (1882-1941). Wrth drafod nodweddion cystrawennol Joyce yn ei nofel ''Ulysses'' (1922), meddai Leech a Short: ‘It is the truncated quality of the sentences and the sudden associative changes of topic which give the impression that the thoughts are half-formed and fairly inchoate.’

Nofel Gymraeg arall y cyfeiriwyd ati fel un ‘Joyceaidd’ yw ''Mae Theomemphus yn Hen'' (1977) gan <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands (1931-2001). Mae plot y nofel yn weddol syml ond fe’i cyfoethogir gan ei gwead. Edrych yn ôl dros brofiadau a wna’r nofel ond ni ddychwela i’r gorffennol yn iawn, gan mai’r broses o gofio ei hun a bortreadir. O ganlyniad neidia’r nofel o un cyfnod i’r llall er mwyn adlewyrchu meddyliau’r traethydd yn y foment honno. Wrth sôn am ymwybyddiaeth y cymeriadau mewn nofel ‘lif yr ymwybod’ o’r fath, esbonia Robert Humphreys: ‘their consciousness’ serves as a screen on which the material in these novels is presented.’ Trwy hyn, yn nofel <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands, down i ddeall effaith ymadawiad tad y traethydd pan oedd yn blentyn arno fel oedolyn. Trwy'r dechneg cyflwynir dryswch y traethydd yn brwydro gyda’i atgofion cynnar ac yn cysylltu digwyddiadau gydag atgofion a meddyliau o’i blentyndod.

Mewn nofelau seicolegol, lle mae’r ymwybod ffuglennol yn cael y sylw, mae yna amrywiaeth eang i’r modd y caiff llif yr ymwybod hwnnw ei draethu. Nid un dull penodol ‘llif yr ymwybod’ a geir, ond sawl techneg wahanol.

Catrin Heledd Richards

==Llyfryddiaeth==

Elis, I. (1962), ‘Tywyll Heno’, ''Lleufer'', Cyfrol XVIII, rhif 4, 178-182.

Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California Press).

Joyce, J. (1933), ''Ulysses'' (Hamburg: Odyssey Press).

Leech, G. a Short, M. (1981), ''Style in Fiction'' (London & New York: Longman).

Mullan, J. (2006), ''How Novels Work'' (Oxford: Oxford University Press).

Rowlands, D. (1977), ''Mae Theomemphus yn Hen'' (Llandybïe: Gwasg Salesbury, 1977).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Llif yr ymwybod

2018-08-02T10:23:49Z

Heather Williams:

Techneg [[naratif]] yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael ei rhoi gerbron y darllenydd drwy ddilyn trefn meddyliau’r cymeriad dengys nid yn unig yr hyn y mae’r cymeriad yn ei feddwl ond sut y mae’r cymeriad yn meddwl. Mae John Mullan, wrth drafod [[nofel]] sy’n defnyddio ‘llif yr ymwybod’, yn nodi bod darllenwyr yn dilyn ‘not just the unvoiced thoughts of a character . . . but the leaps of association that connect those thoughts’. Gellir adnabod y dechneg weithiau drwy sylwi ar nodweddion megis gwyro oddi wrth reolau cystrawennol a gramadegol neu gymysgu digwyddiadau’r gorffennol a’r presennol.

Er bod modd olrhain llif yr ymwybod mewn llenyddiaeth i’r 19g. ac i weithiau megis ''Les Lauriers sont coupés'' (1887) gan Édouard Dujardin (1861-1949), gellir dweud i’r dechneg ddatblygu yn yr 20g. o ganlyniad i ddylanwad damcaniaethau Sigmund Freud (1856-1939)
ac ymwybyddiaeth newydd o'r meddwl dynol fel y'i disgrifiwyd gan yr athronydd a’r seicolegydd Americanaidd William James (1842-1910), sef fel cyflwr lle nad oes ffiniau rhwng digwyddiadau’r gorffennol a'r presennol. Dadleuwyd hefyd bod y twf ym mhoblogrwydd y dechneg yn ymateb i’r ymdeimlad o bryder a cholled a deimlwyd wedi’r rhyfeloedd byd. Nid oedd technegau [[naratif]] y 19g. bellach yn addas i adlewyrchu’r argyfwng meddyliol na’r ymwybyddiaeth fodern o fecanwaith y meddwl, ac felly roedd angen darganfod technegau newydd.

Arbrofodd Dorothy Richardson (1873-1957) gyda’r fonolog fewnol fel ffordd o gynrychioli meddyliau cymeriad yn ei chyfres o nofelau ''Pilgrimage'', ond Virginia Woolf (1882-1941) a sylweddolodd fod angen datblygu’r mynegiant er mwyn adlewyrchu prosesau’r meddwl mewn modd mwy credadwy. Roedd hynny’n cynnwys addasu’r iaith, y gystrawen, strwythur y frawddeg a chonfensiynau llenyddol. Yn ôl Leech a Short: ‘one of the major concerns of the novelist for the last hundred years or more has been how to present vividly the flow of thought through a character’s mind.’

Yng Nghymru, gyda dyfodiad nofelau a roddai pwyslais ar ymwybyddiaeth fewnol, bu ymateb yn erbyn testunau a oedd yn rhy drefnus eu strwythur wrth drafod problemau seicolegol. Dywedodd Islwyn Ffowc Elis wrth drafod ''Tywyll Heno'' gan Kate Roberts yn 1962: 'amheus gen i a ellir cyfleu gwallgofrwydd o fewn ffrâm synhwyrgall y [[nofel]] naturiolaidd'. Amheuai a oedd y strwythur yn cyd-fynd â'r stori, 'Onid yw'r pictiwr yn cyfarth ar y ffrâm?' O ran technegau traethu arloesodd Caradog Prichard yn ei [[nofel]] ''Un Nos Ola Leuad'' yn 1961. Dadleuwyd bod y strwythur a’r [[arddull]] yn cyd-fynd â phrif thema'r [[nofel]], sef gwallgofrwydd. Dywedodd Gerwyn Williams amdani:
Fe lwyddodd Caradog Prichard i oresgyn problem greadigol… drwy fabwysiadu technegau modernaidd - llif yr ymwybod a’r ymson mewnol - i gyfleu byd lloerig ''Un Nos Ola Leuad''.
Mae'r nofel ar wasgar o ran cronoleg gan ei bod yn dilyn yr hyn a ddaw o archif meddyliau’r prif gymeriad. Cymharwyd y gwaith â gwaith yr awdur a gysylltir yn anad neb â thechneg llif yr ymwybod, sef James Joyce (1882-1941). Wrth drafod nodweddion cystrawennol Joyce yn ei nofel ''Ulysses'' (1922), meddai Leech a Short: ‘It is the truncated quality of the sentences and the sudden associative changes of topic which give the impression that the thoughts are half-formed and fairly inchoate.’

Nofel Gymraeg arall y cyfeiriwyd ati fel un ‘Joyceaidd’ yw ''Mae Theomemphus yn Hen'' (1977) gan <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands (1931-2001). Mae plot y nofel yn weddol syml ond fe’i cyfoethogir gan ei gwead. Edrych yn ôl dros brofiadau a wna’r nofel ond ni ddychwela i’r gorffennol yn iawn, gan mai’r broses o gofio ei hun a bortreadir. O ganlyniad neidia’r nofel o un cyfnod i’r llall er mwyn adlewyrchu meddyliau’r traethydd yn y foment honno. Wrth sôn am ymwybyddiaeth y cymeriadau mewn nofel ‘lif yr ymwybod’ o’r fath, esbonia Robert Humphreys: ‘their consciousness’ serves as a screen on which the material in these novels is presented.’ Trwy hyn, yn nofel <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands, down i ddeall effaith ymadawiad tad y traethydd pan oedd yn blentyn arno fel oedolyn. Trwy'r dechneg cyflwynir dryswch y traethydd yn brwydro gyda’i atgofion cynnar ac yn cysylltu digwyddiadau gydag atgofion a meddyliau o’i blentyndod.

Mewn nofelau seicolegol, lle mae’r ymwybod ffuglennol yn cael y sylw, mae yna amrywiaeth eang i’r modd y caiff llif yr ymwybod hwnnw ei draethu. Nid un dull penodol ‘llif yr ymwybod’ a geir, ond sawl techneg wahanol.

==Llyfryddiaeth==

Elis, I. (1962), ‘Tywyll Heno’, ''Lleufer'', Cyfrol XVIII, rhif 4, 178-182.

Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California Press).

Joyce, J. (1933), ''Ulysses'' (Hamburg: Odyssey Press).

Leech, G. a Short, M. (1981), ''Style in Fiction'' (London & New York: Longman).

Mullan, J. (2006), ''How Novels Work'' (Oxford: Oxford University Press).

Rowlands, D. (1977), ''Mae Theomemphus yn Hen'' (Llandybïe: Gwasg Salesbury, 1977).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Llif yr ymwybod

2018-08-02T09:48:17Z

Heather Williams:

Techneg [[naratif]] yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael ei rhoi gerbron y darllenydd drwy ddilyn trefn meddyliau’r cymeriad dengys nid yn unig yr hyn y mae’r cymeriad yn ei feddwl ond sut y mae’r cymeriad yn meddwl. Mae John Mullan, wrth drafod [[nofel]] sy’n defnyddio ‘llif yr ymwybod’, yn nodi bod darllenwyr yn dilyn ‘not just the unvoiced thoughts of a character . . . but the leaps of association that connect those thoughts’. Gellir adnabod y dechneg weithiau drwy sylwi ar nodweddion megis gwyro oddi wrth reolau cystrawennol a gramadegol neu gymysgu digwyddiadau’r gorffennol a’r presennol.

Er bod modd olrhain llif yr ymwybod mewn llenyddiaeth i’r 19g. ac i weithiau megis Les Lauriers sont coupés (1887) gan Édouard Dujardin (1861-1949), gellir dweud i’r dechneg ddatblygu yn yr 20g. o ganlyniad i ddylanwad damcaniaethau Sigmund Freud (1856-1939)
ac ymwybyddiaeth newydd o'r meddwl dynol fel y'i disgrifiwyd gan yr athronydd a’r seicolegydd Americanaidd William James (1842-1910), sef fel cyflwr lle nad oes ffiniau rhwng digwyddiadau’r gorffennol a'r presennol. Dadleuwyd hefyd bod y twf ym mhoblogrwydd y dechneg yn ymateb i’r ymdeimlad o bryder a cholled a deimlwyd wedi’r rhyfeloedd byd. Nid oedd technegau [[naratif]] y 19g. bellach yn addas i adlewyrchu’r argyfwng meddyliol na’r ymwybyddiaeth fodern o fecanwaith y meddwl, ac felly roedd angen darganfod technegau newydd.

Arbrofodd Dorothy Richardson (1873-1957) gyda’r fonolog fewnol fel ffordd o gynrychioli meddyliau cymeriad yn ei chyfres o nofelau Pilgrimage, ond Virginia Woolf (1882-1941) a sylweddolodd fod angen datblygu’r mynegiant er mwyn adlewyrchu prosesau’r meddwl mewn modd mwy credadwy. Roedd hynny’n cynnwys addasu’r iaith, y gystrawen, strwythur y frawddeg a chonfensiynau llenyddol. Yn ôl Leech a Short: ‘one of the major concerns of the novelist for the last hundred years or more has been how to present vividly the flow of thought through a character’s mind.’

Yng Nghymru, gyda dyfodiad nofelau a roddai pwyslais ar ymwybyddiaeth fewnol, bu ymateb yn erbyn testunau a oedd yn rhy drefnus eu strwythur wrth drafod problemau seicolegol. Dywedodd Islwyn Ffowc Elis wrth drafod Tywyll Heno gan Kate Roberts yn 1962: 'amheus gen i a ellir cyfleu gwallgofrwydd o fewn ffrâm synhwyrgall y [[nofel]] naturiolaidd'. Amheuai a oedd y strwythur yn cyd-fynd â'r stori, 'Onid yw'r pictiwr yn cyfarth ar y ffrâm?' O ran technegau traethu arloesodd Caradog Prichard yn ei [[nofel]] Un Nos Ola Leuad yn 1961. Dadleuwyd bod y strwythur a’r [[arddull]] yn cyd-fynd â phrif thema'r nofel, sef gwallgofrwydd. Dywedodd Gerwyn Williams amdani:
Fe lwyddodd Caradog Prichard i oresgyn problem greadigol… drwy fabwysiadu technegau modernaidd - llif yr ymwybod a’r ymson mewnol - i gyfleu byd lloerig Un Nos Ola Leuad.
Mae'r nofel ar wasgar o ran cronoleg gan ei bod yn dilyn yr hyn a ddaw o archif meddyliau’r prif gymeriad. Cymharwyd y gwaith â gwaith yr awdur a gysylltir yn anad neb â thechneg llif yr ymwybod, sef James Joyce (1882-1941). Wrth drafod nodweddion cystrawennol Joyce yn ei nofel Ulysses (1922), meddai Leech a Short: ‘It is the truncated quality of the sentences and the sudden associative changes of topic which give the impression that the thoughts are half-formed and fairly inchoate.’

Nofel Gymraeg arall y cyfeiriwyd ati fel un ‘Joyceaidd’ yw Mae Theomemphus yn Hen (1977) gan <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands (1931-2001). Mae plot y nofel yn weddol syml ond fe’i cyfoethogir gan ei gwead. Edrych yn ôl dros brofiadau a wna’r nofel ond ni ddychwela i’r gorffennol yn iawn, gan mai’r broses o gofio ei hun a bortreadir. O ganlyniad neidia’r nofel o un cyfnod i’r llall er mwyn adlewyrchu meddyliau’r traethydd yn y foment honno. Wrth sôn am ymwybyddiaeth y cymeriadau mewn nofel ‘lif yr ymwybod’ o’r fath, esbonia Robert Humphreys: ‘their consciousness’ serves as a screen on which the material in these novels is presented.’ Trwy hyn, yn nofel <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands, down i ddeall effaith ymadawiad tad y traethydd pan oedd yn blentyn arno fel oedolyn. Trwy'r dechneg cyflwynir dryswch y traethydd yn brwydro gyda’i atgofion cynnar ac yn cysylltu digwyddiadau gydag atgofion a meddyliau o’i blentyndod.

Mewn nofelau seicolegol, lle mae’r ymwybod ffuglennol yn cael y sylw, mae yna amrywiaeth eang i’r modd y caiff llif yr ymwybod hwnnw ei draethu. Nid un dull penodol ‘llif yr ymwybod’ a geir, ond sawl techneg wahanol.

==Llyfryddiaeth==

Elis, I. (1962), ‘Tywyll Heno’, ''Lleufer'', Cyfrol XVIII, rhif 4, 178-182.

Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California Press).

Joyce, J. (1933), ''Ulysses'' (Hamburg: Odyssey Press).

Leech, G. a Short, M. (1981), ''Style in Fiction'' (London & New York: Longman).

Mullan, J. (2006), ''How Novels Work'' (Oxford: Oxford University Press).

Rowlands, D. (1977), ''Mae Theomemphus yn Hen'' (Llandybïe: Gwasg Salesbury, 1977).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Llif yr ymwybod

2018-08-02T09:46:26Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Techneg [[naratif]] yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael ei rhoi gerbron y darllenydd drwy ddilyn trefn meddyliau’r cymeriad dengys nid yn unig yr hyn y mae’r cymeriad yn ei feddwl ond sut y mae’r cymeriad yn meddwl. Mae John Mullan, wrth drafod [[nofel]] sy’n defnyddio ‘llif yr ymwybod’, yn nodi bod darllenwyr yn dilyn ‘not just the unvoiced thoughts of a character . . . but the leaps of association that connect those thoughts’. Gellir adnabod y dechneg weithiau drwy sylwi ar nodweddion megis gwyro oddi wrth reolau cystrawennol a gramadegol neu gymysgu digwyddiadau’r gorffennol a’r presennol.

Er bod modd olrhain llif yr ymwybod mewn llenyddiaeth i’r 19g. ac i weithiau megis Les Lauriers sont coupés (1887) gan Édouard Dujardin (1861-1949), gellir dweud i’r dechneg ddatblygu yn yr 20g. o ganlyniad i ddylanwad damcaniaethau Sigmund Freud (1856-1939)
ac ymwybyddiaeth newydd o'r meddwl dynol fel y'i disgrifiwyd gan yr athronydd a’r seicolegydd Americanaidd William James (1842-1910), sef fel cyflwr lle nad oes ffiniau rhwng digwyddiadau’r gorffennol a'r presennol. Dadleuwyd hefyd bod y twf ym mhoblogrwydd y dechneg yn ymateb i’r ymdeimlad o bryder a cholled a deimlwyd wedi’r rhyfeloedd byd. Nid oedd technegau [[naratif]] y 19g. bellach yn addas i adlewyrchu’r argyfwng meddyliol na’r ymwybyddiaeth fodern o fecanwaith y meddwl, ac felly roedd angen darganfod technegau newydd.

Arbrofodd Dorothy Richardson (1873-1957) gyda’r fonolog fewnol fel ffordd o gynrychioli meddyliau cymeriad yn ei chyfres o nofelau Pilgrimage, ond Virginia Woolf (1882-1941) a sylweddolodd fod angen datblygu’r mynegiant er mwyn adlewyrchu prosesau’r meddwl mewn modd mwy credadwy. Roedd hynny’n cynnwys addasu’r iaith, y gystrawen, strwythur y frawddeg a chonfensiynau llenyddol. Yn ôl Leech a Short: ‘one of the major concerns of the novelist for the last hundred years or more has been how to present vividly the flow of thought through a character’s mind.’

Yng Nghymru, gyda dyfodiad nofelau a roddai pwyslais ar ymwybyddiaeth fewnol, bu ymateb yn erbyn testunau a oedd yn rhy drefnus eu strwythur wrth drafod problemau seicolegol. Dywedodd Islwyn Ffowc Elis wrth drafod Tywyll Heno gan Kate Roberts yn 1962: 'amheus gen i a ellir cyfleu gwallgofrwydd o fewn ffrâm synhwyrgall y [[nofel]] naturiolaidd'. Amheuai a oedd y strwythur yn cyd-fynd â'r stori, 'Onid yw'r pictiwr yn cyfarth ar y ffrâm?' O ran technegau traethu arloesodd Caradog Prichard yn ei nofel Un Nos Ola Leuad yn 1961. Dadleuwyd bod y strwythur a’r [[arddull]] yn cyd-fynd â phrif thema'r nofel, sef gwallgofrwydd. Dywedodd Gerwyn Williams amdani:
Fe lwyddodd Caradog Prichard i oresgyn problem greadigol… drwy fabwysiadu technegau modernaidd - llif yr ymwybod a’r ymson mewnol - i gyfleu byd lloerig Un Nos Ola Leuad.
Mae'r nofel ar wasgar o ran cronoleg gan ei bod yn dilyn yr hyn a ddaw o archif meddyliau’r prif gymeriad. Cymharwyd y gwaith â gwaith yr awdur a gysylltir yn anad neb â thechneg llif yr ymwybod, sef James Joyce (1882-1941). Wrth drafod nodweddion cystrawennol Joyce yn ei nofel Ulysses (1922), meddai Leech a Short: ‘It is the truncated quality of the sentences and the sudden associative changes of topic which give the impression that the thoughts are half-formed and fairly inchoate.’

Nofel Gymraeg arall y cyfeiriwyd ati fel un ‘Joyceaidd’ yw Mae Theomemphus yn Hen (1977) gan [[Dafydd]] Rowlands (1931-2001). Mae plot y nofel yn weddol syml ond fe’i cyfoethogir gan ei gwead. Edrych yn ôl dros brofiadau a wna’r nofel ond ni ddychwela i’r gorffennol yn iawn, gan mai’r broses o gofio ei hun a bortreadir. O ganlyniad neidia’r nofel o un cyfnod i’r llall er mwyn adlewyrchu meddyliau’r traethydd yn y foment honno. Wrth sôn am ymwybyddiaeth y cymeriadau mewn nofel ‘lif yr ymwybod’ o’r fath, esbonia Robert Humphreys: ‘their consciousness’ serves as a screen on which the material in these novels is presented.’ Trwy hyn, yn nofel [[Dafydd]] Rowlands, down i ddeall effaith ymadawiad tad y traethydd pan oedd yn blentyn arno fel oedolyn. Trwy'r dechneg cyflwynir dryswch y traethydd yn brwydro gyda’i atgofion cynnar ac yn cysylltu digwyddiadau gydag atgofion a meddyliau o’i blentyndod.

Mewn nofelau seicolegol, lle mae’r ymwybod ffuglennol yn cael y sylw, mae yna amrywiaeth eang i’r modd y caiff llif yr ymwybod hwnnw ei draethu. Nid un dull penodol ‘llif yr ymwybod’ a geir, ond sawl techneg wahanol.

==Llyfryddiaeth==

Elis, I. (1962), ‘Tywyll Heno’, ''Lleufer'', Cyfrol XVIII, rhif 4, 178-182.

Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California Press).

Joyce, J. (1933), ''Ulysses'' (Hamburg: Odyssey Press).

Leech, G. a Short, M. (1981), ''Style in Fiction'' (London & New York: Longman).

Mullan, J. (2006), ''How Novels Work'' (Oxford: Oxford University Press).

Rowlands, D. (1977), ''Mae Theomemphus yn Hen'' (Llandybïe: Gwasg Salesbury, 1977).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Llif yr ymwybod

2018-08-02T09:45:07Z

Heather Williams: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Techneg naratif yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael...'

Techneg [[naratif]] yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael ei rhoi gerbron y darllenydd drwy ddilyn trefn meddyliau’r cymeriad dengys nid yn unig yr hyn y mae’r cymeriad yn ei feddwl ond sut y mae’r cymeriad yn meddwl. Mae John Mullan, wrth drafod [[nofel]] sy’n defnyddio ‘llif yr ymwybod’, yn nodi bod darllenwyr yn dilyn ‘not just the unvoiced thoughts of a character . . . but the leaps of association that connect those thoughts’. Gellir adnabod y dechneg weithiau drwy sylwi ar nodweddion megis gwyro oddi wrth reolau cystrawennol a gramadegol neu gymysgu digwyddiadau’r gorffennol a’r presennol.

Er bod modd olrhain llif yr ymwybod mewn llenyddiaeth i’r 19g. ac i weithiau megis Les Lauriers sont coupés (1887) gan Édouard Dujardin (1861-1949), gellir dweud i’r dechneg ddatblygu yn yr 20g. o ganlyniad i ddylanwad damcaniaethau Sigmund Freud (1856-1939)
ac ymwybyddiaeth newydd o'r meddwl dynol fel y'i disgrifiwyd gan yr athronydd a’r seicolegydd Americanaidd William James (1842-1910), sef fel cyflwr lle nad oes ffiniau rhwng digwyddiadau’r gorffennol a'r presennol. Dadleuwyd hefyd bod y twf ym mhoblogrwydd y dechneg yn ymateb i’r ymdeimlad o bryder a cholled a deimlwyd wedi’r rhyfeloedd byd. Nid oedd technegau naratif y 19g. bellach yn addas i adlewyrchu’r argyfwng meddyliol na’r ymwybyddiaeth fodern o fecanwaith y meddwl, ac felly roedd angen darganfod technegau newydd.

Arbrofodd Dorothy Richardson (1873-1957) gyda’r fonolog fewnol fel ffordd o gynrychioli meddyliau cymeriad yn ei chyfres o nofelau Pilgrimage, ond Virginia Woolf (1882-1941) a sylweddolodd fod angen datblygu’r mynegiant er mwyn adlewyrchu prosesau’r meddwl mewn modd mwy credadwy. Roedd hynny’n cynnwys addasu’r iaith, y gystrawen, strwythur y frawddeg a chonfensiynau llenyddol. Yn ôl Leech a Short: ‘one of the major concerns of the novelist for the last hundred years or more has been how to present vividly the flow of thought through a character’s mind.’

Yng Nghymru, gyda dyfodiad nofelau a roddai pwyslais ar ymwybyddiaeth fewnol, bu ymateb yn erbyn testunau a oedd yn rhy drefnus eu strwythur wrth drafod problemau seicolegol. Dywedodd Islwyn Ffowc Elis wrth drafod Tywyll Heno gan Kate Roberts yn 1962: 'amheus gen i a ellir cyfleu gwallgofrwydd o fewn ffrâm synhwyrgall y nofel naturiolaidd'. Amheuai a oedd y strwythur yn cyd-fynd â'r stori, 'Onid yw'r pictiwr yn cyfarth ar y ffrâm?' O ran technegau traethu arloesodd Caradog Prichard yn ei nofel Un Nos Ola Leuad yn 1961. Dadleuwyd bod y strwythur a’r [[arddull]] yn cyd-fynd â phrif thema'r nofel, sef gwallgofrwydd. Dywedodd Gerwyn Williams amdani:
Fe lwyddodd Caradog Prichard i oresgyn problem greadigol… drwy fabwysiadu technegau modernaidd - llif yr ymwybod a’r ymson mewnol - i gyfleu byd lloerig Un Nos Ola Leuad.
Mae'r nofel ar wasgar o ran cronoleg gan ei bod yn dilyn yr hyn a ddaw o archif meddyliau’r prif gymeriad. Cymharwyd y gwaith â gwaith yr awdur a gysylltir yn anad neb â thechneg llif yr ymwybod, sef James Joyce (1882-1941). Wrth drafod nodweddion cystrawennol Joyce yn ei nofel Ulysses (1922), meddai Leech a Short: ‘It is the truncated quality of the sentences and the sudden associative changes of topic which give the impression that the thoughts are half-formed and fairly inchoate.’

Nofel Gymraeg arall y cyfeiriwyd ati fel un ‘Joyceaidd’ yw Mae Theomemphus yn Hen (1977) gan [[Dafydd]] Rowlands (1931-2001). Mae plot y nofel yn weddol syml ond fe’i cyfoethogir gan ei gwead. Edrych yn ôl dros brofiadau a wna’r nofel ond ni ddychwela i’r gorffennol yn iawn, gan mai’r broses o gofio ei hun a bortreadir. O ganlyniad neidia’r nofel o un cyfnod i’r llall er mwyn adlewyrchu meddyliau’r traethydd yn y foment honno. Wrth sôn am ymwybyddiaeth y cymeriadau mewn nofel ‘lif yr ymwybod’ o’r fath, esbonia Robert Humphreys: ‘their consciousness’ serves as a screen on which the material in these novels is presented.’ Trwy hyn, yn nofel Dafydd Rowlands, down i ddeall effaith ymadawiad tad y traethydd pan oedd yn blentyn arno fel oedolyn. Trwy'r dechneg cyflwynir dryswch y traethydd yn brwydro gyda’i atgofion cynnar ac yn cysylltu digwyddiadau gydag atgofion a meddyliau o’i blentyndod.

Mewn nofelau seicolegol, lle mae’r ymwybod ffuglennol yn cael y sylw, mae yna amrywiaeth eang i’r modd y caiff llif yr ymwybod hwnnw ei draethu. Nid un dull penodol ‘llif yr ymwybod’ a geir, ond sawl techneg wahanol.

==Llyfryddiaeth==

Elis, I. (1962), ‘Tywyll Heno’, ''Lleufer'', Cyfrol XVIII, rhif 4, 178-182.

Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California Press).

Joyce, J. (1933), ''Ulysses'' (Hamburg: Odyssey Press).

Leech, G. a Short, M. (1981), ''Style in Fiction'' (London & New York: Longman).

Mullan, J. (2006), ''How Novels Work'' (Oxford: Oxford University Press).

Rowlands, D. (1977), ''Mae Theomemphus yn Hen'' (Llandybïe: Gwasg Salesbury, 1977).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Ôl-drefedigaethedd

2018-07-27T11:08:26Z

Heather Williams:

{{DEFAULTSORT:Ol-drefedigaethedd}}Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedigaethu ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethedig. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef yn fras y mannau hynny sydd yn dioddef cael eu hecsbloetio yn economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15-20g. a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a hiliaeth, ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs trefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y disgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion, a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol sydd rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei diwylliant datblygedig gyda’r cyrion cyntefig.

Ym maes beirniadaeth lenyddol, mae beirniaid ôl-drefedigaethol yn archwilio effeithiau’r profiad trefedigaethol ar gynnyrch llenyddol, yn arbennig effaith y disgwrs trefedigaethol. Ymddangosodd y term fel ffordd i ddisgrifio ac astudio yr hyn a elwir yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, sef llenyddiaeth yr ardaloedd a ddaeth yn annibynnol o’r ymerodraethau Ewropeaidd wedi’r Ail Ryfel B yd. Er y gellid olrhain seiliau’r maes yn ôl i symudiadau ''Négritude'' y 1930au, neu ddatblygiad maes ‘llenyddiaith y Gymanwlad’ yn y prifysgolion Ewropeaidd, a gweithiau fel ''Orientalism'' gan Edward Said (1978), datblygodd y maes o ddifri yn sgil cyhoeddi ''The Empire Writes Back'' gan Bill Ashcroft, Gareth Griffiths a Helen Tiffin yn 1989, a ''Culture and Imperialism'' gan Edward Said yn 1993. Daeth ôl-drefedigaethedd i gynnwys ffordd o ddarllen testunau sy’n cynnig darlleniadau newydd o waith llenyddol ‘clasurol’ yr ymerodraethau eu hunain, ac i ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol. Mae’n cynnig ffordd o drafod dewisiadau ieithyddol llenorion mewn cymunedau sy’n amlieithog yn sgil trefedigaethu, a lle ceir anghyfartaledd rhwng statws ieithoedd brodorol a threfedigaethol. Caiff ei ddefnyddio hefyd fel fframwaith i ymdrin â llenyddiaeth gan gymunedau o aneddfeydd gwladfawyr [''settler colonies''], ac i astudio llenyddiaeth gwledydd fel Cymru, Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill sydd â hanes o drefedigaethedd ond nad ydynt yn ffitio’r un patrwm â threfedigaethau ymerodraethau’r 15-20g. Y mae ardaloedd fel Cymru ac Iwerddon wedi bod yn destun anghytuno, fodd bynnag, gyda rhai yn dadlau bod eu cynnwys o fewn maes ôl-drefedigaethedd yn gor-ehangu’r maes, gan arwain at gynnig cymariaethau annilys. Dadleuir bod cynnwys llenyddiaeth gan bobl o dras Ewropeaidd yn diystyru pwysigrwydd hierarchaeth hiliol o fewn y disgwrs trefedigaethol.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae tuedd i’w ystyried fel astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neo-drefedigaethedd, a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn, wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909-1972) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, cyfalafiaeth ac ymerodraethedd diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi diwedd ymerodraeth ffurfiol. I’r perwyl hwn, yn Saesneg, gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol, a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei ysgrif ‘Bardd arallwlad: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’.

==Beirniadaeth Lenyddol==

Datblygodd beirniadaeth ôl-drefedigaethol dan ddylanwad beirniadaeth ôl-strwythurol, felly mae darlleniadau dadadeiladol o destunau yn elfen gyffredin o’r math yma o feirniadaeth. Bu meysydd seicoleg a Marcsiaeth hefyd yn ddylanwadau cryf, ac yn fwy diweddar mae ffeministiaeth ac [[ecofeirniadaeth]] wedi chwarae eu rhan hefyd. Dyma gynnig trosolwg ar rai o’r syniadau allweddol yn natblygiad y maes.

Un o’r rhai cyntaf i fynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd Frantz Fanon (1925-1961). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliol ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Ymladdodd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r hiliaeth a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd ''Peau noire, Masques blancs'' [Wynebau du, mygydau gwyn] yn 1952 a ''Les Damnés de la Terre'' [Trueiniaid y ddaear] yn 1961. Roedd y cysyniad o hunan-aralliad [''self-alienation''] (term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut yr oedd yr hunaniaeth ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith trefedigaethol i’r graddau fod pobl ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch llenyddol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935-2003) yn ei gyfrol ''Orientalism'' (1978), gan ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol hwnnw yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913-2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddo yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu yr ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said caiff yr ‘Orient’ ei greu gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ yr ‘Orient’. Amlyga waith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar sut y dychmygir realiti.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdrawiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K Bhabha (1949- ) yn un o’r rhai a ddatblygodd y syniad o gymysgrywedd (neu hybridedd). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â datblygu cysyniadau fel cymysgrywedd. Yn ei gyfrol ''The Location of Culture'' (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau yn cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethedig yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar sut y cynrychiolir cymunedau a ddioddefodd yn sgil trefedigaeth yw trwy gysyniad yr Isradd (''Subaltern''), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891-1937) ar hegemoni diwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd ei waith yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942-), hefyd o’r India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a Marcsiaeth, mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â sut mae’r ‘subaltern’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o sefydliadau diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all yr isradd fyth siarad a chynrychioli hi ei hun.

==Llenyddiaeth ôl-drefedigaethol==

Datblygodd llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn bennaf yn y cyfnod wedi’r ail ryfel byd, wrth i’r ymerodraethau Ewropeaidd weld cyfnod o ddirywiad sylweddol yn eu hymerodraethau, ac wrth i gyn-drefedigaethau ennill annibyniaeth. Roedd yn gyfnod a esgorodd ar ffrwythlondeb llenyddol yn y gwledydd hyn, wrth i awduron ddefnyddio llenyddiaeth i drafod effaith y profiad trefedigaethol, i’w gwestiynu, ac i geisio ailfeddiannu eu llais a’u hunaniaeth wedi cyfnod o drefedigaethu diwylliannol yn ogystal ag economaidd. Mae llawer o’r testunau hyn yn herio'r disgwrs trefedigaethol. Dyma rai o awduron amlwg y symudiad: Ngũgĩ wa Thiong'o (1949 - ) o Kenya; Chinua Achebe (1930 - 2013) a Wole Soyinka (1934 - ) o Nigeria; Naguib Mahfouz (1911 - 2006) o’r Aifft; Tayeb Salih (1928 - 2009) o Sudan; Jean Rhys (1890 – 1979) o Dominica; Salman Rushdie (1949 -) o India; a Derek Walcott (1930 – 2017) o Santa Lucia.

Mae gweithiau ôl-drefedigaethol yn cael eu cysylltu â nifer o themâu penodol, fel colled, tensiynau hiliol, iaith, ac argyfyngau yn ymwneud â hunaniaeth. Maent yn aml yn ymdrechion i ymateb i’r disgwrs trefedigaethol, ac effaith hwnnw ar hunaniaeth cymunedau ac unigolion oddi mewn iddynt. Gall hyn gynnwys gwaith llenyddol sy’n [[dadadeiladu]] ac ail-greu hunaniaethau brodorol, yn cynnig archwiliad o hunaniaethau cymysgryw, neu’n cyfleu'r profiad o ddod wyneb yn wyneb â diwylliant gorllewinol o fewn fframwaith hierarchaidd. Mae llawer o lenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd yn disgrifio’r strwythurau sydd, neu a oedd yn dominyddu eu cymunedau; yn archwilio eu cymunedau eu hunain a dadansoddi sut mae nhw’n gwrthsefyll trefedigaeth, a hefyd sut maen nhw eu hunain weithiau wedi bod yn gyfrannog yn y broses. Galwodd Ngũgĩ wa Thiong'o hyn yn broses o ‘ddadgoloneiddio’r meddwl’, sef ymdrech i wrthwynebu homogeneiddio diwylliannol, a dathlu gwahaniaeth. Yn ganolog i’r ymgyrch hwn y mae dyrchafu’r ieithoedd brodorol, yn hytrach na ieithoedd Ewropeaidd imperialaidd, ac mae’n cynnwys ailddarganfod, neu ail-greu hanes coll a hunan-gynrychiolaeth ddathliadol.

==Cymru==

Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g. yn un gymhleth, gan fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams ‘Problematizing Wales’ yn ''Postcolonial Wales'', 2005). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R.R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest, a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol gyda Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un o drefedigaethwr a threfedigaethedig; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Y mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones yn ''Postcolonial Wales'') wedi dadlau fodd bynnag nad yw diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ar effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull ffrwythlon o astudio llenyddiaeth Cymru. Tu hwnt i faes llenyddiaeth, yr oedd y meddyliwr Cymraeg [[J. R. Jones]] (1911-1970) a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau yn berthnasol iddi.

Mae’r hyn y gellir ei ystyried yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn y Gymraeg yn bennaf yn ymdrin mewn rhyw fodd â’r berthynas rym rhwng Cymru a Lloegr. Mae themâu yn ymwneud ag imperialaeth ddiwylliannol yn bwysig yn enwedig yng nghyswllt y frwydr iaith, a hefyd themâu yn ymwneud â cholli tir, ac ailddarganfod neu ailddehongli hanes Cymru. Ar wahân i brofiad Cymru vis-à-vis Lloegr, rhan bwysig arall o hanes Cymru yw ei hanes hi fel gwlad Ewropeaidd vis-à-vis gweddill y byd. Yn hyn o beth, mae llenyddiaeth Gymreig a grëwyd dan ddylanwad yr ymerodraeth Brydeinig yn destunau ffrwythlon ar gyfer beirniadaeth ôl-drefedigaethol. Dylanwadodd gwleidyddiaeth ôl-drefedigaethol yn gryf ar lenyddiaeth Gymreig ddiwedd yr 20g. a dechrau'r 21g. ond prin iawn fu’r gwaith ym maes beirniadaeth lenyddol ôl-drefedigaethedd mewn cyd-destun Cymreig tan ddechrau’r 21g., gyda chyhoeddi ''Postcolonial Wales'' yn 2005 yn garreg filltir bwysig. Gellid ystyried y twf a fu ym mhoblogrwydd y [[cywydd]] yn ystod yr 20g. yn enghraifft o dwf llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, gan ddadlau bod dychwelyd at y ffurf yn fodd o ail-feddiannu hanes cynhenid yn wyneb goruchafiaeth diwylliant Eingl-Americanaidd, a bod cynnwys a themâu cerddi gan feirdd fel Gerallt Lloyd Owen yn cynnwys nifer o’r un themâu â gweithiau clasurol ôl-drefedigaethol, fel iaith, colled, hanes a hunaniaeth (gweler ysgrif Jane Aaron, ‘Bardic Anti-Colonialism’). Gwelir hefyd y berthynas rhwng disgwrs gwleidyddol y cyfnod a’r cynnyrch llenyddol: yn ei ysgrif yn ''Postcolonial Wales'' tynnai Dylan Phillips sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’, ac adlewyrchir yr ieithwedd hon yng ngwaith nifer o lenorion, Twm Morys, Iwan Llwyd ac Angharad Tomos yn eu plith.

O droi i edrych ar enghreifftiau o ddefnyddio beirniadaeth ôl-drefedigaethol o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg, defnyddiwyd fframwaith [[cymysgrywedd]] Bhabha Angharad Naylor a Dylan Foster Evans i archwilio gwaith <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym mewn cyd-destun ôl-drefedigaethol. Dadleuodd Jane Aaron fod modd disgrifio barddoniaeth Gymreig o gyfnod Canu Heledd a chanu Gruffudd ab yr Ynad Goch fel enghreifftiau o farddoniaeth sy’n ymateb i brofiad trefedigaethedd, a bod barddoniaeth Gymreig yn cynnwys enghreifftiau o ganu gwrthdrefedigaethol o gyfnod y Cynfeirdd hyd y presennol. Cymhwyswyd elfennau o feirniadaeth ôl-drefedigaethol wrth astudio llenyddiaeth y cyfnod modern hefyd. Yn ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (2017) mae Geraldine Lublin yn astudio cofiannau Cymraeg a Sbaeneg gan ddisgynyddion y gymuned Gymraeg ym Mhatagonia trwy fframwaith theori aneddfeydd gwladfawyr. Un o effeithiau amlycaf perthynas Cymru â Lloegr yw’r ffaith fod gan Gymru erbyn yr 20g. ddwy iaith, ac mae nifer yn ystyried llenyddiaeth Eingl-Gymreig yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd, gyda Kirsti Bohata yn awgrymu ei fod yn llenyddiaeth subaltern sy'n ymwneud â themâu ôl-drefedigaethol fel colled, alltudiaeth a hunaniaeth.

Mae modd gofyn beth fydd dylanwad datganoli ar lenyddiaeth Gymraeg, wrth i Gymru wneud camau symbolaidd, os petrus tuag at ddad-wneud uniad 1536, ac wrth i newidiadau yn sgil Brexit fygwth y datganoli hwnnw. Dyma lle y gall dealltwriaeth an-llinol o ôl-drefedigaethedd gynnig ffyrdd ffrwythlon o ddarllen llenyddiaeth Gymraeg.

'''Grug Muse'''
==Llyfryddiaeth==

Ashcroft, B. et al. (1989), ''The Empire Writes Back: Theory and practice in post-colonial literatures'' (Llundain: Routledge).

Aaron, J., a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (Llundain: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (Llundain: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, R.R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'' (Rhydychen: Oxford University Press), 65, 3-23.

Evans, D. (2006), ‘ “Bardd arallwlad”: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’, ''Llenyddiaeth Mewn Theori'', gol. Owen Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 39-72.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil), cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (Efrog Newydd: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro) cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (Efrog Newydd: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C., Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (Llundain: Routledge).

George, A. (2004), ‘ “ Nithio’r main”: Golwg ar farddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yng ngoleuni theori ôl-drefedigaethol’ (MA Cymru <nowiki>Caerdydd</nowiki>.

Jones, J.R. (1966), ''Prydeindod'' (Llandybie, Llyfrau’r Dryw).

Jones, R. M. (1998), ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8-23.

Naylor, A. (2012), ‘ “Trafferth mewn tafarn” a’r gofod hybrid’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 31, 93-118.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'', (Llundain: Heinemann).

Said, E. (1978) ''Orientalism'', (Efrog Newydd, Pantheon Books).

Said. E. (1993) ''Culture and Imperialism'', (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988) ''Can the subaltern speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Thomas, M. (1999), ''Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales'' (<nowiki>Caerdyddd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the Limits of Post-Colonialism: W.B Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’, ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'', goln T. Brown a R. Stephens (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: New Welsh Review), 1-29.

Williams, H. (2007), ''Postcolonial Brittany: Literature Between Languages'' (Rhydychen, Peter Lang).

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: An Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-drefedigaethedd

2018-07-27T09:11:32Z

Heather Williams:

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedigaethu ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethedig. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef yn fras y mannau hynny sydd yn dioddef cael eu hecsbloetio yn economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15-20g. a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a hiliaeth, ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs trefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y disgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion, a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol sydd rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei diwylliant datblygedig gyda’r cyrion cyntefig.

Ym maes beirniadaeth lenyddol, mae beirniaid ôl-drefedigaethol yn archwilio effeithiau’r profiad trefedigaethol ar gynnyrch llenyddol, yn arbennig effaith y disgwrs trefedigaethol. Ymddangosodd y term fel ffordd i ddisgrifio ac astudio yr hyn a elwir yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, sef llenyddiaeth yr ardaloedd a ddaeth yn annibynnol o’r ymerodraethau Ewropeaidd wedi’r Ail Ryfel B yd. Er y gellid olrhain seiliau’r maes yn ôl i symudiadau ''Négritude'' y 1930au, neu ddatblygiad maes ‘llenyddiaith y Gymanwlad’ yn y prifysgolion Ewropeaidd, a gweithiau fel ''Orientalism'' gan Edward Said (1978), datblygodd y maes o ddifri yn sgil cyhoeddi ''The Empire Writes Back'' gan Bill Ashcroft, Gareth Griffiths a Helen Tiffin yn 1989, a ''Culture and Imperialism'' gan Edward Said yn 1993. Daeth ôl-drefedigaethedd i gynnwys ffordd o ddarllen testunau sy’n cynnig darlleniadau newydd o waith llenyddol ‘clasurol’ yr ymerodraethau eu hunain, ac i ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol. Mae’n cynnig ffordd o drafod dewisiadau ieithyddol llenorion mewn cymunedau sy’n amlieithog yn sgil trefedigaethu, a lle ceir anghyfartaledd rhwng statws ieithoedd brodorol a threfedigaethol. Caiff ei ddefnyddio hefyd fel fframwaith i ymdrin â llenyddiaeth gan gymunedau o aneddfeydd gwladfawyr [''settler colonies''], ac i astudio llenyddiaeth gwledydd fel Cymru, Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill sydd â hanes o drefedigaethedd ond nad ydynt yn ffitio’r un patrwm â threfedigaethau ymerodraethau’r 15-20g. Y mae ardaloedd fel Cymru ac Iwerddon wedi bod yn destun anghytuno, fodd bynnag, gyda rhai yn dadlau bod eu cynnwys o fewn maes ôl-drefedigaethedd yn gor-ehangu’r maes, gan arwain at gynnig cymariaethau annilys. Dadleuir bod cynnwys llenyddiaeth gan bobl o dras Ewropeaidd yn diystyru pwysigrwydd hierarchaeth hiliol o fewn y disgwrs trefedigaethol.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae tuedd i’w ystyried fel astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neo-drefedigaethedd, a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn, wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909-1972) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, cyfalafiaeth ac ymerodraethedd diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi diwedd ymerodraeth ffurfiol. I’r perwyl hwn, yn Saesneg, gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol, a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei ysgrif ‘Bardd arallwlad: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’.

==Beirniadaeth Lenyddol==

Datblygodd beirniadaeth ôl-drefedigaethol dan ddylanwad beirniadaeth ôl-strwythurol, felly mae darlleniadau dadadeiladol o destunau yn elfen gyffredin o’r math yma o feirniadaeth. Bu meysydd seicoleg a Marcsiaeth hefyd yn ddylanwadau cryf, ac yn fwy diweddar mae ffeministiaeth ac [[ecofeirniadaeth]] wedi chwarae eu rhan hefyd. Dyma gynnig trosolwg ar rai o’r syniadau allweddol yn natblygiad y maes.

Un o’r rhai cyntaf i fynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd Frantz Fanon (1925-1961). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliol ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Ymladdodd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r hiliaeth a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd ''Peau noire, Masques blancs'' [Wynebau du, mygydau gwyn] yn 1952 a ''Les Damnés de la Terre'' [Trueiniaid y ddaear] yn 1961. Roedd y cysyniad o hunan-aralliad [''self-alienation''] (term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut yr oedd yr hunaniaeth ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith trefedigaethol i’r graddau fod pobl ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch llenyddol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935-2003) yn ei gyfrol ''Orientalism'' (1978), gan ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol hwnnw yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913-2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddo yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu yr ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said caiff yr ‘Orient’ ei greu gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ yr ‘Orient’. Amlyga waith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar sut y dychmygir realiti.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdrawiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K Bhabha (1949- ) yn un o’r rhai a ddatblygodd y syniad o gymysgrywedd (neu hybridedd). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â datblygu cysyniadau fel cymysgrywedd. Yn ei gyfrol ''The Location of Culture'' (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau yn cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethedig yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar sut y cynrychiolir cymunedau a ddioddefodd yn sgil trefedigaeth yw trwy gysyniad yr Isradd (''Subaltern''), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891-1937) ar hegemoni diwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd ei waith yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942-), hefyd o’r India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a Marcsiaeth, mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â sut mae’r ‘subaltern’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o sefydliadau diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all yr isradd fyth siarad a chynrychioli hi ei hun.

==Llenyddiaeth ôl-drefedigaethol==

Datblygodd llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn bennaf yn y cyfnod wedi’r ail ryfel byd, wrth i’r ymerodraethau Ewropeaidd weld cyfnod o ddirywiad sylweddol yn eu hymerodraethau, ac wrth i gyn-drefedigaethau ennill annibyniaeth. Roedd yn gyfnod a esgorodd ar ffrwythlondeb llenyddol yn y gwledydd hyn, wrth i awduron ddefnyddio llenyddiaeth i drafod effaith y profiad trefedigaethol, i’w gwestiynu, ac i geisio ailfeddiannu eu llais a’u hunaniaeth wedi cyfnod o drefedigaethu diwylliannol yn ogystal ag economaidd. Mae llawer o’r testunau hyn yn herio'r disgwrs trefedigaethol. Dyma rai o awduron amlwg y symudiad: Ngũgĩ wa Thiong'o (1949 - ) o Kenya; Chinua Achebe (1930 - 2013) a Wole Soyinka (1934 - ) o Nigeria; Naguib Mahfouz (1911 - 2006) o’r Aifft; Tayeb Salih (1928 - 2009) o Sudan; Jean Rhys (1890 – 1979) o Dominica; Salman Rushdie (1949 -) o India; a Derek Walcott (1930 – 2017) o Santa Lucia.

Mae gweithiau ôl-drefedigaethol yn cael eu cysylltu â nifer o themâu penodol, fel colled, tensiynau hiliol, iaith, ac argyfyngau yn ymwneud â hunaniaeth. Maent yn aml yn ymdrechion i ymateb i’r disgwrs trefedigaethol, ac effaith hwnnw ar hunaniaeth cymunedau ac unigolion oddi mewn iddynt. Gall hyn gynnwys gwaith llenyddol sy’n [[dadadeiladu]] ac ail-greu hunaniaethau brodorol, yn cynnig archwiliad o hunaniaethau cymysgryw, neu’n cyfleu'r profiad o ddod wyneb yn wyneb â diwylliant gorllewinol o fewn fframwaith hierarchaidd. Mae llawer o lenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd yn disgrifio’r strwythurau sydd, neu a oedd yn dominyddu eu cymunedau; yn archwilio eu cymunedau eu hunain a dadansoddi sut mae nhw’n gwrthsefyll trefedigaeth, a hefyd sut maen nhw eu hunain weithiau wedi bod yn gyfrannog yn y broses. Galwodd Ngũgĩ wa Thiong'o hyn yn broses o ‘ddadgoloneiddio’r meddwl’, sef ymdrech i wrthwynebu homogeneiddio diwylliannol, a dathlu gwahaniaeth. Yn ganolog i’r ymgyrch hwn y mae dyrchafu’r ieithoedd brodorol, yn hytrach na ieithoedd Ewropeaidd imperialaidd, ac mae’n cynnwys ailddarganfod, neu ail-greu hanes coll a hunan-gynrychiolaeth ddathliadol.

==Cymru==

Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g. yn un gymhleth, gan fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams ‘Problematizing Wales’ yn ''Postcolonial Wales'', 2005). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R.R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest, a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol gyda Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un o drefedigaethwr a threfedigaethedig; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Y mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones yn ''Postcolonial Wales'') wedi dadlau fodd bynnag nad yw diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ar effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull ffrwythlon o astudio llenyddiaeth Cymru. Tu hwnt i faes llenyddiaeth, yr oedd y meddyliwr Cymraeg [[J. R. Jones]] (1911-1970) a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau yn berthnasol iddi.

Mae’r hyn y gellir ei ystyried yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn y Gymraeg yn bennaf yn ymdrin mewn rhyw fodd â’r berthynas rym rhwng Cymru a Lloegr. Mae themâu yn ymwneud ag imperialaeth ddiwylliannol yn bwysig yn enwedig yng nghyswllt y frwydr iaith, a hefyd themâu yn ymwneud â cholli tir, ac ailddarganfod neu ailddehongli hanes Cymru. Ar wahân i brofiad Cymru vis-à-vis Lloegr, rhan bwysig arall o hanes Cymru yw ei hanes hi fel gwlad Ewropeaidd vis-à-vis gweddill y byd. Yn hyn o beth, mae llenyddiaeth Gymreig a grëwyd dan ddylanwad yr ymerodraeth Brydeinig yn destunau ffrwythlon ar gyfer beirniadaeth ôl-drefedigaethol. Dylanwadodd gwleidyddiaeth ôl-drefedigaethol yn gryf ar lenyddiaeth Gymreig ddiwedd yr 20g. a dechrau'r 21g. ond prin iawn fu’r gwaith ym maes beirniadaeth lenyddol ôl-drefedigaethedd mewn cyd-destun Cymreig tan ddechrau’r 21g., gyda chyhoeddi ''Postcolonial Wales'' yn 2005 yn garreg filltir bwysig. Gellid ystyried y twf a fu ym mhoblogrwydd y [[cywydd]] yn ystod yr 20g. yn enghraifft o dwf llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, gan ddadlau bod dychwelyd at y ffurf yn fodd o ail-feddiannu hanes cynhenid yn wyneb goruchafiaeth diwylliant Eingl-Americanaidd, a bod cynnwys a themâu cerddi gan feirdd fel Gerallt Lloyd Owen yn cynnwys nifer o’r un themâu â gweithiau clasurol ôl-drefedigaethol, fel iaith, colled, hanes a hunaniaeth (gweler ysgrif Jane Aaron, ‘Bardic Anti-Colonialism’). Gwelir hefyd y berthynas rhwng disgwrs gwleidyddol y cyfnod a’r cynnyrch llenyddol: yn ei ysgrif yn ''Postcolonial Wales'' tynnai Dylan Phillips sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’, ac adlewyrchir yr ieithwedd hon yng ngwaith nifer o lenorion, Twm Morys, Iwan Llwyd ac Angharad Tomos yn eu plith.

O droi i edrych ar enghreifftiau o ddefnyddio beirniadaeth ôl-drefedigaethol o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg, defnyddiwyd fframwaith [[cymysgrywedd]] Bhabha Angharad Naylor a Dylan Foster Evans i archwilio gwaith <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym mewn cyd-destun ôl-drefedigaethol. Dadleuodd Jane Aaron fod modd disgrifio barddoniaeth Gymreig o gyfnod Canu Heledd a chanu Gruffudd ab yr Ynad Goch fel enghreifftiau o farddoniaeth sy’n ymateb i brofiad trefedigaethedd, a bod barddoniaeth Gymreig yn cynnwys enghreifftiau o ganu gwrthdrefedigaethol o gyfnod y Cynfeirdd hyd y presennol. Cymhwyswyd elfennau o feirniadaeth ôl-drefedigaethol wrth astudio llenyddiaeth y cyfnod modern hefyd. Yn ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (2017) mae Geraldine Lublin yn astudio cofiannau Cymraeg a Sbaeneg gan ddisgynyddion y gymuned Gymraeg ym Mhatagonia trwy fframwaith theori aneddfeydd gwladfawyr. Un o effeithiau amlycaf perthynas Cymru â Lloegr yw’r ffaith fod gan Gymru erbyn yr 20g. ddwy iaith, ac mae nifer yn ystyried llenyddiaeth Eingl-Gymreig yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd, gyda Kirsti Bohata yn awgrymu ei fod yn llenyddiaeth subaltern sy'n ymwneud â themâu ôl-drefedigaethol fel colled, alltudiaeth a hunaniaeth.

Mae modd gofyn beth fydd dylanwad datganoli ar lenyddiaeth Gymraeg, wrth i Gymru wneud camau symbolaidd, os petrus tuag at ddad-wneud uniad 1536, ac wrth i newidiadau yn sgil Brexit fygwth y datganoli hwnnw. Dyma lle y gall dealltwriaeth an-llinol o ôl-drefedigaethedd gynnig ffyrdd ffrwythlon o ddarllen llenyddiaeth Gymraeg.

'''Grug Muse'''
==Llyfryddiaeth==

Ashcroft, B. et al. (1989), ''The Empire Writes Back: Theory and practice in post-colonial literatures'' (Llundain: Routledge).

Aaron, J., a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (Llundain: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (Llundain: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, R.R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'' (Rhydychen: Oxford University Press), 65, 3-23.

Evans, D. (2006), ‘ “Bardd arallwlad”: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’, ''Llenyddiaeth Mewn Theori'', gol. Owen Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 39-72.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil), cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (Efrog Newydd: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro) cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (Efrog Newydd: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C., Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (Llundain: Routledge).

George, A. (2004), ‘ “ Nithio’r main”: Golwg ar farddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yng ngoleuni theori ôl-drefedigaethol’ (MA Cymru <nowiki>Caerdydd</nowiki>.

Jones, J.R. (1966), ''Prydeindod'' (Llandybie, Llyfrau’r Dryw).

Jones, R. M. (1998), ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8-23.

Naylor, A. (2012), ‘ “Trafferth mewn tafarn” a’r gofod hybrid’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 31, 93-118.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'', (Llundain: Heinemann).

Said, E. (1978) ''Orientalism'', (Efrog Newydd, Pantheon Books).

Said. E. (1993) ''Culture and Imperialism'', (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988) ''Can the subaltern speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Thomas, M. (1999), ''Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales'' (<nowiki>Caerdyddd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the Limits of Post-Colonialism: W.B Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’, ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'', goln T. Brown a R. Stephens (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: New Welsh Review), 1-29.

Williams, H. (2007), ''Postcolonial Brittany: Literature Between Languages'' (Rhydychen, Peter Lang).

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: An Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-drefedigaethedd

2018-07-27T09:02:07Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedigaethu ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethedig. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef yn fras y mannau hynny sydd yn dioddef cael eu hecsbloetio yn economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15-20g. a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a hiliaeth, ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs trefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y disgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion, a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol sydd rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei diwylliant datblygedig gyda’r cyrion cyntefig.

Ym maes beirniadaeth lenyddol, mae beirniaid ôl-drefedigaethol yn archwilio effeithiau’r profiad trefedigaethol ar gynnyrch llenyddol, yn arbennig effaith y disgwrs trefedigaethol. Ymddangosodd y term fel ffordd i ddisgrifio ac astudio yr hyn a elwir yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, sef llenyddiaeth yr ardaloedd a ddaeth yn annibynnol o’r ymerodraethau Ewropeaidd wedi’r Ail Ryfel B yd. Er y gellid olrhain seiliau’r maes yn ôl i symudiadau Négritude y 1930au, neu ddatblygiad maes ‘llenyddiaith y Gymanwlad’ yn y prifysgolion Ewropeaidd, a gweithiau fel Orientalism gan Edward Said (1978), datblygodd y maes o ddifri yn sgil cyhoeddi The Empire Writes Back gan Bill Ashcroft, Gareth Griffiths a Helen Tiffin yn 1989, a Culture and Imperialism gan Edward Said yn 1993. Daeth ôl-drefedigaethedd i gynnwys ffordd o ddarllen testunau sy’n cynnig darlleniadau newydd o waith llenyddol ‘clasurol’ yr ymerodraethau eu hunain, ac i ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol. Mae’n cynnig ffordd o drafod dewisiadau ieithyddol llenorion mewn cymunedau sy’n amlieithog yn sgil trefedigaethu, a lle ceir anghyfartaledd rhwng statws ieithoedd brodorol a threfedigaethol. Caiff ei ddefnyddio hefyd fel fframwaith i ymdrin â llenyddiaeth gan gymunedau o aneddfeydd gwladfawyr [settler colonies], ac i astudio llenyddiaeth gwledydd fel Cymru, Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill sydd â hanes o drefedigaethedd ond nad ydynt yn ffitio’r un patrwm â threfedigaethau ymerodraethau’r 15-20g. Y mae ardaloedd fel Cymru ac Iwerddon wedi bod yn destun anghytuno, fodd bynnag, gyda rhai yn dadlau bod eu cynnwys o fewn maes ôl-drefedigaethedd yn gor-ehangu’r maes, gan arwain at gynnig cymariaethau annilys. Dadleuir bod cynnwys llenyddiaeth gan bobl o dras Ewropeaidd yn diystyru pwysigrwydd hierarchaeth hiliol o fewn y disgwrs trefedigaethol.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae tuedd i’w ystyried fel astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neo-drefedigaethedd, a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn, wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909-1972) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, cyfalafiaeth ac ymerodraethedd diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi diwedd ymerodraeth ffurfiol. I’r perwyl hwn, yn Saesneg, gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol, a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei ysgrif ‘Bardd arallwlad: [[Dafydd]] ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’.
Beirniadaeth Lenyddol
Datblygodd beirniadaeth ôl-drefedigaethol dan ddylanwad beirniadaeth ôl-strwythurol, felly mae darlleniadau dadadeiladol o destunau yn elfen gyffredin o’r math yma o feirniadaeth. Bu meysydd seicoleg a Marcsiaeth hefyd yn ddylanwadau cryf, ac yn fwy diweddar mae ffeministiaeth ac [[ecofeirniadaeth]] wedi chwarae eu rhan hefyd. Dyma gynnig trosolwg ar rai o’r syniadau allweddol yn natblygiad y maes.

Un o’r rhai cyntaf i fynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd Frantz Fanon (1925-1961). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliol ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Ymladdodd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r hiliaeth a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd Peau noire, Masques blancs [Wynebau du, mygydau gwyn] yn 1952 a Les Damnés de la Terre [Trueiniaid y ddaear] yn 1961. Roedd y cysyniad o hunan-aralliad [self-alienation] (term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut yr oedd yr hunaniaeth ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith trefedigaethol i’r graddau fod pobl ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch llenyddol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935-2003) yn ei gyfrol Orientalism (1978), gan ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol hwnnw yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913-2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddo yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu yr ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said caiff yr ‘Orient’ ei greu gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ yr ‘Orient’. Amlyga waith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar sut y dychmygir realiti.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdrawiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K Bhabha (1949- ) yn un o’r rhai a ddatblygodd y syniad o gymysgrywedd (neu hybridedd). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â datblygu cysyniadau fel cymysgrywedd. Yn ei gyfrol The Location of Culture (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau yn cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethedig yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar sut y cynrychiolir cymunedau a ddioddefodd yn sgil trefedigaeth yw trwy gysyniad yr Isradd (Subaltern), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891-1937) ar hegemoni diwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd ei waith yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942-), hefyd o’r India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a Marcsiaeth, mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â sut mae’r ‘subaltern’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o sefydliadau diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all y ‘subaltern’ fyth siarad a chynrychioli hi ei hun.
Llenyddiaeth ôl-drefedigaethol
Datblygodd llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn bennaf yn y cyfnod wedi’r ail ryfel byd, wrth i’r ymerodraethau Ewropeaidd weld cyfnod o ddirywiad sylweddol yn eu hymerodraethau, ac wrth i gyn-drefedigaethau ennill annibyniaeth. Roedd yn gyfnod a esgorodd ar ffrwythlondeb llenyddol yn y gwledydd hyn, wrth i awduron ddefnyddio llenyddiaeth i drafod effaith y profiad trefedigaethol, i’w gwestiynu, ac i geisio ailfeddiannu eu llais a’u hunaniaeth wedi cyfnod o drefedigaethu diwylliannol yn ogystal ag economaidd. Mae llawer o’r testunau hyn yn herio'r disgwrs trefedigaethol. Dyma rai o awduron amlwg y symudiad: Ngũgĩ wa Thiong'o (1949 - ) o Kenya; Chinua Achebe (1930 - 2013) a Wole Soyinka (1934 - ) o Nigeria; Naguib Mahfouz (1911 - 2006) o’r Aifft; Tayeb Salih (1928 - 2009) o Sudan; Jean Rhys (1890 – 1979) o Dominica; Salman Rushdie (1949 -) o India; a Derek Walcott (1930 – 2017) o Santa Lucia.

Mae gweithiau ôl-drefedigaethol yn cael eu cysylltu â nifer o themâu penodol, fel colled, tensiynau hiliol, iaith, ac argyfyngau yn ymwneud â hunaniaeth. Maent yn aml yn ymdrechion i ymateb i’r disgwrs trefedigaethol, ac effaith hwnnw ar hunaniaeth cymunedau ac unigolion oddi mewn iddynt. Gall hyn gynnwys gwaith llenyddol sy’n [[dadadeiladu]] ac ail-greu hunaniaethau brodorol, yn cynnig archwiliad o hunaniaethau cymysgryw, neu’n cyfleu'r profiad o ddod wyneb yn wyneb â diwylliant gorllewinol o fewn fframwaith hierarchaidd. Mae llawer o lenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd yn disgrifio’r strwythurau sydd, neu a oedd yn dominyddu eu cymunedau; yn archwilio eu cymunedau eu hunain a dadansoddi sut mae nhw’n gwrthsefyll trefedigaeth, a hefyd sut maen nhw eu hunain weithiau wedi bod yn gyfrannog yn y broses. Galwodd Ngũgĩ wa Thiong'o hyn yn broses o ‘ddadgoloneiddio’r meddwl’, sef ymdrech i wrthwynebu homogeneiddio diwylliannol, a dathlu gwahaniaeth. Yn ganolog i’r ymgyrch hwn y mae dyrchafu’r ieithoedd brodorol, yn hytrach na ieithoedd Ewropeaidd imperialaidd, ac mae’n cynnwys ailddarganfod, neu ail-greu hanes coll a hunan-gynrychiolaeth ddathliadol.
Cymru
Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g. yn un gymhleth, gan fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams ‘Problematizing Wales’ yn Postcolonial Wales, 2005). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R.R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest, a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol gyda Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un o drefedigaethwr a threfedigaethedig; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Y mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones yn Postcolonial Wales) wedi dadlau fodd bynnag nad yw diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ar effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull ffrwythlon o astudio llenyddiaeth Cymru. Tu hwnt i faes llenyddiaeth, yr oedd y meddyliwr Cymraeg [[J. R. Jones]] (1911-1970) a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau yn berthnasol iddi.

Mae’r hyn y gellir ei ystyried yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn y Gymraeg yn bennaf yn ymdrin mewn rhyw fodd â’r berthynas rym rhwng Cymru a Lloegr. Mae themâu yn ymwneud ag imperialaeth ddiwylliannol yn bwysig yn enwedig yng nghyswllt y frwydr iaith, a hefyd themâu yn ymwneud â cholli tir, ac ailddarganfod neu ailddehongli hanes Cymru. Ar wahân i brofiad Cymru vis-à-vis Lloegr, rhan bwysig arall o hanes Cymru yw ei hanes hi fel gwlad Ewropeaidd vis-à-vis gweddill y byd. Yn hyn o beth, mae llenyddiaeth Gymreig a grëwyd dan ddylanwad yr ymerodraeth Brydeinig yn destunau ffrwythlon ar gyfer beirniadaeth ôl-drefedigaethol. Dylanwadodd gwleidyddiaeth ôl-drefedigaethol yn gryf ar lenyddiaeth Gymreig ddiwedd yr 20g. a dechrau'r 21g. ond prin iawn fu’r gwaith ym maes beirniadaeth lenyddol ôl-drefedigaethedd mewn cyd-destun Cymreig tan ddechrau’r 21g., gyda chyhoeddi Postcolonial Wales yn 2005 yn garreg filltir bwysig. Gellid ystyried y twf a fu ym mhoblogrwydd y [[cywydd]] yn ystod yr 20g. yn enghraifft o dwf llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, gan ddadlau bod dychwelyd at y ffurf yn fodd o ail-feddiannu hanes cynhenid yn wyneb goruchafiaeth diwylliant Eingl-Americanaidd, a bod cynnwys a themâu cerddi gan feirdd fel Gerallt Lloyd Owen yn cynnwys nifer o’r un themâu â gweithiau clasurol ôl-drefedigaethol, fel iaith, colled, hanes a hunaniaeth (gweler ysgrif Jane Aaron, ‘Bardic Anti-Colonialism’). Gwelir hefyd y berthynas rhwng disgwrs gwleidyddol y cyfnod a’r cynnyrch llenyddol: yn ei ysgrif yn Postcolonial Wales tynnai Dylan Phillips sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’, ac adlewyrchir yr ieithwedd hon yng ngwaith nifer o lenorion, Twm Morys, Iwan Llwyd ac Angharad Tomos yn eu plith.

O droi i edrych ar enghreifftiau o ddefnyddio beirniadaeth ôl-drefedigaethol o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg, defnyddiwyd fframwaith [[cymysgrywedd]] Bhabha Angharad Naylor a Dylan Foster Evans i archwilio gwaith [[Dafydd]] ap Gwilym mewn cyd-destun ôl-drefedigaethol. Dadleuodd Jane Aaron fod modd disgrifio barddoniaeth Gymreig o gyfnod Canu Heledd a chanu Gruffudd ab yr Ynad Goch fel enghreifftiau o farddoniaeth sy’n ymateb i brofiad trefedigaethedd, a bod barddoniaeth Gymreig yn cynnwys enghreifftiau o ganu gwrthdrefedigaethol o gyfnod y Cynfeirdd hyd y presennol. Cymhwyswyd elfennau o feirniadaeth ôl-drefedigaethol wrth astudio llenyddiaeth y cyfnod modern hefyd. Yn Memoir and Identity in Welsh Patagonia (2017) mae Geraldine Lublin yn astudio cofiannau Cymraeg a Sbaeneg gan ddisgynyddion y gymuned Gymraeg ym Mhatagonia trwy fframwaith theori aneddfeydd gwladfawyr. Un o effeithiau amlycaf perthynas Cymru â Lloegr yw’r ffaith fod gan Gymru erbyn yr 20g. ddwy iaith, ac mae nifer yn ystyried llenyddiaeth Eingl-Gymreig yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd, gyda Kirsti Bohata yn awgrymu ei fod yn llenyddiaeth subaltern sy'n ymwneud â themâu ôl-drefedigaethol fel colled, alltudiaeth a hunaniaeth.
Mae modd gofyn beth fydd dylanwad datganoli ar lenyddiaeth Gymraeg, wrth i Gymru wneud camau symbolaidd, os petrus tuag at ddad-wneud uniad 1536, ac wrth i newidiadau yn sgil Brexit fygwth y datganoli hwnnw. Dyma lle y gall dealltwriaeth an-llinol o ôl-drefedigaethedd gynnig ffyrdd ffrwythlon o ddarllen llenyddiaeth Gymraeg.
'''Grug Muse'''
==Llyfryddiaeth==

Ashcroft, B. et al. (1989), ''The Empire Writes Back: Theory and practice in post-colonial literatures'' (Llundain: Routledge).

Aaron, J., a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (Llundain: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (Llundain: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, R.R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'' (Rhydychen: Oxford University Press), 65, 3-23.

Evans, D. (2006), ‘ “Bardd arallwlad”: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’, ''Llenyddiaeth Mewn Theori'', gol. Owen Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 39-72.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil), cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (Efrog Newydd: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro) cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (Efrog Newydd: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C., Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (Llundain: Routledge).

George, A. (2004), ‘ “ Nithio’r main”: Golwg ar farddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yng ngoleuni theori ôl-drefedigaethol’ (MA Cymru <nowiki>Caerdydd</nowiki>.

Jones, J.R. (1966), ''Prydeindod'' (Llandybie, Llyfrau’r Dryw).

Jones, R. M. (1998), ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8-23.

Naylor, A. (2012), ‘ “Trafferth mewn tafarn” a’r gofod hybrid’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 31, 93-118.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'', (Llundain: Heinemann).

Said, E. (1978) ''Orientalism'', (Efrog Newydd, Pantheon Books).

Said. E. (1993) ''Culture and Imperialism'', (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988) ''Can the subaltern speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Thomas, M. (1999), ''Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales'' (<nowiki>Caerdyddd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the Limits of Post-Colonialism: W.B Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’, ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'', goln T. Brown a R. Stephens (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: New Welsh Review), 1-29.

Williams, H. (2007), ''Postcolonial Brittany: Literature Between Languages'' (Rhydychen, Peter Lang).

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: An Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-drefedigaethedd

2018-07-27T09:01:29Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedigaethu ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethedig. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef yn fras y mannau hynny sydd yn dioddef cael eu hecsbloetio yn economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15-20g. a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a hiliaeth, ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs trefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y disgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion, a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol sydd rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei diwylliant datblygedig gyda’r cyrion cyntefig.

Ym maes beirniadaeth lenyddol, mae beirniaid ôl-drefedigaethol yn archwilio effeithiau’r profiad trefedigaethol ar gynnyrch llenyddol, yn arbennig effaith y disgwrs trefedigaethol. Ymddangosodd y term fel ffordd i ddisgrifio ac astudio yr hyn a elwir yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, sef llenyddiaeth yr ardaloedd a ddaeth yn annibynnol o’r ymerodraethau Ewropeaidd wedi’r Ail Ryfel B yd. Er y gellid olrhain seiliau’r maes yn ôl i symudiadau Négritude y 1930au, neu ddatblygiad maes ‘llenyddiaith y Gymanwlad’ yn y prifysgolion Ewropeaidd, a gweithiau fel Orientalism gan Edward Said (1978), datblygodd y maes o ddifri yn sgil cyhoeddi The Empire Writes Back gan Bill Ashcroft, Gareth Griffiths a Helen Tiffin yn 1989, a Culture and Imperialism gan Edward Said yn 1993. Daeth ôl-drefedigaethedd i gynnwys ffordd o ddarllen testunau sy’n cynnig darlleniadau newydd o waith llenyddol ‘clasurol’ yr ymerodraethau eu hunain, ac i ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol. Mae’n cynnig ffordd o drafod dewisiadau ieithyddol llenorion mewn cymunedau sy’n amlieithog yn sgil trefedigaethu, a lle ceir anghyfartaledd rhwng statws ieithoedd brodorol a threfedigaethol. Caiff ei ddefnyddio hefyd fel fframwaith i ymdrin â llenyddiaeth gan gymunedau o aneddfeydd gwladfawyr [settler colonies], ac i astudio llenyddiaeth gwledydd fel Cymru, Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill sydd â hanes o drefedigaethedd ond nad ydynt yn ffitio’r un patrwm â threfedigaethau ymerodraethau’r 15-20g. Y mae ardaloedd fel Cymru ac Iwerddon wedi bod yn destun anghytuno, fodd bynnag, gyda rhai yn dadlau bod eu cynnwys o fewn maes ôl-drefedigaethedd yn gor-ehangu’r maes, gan arwain at gynnig cymariaethau annilys. Dadleuir bod cynnwys llenyddiaeth gan bobl o dras Ewropeaidd yn diystyru pwysigrwydd hierarchaeth hiliol o fewn y disgwrs trefedigaethol.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae tuedd i’w ystyried fel astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neo-drefedigaethedd, a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn, wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909-1972) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, cyfalafiaeth ac ymerodraethedd diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi diwedd ymerodraeth ffurfiol. I’r perwyl hwn, yn Saesneg, gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol, a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei ysgrif ‘Bardd arallwlad: [[Dafydd]] ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’.
Beirniadaeth Lenyddol
Datblygodd beirniadaeth ôl-drefedigaethol dan ddylanwad beirniadaeth ôl-strwythurol, felly mae darlleniadau dadadeiladol o destunau yn elfen gyffredin o’r math yma o feirniadaeth. Bu meysydd seicoleg a Marcsiaeth hefyd yn ddylanwadau cryf, ac yn fwy diweddar mae ffeministiaeth ac [[ecofeirniadaeth]] wedi chwarae eu rhan hefyd. Dyma gynnig trosolwg ar rai o’r syniadau allweddol yn natblygiad y maes.

Un o’r rhai cyntaf i fynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd Frantz Fanon (1925-1961). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliol ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Ymladdodd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r hiliaeth a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd Peau noire, Masques blancs [Wynebau du, mygydau gwyn] yn 1952 a Les Damnés de la Terre [Trueiniaid y ddaear] yn 1961. Roedd y cysyniad o hunan-aralliad [self-alienation] (term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut yr oedd yr hunaniaeth ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith trefedigaethol i’r graddau fod pobl ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch llenyddol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935-2003) yn ei gyfrol Orientalism (1978), gan ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol hwnnw yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913-2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddo yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu yr ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said caiff yr ‘Orient’ ei greu gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ yr ‘Orient’. Amlyga waith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar sut y dychmygir realiti.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdrawiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K Bhabha (1949- ) yn un o’r rhai a ddatblygodd y syniad o gymysgrywedd (neu hybridedd). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â datblygu cysyniadau fel cymysgrywedd. Yn ei gyfrol The Location of Culture (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau yn cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethedig yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar sut y cynrychiolir cymunedau a ddioddefodd yn sgil trefedigaeth yw trwy gysyniad yr Isradd (Subaltern), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891-1937) ar hegemoni diwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd ei waith yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942-), hefyd o’r India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a Marcsiaeth, mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â sut mae’r ‘subaltern’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o sefydliadau diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all y ‘subaltern’ fyth siarad a chynrychioli hi ei hun.
Llenyddiaeth ôl-drefedigaethol
Datblygodd llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn bennaf yn y cyfnod wedi’r ail ryfel byd, wrth i’r ymerodraethau Ewropeaidd weld cyfnod o ddirywiad sylweddol yn eu hymerodraethau, ac wrth i gyn-drefedigaethau ennill annibyniaeth. Roedd yn gyfnod a esgorodd ar ffrwythlondeb llenyddol yn y gwledydd hyn, wrth i awduron ddefnyddio llenyddiaeth i drafod effaith y profiad trefedigaethol, i’w gwestiynu, ac i geisio ailfeddiannu eu llais a’u hunaniaeth wedi cyfnod o drefedigaethu diwylliannol yn ogystal ag economaidd. Mae llawer o’r testunau hyn yn herio'r disgwrs trefedigaethol. Dyma rai o awduron amlwg y symudiad: Ngũgĩ wa Thiong'o (1949 - ) o Kenya; Chinua Achebe (1930 - 2013) a Wole Soyinka (1934 - ) o Nigeria; Naguib Mahfouz (1911 - 2006) o’r Aifft; Tayeb Salih (1928 - 2009) o Sudan; Jean Rhys (1890 – 1979) o Dominica; Salman Rushdie (1949 -) o India; a Derek Walcott (1930 – 2017) o Santa Lucia.

Mae gweithiau ôl-drefedigaethol yn cael eu cysylltu â nifer o themâu penodol, fel colled, tensiynau hiliol, iaith, ac argyfyngau yn ymwneud â hunaniaeth. Maent yn aml yn ymdrechion i ymateb i’r disgwrs trefedigaethol, ac effaith hwnnw ar hunaniaeth cymunedau ac unigolion oddi mewn iddynt. Gall hyn gynnwys gwaith llenyddol sy’n [[dadadeiladu]] ac ail-greu hunaniaethau brodorol, yn cynnig archwiliad o hunaniaethau cymysgryw, neu’n cyfleu'r profiad o ddod wyneb yn wyneb â diwylliant gorllewinol o fewn fframwaith hierarchaidd. Mae llawer o lenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd yn disgrifio’r strwythurau sydd, neu a oedd yn dominyddu eu cymunedau; yn archwilio eu cymunedau eu hunain a dadansoddi sut mae nhw’n gwrthsefyll trefedigaeth, a hefyd sut maen nhw eu hunain weithiau wedi bod yn gyfrannog yn y broses. Galwodd Ngũgĩ wa Thiong'o hyn yn broses o ‘ddadgoloneiddio’r meddwl’, sef ymdrech i wrthwynebu homogeneiddio diwylliannol, a dathlu gwahaniaeth. Yn ganolog i’r ymgyrch hwn y mae dyrchafu’r ieithoedd brodorol, yn hytrach na ieithoedd Ewropeaidd imperialaidd, ac mae’n cynnwys ailddarganfod, neu ail-greu hanes coll a hunan-gynrychiolaeth ddathliadol.
Cymru
Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g. yn un gymhleth, gan fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams ‘Problematizing Wales’ yn Postcolonial Wales, 2005). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R.R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest, a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol gyda Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un o drefedigaethwr a threfedigaethedig; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Y mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones yn Postcolonial Wales) wedi dadlau fodd bynnag nad yw diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ar effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull ffrwythlon o astudio llenyddiaeth Cymru. Tu hwnt i faes llenyddiaeth, yr oedd y meddyliwr Cymraeg [[J. R. Jones]] (1911-1970) a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau yn berthnasol iddi.

Mae’r hyn y gellir ei ystyried yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn y Gymraeg yn bennaf yn ymdrin mewn rhyw fodd â’r berthynas rym rhwng Cymru a Lloegr. Mae themâu yn ymwneud ag imperialaeth ddiwylliannol yn bwysig yn enwedig yng nghyswllt y frwydr iaith, a hefyd themâu yn ymwneud â cholli tir, ac ailddarganfod neu ailddehongli hanes Cymru. Ar wahân i brofiad Cymru vis-à-vis Lloegr, rhan bwysig arall o hanes Cymru yw ei hanes hi fel gwlad Ewropeaidd vis-à-vis gweddill y byd. Yn hyn o beth, mae llenyddiaeth Gymreig a grëwyd dan ddylanwad yr ymerodraeth Brydeinig yn destunau ffrwythlon ar gyfer beirniadaeth ôl-drefedigaethol. Dylanwadodd gwleidyddiaeth ôl-drefedigaethol yn gryf ar lenyddiaeth Gymreig ddiwedd yr 20g. a dechrau'r 21g. ond prin iawn fu’r gwaith ym maes beirniadaeth lenyddol ôl-drefedigaethedd mewn cyd-destun Cymreig tan ddechrau’r 21g., gyda chyhoeddi Postcolonial Wales yn 2005 yn garreg filltir bwysig. Gellid ystyried y twf a fu ym mhoblogrwydd y [[cywydd]] yn ystod yr 20g. yn enghraifft o dwf llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, gan ddadlau bod dychwelyd at y ffurf yn fodd o ail-feddiannu hanes cynhenid yn wyneb goruchafiaeth diwylliant Eingl-Americanaidd, a bod cynnwys a themâu cerddi gan feirdd fel Gerallt Lloyd Owen yn cynnwys nifer o’r un themâu â gweithiau clasurol ôl-drefedigaethol, fel iaith, colled, hanes a hunaniaeth (gweler ysgrif Jane Aaron, ‘Bardic Anti-Colonialism’). Gwelir hefyd y berthynas rhwng disgwrs gwleidyddol y cyfnod a’r cynnyrch llenyddol: yn ei ysgrif yn Postcolonial Wales tynnai Dylan Phillips sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’, ac adlewyrchir yr ieithwedd hon yng ngwaith nifer o lenorion, Twm Morys, Iwan Llwyd ac Angharad Tomos yn eu plith.

O droi i edrych ar enghreifftiau o ddefnyddio beirniadaeth ôl-drefedigaethol o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg, defnyddiwyd fframwaith [[cymysgrywedd]] Bhabha Angharad Naylor a Dylan Foster Evans i archwilio gwaith [[Dafydd]] ap Gwilym mewn cyd-destun ôl-drefedigaethol. Dadleuodd Jane Aaron fod modd disgrifio barddoniaeth Gymreig o gyfnod Canu Heledd a chanu Gruffudd ab yr Ynad Goch fel enghreifftiau o farddoniaeth sy’n ymateb i brofiad trefedigaethedd, a bod barddoniaeth Gymreig yn cynnwys enghreifftiau o ganu gwrthdrefedigaethol o gyfnod y Cynfeirdd hyd y presennol. Cymhwyswyd elfennau o feirniadaeth ôl-drefedigaethol wrth astudio llenyddiaeth y cyfnod modern hefyd. Yn Memoir and Identity in Welsh Patagonia (2017) mae Geraldine Lublin yn astudio cofiannau Cymraeg a Sbaeneg gan ddisgynyddion y gymuned Gymraeg ym Mhatagonia trwy fframwaith theori aneddfeydd gwladfawyr. Un o effeithiau amlycaf perthynas Cymru â Lloegr yw’r ffaith fod gan Gymru erbyn yr 20g. ddwy iaith, ac mae nifer yn ystyried llenyddiaeth Eingl-Gymreig yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd, gyda Kirsti Bohata yn awgrymu ei fod yn llenyddiaeth subaltern sy'n ymwneud â themâu ôl-drefedigaethol fel colled, alltudiaeth a hunaniaeth.
Mae modd gofyn beth fydd dylanwad datganoli ar lenyddiaeth Gymraeg, wrth i Gymru wneud camau symbolaidd, os petrus tuag at ddad-wneud uniad 1536, ac wrth i newidiadau yn sgil Brexit fygwth y datganoli hwnnw. Dyma lle y gall dealltwriaeth an-llinol o ôl-drefedigaethedd gynnig ffyrdd ffrwythlon o ddarllen llenyddiaeth Gymraeg.
'''Grug Muse'''
==Llyfryddiaeth==

Ashcroft, B. et al. (1989), ''The Empire Writes Back: Theory and practice in post-colonial literatures'' (Llundain: Routledge).

Aaron, J., a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (Llundain: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (Llundain: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, R.R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'' (Rhydychen: Oxford University Press), 65, 3-23.

Evans, D. (2006), ‘ “Bardd arallwlad”: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’, ''Llenyddiaeth Mewn Theori'', gol. Owen Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 39-72.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil), cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (Efrog Newydd: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro) cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (Efrog Newydd: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C., Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (Llundain: Routledge).

George, A. (2004), ‘ “ Nithio’r main”: Golwg ar farddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yng ngoleuni theori ôl-drefedigaethol’ (MA Cymru <nowiki>Caerdydd</nowiki>.

Jones, J.R. (1966), ''Prydeindod'' (Llandybie, Llyfrau’r Dryw).

Jones, R. M. (1998), ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' ([[Caerdydd]], Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8-23.

Naylor, A. (2012), ‘ “Trafferth mewn tafarn” a’r gofod hybrid’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 31, 93-118.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'', (Llundain: Heinemann).

Said, E. (1978) ''Orientalism'', (Efrog Newydd, Pantheon Books).

Said. E. (1993) ''Culture and Imperialism'', (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988) ''Can the subaltern speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Thomas, M. (1999), ''Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales'' (<nowiki>Caerdyddd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the Limits of Post-Colonialism: W.B Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’, ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'', goln T. Brown a R. Stephens (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: New Welsh Review), 1-29.

Williams, H. (2007), ''Postcolonial Brittany: Literature Between Languages'' (Rhydychen, Peter Lang).

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: An Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-drefedigaethedd

2018-07-27T09:00:32Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedigaethu ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethedig. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef yn fras y mannau hynny sydd yn dioddef cael eu hecsbloetio yn economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15-20g. a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a hiliaeth, ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs trefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y disgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion, a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol sydd rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei diwylliant datblygedig gyda’r cyrion cyntefig.

Ym maes beirniadaeth lenyddol, mae beirniaid ôl-drefedigaethol yn archwilio effeithiau’r profiad trefedigaethol ar gynnyrch llenyddol, yn arbennig effaith y disgwrs trefedigaethol. Ymddangosodd y term fel ffordd i ddisgrifio ac astudio yr hyn a elwir yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, sef llenyddiaeth yr ardaloedd a ddaeth yn annibynnol o’r ymerodraethau Ewropeaidd wedi’r Ail Ryfel B yd. Er y gellid olrhain seiliau’r maes yn ôl i symudiadau Négritude y 1930au, neu ddatblygiad maes ‘llenyddiaith y Gymanwlad’ yn y prifysgolion Ewropeaidd, a gweithiau fel Orientalism gan Edward Said (1978), datblygodd y maes o ddifri yn sgil cyhoeddi The Empire Writes Back gan Bill Ashcroft, Gareth Griffiths a Helen Tiffin yn 1989, a Culture and Imperialism gan Edward Said yn 1993. Daeth ôl-drefedigaethedd i gynnwys ffordd o ddarllen testunau sy’n cynnig darlleniadau newydd o waith llenyddol ‘clasurol’ yr ymerodraethau eu hunain, ac i ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol. Mae’n cynnig ffordd o drafod dewisiadau ieithyddol llenorion mewn cymunedau sy’n amlieithog yn sgil trefedigaethu, a lle ceir anghyfartaledd rhwng statws ieithoedd brodorol a threfedigaethol. Caiff ei ddefnyddio hefyd fel fframwaith i ymdrin â llenyddiaeth gan gymunedau o aneddfeydd gwladfawyr [settler colonies], ac i astudio llenyddiaeth gwledydd fel Cymru, Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill sydd â hanes o drefedigaethedd ond nad ydynt yn ffitio’r un patrwm â threfedigaethau ymerodraethau’r 15-20g. Y mae ardaloedd fel Cymru ac Iwerddon wedi bod yn destun anghytuno, fodd bynnag, gyda rhai yn dadlau bod eu cynnwys o fewn maes ôl-drefedigaethedd yn gor-ehangu’r maes, gan arwain at gynnig cymariaethau annilys. Dadleuir bod cynnwys llenyddiaeth gan bobl o dras Ewropeaidd yn diystyru pwysigrwydd hierarchaeth hiliol o fewn y disgwrs trefedigaethol.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae tuedd i’w ystyried fel astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neo-drefedigaethedd, a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn, wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909-1972) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, cyfalafiaeth ac ymerodraethedd diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi diwedd ymerodraeth ffurfiol. I’r perwyl hwn, yn Saesneg, gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol, a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei ysgrif ‘Bardd arallwlad: [[Dafydd]] ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’.
Beirniadaeth Lenyddol
Datblygodd beirniadaeth ôl-drefedigaethol dan ddylanwad beirniadaeth ôl-strwythurol, felly mae darlleniadau dadadeiladol o destunau yn elfen gyffredin o’r math yma o feirniadaeth. Bu meysydd seicoleg a Marcsiaeth hefyd yn ddylanwadau cryf, ac yn fwy diweddar mae ffeministiaeth ac [[ecofeirniadaeth]] wedi chwarae eu rhan hefyd. Dyma gynnig trosolwg ar rai o’r syniadau allweddol yn natblygiad y maes.

Un o’r rhai cyntaf i fynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd Frantz Fanon (1925-1961). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliol ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Ymladdodd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r hiliaeth a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd Peau noire, Masques blancs [Wynebau du, mygydau gwyn] yn 1952 a Les Damnés de la Terre [Trueiniaid y ddaear] yn 1961. Roedd y cysyniad o hunan-aralliad [self-alienation] (term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut yr oedd yr hunaniaeth ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith trefedigaethol i’r graddau fod pobl ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch llenyddol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935-2003) yn ei gyfrol Orientalism (1978), gan ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol hwnnw yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913-2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddo yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu yr ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said caiff yr ‘Orient’ ei greu gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ yr ‘Orient’. Amlyga waith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar sut y dychmygir realiti.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdrawiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K Bhabha (1949- ) yn un o’r rhai a ddatblygodd y syniad o gymysgrywedd (neu hybridedd). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â datblygu cysyniadau fel cymysgrywedd. Yn ei gyfrol The Location of Culture (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau yn cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethedig yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar sut y cynrychiolir cymunedau a ddioddefodd yn sgil trefedigaeth yw trwy gysyniad yr Isradd (Subaltern), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891-1937) ar hegemoni diwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd ei waith yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942-), hefyd o’r India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a Marcsiaeth, mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â sut mae’r ‘subaltern’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o sefydliadau diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all y ‘subaltern’ fyth siarad a chynrychioli hi ei hun.
Llenyddiaeth ôl-drefedigaethol
Datblygodd llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn bennaf yn y cyfnod wedi’r ail ryfel byd, wrth i’r ymerodraethau Ewropeaidd weld cyfnod o ddirywiad sylweddol yn eu hymerodraethau, ac wrth i gyn-drefedigaethau ennill annibyniaeth. Roedd yn gyfnod a esgorodd ar ffrwythlondeb llenyddol yn y gwledydd hyn, wrth i awduron ddefnyddio llenyddiaeth i drafod effaith y profiad trefedigaethol, i’w gwestiynu, ac i geisio ailfeddiannu eu llais a’u hunaniaeth wedi cyfnod o drefedigaethu diwylliannol yn ogystal ag economaidd. Mae llawer o’r testunau hyn yn herio'r disgwrs trefedigaethol. Dyma rai o awduron amlwg y symudiad: Ngũgĩ wa Thiong'o (1949 - ) o Kenya; Chinua Achebe (1930 - 2013) a Wole Soyinka (1934 - ) o Nigeria; Naguib Mahfouz (1911 - 2006) o’r Aifft; Tayeb Salih (1928 - 2009) o Sudan; Jean Rhys (1890 – 1979) o Dominica; Salman Rushdie (1949 -) o India; a Derek Walcott (1930 – 2017) o Santa Lucia.

Mae gweithiau ôl-drefedigaethol yn cael eu cysylltu â nifer o themâu penodol, fel colled, tensiynau hiliol, iaith, ac argyfyngau yn ymwneud â hunaniaeth. Maent yn aml yn ymdrechion i ymateb i’r disgwrs trefedigaethol, ac effaith hwnnw ar hunaniaeth cymunedau ac unigolion oddi mewn iddynt. Gall hyn gynnwys gwaith llenyddol sy’n [[dadadeiladu]] ac ail-greu hunaniaethau brodorol, yn cynnig archwiliad o hunaniaethau cymysgryw, neu’n cyfleu'r profiad o ddod wyneb yn wyneb â diwylliant gorllewinol o fewn fframwaith hierarchaidd. Mae llawer o lenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd yn disgrifio’r strwythurau sydd, neu a oedd yn dominyddu eu cymunedau; yn archwilio eu cymunedau eu hunain a dadansoddi sut mae nhw’n gwrthsefyll trefedigaeth, a hefyd sut maen nhw eu hunain weithiau wedi bod yn gyfrannog yn y broses. Galwodd Ngũgĩ wa Thiong'o hyn yn broses o ‘ddadgoloneiddio’r meddwl’, sef ymdrech i wrthwynebu homogeneiddio diwylliannol, a dathlu gwahaniaeth. Yn ganolog i’r ymgyrch hwn y mae dyrchafu’r ieithoedd brodorol, yn hytrach na ieithoedd Ewropeaidd imperialaidd, ac mae’n cynnwys ailddarganfod, neu ail-greu hanes coll a hunan-gynrychiolaeth ddathliadol.
Cymru
Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g. yn un gymhleth, gan fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams ‘Problematizing Wales’ yn Postcolonial Wales, 2005). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R.R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest, a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol gyda Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un o drefedigaethwr a threfedigaethedig; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Y mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones yn Postcolonial Wales) wedi dadlau fodd bynnag nad yw diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ar effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull ffrwythlon o astudio llenyddiaeth Cymru. Tu hwnt i faes llenyddiaeth, yr oedd y meddyliwr Cymraeg [[J. R. Jones]] (1911-1970) a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau yn berthnasol iddi.

Mae’r hyn y gellir ei ystyried yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn y Gymraeg yn bennaf yn ymdrin mewn rhyw fodd â’r berthynas rym rhwng Cymru a Lloegr. Mae themâu yn ymwneud ag imperialaeth ddiwylliannol yn bwysig yn enwedig yng nghyswllt y frwydr iaith, a hefyd themâu yn ymwneud â cholli tir, ac ailddarganfod neu ailddehongli hanes Cymru. Ar wahân i brofiad Cymru vis-à-vis Lloegr, rhan bwysig arall o hanes Cymru yw ei hanes hi fel gwlad Ewropeaidd vis-à-vis gweddill y byd. Yn hyn o beth, mae llenyddiaeth Gymreig a grëwyd dan ddylanwad yr ymerodraeth Brydeinig yn destunau ffrwythlon ar gyfer beirniadaeth ôl-drefedigaethol. Dylanwadodd gwleidyddiaeth ôl-drefedigaethol yn gryf ar lenyddiaeth Gymreig ddiwedd yr 20g. a dechrau'r 21g. ond prin iawn fu’r gwaith ym maes beirniadaeth lenyddol ôl-drefedigaethedd mewn cyd-destun Cymreig tan ddechrau’r 21g., gyda chyhoeddi Postcolonial Wales yn 2005 yn garreg filltir bwysig. Gellid ystyried y twf a fu ym mhoblogrwydd y [[cywydd]] yn ystod yr 20g. yn enghraifft o dwf llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, gan ddadlau bod dychwelyd at y ffurf yn fodd o ail-feddiannu hanes cynhenid yn wyneb goruchafiaeth diwylliant Eingl-Americanaidd, a bod cynnwys a themâu cerddi gan feirdd fel Gerallt Lloyd Owen yn cynnwys nifer o’r un themâu â gweithiau clasurol ôl-drefedigaethol, fel iaith, colled, hanes a hunaniaeth (gweler ysgrif Jane Aaron, ‘Bardic Anti-Colonialism’). Gwelir hefyd y berthynas rhwng disgwrs gwleidyddol y cyfnod a’r cynnyrch llenyddol: yn ei ysgrif yn Postcolonial Wales tynnai Dylan Phillips sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’, ac adlewyrchir yr ieithwedd hon yng ngwaith nifer o lenorion, Twm Morys, Iwan Llwyd ac Angharad Tomos yn eu plith.

O droi i edrych ar enghreifftiau o ddefnyddio beirniadaeth ôl-drefedigaethol o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg, defnyddiwyd fframwaith [[cymysgrywedd]] Bhabha Angharad Naylor a Dylan Foster Evans i archwilio gwaith [[Dafydd]] ap Gwilym mewn cyd-destun ôl-drefedigaethol. Dadleuodd Jane Aaron fod modd disgrifio barddoniaeth Gymreig o gyfnod Canu Heledd a chanu Gruffudd ab yr Ynad Goch fel enghreifftiau o farddoniaeth sy’n ymateb i brofiad trefedigaethedd, a bod barddoniaeth Gymreig yn cynnwys enghreifftiau o ganu gwrthdrefedigaethol o gyfnod y Cynfeirdd hyd y presennol. Cymhwyswyd elfennau o feirniadaeth ôl-drefedigaethol wrth astudio llenyddiaeth y cyfnod modern hefyd. Yn Memoir and Identity in Welsh Patagonia (2017) mae Geraldine Lublin yn astudio cofiannau Cymraeg a Sbaeneg gan ddisgynyddion y gymuned Gymraeg ym Mhatagonia trwy fframwaith theori aneddfeydd gwladfawyr. Un o effeithiau amlycaf perthynas Cymru â Lloegr yw’r ffaith fod gan Gymru erbyn yr 20g. ddwy iaith, ac mae nifer yn ystyried llenyddiaeth Eingl-Gymreig yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd, gyda Kirsti Bohata yn awgrymu ei fod yn llenyddiaeth subaltern sy'n ymwneud â themâu ôl-drefedigaethol fel colled, alltudiaeth a hunaniaeth.
Mae modd gofyn beth fydd dylanwad datganoli ar lenyddiaeth Gymraeg, wrth i Gymru wneud camau symbolaidd, os petrus tuag at ddad-wneud uniad 1536, ac wrth i newidiadau yn sgil Brexit fygwth y datganoli hwnnw. Dyma lle y gall dealltwriaeth an-llinol o ôl-drefedigaethedd gynnig ffyrdd ffrwythlon o ddarllen llenyddiaeth Gymraeg.
'''Grug Muse'''
==Llyfryddiaeth==

Ashcroft, B. et al. (1989), ''The Empire Writes Back: Theory and practice in post-colonial literatures'' (Llundain: Routledge).

Aaron, J., a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (Llundain: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (Llundain: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, R.R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'' (Rhydychen: Oxford University Press), 65, 3-23.

Evans, D. (2006), ‘ “Bardd arallwlad”: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’, ''Llenyddiaeth Mewn Theori'', gol. Owen Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 39-72.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil), cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (Efrog Newydd: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro) cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (Efrog Newydd: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C., Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (Llundain: Routledge).

George, A. (2004), ‘ “ Nithio’r main”: Golwg ar farddoniaeth [[Dafydd]] ap Gwilym yng ngoleuni theori ôl-drefedigaethol’ (MA Cymru <nowiki>Caerdydd</nowiki>.

Jones, J.R. (1966), ''Prydeindod'' (Llandybie, Llyfrau’r Dryw).

Jones, R. M. (1998), ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8-23.

Naylor, A. (2012), ‘ “Trafferth mewn tafarn” a’r gofod hybrid’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 31, 93-118.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'', (Llundain: Heinemann).

Said, E. (1978) ''Orientalism'', (Efrog Newydd, Pantheon Books).

Said. E. (1993) ''Culture and Imperialism'', (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988) ''Can the subaltern speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Thomas, M. (1999), ''Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales'' (<nowiki>Caerdyddd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the Limits of Post-Colonialism: W.B Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’, ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'', goln T. Brown a R. Stephens (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: New Welsh Review), 1-29.

Williams, H. (2007), ''Postcolonial Brittany: Literature Between Languages'' (Rhydychen, Peter Lang).

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: An Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-drefedigaethedd

2018-07-27T08:54:09Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedigaethu ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethedig. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef yn fras y mannau hynny sydd yn dioddef cael eu hecsbloetio yn economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15-20g. a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a hiliaeth, ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs trefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y disgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion, a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol sydd rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei diwylliant datblygedig gyda’r cyrion cyntefig.

Ym maes beirniadaeth lenyddol, mae beirniaid ôl-drefedigaethol yn archwilio effeithiau’r profiad trefedigaethol ar gynnyrch llenyddol, yn arbennig effaith y disgwrs trefedigaethol. Ymddangosodd y term fel ffordd i ddisgrifio ac astudio yr hyn a elwir yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, sef llenyddiaeth yr ardaloedd a ddaeth yn annibynnol o’r ymerodraethau Ewropeaidd wedi’r Ail Ryfel B yd. Er y gellid olrhain seiliau’r maes yn ôl i symudiadau Négritude y 1930au, neu ddatblygiad maes ‘llenyddiaith y Gymanwlad’ yn y prifysgolion Ewropeaidd, a gweithiau fel Orientalism gan Edward Said (1978), datblygodd y maes o ddifri yn sgil cyhoeddi The Empire Writes Back gan Bill Ashcroft, Gareth Griffiths a Helen Tiffin yn 1989, a Culture and Imperialism gan Edward Said yn 1993. Daeth ôl-drefedigaethedd i gynnwys ffordd o ddarllen testunau sy’n cynnig darlleniadau newydd o waith llenyddol ‘clasurol’ yr ymerodraethau eu hunain, ac i ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol. Mae’n cynnig ffordd o drafod dewisiadau ieithyddol llenorion mewn cymunedau sy’n amlieithog yn sgil trefedigaethu, a lle ceir anghyfartaledd rhwng statws ieithoedd brodorol a threfedigaethol. Caiff ei ddefnyddio hefyd fel fframwaith i ymdrin â llenyddiaeth gan gymunedau o aneddfeydd gwladfawyr [settler colonies], ac i astudio llenyddiaeth gwledydd fel Cymru, Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill sydd â hanes o drefedigaethedd ond nad ydynt yn ffitio’r un patrwm â threfedigaethau ymerodraethau’r 15-20g. Y mae ardaloedd fel Cymru ac Iwerddon wedi bod yn destun anghytuno, fodd bynnag, gyda rhai yn dadlau bod eu cynnwys o fewn maes ôl-drefedigaethedd yn gor-ehangu’r maes, gan arwain at gynnig cymariaethau annilys. Dadleuir bod cynnwys llenyddiaeth gan bobl o dras Ewropeaidd yn diystyru pwysigrwydd hierarchaeth hiliol o fewn y disgwrs trefedigaethol.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae tuedd i’w ystyried fel astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neo-drefedigaethedd, a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn, wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909-1972) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, cyfalafiaeth ac ymerodraethedd diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi diwedd ymerodraeth ffurfiol. I’r perwyl hwn, yn Saesneg, gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol, a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei ysgrif ‘Bardd arallwlad: [[Dafydd]] ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’.
Beirniadaeth Lenyddol
Datblygodd beirniadaeth ôl-drefedigaethol dan ddylanwad beirniadaeth ôl-strwythurol, felly mae darlleniadau dadadeiladol o destunau yn elfen gyffredin o’r math yma o feirniadaeth. Bu meysydd seicoleg a Marcsiaeth hefyd yn ddylanwadau cryf, ac yn fwy diweddar mae ffeministiaeth ac [[ecofeirniadaeth]] wedi chwarae eu rhan hefyd. Dyma gynnig trosolwg ar rai o’r syniadau allweddol yn natblygiad y maes.

Un o’r rhai cyntaf i fynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd Frantz Fanon (1925-1961). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliol ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Ymladdodd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r hiliaeth a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd Peau noire, Masques blancs [Wynebau du, mygydau gwyn] yn 1952 a Les Damnés de la Terre [Trueiniaid y ddaear] yn 1961. Roedd y cysyniad o hunan-aralliad [self-alienation] (term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut yr oedd yr hunaniaeth ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith trefedigaethol i’r graddau fod pobl ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch llenyddol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935-2003) yn ei gyfrol Orientalism (1978), gan ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol hwnnw yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913-2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddo yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu yr ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said caiff yr ‘Orient’ ei greu gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ yr ‘Orient’. Amlyga waith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar sut y dychmygir realiti.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdrawiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K Bhabha (1949- ) yn un o’r rhai a ddatblygodd y syniad o gymysgrywedd (neu hybridedd). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â datblygu cysyniadau fel cymysgrywedd. Yn ei gyfrol The Location of Culture (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau yn cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethedig yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar sut y cynrychiolir cymunedau a ddioddefodd yn sgil trefedigaeth yw trwy gysyniad yr Isradd (Subaltern), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891-1937) ar hegemoni diwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd ei waith yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942-), hefyd o’r India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a Marcsiaeth, mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â sut mae’r ‘subaltern’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o sefydliadau diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all y ‘subaltern’ fyth siarad a chynrychioli hi ei hun.
Llenyddiaeth ôl-drefedigaethol
Datblygodd llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn bennaf yn y cyfnod wedi’r ail ryfel byd, wrth i’r ymerodraethau Ewropeaidd weld cyfnod o ddirywiad sylweddol yn eu hymerodraethau, ac wrth i gyn-drefedigaethau ennill annibyniaeth. Roedd yn gyfnod a esgorodd ar ffrwythlondeb llenyddol yn y gwledydd hyn, wrth i awduron ddefnyddio llenyddiaeth i drafod effaith y profiad trefedigaethol, i’w gwestiynu, ac i geisio ailfeddiannu eu llais a’u hunaniaeth wedi cyfnod o drefedigaethu diwylliannol yn ogystal ag economaidd. Mae llawer o’r testunau hyn yn herio'r disgwrs trefedigaethol. Dyma rai o awduron amlwg y symudiad: Ngũgĩ wa Thiong'o (1949 - ) o Kenya; Chinua Achebe (1930 - 2013) a Wole Soyinka (1934 - ) o Nigeria; Naguib Mahfouz (1911 - 2006) o’r Aifft; Tayeb Salih (1928 - 2009) o Sudan; Jean Rhys (1890 – 1979) o Dominica; Salman Rushdie (1949 -) o India; a Derek Walcott (1930 – 2017) o Santa Lucia.

Mae gweithiau ôl-drefedigaethol yn cael eu cysylltu â nifer o themâu penodol, fel colled, tensiynau hiliol, iaith, ac argyfyngau yn ymwneud â hunaniaeth. Maent yn aml yn ymdrechion i ymateb i’r disgwrs trefedigaethol, ac effaith hwnnw ar hunaniaeth cymunedau ac unigolion oddi mewn iddynt. Gall hyn gynnwys gwaith llenyddol sy’n [[dadadeiladu]] ac ail-greu hunaniaethau brodorol, yn cynnig archwiliad o hunaniaethau cymysgryw, neu’n cyfleu'r profiad o ddod wyneb yn wyneb â diwylliant gorllewinol o fewn fframwaith hierarchaidd. Mae llawer o lenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd yn disgrifio’r strwythurau sydd, neu a oedd yn dominyddu eu cymunedau; yn archwilio eu cymunedau eu hunain a dadansoddi sut mae nhw’n gwrthsefyll trefedigaeth, a hefyd sut maen nhw eu hunain weithiau wedi bod yn gyfrannog yn y broses. Galwodd Ngũgĩ wa Thiong'o hyn yn broses o ‘ddadgoloneiddio’r meddwl’, sef ymdrech i wrthwynebu homogeneiddio diwylliannol, a dathlu gwahaniaeth. Yn ganolog i’r ymgyrch hwn y mae dyrchafu’r ieithoedd brodorol, yn hytrach na ieithoedd Ewropeaidd imperialaidd, ac mae’n cynnwys ailddarganfod, neu ail-greu hanes coll a hunan-gynrychiolaeth ddathliadol.
Cymru
Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g. yn un gymhleth, gan fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams ‘Problematizing Wales’ yn Postcolonial Wales, 2005). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R.R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest, a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol gyda Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un o drefedigaethwr a threfedigaethedig; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Y mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones yn Postcolonial Wales) wedi dadlau fodd bynnag nad yw diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ar effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull ffrwythlon o astudio llenyddiaeth Cymru. Tu hwnt i faes llenyddiaeth, yr oedd y meddyliwr Cymraeg [[J. R. Jones]] (1911-1970) a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau yn berthnasol iddi.

Mae’r hyn y gellir ei ystyried yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn y Gymraeg yn bennaf yn ymdrin mewn rhyw fodd â’r berthynas rym rhwng Cymru a Lloegr. Mae themâu yn ymwneud ag imperialaeth ddiwylliannol yn bwysig yn enwedig yng nghyswllt y frwydr iaith, a hefyd themâu yn ymwneud â cholli tir, ac ailddarganfod neu ailddehongli hanes Cymru. Ar wahân i brofiad Cymru vis-à-vis Lloegr, rhan bwysig arall o hanes Cymru yw ei hanes hi fel gwlad Ewropeaidd vis-à-vis gweddill y byd. Yn hyn o beth, mae llenyddiaeth Gymreig a grëwyd dan ddylanwad yr ymerodraeth Brydeinig yn destunau ffrwythlon ar gyfer beirniadaeth ôl-drefedigaethol. Dylanwadodd gwleidyddiaeth ôl-drefedigaethol yn gryf ar lenyddiaeth Gymreig ddiwedd yr 20g. a dechrau'r 21g. ond prin iawn fu’r gwaith ym maes beirniadaeth lenyddol ôl-drefedigaethedd mewn cyd-destun Cymreig tan ddechrau’r 21g., gyda chyhoeddi Postcolonial Wales yn 2005 yn garreg filltir bwysig. Gellid ystyried y twf a fu ym mhoblogrwydd y [[cywydd]] yn ystod yr 20g. yn enghraifft o dwf llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, gan ddadlau bod dychwelyd at y ffurf yn fodd o ail-feddiannu hanes cynhenid yn wyneb goruchafiaeth diwylliant Eingl-Americanaidd, a bod cynnwys a themâu cerddi gan feirdd fel Gerallt Lloyd Owen yn cynnwys nifer o’r un themâu â gweithiau clasurol ôl-drefedigaethol, fel iaith, colled, hanes a hunaniaeth (gweler ysgrif Jane Aaron, ‘Bardic Anti-Colonialism’). Gwelir hefyd y berthynas rhwng disgwrs gwleidyddol y cyfnod a’r cynnyrch llenyddol: yn ei ysgrif yn Postcolonial Wales tynnai Dylan Phillips sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’, ac adlewyrchir yr ieithwedd hon yng ngwaith nifer o lenorion, Twm Morys, Iwan Llwyd ac Angharad Tomos yn eu plith.

O droi i edrych ar enghreifftiau o ddefnyddio beirniadaeth ôl-drefedigaethol o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg, defnyddiwyd fframwaith [[cymysgrywedd]] Bhabha Angharad Naylor a Dylan Foster Evans i archwilio gwaith [[Dafydd]] ap Gwilym mewn cyd-destun ôl-drefedigaethol. Dadleuodd Jane Aaron fod modd disgrifio barddoniaeth Gymreig o gyfnod Canu Heledd a chanu Gruffudd ab yr Ynad Goch fel enghreifftiau o farddoniaeth sy’n ymateb i brofiad trefedigaethedd, a bod barddoniaeth Gymreig yn cynnwys enghreifftiau o ganu gwrthdrefedigaethol o gyfnod y Cynfeirdd hyd y presennol. Cymhwyswyd elfennau o feirniadaeth ôl-drefedigaethol wrth astudio llenyddiaeth y cyfnod modern hefyd. Yn Memoir and Identity in Welsh Patagonia (2017) mae Geraldine Lublin yn astudio cofiannau Cymraeg a Sbaeneg gan ddisgynyddion y gymuned Gymraeg ym Mhatagonia trwy fframwaith theori aneddfeydd gwladfawyr. Un o effeithiau amlycaf perthynas Cymru â Lloegr yw’r ffaith fod gan Gymru erbyn yr 20g. ddwy iaith, ac mae nifer yn ystyried llenyddiaeth Eingl-Gymreig yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd, gyda Kirsti Bohata yn awgrymu ei fod yn llenyddiaeth subaltern sy'n ymwneud â themâu ôl-drefedigaethol fel colled, alltudiaeth a hunaniaeth.
Mae modd gofyn beth fydd dylanwad datganoli ar lenyddiaeth Gymraeg, wrth i Gymru wneud camau symbolaidd, os petrus tuag at ddad-wneud uniad 1536, ac wrth i newidiadau yn sgil Brexit fygwth y datganoli hwnnw. Dyma lle y gall dealltwriaeth an-llinol o ôl-drefedigaethedd gynnig ffyrdd ffrwythlon o ddarllen llenyddiaeth Gymraeg.
'''Grug Muse'''
==Llyfryddiaeth==

Ashcroft, B. et al. (1989), ''The Empire Writes Back: Theory and practice in post-colonial literatures'' (Llundain: Routledge).

Aaron, J., a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (Llundain: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (Llundain: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Davies, R.R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'' (Rhydychen: Oxford University Press), 65, 3-23.

Evans, D. (2006), ‘ “Bardd arallwlad”: [[Dafydd]] ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’, ''Llenyddiaeth Mewn Theori'', gol. Owen Thomas (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), 39-72.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil), cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (Efrog Newydd: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro) cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (Efrog Newydd: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C., Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (Llundain: Routledge).

George, A. (2004), ‘ “ Nithio’r main”: Golwg ar farddoniaeth Dafydd ap Gwilym yng ngoleuni theori ôl-drefedigaethol’ (MA Cymru [Caerdydd].

Jones, J.R. (1966), ''Prydeindod'' (Llandybie, Llyfrau’r Dryw).

Jones, R. M. (1998), ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8-23.

Naylor, A. (2012), ‘ “Trafferth mewn tafarn” a’r gofod hybrid’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 31, 93-118.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'', (Llundain: Heinemann).

Said, E. (1978) ''Orientalism'', (Efrog Newydd, Pantheon Books).

Said. E. (1993) ''Culture and Imperialism'', (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988) ''Can the subaltern speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Thomas, M. (1999), ''Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales'' (Caerdyddd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the Limits of Post-Colonialism: W.B Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’, ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'', goln T. Brown a R. Stephens (Caerdydd: New Welsh Review), 1-29.

Williams, H. (2007), ''Postcolonial Brittany: Literature Between Languages'' (Rhydychen, Peter Lang).

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: An Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-drefedigaethedd

2018-07-27T08:53:00Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedigaethu ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethedig. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef yn fras y mannau hynny sydd yn dioddef cael eu hecsbloetio yn economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15-20g. a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a hiliaeth, ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs trefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y disgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion, a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol sydd rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei diwylliant datblygedig gyda’r cyrion cyntefig.

Ym maes beirniadaeth lenyddol, mae beirniaid ôl-drefedigaethol yn archwilio effeithiau’r profiad trefedigaethol ar gynnyrch llenyddol, yn arbennig effaith y disgwrs trefedigaethol. Ymddangosodd y term fel ffordd i ddisgrifio ac astudio yr hyn a elwir yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, sef llenyddiaeth yr ardaloedd a ddaeth yn annibynnol o’r ymerodraethau Ewropeaidd wedi’r Ail Ryfel B yd. Er y gellid olrhain seiliau’r maes yn ôl i symudiadau Négritude y 1930au, neu ddatblygiad maes ‘llenyddiaith y Gymanwlad’ yn y prifysgolion Ewropeaidd, a gweithiau fel Orientalism gan Edward Said (1978), datblygodd y maes o ddifri yn sgil cyhoeddi The Empire Writes Back gan Bill Ashcroft, Gareth Griffiths a Helen Tiffin yn 1989, a Culture and Imperialism gan Edward Said yn 1993. Daeth ôl-drefedigaethedd i gynnwys ffordd o ddarllen testunau sy’n cynnig darlleniadau newydd o waith llenyddol ‘clasurol’ yr ymerodraethau eu hunain, ac i ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol. Mae’n cynnig ffordd o drafod dewisiadau ieithyddol llenorion mewn cymunedau sy’n amlieithog yn sgil trefedigaethu, a lle ceir anghyfartaledd rhwng statws ieithoedd brodorol a threfedigaethol. Caiff ei ddefnyddio hefyd fel fframwaith i ymdrin â llenyddiaeth gan gymunedau o aneddfeydd gwladfawyr [settler colonies], ac i astudio llenyddiaeth gwledydd fel Cymru, Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill sydd â hanes o drefedigaethedd ond nad ydynt yn ffitio’r un patrwm â threfedigaethau ymerodraethau’r 15-20g. Y mae ardaloedd fel Cymru ac Iwerddon wedi bod yn destun anghytuno, fodd bynnag, gyda rhai yn dadlau bod eu cynnwys o fewn maes ôl-drefedigaethedd yn gor-ehangu’r maes, gan arwain at gynnig cymariaethau annilys. Dadleuir bod cynnwys llenyddiaeth gan bobl o dras Ewropeaidd yn diystyru pwysigrwydd hierarchaeth hiliol o fewn y disgwrs trefedigaethol.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae tuedd i’w ystyried fel astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neo-drefedigaethedd, a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn, wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909-1972) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, cyfalafiaeth ac ymerodraethedd diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi diwedd ymerodraeth ffurfiol. I’r perwyl hwn, yn Saesneg, gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol, a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei ysgrif ‘Bardd arallwlad: [[Dafydd]] ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’.
Beirniadaeth Lenyddol
Datblygodd beirniadaeth ôl-drefedigaethol dan ddylanwad beirniadaeth ôl-strwythurol, felly mae darlleniadau dadadeiladol o destunau yn elfen gyffredin o’r math yma o feirniadaeth. Bu meysydd seicoleg a Marcsiaeth hefyd yn ddylanwadau cryf, ac yn fwy diweddar mae ffeministiaeth ac [[ecofeirniadaeth]] wedi chwarae eu rhan hefyd. Dyma gynnig trosolwg ar rai o’r syniadau allweddol yn natblygiad y maes.

Un o’r rhai cyntaf i fynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd Frantz Fanon (1925-1961). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliol ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Ymladdodd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r hiliaeth a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd Peau noire, Masques blancs [Wynebau du, mygydau gwyn] yn 1952 a Les Damnés de la Terre [Trueiniaid y ddaear] yn 1961. Roedd y cysyniad o hunan-aralliad [self-alienation] (term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut yr oedd yr hunaniaeth ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith trefedigaethol i’r graddau fod pobl ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch llenyddol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935-2003) yn ei gyfrol Orientalism (1978), gan ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol hwnnw yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913-2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddo yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu yr ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said caiff yr ‘Orient’ ei greu gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ yr ‘Orient’. Amlyga waith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar sut y dychmygir realiti.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdrawiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K Bhabha (1949- ) yn un o’r rhai a ddatblygodd y syniad o gymysgrywedd (neu hybridedd). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â datblygu cysyniadau fel cymysgrywedd. Yn ei gyfrol The Location of Culture (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau yn cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethedig yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar sut y cynrychiolir cymunedau a ddioddefodd yn sgil trefedigaeth yw trwy gysyniad yr Isradd (Subaltern), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891-1937) ar hegemoni diwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd ei waith yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942-), hefyd o’r India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a Marcsiaeth, mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â sut mae’r ‘subaltern’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o sefydliadau diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all y ‘subaltern’ fyth siarad a chynrychioli hi ei hun.
Llenyddiaeth ôl-drefedigaethol
Datblygodd llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn bennaf yn y cyfnod wedi’r ail ryfel byd, wrth i’r ymerodraethau Ewropeaidd weld cyfnod o ddirywiad sylweddol yn eu hymerodraethau, ac wrth i gyn-drefedigaethau ennill annibyniaeth. Roedd yn gyfnod a esgorodd ar ffrwythlondeb llenyddol yn y gwledydd hyn, wrth i awduron ddefnyddio llenyddiaeth i drafod effaith y profiad trefedigaethol, i’w gwestiynu, ac i geisio ailfeddiannu eu llais a’u hunaniaeth wedi cyfnod o drefedigaethu diwylliannol yn ogystal ag economaidd. Mae llawer o’r testunau hyn yn herio'r disgwrs trefedigaethol. Dyma rai o awduron amlwg y symudiad: Ngũgĩ wa Thiong'o (1949 - ) o Kenya; Chinua Achebe (1930 - 2013) a Wole Soyinka (1934 - ) o Nigeria; Naguib Mahfouz (1911 - 2006) o’r Aifft; Tayeb Salih (1928 - 2009) o Sudan; Jean Rhys (1890 – 1979) o Dominica; Salman Rushdie (1949 -) o India; a Derek Walcott (1930 – 2017) o Santa Lucia.

Mae gweithiau ôl-drefedigaethol yn cael eu cysylltu â nifer o themâu penodol, fel colled, tensiynau hiliol, iaith, ac argyfyngau yn ymwneud â hunaniaeth. Maent yn aml yn ymdrechion i ymateb i’r disgwrs trefedigaethol, ac effaith hwnnw ar hunaniaeth cymunedau ac unigolion oddi mewn iddynt. Gall hyn gynnwys gwaith llenyddol sy’n [[dadadeiladu]] ac ail-greu hunaniaethau brodorol, yn cynnig archwiliad o hunaniaethau cymysgryw, neu’n cyfleu'r profiad o ddod wyneb yn wyneb â diwylliant gorllewinol o fewn fframwaith hierarchaidd. Mae llawer o lenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd yn disgrifio’r strwythurau sydd, neu a oedd yn dominyddu eu cymunedau; yn archwilio eu cymunedau eu hunain a dadansoddi sut mae nhw’n gwrthsefyll trefedigaeth, a hefyd sut maen nhw eu hunain weithiau wedi bod yn gyfrannog yn y broses. Galwodd Ngũgĩ wa Thiong'o hyn yn broses o ‘ddadgoloneiddio’r meddwl’, sef ymdrech i wrthwynebu homogeneiddio diwylliannol, a dathlu gwahaniaeth. Yn ganolog i’r ymgyrch hwn y mae dyrchafu’r ieithoedd brodorol, yn hytrach na ieithoedd Ewropeaidd imperialaidd, ac mae’n cynnwys ailddarganfod, neu ail-greu hanes coll a hunan-gynrychiolaeth ddathliadol.
Cymru
Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g. yn un gymhleth, gan fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams ‘Problematizing Wales’ yn Postcolonial Wales, 2005). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R.R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest, a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol gyda Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un o drefedigaethwr a threfedigaethedig; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Y mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones yn Postcolonial Wales) wedi dadlau fodd bynnag nad yw diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ar effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull ffrwythlon o astudio llenyddiaeth Cymru. Tu hwnt i faes llenyddiaeth, yr oedd y meddyliwr Cymraeg [[J. R. Jones]] (1911-1970) a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau yn berthnasol iddi.

Mae’r hyn y gellir ei ystyried yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn y Gymraeg yn bennaf yn ymdrin mewn rhyw fodd â’r berthynas rym rhwng Cymru a Lloegr. Mae themâu yn ymwneud ag imperialaeth ddiwylliannol yn bwysig yn enwedig yng nghyswllt y frwydr iaith, a hefyd themâu yn ymwneud â cholli tir, ac ailddarganfod neu ailddehongli hanes Cymru. Ar wahân i brofiad Cymru vis-à-vis Lloegr, rhan bwysig arall o hanes Cymru yw ei hanes hi fel gwlad Ewropeaidd vis-à-vis gweddill y byd. Yn hyn o beth, mae llenyddiaeth Gymreig a grëwyd dan ddylanwad yr ymerodraeth Brydeinig yn destunau ffrwythlon ar gyfer beirniadaeth ôl-drefedigaethol. Dylanwadodd gwleidyddiaeth ôl-drefedigaethol yn gryf ar lenyddiaeth Gymreig ddiwedd yr 20g. a dechrau'r 21g. ond prin iawn fu’r gwaith ym maes beirniadaeth lenyddol ôl-drefedigaethedd mewn cyd-destun Cymreig tan ddechrau’r 21g., gyda chyhoeddi Postcolonial Wales yn 2005 yn garreg filltir bwysig. Gellid ystyried y twf a fu ym mhoblogrwydd y [[cywydd]] yn ystod yr 20g. yn enghraifft o dwf llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, gan ddadlau bod dychwelyd at y ffurf yn fodd o ail-feddiannu hanes cynhenid yn wyneb goruchafiaeth diwylliant Eingl-Americanaidd, a bod cynnwys a themâu cerddi gan feirdd fel Gerallt Lloyd Owen yn cynnwys nifer o’r un themâu â gweithiau clasurol ôl-drefedigaethol, fel iaith, colled, hanes a hunaniaeth (gweler ysgrif Jane Aaron, ‘Bardic Anti-Colonialism’). Gwelir hefyd y berthynas rhwng disgwrs gwleidyddol y cyfnod a’r cynnyrch llenyddol: yn ei ysgrif yn Postcolonial Wales tynnai Dylan Phillips sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’, ac adlewyrchir yr ieithwedd hon yng ngwaith nifer o lenorion, Twm Morys, Iwan Llwyd ac Angharad Tomos yn eu plith.

O droi i edrych ar enghreifftiau o ddefnyddio beirniadaeth ôl-drefedigaethol o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg, defnyddiwyd fframwaith [[cymysgrywedd]] Bhabha Angharad Naylor a Dylan Foster Evans i archwilio gwaith [[Dafydd]] ap Gwilym mewn cyd-destun ôl-drefedigaethol. Dadleuodd Jane Aaron fod modd disgrifio barddoniaeth Gymreig o gyfnod Canu Heledd a chanu Gruffudd ab yr Ynad Goch fel enghreifftiau o farddoniaeth sy’n ymateb i brofiad trefedigaethedd, a bod barddoniaeth Gymreig yn cynnwys enghreifftiau o ganu gwrthdrefedigaethol o gyfnod y Cynfeirdd hyd y presennol. Cymhwyswyd elfennau o feirniadaeth ôl-drefedigaethol wrth astudio llenyddiaeth y cyfnod modern hefyd. Yn Memoir and Identity in Welsh Patagonia (2017) mae Geraldine Lublin yn astudio cofiannau Cymraeg a Sbaeneg gan ddisgynyddion y gymuned Gymraeg ym Mhatagonia trwy fframwaith theori aneddfeydd gwladfawyr. Un o effeithiau amlycaf perthynas Cymru â Lloegr yw’r ffaith fod gan Gymru erbyn yr 20g. ddwy iaith, ac mae nifer yn ystyried llenyddiaeth Eingl-Gymreig yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd, gyda Kirsti Bohata yn awgrymu ei fod yn llenyddiaeth subaltern sy'n ymwneud â themâu ôl-drefedigaethol fel colled, alltudiaeth a hunaniaeth.
Mae modd gofyn beth fydd dylanwad datganoli ar lenyddiaeth Gymraeg, wrth i Gymru wneud camau symbolaidd, os petrus tuag at ddad-wneud uniad 1536, ac wrth i newidiadau yn sgil Brexit fygwth y datganoli hwnnw. Dyma lle y gall dealltwriaeth an-llinol o ôl-drefedigaethedd gynnig ffyrdd ffrwythlon o ddarllen llenyddiaeth Gymraeg.
'''Grug Muse'''
==Llyfryddiaeth==

Ashcroft, B. et al. (1989), ''The Empire Writes Back: Theory and practice in post-colonial literatures'' (Llundain: Routledge).

Aaron, J., a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (Llundain: Routledge).
Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (Llundain: Routledge).
Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).
Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
Davies, R.R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'' (Rhydychen: Oxford University Press), 65, 3-23.
Evans, D. (2006), ‘ “Bardd arallwlad”: Dafydd ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’, ''Llenyddiaeth Mewn Theori'', gol. Owen Thomas (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), 39-72.
Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil), cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (Efrog Newydd: Grove Press, 1967).
Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro) cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (Efrog Newydd: Grove Weidenfeld, 1963).
Forsdick, C., Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (Llundain: Routledge).
George, A. (2004), ‘ “ Nithio’r main”: Golwg ar farddoniaeth Dafydd ap Gwilym yng ngoleuni theori ôl-drefedigaethol’ (MA Cymru [Caerdydd].
Jones, J.R. (1966), ''Prydeindod'' (Llandybie, Llyfrau’r Dryw).
Jones, R. M. (1998), ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru).
Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8-23.
Naylor, A. (2012), ‘ “Trafferth mewn tafarn” a’r gofod hybrid’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 31, 93-118.
Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'', (Llundain: Heinemann).
Said, E. (1978) ''Orientalism'', (Efrog Newydd, Pantheon Books).
Said. E. (1993) ''Culture and Imperialism'', (New York: Knopf).
Spivak, G. (1988) ''Can the subaltern speak?'' (Basingstoke: Macmillan).
Thomas, M. (1999), ''Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales'' (Caerdyddd: Gwasg Prifysgol Cymru).
Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the Limits of Post-Colonialism: W.B Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’, ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'', goln T. Brown a R. Stephens (Caerdydd: New Welsh Review), 1-29.
Williams, H. (2007), ''Postcolonial Brittany: Literature Between Languages'' (Rhydychen, Peter Lang).
Young, R. (2001), ''Postcolonialism: An Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-drefedigaethedd

2018-07-27T08:52:25Z

Heather Williams: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedi...'

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau trefedigaethu ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethedig. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef yn fras y mannau hynny sydd yn dioddef cael eu hecsbloetio yn economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15-20g. a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a hiliaeth, ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs trefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y disgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion, a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol sydd rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei diwylliant datblygedig gyda’r cyrion cyntefig.

Ym maes beirniadaeth lenyddol, mae beirniaid ôl-drefedigaethol yn archwilio effeithiau’r profiad trefedigaethol ar gynnyrch llenyddol, yn arbennig effaith y disgwrs trefedigaethol. Ymddangosodd y term fel ffordd i ddisgrifio ac astudio yr hyn a elwir yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, sef llenyddiaeth yr ardaloedd a ddaeth yn annibynnol o’r ymerodraethau Ewropeaidd wedi’r Ail Ryfel B yd. Er y gellid olrhain seiliau’r maes yn ôl i symudiadau Négritude y 1930au, neu ddatblygiad maes ‘llenyddiaith y Gymanwlad’ yn y prifysgolion Ewropeaidd, a gweithiau fel Orientalism gan Edward Said (1978), datblygodd y maes o ddifri yn sgil cyhoeddi The Empire Writes Back gan Bill Ashcroft, Gareth Griffiths a Helen Tiffin yn 1989, a Culture and Imperialism gan Edward Said yn 1993. Daeth ôl-drefedigaethedd i gynnwys ffordd o ddarllen testunau sy’n cynnig darlleniadau newydd o waith llenyddol ‘clasurol’ yr ymerodraethau eu hunain, ac i ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol. Mae’n cynnig ffordd o drafod dewisiadau ieithyddol llenorion mewn cymunedau sy’n amlieithog yn sgil trefedigaethu, a lle ceir anghyfartaledd rhwng statws ieithoedd brodorol a threfedigaethol. Caiff ei ddefnyddio hefyd fel fframwaith i ymdrin â llenyddiaeth gan gymunedau o aneddfeydd gwladfawyr [settler colonies], ac i astudio llenyddiaeth gwledydd fel Cymru, Iwerddon a gwledydd Ewropeaidd eraill sydd â hanes o drefedigaethedd ond nad ydynt yn ffitio’r un patrwm â threfedigaethau ymerodraethau’r 15-20g. Y mae ardaloedd fel Cymru ac Iwerddon wedi bod yn destun anghytuno, fodd bynnag, gyda rhai yn dadlau bod eu cynnwys o fewn maes ôl-drefedigaethedd yn gor-ehangu’r maes, gan arwain at gynnig cymariaethau annilys. Dadleuir bod cynnwys llenyddiaeth gan bobl o dras Ewropeaidd yn diystyru pwysigrwydd hierarchaeth hiliol o fewn y disgwrs trefedigaethol.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae tuedd i’w ystyried fel astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neo-drefedigaethedd, a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn, wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909-1972) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, cyfalafiaeth ac ymerodraethedd diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi diwedd ymerodraeth ffurfiol. I’r perwyl hwn, yn Saesneg, gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol, a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei ysgrif ‘Bardd arallwlad: [[Dafydd]] ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’.
Beirniadaeth Lenyddol
Datblygodd beirniadaeth ôl-drefedigaethol dan ddylanwad beirniadaeth ôl-strwythurol, felly mae darlleniadau dadadeiladol o destunau yn elfen gyffredin o’r math yma o feirniadaeth. Bu meysydd seicoleg a Marcsiaeth hefyd yn ddylanwadau cryf, ac yn fwy diweddar mae ffeministiaeth ac [[ecofeirniadaeth]] wedi chwarae eu rhan hefyd. Dyma gynnig trosolwg ar rai o’r syniadau allweddol yn natblygiad y maes.

Un o’r rhai cyntaf i fynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd Frantz Fanon (1925-1961). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliol ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Ymladdodd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r hiliaeth a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd Peau noire, Masques blancs [Wynebau du, mygydau gwyn] yn 1952 a Les Damnés de la Terre [Trueiniaid y ddaear] yn 1961. Roedd y cysyniad o hunan-aralliad [self-alienation] (term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut yr oedd yr hunaniaeth ddu wedi ei thanseilio gan effaith hiliaeth a strwythurau iaith trefedigaethol i’r graddau fod pobl ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch llenyddol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935-2003) yn ei gyfrol Orientalism (1978), gan ddadansoddi’r disgwrs trefedigaethol hwnnw yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913-2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddo yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu yr ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said caiff yr ‘Orient’ ei greu gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ yr ‘Orient’. Amlyga waith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar sut y dychmygir realiti.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdrawiadau rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K Bhabha (1949- ) yn un o’r rhai a ddatblygodd y syniad o gymysgrywedd (neu hybridedd). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â datblygu cysyniadau fel cymysgrywedd. Yn ei gyfrol The Location of Culture (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau yn cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethedig yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar sut y cynrychiolir cymunedau a ddioddefodd yn sgil trefedigaeth yw trwy gysyniad yr Isradd (Subaltern), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891-1937) ar hegemoni diwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd ei waith yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942-), hefyd o’r India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a Marcsiaeth, mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â sut mae’r ‘subaltern’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o sefydliadau diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all y ‘subaltern’ fyth siarad a chynrychioli hi ei hun.
Llenyddiaeth ôl-drefedigaethol
Datblygodd llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn bennaf yn y cyfnod wedi’r ail ryfel byd, wrth i’r ymerodraethau Ewropeaidd weld cyfnod o ddirywiad sylweddol yn eu hymerodraethau, ac wrth i gyn-drefedigaethau ennill annibyniaeth. Roedd yn gyfnod a esgorodd ar ffrwythlondeb llenyddol yn y gwledydd hyn, wrth i awduron ddefnyddio llenyddiaeth i drafod effaith y profiad trefedigaethol, i’w gwestiynu, ac i geisio ailfeddiannu eu llais a’u hunaniaeth wedi cyfnod o drefedigaethu diwylliannol yn ogystal ag economaidd. Mae llawer o’r testunau hyn yn herio'r disgwrs trefedigaethol. Dyma rai o awduron amlwg y symudiad: Ngũgĩ wa Thiong'o (1949 - ) o Kenya; Chinua Achebe (1930 - 2013) a Wole Soyinka (1934 - ) o Nigeria; Naguib Mahfouz (1911 - 2006) o’r Aifft; Tayeb Salih (1928 - 2009) o Sudan; Jean Rhys (1890 – 1979) o Dominica; Salman Rushdie (1949 -) o India; a Derek Walcott (1930 – 2017) o Santa Lucia.

Mae gweithiau ôl-drefedigaethol yn cael eu cysylltu â nifer o themâu penodol, fel colled, tensiynau hiliol, iaith, ac argyfyngau yn ymwneud â hunaniaeth. Maent yn aml yn ymdrechion i ymateb i’r disgwrs trefedigaethol, ac effaith hwnnw ar hunaniaeth cymunedau ac unigolion oddi mewn iddynt. Gall hyn gynnwys gwaith llenyddol sy’n [[dadadeiladu]] ac ail-greu hunaniaethau brodorol, yn cynnig archwiliad o hunaniaethau cymysgryw, neu’n cyfleu'r profiad o ddod wyneb yn wyneb â diwylliant gorllewinol o fewn fframwaith hierarchaidd. Mae llawer o lenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd yn disgrifio’r strwythurau sydd, neu a oedd yn dominyddu eu cymunedau; yn archwilio eu cymunedau eu hunain a dadansoddi sut mae nhw’n gwrthsefyll trefedigaeth, a hefyd sut maen nhw eu hunain weithiau wedi bod yn gyfrannog yn y broses. Galwodd Ngũgĩ wa Thiong'o hyn yn broses o ‘ddadgoloneiddio’r meddwl’, sef ymdrech i wrthwynebu homogeneiddio diwylliannol, a dathlu gwahaniaeth. Yn ganolog i’r ymgyrch hwn y mae dyrchafu’r ieithoedd brodorol, yn hytrach na ieithoedd Ewropeaidd imperialaidd, ac mae’n cynnwys ailddarganfod, neu ail-greu hanes coll a hunan-gynrychiolaeth ddathliadol.
Cymru
Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g. yn un gymhleth, gan fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams ‘Problematizing Wales’ yn Postcolonial Wales, 2005). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R.R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest, a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol gyda Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un o drefedigaethwr a threfedigaethedig; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Y mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones yn Postcolonial Wales) wedi dadlau fodd bynnag nad yw diwedd trefedigaethedd ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ar effaith trefedigaethedd ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull ffrwythlon o astudio llenyddiaeth Cymru. Tu hwnt i faes llenyddiaeth, yr oedd y meddyliwr Cymraeg [[J. R. Jones]] (1911-1970) a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau yn berthnasol iddi.

Mae’r hyn y gellir ei ystyried yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol yn y Gymraeg yn bennaf yn ymdrin mewn rhyw fodd â’r berthynas rym rhwng Cymru a Lloegr. Mae themâu yn ymwneud ag imperialaeth ddiwylliannol yn bwysig yn enwedig yng nghyswllt y frwydr iaith, a hefyd themâu yn ymwneud â cholli tir, ac ailddarganfod neu ailddehongli hanes Cymru. Ar wahân i brofiad Cymru vis-à-vis Lloegr, rhan bwysig arall o hanes Cymru yw ei hanes hi fel gwlad Ewropeaidd vis-à-vis gweddill y byd. Yn hyn o beth, mae llenyddiaeth Gymreig a grëwyd dan ddylanwad yr ymerodraeth Brydeinig yn destunau ffrwythlon ar gyfer beirniadaeth ôl-drefedigaethol. Dylanwadodd gwleidyddiaeth ôl-drefedigaethol yn gryf ar lenyddiaeth Gymreig ddiwedd yr 20g. a dechrau'r 21g. ond prin iawn fu’r gwaith ym maes beirniadaeth lenyddol ôl-drefedigaethedd mewn cyd-destun Cymreig tan ddechrau’r 21g., gyda chyhoeddi Postcolonial Wales yn 2005 yn garreg filltir bwysig. Gellid ystyried y twf a fu ym mhoblogrwydd y [[cywydd]] yn ystod yr 20g. yn enghraifft o dwf llenyddiaeth ôl-drefedigaethol, gan ddadlau bod dychwelyd at y ffurf yn fodd o ail-feddiannu hanes cynhenid yn wyneb goruchafiaeth diwylliant Eingl-Americanaidd, a bod cynnwys a themâu cerddi gan feirdd fel Gerallt Lloyd Owen yn cynnwys nifer o’r un themâu â gweithiau clasurol ôl-drefedigaethol, fel iaith, colled, hanes a hunaniaeth (gweler ysgrif Jane Aaron, ‘Bardic Anti-Colonialism’). Gwelir hefyd y berthynas rhwng disgwrs gwleidyddol y cyfnod a’r cynnyrch llenyddol: yn ei ysgrif yn Postcolonial Wales tynnai Dylan Phillips sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’, ac adlewyrchir yr ieithwedd hon yng ngwaith nifer o lenorion, Twm Morys, Iwan Llwyd ac Angharad Tomos yn eu plith.

O droi i edrych ar enghreifftiau o ddefnyddio beirniadaeth ôl-drefedigaethol o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg, defnyddiwyd fframwaith [[cymysgrywedd]] Bhabha Angharad Naylor a Dylan Foster Evans i archwilio gwaith Dafydd ap Gwilym mewn cyd-destun ôl-drefedigaethol. Dadleuodd Jane Aaron fod modd disgrifio barddoniaeth Gymreig o gyfnod Canu Heledd a chanu Gruffudd ab yr Ynad Goch fel enghreifftiau o farddoniaeth sy’n ymateb i brofiad trefedigaethedd, a bod barddoniaeth Gymreig yn cynnwys enghreifftiau o ganu gwrthdrefedigaethol o gyfnod y Cynfeirdd hyd y presennol. Cymhwyswyd elfennau o feirniadaeth ôl-drefedigaethol wrth astudio llenyddiaeth y cyfnod modern hefyd. Yn Memoir and Identity in Welsh Patagonia (2017) mae Geraldine Lublin yn astudio cofiannau Cymraeg a Sbaeneg gan ddisgynyddion y gymuned Gymraeg ym Mhatagonia trwy fframwaith theori aneddfeydd gwladfawyr. Un o effeithiau amlycaf perthynas Cymru â Lloegr yw’r ffaith fod gan Gymru erbyn yr 20g. ddwy iaith, ac mae nifer yn ystyried llenyddiaeth Eingl-Gymreig yn llenyddiaeth ôl-drefedigaethol hefyd, gyda Kirsti Bohata yn awgrymu ei fod yn llenyddiaeth subaltern sy'n ymwneud â themâu ôl-drefedigaethol fel colled, alltudiaeth a hunaniaeth.
Mae modd gofyn beth fydd dylanwad datganoli ar lenyddiaeth Gymraeg, wrth i Gymru wneud camau symbolaidd, os petrus tuag at ddad-wneud uniad 1536, ac wrth i newidiadau yn sgil Brexit fygwth y datganoli hwnnw. Dyma lle y gall dealltwriaeth an-llinol o ôl-drefedigaethedd gynnig ffyrdd ffrwythlon o ddarllen llenyddiaeth Gymraeg.
'''Grug Muse'''
==Llyfryddiaeth==
Ashcroft, B. et al. (1989), ''The Empire Writes Back: Theory and practice in post-colonial literatures'' (Llundain: Routledge).
Aaron, J., a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).
Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (Llundain: Routledge).
Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (Llundain: Routledge).
Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Gymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
Davies, R.R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'' (Rhydychen: Oxford University Press), 65, 3-23.
Evans, D. (2006), ‘ “Bardd arallwlad”: Dafydd ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’, ''Llenyddiaeth Mewn Theori'', gol. Owen Thomas (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), 39-72.
Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil), cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (Efrog Newydd: Grove Press, 1967).
Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro) cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (Efrog Newydd: Grove Weidenfeld, 1963).
Forsdick, C., Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (Llundain: Routledge).
George, A. (2004), ‘ “ Nithio’r main”: Golwg ar farddoniaeth Dafydd ap Gwilym yng ngoleuni theori ôl-drefedigaethol’ (MA Cymru [Caerdydd].
Jones, J.R. (1966), ''Prydeindod'' (Llandybie, Llyfrau’r Dryw).
Jones, R. M. (1998), ''Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Caerdydd, Gwasg Prifysgol Cymru).
Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8-23.
Naylor, A. (2012), ‘ “Trafferth mewn tafarn” a’r gofod hybrid’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 31, 93-118.
Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'', (Llundain: Heinemann).
Said, E. (1978) ''Orientalism'', (Efrog Newydd, Pantheon Books).
Said. E. (1993) ''Culture and Imperialism'', (New York: Knopf).
Spivak, G. (1988) ''Can the subaltern speak?'' (Basingstoke: Macmillan).
Thomas, M. (1999), ''Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales'' (Caerdyddd: Gwasg Prifysgol Cymru).
Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the Limits of Post-Colonialism: W.B Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’, ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'', goln T. Brown a R. Stephens (Caerdydd: New Welsh Review), 1-29.
Williams, H. (2007), ''Postcolonial Brittany: Literature Between Languages'' (Rhydychen, Peter Lang).
Young, R. (2001), ''Postcolonialism: An Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Différance

2018-06-26T11:59:01Z

Heather Williams:

Un o fathiadau enwocaf a mwyaf dylanwadol Jacques Derrida (1930-2004), gair sy’n gyfuniad o’r ferf ‘différer’ (sydd â dwy ystyr, sef gohirio, neu ‘fod yn wahanol i’) a’r enw ‘différence’ (gwahaniaeth). Pwrpas y cyfuno yw gallu dweud, ar yr un pryd, ddau beth ynglyn â’r berthynas rhwng iaith ac ystyr. Yn ôl Derrida nid yw iaith yn rhoi mynediad uniongyrchol i ystyr am ddau reswm: yn gyntaf oherwydd mai dim ond ‘gwahaniaethau’ sydd oddi fewn i iaith, ac felly nad oes yna ystyr heb wahaniaethau, ac yn ail oherwydd bod ystyr yn cael ei ohirio o un arwyddwr (h.y. gair) i’r llall ar hyd <nowiki>cadwyn</nowiki> di-ddiwedd. Felly mae ‘différance’ ar un wedd yn cyfleu’r syniad mai’r ffaith fod geiriau’n wahanol i’w gilydd sy’n gyfrifol am eu hystyron unigol, yn hytrach na bod yna berthynas annatod rhwng gair a’r hyn y mae’n cyfeirio ato. Syniad sy’n gyfarwydd o waith yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913) yw hwn, y gellir ei esbonio fel hyn: mae’r gair ‘pen’ yn ystyrlon yn y Gymraeg nid oherwydd bod gan y sain berthynas naturiol â’r gwrthrych a ddisgrifir, ond am fod modd clywed y gwahaniaeth rhwng y gair hwn a geiriau eraill megis ‘llen’ neu ‘pell’. Yn ogystal, er mwyn canfod ystyr ‘pen’ mae angen gallu gwahaniaethu rhynddo â geiriau megis ‘copa’, ‘top’, ‘brig’, ac ati, a dyma ddod â ni at ail wedd ‘différance’, sef y syniad bod ystyr yn cael ei ohirio am gyfnod amhenodol, oherwydd mai dim ond trwy gyfeirio at eiriau eraill y gellir diffinio ystyr gair, ac nid trwy gyrchu ystyr y tu allan neu y tu ôl i destun.

Ymhellach, mae yna arwyddocâd i bresenoldeb y llythyren ‘a’ sydd yn y bathiad oherwydd nad yw’r gwahaniaeth rhwng ‘différence’ a ‘différance’ yn bodoli o gwbl ar lafar (mae ynganiad y ddau air yn union yr un fath), ac mae hyn yn dwyn i gof drafodaeth sydd yn anhepgor i syniadaeth Derrida, sef y drafodaeth am y par deuol llafar/ysgrifenedig. Mae’r llythyren ‘a’ hefyd yn arbennig o gymwys i dynnu sylw at hyn oherwydd ei rôl symbolaidd fel llythyren gyntaf yr wyddor. Defnyddia Derrida hefyd y gair ‘dissémination’ i ddisgrifio’r ffordd y gall ‘ystyr’ gael ei chwalu i gyfeiriadau a phosibiliadau diddiwedd mewn [[testun]] llenyddol, gan ddefnyddio gwaith y bardd Stéphane Mallarmé (1842-1898) fel enghraifft allweddol.

Yn Gymraeg awgrymodd Jane Aaron y gair ‘gwahiriad’ fel cyfieithiad o fathiad Derrida, gan gyfuno’r geiriau ‘gwahaniaeth’ a ‘gohiriad’ er mwyn cyfleu’r grymoedd o fewn i iaith. Yn ôl ei hesboniad hi yn ''Sglefrio ar Eiriau'': ‘Rhaid gohirio am byth y posibilrwydd o benodi un cysyniad, un ystyr arwyddedig, i ddelwedd eiriol, allan o’r lliaws o wahanol arwyddedigion sydd ag a fydd iddi’. Defnyddir ‘gwahiriad’ hefyd gan John Rowlands yn ei drafodaeth yntau o’r cysyniad yn 1996: ‘System gaeedig yw iaith, wedi’i seilio ar wahaniaeth a gohiriad (différance neu wahiriad), felly fe fydd hi’n llithro o’n gafael yn barhaus hyd ddiwedd y byd heb ildio unrhyw ystyr gyflawn byth.’

Gwrthwyneb ‘différance’ yw logoganolrwydd, neu’r syniad o ystyr a bennir gan wirionedd digyfenwid sy’n bodoli y tu allan i’r [[testun]], ond yn union fel yn achos bathiadau eraill Derrida ni ddylid meddwl am y gair ‘différance’ fel cysyniad, er bod y syniadau a gyfleir ganddo yn hollol greiddiol i’w ôl-[[strwythuraeth]].

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn Rowlands, J. (gol.), ''Sglefrio ar Eiriau'' (Llandysul: Gomer), tt. 63-83.

Derrida, J. (1967), ''L’Écriture et la différance'' (Paris: Seuil).

Derrida, J. (1972), ''Marges de la philosophie'' (Paris: Minuit).

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y <nowiki>nofel</nowiki> Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', CLI, rhif 636 (Ionawr), 5-24.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Différance

2018-06-26T11:55:51Z

Heather Williams:

Un o fathiadau enwocaf a mwyaf dylanwadol Jacques Derrida (1930-2004), gair sy’n gyfuniad o’r ferf ‘différer’ (sydd â dwy ystyr, sef gohirio, neu ‘fod yn wahanol i’) a’r enw ‘différence’ (gwahaniaeth). Pwrpas y cyfuno yw gallu dweud, ar yr un pryd, ddau beth ynglyn â’r berthynas rhwng iaith ac ystyr. Yn ôl Derrida nid yw iaith yn rhoi mynediad uniongyrchol i ystyr am ddau reswm: yn gyntaf oherwydd mai dim ond ‘gwahaniaethau’ sydd oddi fewn i iaith, ac felly nad oes yna ystyr heb wahaniaethau, ac yn ail oherwydd bod ystyr yn cael ei ohirio o un arwyddwr (h.y. gair) i’r llall ar hyd [[cadwyn]] di-ddiwedd. Felly mae ‘différance’ ar un wedd yn cyfleu’r syniad mai’r ffaith fod geiriau’n wahanol i’w gilydd sy’n gyfrifol am eu hystyron unigol, yn hytrach na bod yna berthynas annatod rhwng gair a’r hyn y mae’n cyfeirio ato. Syniad sy’n gyfarwydd o waith yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913) yw hwn, y gellir ei esbonio fel hyn: mae’r gair ‘pen’ yn ystyrlon yn y Gymraeg nid oherwydd bod gan y sain berthynas naturiol â’r gwrthrych a ddisgrifir, ond am fod modd clywed y gwahaniaeth rhwng y gair hwn a geiriau eraill megis ‘llen’ neu ‘pell’. Yn ogystal, er mwyn canfod ystyr ‘pen’ mae angen gallu gwahaniaethu rhynddo â geiriau megis ‘copa’, ‘top’, ‘brig’, ac ati, a dyma ddod â ni at ail wedd ‘différance’, sef y syniad bod ystyr yn cael ei ohirio am gyfnod amhenodol, oherwydd mai dim ond trwy gyfeirio at eiriau eraill y gellir diffinio ystyr gair, ac nid trwy gyrchu ystyr y tu allan neu y tu ôl i destun.

Ymhellach, mae yna arwyddocâd i bresenoldeb y llythyren ‘a’ sydd yn y bathiad oherwydd nad yw’r gwahaniaeth rhwng ‘différence’ a ‘différance’ yn bodoli o gwbl ar lafar (mae ynganiad y ddau air yn union yr un fath), ac mae hyn yn dwyn i gof drafodaeth sydd yn anhepgor i syniadaeth Derrida, sef y drafodaeth am y par deuol llafar/ysgrifenedig. Mae’r llythyren ‘a’ hefyd yn arbennig o gymwys i dynnu sylw at hyn oherwydd ei rôl symbolaidd fel llythyren gyntaf yr wyddor. Defnyddia Derrida hefyd y gair ‘dissémination’ i ddisgrifio’r ffordd y gall ‘ystyr’ gael ei chwalu i gyfeiriadau a phosibiliadau diddiwedd mewn [[testun]] llenyddol, gan ddefnyddio gwaith y bardd Stéphane Mallarmé (1842-1898) fel enghraifft allweddol.

Yn Gymraeg awgrymodd Jane Aaron y gair ‘gwahiriad’ fel cyfieithiad o fathiad Derrida, gan gyfuno’r geiriau ‘gwahaniaeth’ a ‘gohiriad’ er mwyn cyfleu’r grymoedd o fewn i iaith. Yn ôl ei hesboniad hi yn ''Sglefrio ar Eiriau'': ‘Rhaid gohirio am byth y posibilrwydd o benodi un cysyniad, un ystyr arwyddedig, i ddelwedd eiriol, allan o’r lliaws o wahanol arwyddedigion sydd ag a fydd iddi’. Defnyddir ‘gwahiriad’ hefyd gan John Rowlands yn ei drafodaeth yntau o’r cysyniad yn 1996: ‘System gaeedig yw iaith, wedi’i seilio ar wahaniaeth a gohiriad (différance neu wahiriad), felly fe fydd hi’n llithro o’n gafael yn barhaus hyd ddiwedd y byd heb ildio unrhyw ystyr gyflawn byth.’

Gwrthwyneb ‘différance’ yw logoganolrwydd, neu’r syniad o ystyr a bennir gan wirionedd digyfenwid sy’n bodoli y tu allan i’r [[testun]], ond yn union fel yn achos bathiadau eraill Derrida ni ddylid meddwl am y gair ‘différance’ fel cysyniad, er bod y syniadau a gyfleir ganddo yn hollol greiddiol i’w ôl-[[strwythuraeth]].

[[Llyfryddiaeth]]

Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn Rowlands, J. (gol.), ''Sglefrio ar Eiriau'' (Llandysul: Gomer), tt. 63-83.

Derrida, J. (1967), ''L’Écriture et la différance'' (Paris: Seuil).

Derrida, J. (1972), ''Marges de la philosophie'' (Paris: Minuit).

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y <nowiki>nofel</nowiki> Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', CLI, rhif 636 (Ionawr), 5-24.

Différance

2018-06-26T11:53:23Z

Heather Williams:

Un o fathiadau enwocaf a mwyaf dylanwadol Jacques Derrida (1930-2004), gair sy’n gyfuniad o’r ferf ‘différer’ (sydd â dwy ystyr, sef gohirio, neu ‘fod yn wahanol i’) a’r enw ‘différence’ (gwahaniaeth). Pwrpas y cyfuno yw gallu dweud, ar yr un pryd, ddau beth ynglyn â’r berthynas rhwng iaith ac ystyr. Yn ôl Derrida nid yw iaith yn rhoi mynediad uniongyrchol i ystyr am ddau reswm: yn gyntaf oherwydd mai dim ond ‘gwahaniaethau’ sydd oddi fewn i iaith, ac felly nad oes yna ystyr heb wahaniaethau, ac yn ail oherwydd bod ystyr yn cael ei ohirio o un arwyddwr (h.y. gair) i’r llall ar hyd [[cadwyn]] di-ddiwedd. Felly mae ‘différance’ ar un wedd yn cyfleu’r syniad mai’r ffaith fod geiriau’n wahanol i’w gilydd sy’n gyfrifol am eu hystyron unigol, yn hytrach na bod yna berthynas annatod rhwng gair a’r hyn y mae’n cyfeirio ato. Syniad sy’n gyfarwydd o waith yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913) yw hwn, y gellir ei esbonio fel hyn: mae’r gair ‘pen’ yn ystyrlon yn y Gymraeg nid oherwydd bod gan y sain berthynas naturiol â’r gwrthrych a ddisgrifir, ond am fod modd clywed y gwahaniaeth rhwng y gair hwn a geiriau eraill megis ‘llen’ neu ‘pell’. Yn ogystal, er mwyn canfod ystyr ‘pen’ mae angen gallu gwahaniaethu rhynddo â geiriau megis ‘copa’, ‘top’, ‘brig’, ac ati, a dyma ddod â ni at ail wedd ‘différance’, sef y syniad bod ystyr yn cael ei ohirio am gyfnod amhenodol, oherwydd mai dim ond trwy gyfeirio at eiriau eraill y gellir diffinio ystyr gair, ac nid trwy gyrchu ystyr y tu allan neu y tu ôl i destun.

Ymhellach, mae yna arwyddocâd i bresenoldeb y llythyren ‘a’ sydd yn y bathiad oherwydd nad yw’r gwahaniaeth rhwng ‘différence’ a ‘différance’ yn bodoli o gwbl ar lafar (mae ynganiad y ddau air yn union yr un fath), ac mae hyn yn dwyn i gof drafodaeth sydd yn anhepgor i syniadaeth Derrida, sef y drafodaeth am y par deuol llafar/ysgrifenedig. Mae’r llythyren ‘a’ hefyd yn arbennig o gymwys i dynnu sylw at hyn oherwydd ei rôl symbolaidd fel llythyren gyntaf yr wyddor. Defnyddia Derrida hefyd y gair ‘dissémination’ i ddisgrifio’r ffordd y gall ‘ystyr’ gael ei chwalu i gyfeiriadau a phosibiliadau diddiwedd mewn [[testun]] llenyddol, gan ddefnyddio gwaith y bardd Stéphane Mallarmé (1842-1898) fel enghraifft allweddol.

Yn Gymraeg awgrymodd Jane Aaron y gair ‘gwahiriad’ fel cyfieithiad o fathiad Derrida, gan gyfuno’r geiriau ‘gwahaniaeth’ a ‘gohiriad’ er mwyn cyfleu’r grymoedd o fewn i iaith. Yn ôl ei hesboniad hi yn Sglefrio ar Eiriau: ‘Rhaid gohirio am byth y posibilrwydd o benodi un cysyniad, un ystyr arwyddedig, i ddelwedd eiriol, allan o’r lliaws o wahanol arwyddedigion sydd ag a fydd iddi’. Defnyddir ‘gwahiriad’ hefyd gan John Rowlands yn ei drafodaeth yntau o’r cysyniad yn 1996: ‘System gaeedig yw iaith, wedi’i seilio ar wahaniaeth a gohiriad (différance neu wahiriad), felly fe fydd hi’n llithro o’n gafael yn barhaus hyd ddiwedd y byd heb ildio unrhyw ystyr gyflawn byth.’

Gwrthwyneb ‘différance’ yw logoganolrwydd, neu’r syniad o ystyr a bennir gan wirionedd digyfenwid sy’n bodoli y tu allan i’r [[testun]], ond yn union fel yn achos bathiadau eraill Derrida ni ddylid meddwl am y gair ‘différance’ fel cysyniad, er bod y syniadau a gyfleir ganddo yn hollol greiddiol i’w ôl-[[strwythuraeth]].

[[Llyfryddiaeth]]

Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn Rowlands, J. (gol.), Sglefrio ar Eiriau (Llandysul: Gomer), tt. 63-83.

Derrida, J. (1967), L’Écriture et la différance (Paris: Seuil).

Derrida, J. (1972), Marges de la philosophie (Paris: Minuit).

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y [[nofel]] Gymraeg ôl-fodernaidd’, Y Traethodydd, CLI, rhif 636 (Ionawr), 5-24.

Différance

2018-06-26T11:53:02Z

Heather Williams:

Un o fathiadau enwocaf a mwyaf dylanwadol Jacques Derrida (1930-2004), gair sy’n gyfuniad o’r ferf ‘différer’ (sydd â dwy ystyr, sef gohirio, neu ‘fod yn wahanol i’) a’r enw ‘différence’ (gwahaniaeth). Pwrpas y cyfuno yw gallu dweud, ar yr un pryd, ddau beth ynglyn â’r berthynas rhwng iaith ac ystyr. Yn ôl Derrida nid yw iaith yn rhoi mynediad uniongyrchol i ystyr am ddau reswm: yn gyntaf oherwydd mai dim ond ‘gwahaniaethau’ sydd oddi fewn i iaith, ac felly nad oes yna ystyr heb wahaniaethau, ac yn ail oherwydd bod ystyr yn cael ei ohirio o un arwyddwr (h.y. gair) i’r llall ar hyd [[cadwyn]] di-ddiwedd. Felly mae ‘différance’ ar un wedd yn cyfleu’r syniad mai’r ffaith fod geiriau’n wahanol i’w gilydd sy’n gyfrifol am eu hystyron unigol, yn hytrach na bod yna berthynas annatod rhwng gair a’r hyn y mae’n cyfeirio ato. Syniad sy’n gyfarwydd o waith yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913) yw hwn, y gellir ei esbonio fel hyn: mae’r gair ‘pen’ yn ystyrlon yn y Gymraeg nid oherwydd bod gan y sain berthynas naturiol â’r gwrthrych a ddisgrifir, ond am fod modd clywed y gwahaniaeth rhwng y gair hwn a geiriau eraill megis ‘llen’ neu ‘pell’. Yn ogystal, er mwyn canfod ystyr ‘pen’ mae angen gallu gwahaniaethu rhynddo â geiriau megis ‘copa’, ‘top’, ‘brig’, ac ati, a dyma ddod â ni at ail wedd ‘différance’, sef y syniad bod ystyr yn cael ei ohirio am gyfnod amhenodol, oherwydd mai dim ond trwy gyfeirio at eiriau eraill y gellir diffinio ystyr gair, ac nid trwy gyrchu ystyr y tu allan neu y tu ôl i destun.

Ymhellach, mae yna arwyddocâd i bresenoldeb y llythyren ‘a’ sydd yn y bathiad oherwydd nad yw’r gwahaniaeth rhwng ‘différence’ a ‘différance’ yn bodoli o gwbl ar lafar (mae ynganiad y ddau air yn union yr un fath), ac mae hyn yn dwyn i gof drafodaeth sydd yn anhepgor i syniadaeth Derrida, sef y drafodaeth am y par deuol llafar/ysgrifenedig. Mae’r llythyren ‘a’ hefyd yn arbennig o gymwys i dynnu sylw at hyn oherwydd ei rôl symbolaidd fel llythyren gyntaf yr wyddor. Defnyddia Derrida hefyd y gair ‘dissémination’ i ddisgrifio’r ffordd y gall ‘ystyr’ gael ei chwalu i gyfeiriadau a phosibiliadau diddiwedd mewn [[testun]] llenyddol, gan ddefnyddio gwaith y bardd Stéphane Mallarmé (1842-1898) fel enghraifft allweddol.

Yn Gymraeg awgrymodd Jane Aaron y gair ‘gwahiriad’ fel cyfieithiad o fathiad Derrida, gan gyfuno’r geiriau ‘gwahaniaeth’ a ‘gohiriad’ er mwyn cyfleu’r grymoedd o fewn i iaith. Yn ôl ei hesboniad hi yn Sglefrio ar Eiriau: ‘Rhaid gohirio am byth y posibilrwydd o benodi un cysyniad, un ystyr arwyddedig, i ddelwedd eiriol, allan o’r lliaws o wahanol arwyddedigion sydd ag a fydd iddi’. Defnyddir ‘gwahiriad’ hefyd gan John Rowlands yn ei drafodaeth yntau o’r cysyniad yn 1996: ‘System gaeedig yw iaith, wedi’i seilio ar wahaniaeth a gohiriad (différance neu wahiriad), felly fe fydd hi’n llithro o’n gafael yn barhaus hyd ddiwedd y byd heb ildio unrhyw ystyr gyflawn byth.’

Gwrthwyneb ‘différance’ yw logoganolrwydd, neu’r syniad o ystyr a bennir gan wirionedd digyfenwid sy’n bodoli y tu allan i’r [[testun]], ond yn union fel yn achos bathiadau eraill Derrida ni ddylid meddwl am y gair ‘différance’ fel cysyniad, er bod y syniadau a gyfleir ganddo yn hollol greiddiol i’w ôl-[[strwythuraeth]].

[[Llyfryddiaeth]]
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn Rowlands, J. (gol.), Sglefrio ar Eiriau (Llandysul: Gomer), tt. 63-83.

Derrida, J. (1967), L’Écriture et la différance (Paris: Seuil).
Derrida, J. (1972), Marges de la philosophie (Paris: Minuit).
Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y [[nofel]] Gymraeg ôl-fodernaidd’, Y Traethodydd, CLI, rhif 636 (Ionawr), 5-24.

Différance

2018-06-26T11:51:14Z

Heather Williams: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Un o fathiadau enwocaf a mwyaf dylanwadol Jacques Derrida (1930-2004), gair sy’n gyfuniad o’r ferf ‘différer’ (sydd â dwy ystyr, sef gohirio, ne...'

Un o fathiadau enwocaf a mwyaf dylanwadol Jacques Derrida (1930-2004), gair sy’n gyfuniad o’r ferf ‘différer’ (sydd â dwy ystyr, sef gohirio, neu ‘fod yn wahanol i’) a’r enw ‘différence’ (gwahaniaeth). Pwrpas y cyfuno yw gallu dweud, ar yr un pryd, ddau beth ynglyn â’r berthynas rhwng iaith ac ystyr. Yn ôl Derrida nid yw iaith yn rhoi mynediad uniongyrchol i ystyr am ddau reswm: yn gyntaf oherwydd mai dim ond ‘gwahaniaethau’ sydd oddi fewn i iaith, ac felly nad oes yna ystyr heb wahaniaethau, ac yn ail oherwydd bod ystyr yn cael ei ohirio o un arwyddwr (h.y. gair) i’r llall ar hyd [[cadwyn]] di-ddiwedd. Felly mae ‘différance’ ar un wedd yn cyfleu’r syniad mai’r ffaith fod geiriau’n wahanol i’w gilydd sy’n gyfrifol am eu hystyron unigol, yn hytrach na bod yna berthynas annatod rhwng gair a’r hyn y mae’n cyfeirio ato. Syniad sy’n gyfarwydd o waith yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913) yw hwn, y gellir ei esbonio fel hyn: mae’r gair ‘pen’ yn ystyrlon yn y Gymraeg nid oherwydd bod gan y sain berthynas naturiol â’r gwrthrych a ddisgrifir, ond am fod modd clywed y gwahaniaeth rhwng y gair hwn a geiriau eraill megis ‘llen’ neu ‘pell’. Yn ogystal, er mwyn canfod ystyr ‘pen’ mae angen gallu gwahaniaethu rhynddo â geiriau megis ‘copa’, ‘top’, ‘brig’, ac ati, a dyma ddod â ni at ail wedd ‘différance’, sef y syniad bod ystyr yn cael ei ohirio am gyfnod amhenodol, oherwydd mai dim ond trwy gyfeirio at eiriau eraill y gellir diffinio ystyr gair, ac nid trwy gyrchu ystyr y tu allan neu y tu ôl i destun.

Ymhellach, mae yna arwyddocâd i bresenoldeb y llythyren ‘a’ sydd yn y bathiad oherwydd nad yw’r gwahaniaeth rhwng ‘différence’ a ‘différance’ yn bodoli o gwbl ar lafar (mae ynganiad y ddau air yn union yr un fath), ac mae hyn yn dwyn i gof drafodaeth sydd yn anhepgor i syniadaeth Derrida, sef y drafodaeth am y par deuol llafar/ysgrifenedig. Mae’r llythyren ‘a’ hefyd yn arbennig o gymwys i dynnu sylw at hyn oherwydd ei rôl symbolaidd fel llythyren gyntaf yr wyddor. Defnyddia Derrida hefyd y gair ‘dissémination’ i ddisgrifio’r ffordd y gall ‘ystyr’ gael ei chwalu i gyfeiriadau a phosibiliadau diddiwedd mewn [[testun]] llenyddol, gan ddefnyddio gwaith y bardd Stéphane Mallarmé (1842-1898) fel enghraifft allweddol.

Yn Gymraeg awgrymodd Jane Aaron y gair ‘gwahiriad’ fel cyfieithiad o fathiad Derrida, gan gyfuno’r geiriau ‘gwahaniaeth’ a ‘gohiriad’ er mwyn cyfleu’r grymoedd o fewn i iaith. Yn ôl ei hesboniad hi yn Sglefrio ar Eiriau: ‘Rhaid gohirio am byth y posibilrwydd o benodi un cysyniad, un ystyr arwyddedig, i ddelwedd eiriol, allan o’r lliaws o wahanol arwyddedigion sydd ag a fydd iddi’. Defnyddir ‘gwahiriad’ hefyd gan John Rowlands yn ei drafodaeth yntau o’r cysyniad yn 1996: ‘System gaeedig yw iaith, wedi’i seilio ar wahaniaeth a gohiriad (différance neu wahiriad), felly fe fydd hi’n llithro o’n gafael yn barhaus hyd ddiwedd y byd heb ildio unrhyw ystyr gyflawn byth.’

Gwrthwyneb ‘différance’ yw logoganolrwydd, neu’r syniad o ystyr a bennir gan wirionedd digyfenwid sy’n bodoli y tu allan i’r testun, ond yn union fel yn achos bathiadau eraill Derrida ni ddylid meddwl am y gair ‘différance’ fel cysyniad, er bod y syniadau a gyfleir ganddo yn hollol greiddiol i’w ôl-[[strwythuraeth]].

[[Llyfryddiaeth]]
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn Rowlands, J. (gol.), Sglefrio ar Eiriau (Llandysul: Gomer), tt. 63-83.
Derrida, J. (1967), L’Écriture et la différance (Paris: Seuil).
Derrida, J. (1972), Marges de la philosophie (Paris: Minuit).
Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y [[nofel]] Gymraeg ôl-fodernaidd’, Y Traethodydd, CLI, rhif 636 (Ionawr), 5-24.

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:40:50Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn ''Sglefrio ar Eiriau''.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel <nowiki>cadwyn</nowiki> ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (''disséminer'' yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd <nowiki>cadwyn</nowiki> o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', gol. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:38:09Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn ''Sglefrio ar Eiriau''.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel <nowiki>cadwyn</nowiki> ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd <nowiki>cadwyn</nowiki> o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', gol. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:36:58Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn ''Sglefrio ar Eiriau''.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel <nowiki>cadwyn</nowiki> ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd <nowiki>cadwyn</nowiki> o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:35:50Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn ''Sglefrio ar Eiriau''.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel <nowiki>cadwyn</nowiki> ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd [[cadwyn]] o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:32:29Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn ''Sglefrio ar Eiriau''.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel [[cadwyn]] ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd cadwyn o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:31:49Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn ''Sglefrio ar Eiriau''.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel [[cadwyn]] ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd cadwyn o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:31:09Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn ''Sglefrio ar Eiriau''.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel [[cadwyn]] ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd cadwyn o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:29:59Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn ''Sglefrio ar Eiriau''.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel [[cadwyn]] ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd [[cadwyn]] o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:28:19Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn Sglefrio ar Eiriau.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel [[cadwyn]] ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd [[cadwyn]] o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.

Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).

Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.

Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.

Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.

Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.

Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:27:22Z

Heather Williams:

Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac [[ôl-strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn Sglefrio ar Eiriau.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y ''Cratylws'', lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel [[cadwyn]] ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd cadwyn o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.
Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).
Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.
Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.
Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.
Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.
Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:25:00Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Arwyddwr/ arwyddedig
Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac ôl-[[strwythuraeth]] wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn Sglefrio ar Eiriau.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y Cratylws, lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel [[cadwyn]] ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd [[cadwyn]] o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn ''Sglefrio ar Eiriau'', gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.
Jonathan C. (1976), ''Saussure'' (Llundain: Fontana).
Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.
Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn ''Modern Literary Theory: A Comparative Introduction'', gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.
Rowlands, J. (1989), ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gomer).
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'' 71, 55-65.
Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.
Whorf, B. (1956), ''Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf'', gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Arwyddwr/arwyddedig

2018-06-05T13:23:39Z

Heather Williams: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Arwyddwr/ arwyddedig Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieith...'

Arwyddwr/ arwyddedig
Cyfetyb y geiriau hyn i’r Saesneg ‘signifier’/ ‘signified’ a’r Ffrangeg ‘signifiant/ signifié’. I ddilynwyr yr ieithydd Ferdinand de Saussure (1857-1913), ceir dwy ochr i bob arwydd ieithyddol: yr arwyddwr, sef y sain (neu’r gyfres o seiniau) neu’r marciau du ar bapur (h.y. llythrennau) ar un llaw, a’r hyn y cyfeirir ato, neu’r arwyddedig, ar y llaw arall. Mae [[strwythuraeth]] ac ôl-strwythuraeth wedi ei seilio i raddau ar syniad Saussure bod y berthynas rhwng y ddwy ochr, neu rhwng yr arwyddwr a’r arwyddedig, yn un fympwyol, h.y. nid yw’n berthynas annatod neu naturiol. Felly heblaw am eiriau onomatopeig fel ‘crawc’, sy’n efelychu sain go-iawn yr aderyn, mae’r berthynas rhwng geiriau a gwrthrychau neu gysyniadau yn hollol fympwyol, sy’n arwain at sefyllfa ble mae ‘equus’, ‘cheval’, ‘horse’ a ‘ceffyl’ oll yn cyfeirio at yr un peth. Ceir crynodeb defnyddiol o syniadau Saussure ar hyn gan Jane Aaron yn Sglefrio ar Eiriau.
Er bod y berthynas yn fympwyol mae’r arwyddwr a’r arwyddedig yn hollol annatod, ac ni all unigolyn (heblaw bardd efallai) newid y berthynas. Felly nid yw’n briodol meddwl yn nhermau pa un ddaeth gyntaf, a gwelir nad yw’r cysyniad, neu’r gwrthrych o’r byd go-iawn, o angenrheidrwydd wedi bodoli cyn yr enw neu’r arwyddwr a ddefnyddir amdano. Pen draw’r ddadl hon yw’r syniad mai iaith ei hun sy’n creu realiti, a bod gan siaradwyr ieithoedd gwahanol eu ffyrdd arbennig eu hunain o weld y byd. Gellir olrhain y syniad hwn i ddialog Platon y Cratylws, lle y mae Cratylws yn dadlau fod geiriau yn disgrifio pethau mewn modd mimetig, yn groes i Hermogenes sy’n dal eu bod yn gynnyrch hap a damwain, ond fe’i poblogeiddiwyd yn yr 20g. gan yr ieithydd Benjamin Lee Whorf. Mae i’r syniad apêl arbennig yng nghyd-destun ieithoedd lleiafrifol.

Felly mae cyrchu ystyr yn broses broblematig, oherwydd bod y berthynas rhwng arwyddwr ac ystyr yn un gymhleth. Dyw chwilio am ddiffiniad o unrhyw arwyddwr mewn geiriadur yn fawr o help oherwydd dim ond rhagor o eiriau a geir yno, sydd yn bytholi’r broses. Yn eu cyfuniadau â’i gilydd (h.y. mewn cystrawen) y mae geiriau yn creu ystyr, ac felly gellir meddwl am arwyddwyr fel [[cadwyn]] ddiddiwedd sydd yn bodoli ar lefel amgen i’r arwyddedig. Dyma a olygai John Rowlands wrth ddatgan nad adlewyrchiad o’r byd mo llenyddiaeth: ‘gosod patrwm dynol ar y byd a wna iaith, nid darlunio’r byd fel y mae.’ Ni ddaw ystyr yn dwt allan o’r [[testun]], yn hytrach caiff ei blannu (disséminer yw’r gair Ffrangeg).

Aeth Jacques Lacan (1901-1981), seicdreiddiwr ôl-strwythurol, â syniadau Saussure ymhellach: iddo ef mae’r arwyddwr yn mynegi ystyr sydd yn ansefydlog, ac yn wir ar ffo. Cyflwyna Lacan syniadau Saussure ar yr arwyddwr ar ffurf fformiwla: S/s, ble mae’r ‘S’ fawr yn cyfleu goruchafiaeth yr arwyddwr (‘signifiant’) dros yr ‘s’ fach, yr arwyddedig sy’n llithrig, yn amhosib ei ddal ac yn wir yn rhithio. Yng nghyfieithiad Jane Aaron: ‘Yr ydym yn cael ein gorfodi i dderbyn y syniad fod yr arwyddedig yn sglefrio yn ddi-baid o dan yr arwyddwr’. Os oedd y ddwy ‘s’, yn syniadaeth Saussure, yn sefyll bob ochr i’r llinell sy’n eu gwahanu, gan adlewyrchu ei gilydd mewn modd syml, i Lacan mae’r llinell sy’n gwahanu’r ‘S’ fawr a’r ‘s’ fach yn llai o linell derfyn ac yn fwy o wagle, neu yn fwlch na ellir ei groesi. Mae’r syniad yma o fwlch yn cyfleu’r ffordd y mae ‘ystyr’ (neu ein ‘dehongliad’) yn dod allan o destun. Mae’r arwyddwr neu’r gair yn bresennol, ond mae’r hyn a gyfeirir ato gan y gair yn absennol, oherwydd mae ar ffo, a bob amser gam o flaen y gair. Ni ellir deall ystyr mewn uniad taclus o’r arwyddwr a’r arwyddedig; mae ystyr yn hytrach yn gynnyrch y broses o basio ar hyd cadwyn o un arwyddwr i’r nesaf, neu o un gair i’r nesaf, ar draws gwagle o ddiffyg ystyr.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Darllen yn groes i’r drefn’, yn Sglefrio ar Eiriau, gol. John Rowlands (Llandysul: Gomer), 63-83.
Jonathan C. (1976), Saussure (Llundain: Fontana).
Lacan, J. ‘The insistence of the letter in the unconscious’, yn Modern Criticism and Theory: A Reader, ed. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 80-106.
Robey, D. (1982), ‘Modern linguistics and the language of literature’, yn Modern Literary Theory: A Comparative Introduction, gol. Ann Jefferson a David Robey (Llundain: Batsford), 46-72.
Rowlands, J. (1989), Cnoi Cil ar Lenyddiaeth (Llandysul: Gomer).
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, Taliesin 71, 55-65.
Saussure, F. (1988), ‘Nature of the linguistic sign’, yn Modern Criticism and Theory: A Reader, ed. David Lodge (Llundain: Longman), 10-14.
Whorf, B. (1956), Language, Thought, and Reality: Selected Writings of Benjamin Lee Whorf, gol. J. B. Caroll (Cambridge, Mass.: The MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Theori ffeminyddol

2018-04-17T11:55:18Z

Heather Williams:

Gellir meddwl am feirniadaeth lenyddol ffeministaidd ar dair lefel. Ar y lefel gyntaf, yn syml iawn, gellir astudio llenyddiaeth sy’n digwydd bod gan ferched, neu, o symud y ffocws o’r awdur i’r [[testun]], sydd yn ymdrin â bywydau a phrofiadau merched fel thema yn y gwaith. Mae astudio’r cymeriadau benywaidd mewn gwaith llenyddol yn fan cychwyn da i ddysgu am rôl a statws merched mewn cymdeithas ar y pryd. Gellir sôn am feirniadaeth o’r fath fel beirniadaeth ‘fenywaidd’, ac, wrth gwrs, gall y gweithiau hyn fod gan ddynion neu gan ferched. Ar yr ail lefel ceir testunau llenyddol cynradd, neu feirniadaeth lenyddol sy’n ymwybodol wrth-batriarchaidd, neu yn ymrwymedig ''engagé''. Mae gan y llenorion a’r beirniaid hyn agenda, ac mae’n un gwleidyddol. Mae gwaith ffeministiaid Ffrainc wedi mynd â’r syniad i drydedd lefel, trwy fabwysiadu theorïau ôl-strwythurol a seicdreiddiol, gan dynnu yn enwedig ar waith Jacques Lacan (1901-1981), Michel Foucault (1926-1984), a Jacques Derrida (1930-2004). O safbwynt beirniaid ffeministaidd theoretig ôl-strwythurol, nid cynrychioli realiti a wna [[testun]] llenyddol yn y lle cyntaf, ac mae’r awdur, boed yn wryw neu’n fenyw, ‘wedi marw’, chwedl Roland Barthes (1915-1980). Iaith lenyddol ei hunan yw ffocws theori ffeministaidd felly. Theori ydyw sy’n deillio o’r gred bod iaith ei hun o dan ormes patriarchaeth, ac sy’n pwysleisio lluosogrwydd ystyr yn hytrach nag ystyron caeëdig. Yr enwau a gysylltir fynychaf â theori ffeminstaidd Ffrengig yw: Luce Irigaray (1930-), Hélène Cixous (1938-) a Julia Kristeva (1941-). Eu syniadau a’u dylanwad hwy fydd ffocws y cofnod hwn, oherwydd fel y dwedodd Jane Aaron mewn erthygl flaengar yn 1992: ‘nid oes corff o ddamcaniaeth cyffelyb i’w heiddo hwy sy’n gallu treiddio i wraidd y problemau sy’n wynebu [[ffeminyddiaeth]] gyfoes’.

Cysylltir eu gwaith ag un cysyniad yn arbennig, sef ''écriture féminine'' (yn llythrennol: ysgrifennu benywaidd). Gellir ystyried traethawd enwog Hélène Cixous ‘Le Rire de la Méduse’ [Chwerthin y Medwsa] (1975), yn fath o faniffesto, ac yma y defnyddir y term ‘écriture féminine’ am y tro cyntaf, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â’r term ‘littérature’, sy’n dynodi llenyddiaeth wrywaidd. Ni cheir gan Cixous ddiffiniad clir (yn yr un modd ni cheir diffiniadau cyfleus o fathiadau enwog Derrida), ond mae’n bwysig cofio mai syniad yw ‘écriture féminine’ yn hytrach na rhywbeth sy’n bodoli eisoes o angenrheidrwydd, ac mae’n syniad sydd wedi cael dylanwad mawr ac wedi cael ei ddatblygu ymhellach gan theorïwyr eraill. Yn y lle cyntaf honnir fod y math hwn o ysgrifennu yn deillio o’r corff benywaidd. Mae’n ysgrifennu somatig felly, a gysylltir nid â rheswm ond â rhyddid, nid â’r canol ond â’r ymylol. Diffiniodd Elaine Showalter ef fel hyn: ‘the inscription of the female body and female difference in language and text’. Heriwyd Cixous maes o law am ei phwyslais ar y corff, am fod hyn yn hanfodiaethol, h.y. yn lleoli’r benywaidd yn y corff yn hytrach na mewn ideoleg. Ffordd arall o ddeall ‘écriture féminine’, sy’n dod allan o waith Cixous ei hunan ac eraill, yw fel disgwrs sydd yn ymylol neu yn danseiliol. Nid yw bod yn fenywaidd yn angenrheidiol, felly, ar gyfer cynhyrchu ‘écriture féminine’, ac mae’r ffaith bod cynifer o feirniaid llenyddol ffeministaidd wedi canolbwyntio ar weithiau llenyddol gan ferched yn ddewis gwleidyddol, efallai, ond nid yw’n greiddiol. I fynd â’r ddadl hon i’r pen, nid oes y fath beth â menyw yn bod, oherwydd mai trwy wleidyddiaeth a iaith yr adeiledir y cwbl yn hytrach na thrwy fioleg. Daw enghreifftiau Julia Kristeva o ‘ysgrifennu benywaidd tanseiliol’ o waith dynion Modernaidd, a dangosodd ysgrif Mererid Puw Davies ar y bardd gwrywaidd o Lydaw Tristan Corbière, nad oes angen corff benyw er mwyn ysgrifennu ‘écriture féminine’.

Canolbwyntia Cixous hefyd ar y ffordd y diffinnir y ‘benywaidd’, gan dynnu sylw at y ffaith bod ein diwylliant yn derbyn, neu hyd yn oed wedi ei seilio ar barau pegynol a restrir ganddi yn ei thraethawd ‘Sorties’.> Mae parau fel:
‘gweithredol/goddefol’
‘haul/ lleuad’
‘celfyddyd/natur’
‘dydd/nos’
‘tad/mam’
‘pen/calon’, neu ‘rheswm/emosiwn’
‘deall/sensitif’
‘logos/pathos’,
oll yn deillio o’r prif bâr pegynol, sef: Dyn/Menyw. Mae pob pâr, o’i ddadansoddi, yn dangos hierarchiaeth ble mae’r benywaidd yn negyddol neu yn annormal o’i gymharu gyda’r gwrywaidd. Felly mae’r pâr biolegol Dyn/Menyw wedi esgor ar nifer ddiddiwedd o werthoedd neu nodweddion ‘benywaidd’ sydd wedi eu gorfodi ar ‘y fenyw’, ac sydd yn pennu yr hyn y dylai menyw fod. Ym marn Cixous, sy’n cymhwyso syniadau Derrida at ffeministiaeth, mae traddodiad athronyddol y Gorllewin yn ei gyfanrwydd yn gaeth i’r parau diddiwedd hyn sydd bod amser yn dod yn ôl i’r pâr creiddiol, sef Dyn/Menyw. Felly iddi hi mae yna debygrwydd a chysylltiad rhwng logoganolrwydd (logocentrism) a phalloganolrwydd (phallocentrism). Yn aml defnyddir y gair ‘ffalogoganolog’ (phallogocentrism) i ddynodi system batriarchaidd sy’n cyfyngu llais y fenyw gan ei gorfodi i fabwysiadu system y dyn er mwyn gallu ysgrifennu. Mae menyw sy’n ysgrifennu neu’n meddwl o fewn y ddeuoliaeth yma yn dal y tu fewn i batriarchiaeth, a dadleua Cixous fod ‘écriture féminine’ yn gallu dad-wneud y ddeuoliaeth batriarchaidd sydd wedi bod yn hanfodol i’n disgwrs athronyddol. Mae Cixous yn gosod ‘différance’ yn erbyn patriarchiaeth. Tasg [[Y Beirniad|y beirniad]] ffeministaidd, felly, yw [[dadadeiladu]] [[metaffiseg]] batriarchaidd. Metaffor am hyn yw’r gwyrdroi ar y chwedl Roegaidd a geir yn ‘Chwerthin y Medwsa’, chwedl a grynhoir gan Katie Gramich fel ‘delwedd o’r dduwies a ddiorseddwyd yn dychwelyd i’w theyrnas. Nid Persews yw arwr y chwedl nawr, ond Medusa ei hun, sy’n chwerthin yn orfoleddus, yn wawdlyd, yn mwynhau ei phleser, ei chorff ei hun’.

Os nad yw ‘écriture féminine' o angenrheidrwydd yn gorfod cael ei ysgrifennu gan fenyw, mae hefyd yn wir y gall menywod greu llenyddiaeth sydd ddim yn ‘écriture féminine’ o gwbl. Yn wir, dangosodd Showalter yn ei llyfr pwysig a dylanwadol ''A Literature of their Own'' (1977) fod ysgrifennu gan ferched wedi gorfod mynd trwy gyfnod hir o ‘efelychu’ ffyrdd gwrywaidd o ysgrifennu, gan ddatblygu wedyn i fod yn ‘ymrwymedig’ i’r achos (ond heb ymryddhau'n llwyr o'r traddodiad patriarchaidd), cyn cyrraedd y cam nesaf.

Yn ‘Amser Menywod’ dadleua Julia Kristeva mai ‘myth’ neu ‘fetaffiseg’ yw ein syniadau cyfoes am y gwahaniaethau rhwng y ddau ryw. Mae’n fyth a gredwyd gyhyd am ei fod yn ffordd o osgoi cymhlethdod ein gwir gyflwr. Symleiddiad cyfleus a aeth yn rhemp ydyw, ac nid rhwng y ddau ryw y mae’r ffin, ond rhwng yr elfennau gwahanol yng nghyfansoddiad pob unigolyn cymhleth. Nid yw Julia Kristeva yn diffinio’r benywaidd, ond iddi hi mae’n cynrychioli popeth a ymylir gan batriarchaeth. Felly gall dynion hefyd gael eu hymylu a chreu ‘écriture feminine’, fel y dengys ei dadansoddiadau llenyddol hi. Iddi hi safbwynt ydyw ac nid hanfod. Ac os honnodd Cixous mai mewn barddoniaeth yn unig y mae yn bosibl, dengys Kristeva ei bod hi’n hollol bosib mewn rhyddiaith arbrofol hefyd.

Datblygodd Kristeva syniadau’r seicdreiddiwr Jacques Lacan am strwythur iaith. Yn nherminoleg Kristeva y ‘symbolaidd’ yw’r lefel awdurdodol neu swyddogol o iaith, a’r ‘semiotig’ yw’r hyn sydd yn cael ei wadu gan reswm a threfn. Cyfetyb y ddwy lefel hyn hefyd i ymwybod ac isymwybod Sigmund Freud. Yn ei hastudiaeth o farddoniaeth avant-garde Stéphane Mallarmé a Lautréamont ''La Révolution du langage poétique'' (1974) [''Chwyldroad mewn Iaith Farddonol''] dengys Kristeva sut y gall grym y semiotig frigo i arwyneb y tesun. Felly nid dwy iaith wahanol, neu ddwy ffordd wahanol o ysgrifennu a geir yn ôl Kristeva, ond dwy agwedd ar yr un iaith. Amlygir y ffaith bod y ‘semiotig’ yn llifo o dan wyneb y ‘symbolaidd’ yn ddi-baid mewn cysylltiadau gwrthresymol neu random, e.e. odl. Yn y modd hwn mae’r hyn sy’n ‘fenywaidd’, neu yn fwy sylfaenol, yr hyn sy’n danseiliol yn wleidyddol, yn gallu brigo i’r wyneb, fel ym marddoniaeth Mallarmé a Lautréamont, yn ôl y dadansoddiad yn llyfr heriol Kristeva ''La Révolution du langage poétique'' (1974).

Teitl un o weithiau mwyaf dylanwadol Luce Irigaray yw ‘Y rhyw hon nad yw’n un’, ac yma mae’n datblygu delwedd o ddwy wefus y wain sy’n gyffelyb i gysyniad y ffalws. Yn ôl ei dadl, nid yw organau rhywiol benywaidd yn ‘un’ (fel y mae’r ffalws) ond yn ddwy ran, sy’n cyffwrdd â’i gilydd yn barhaus. Fel yn achos Cixous, cafwyd adlach yn erbyn Irigaray am fod rhai yn honni bod ei phwyslais o’r newydd ar y corff benywaidd yn arwain at hanfodolaeth, h.y. dweud mai ei chorff, neu ei gwahaniaeth corfforol, yw hanfod merch. Yn ôl nifer o ffeministiaid mae gwaith Cixous ac Irigaray yn gadael ‘rheswm’ yn ddiogel yn nwylo dynion, tra bod merched yn cael eu cyfyngu i’r emosiynol a’r afresymol.

Mae dylanwad theorïwyr ffeministaidd Ffrangeg yn drwm ar feirniadaeth lenyddol yn y Saesneg. Yn y Gymraeg dechreuwyd talu sylw iddynt yn 1992 gydag erthygl ragarweiniol gan Jane Aaron, ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, mewn rhifyn arbennig o ''Efrydiau Athronyddol'' a neilltuwyd i ‘Syniadau Ffeminyddol’. Yma cynhwysir yr athronydd Michèle Le Doeuff yn ogystal â’r drindod arferol (Cixous, Irigaray, Kristeva), a chynigia Aaron astudiaethau achos effeithiol iawn hefyd. Yn gyntaf ceir ganddi ddadansoddiad o olygfa o [[nofel]] ‘Cyfres y Fodrwy’ sy’n defnyddio theorïau’r ffeminyddion Ffrengig, ac sy’n tynnu sylw i’r berthynas rhwng iaith a rhagfarn rywiol. Yna gan ddilyn dadansoddiad gan Irigaray o derminoleg sy’n dynodi llwyddiant gyrfaol, trosglwydda’r syniad yn ddeheuig i gyd-destun Cymraeg, gan arddangos y trafferth a gaiff yr iaith Gymraeg i gofnodi llwyddiant proffesiynol menywod: ‘Y mae’r iaith fel petai’n gwrthod derbyn y ffaith fod menyw’n meddu ar ddeallusrwydd cymaint uwch na’r hyn a ddisgwylir gan ei rhyw yn gyffredinol, ac mae’n rhoi teitlau dynion arni.’ Dyma enghraifft ardderchog o fenthyg syniadau theoretig o dramor a’u rhoi ar waith mewn cyd-destun Cymraeg.

Awgrymodd sawl ffeminydd o Gymraes fod yna debygrwydd arbennig rhwng sefyllfa’r fenyw a diwylliant lleiafrifol. Mewn erthygl yn rhifyn arbennig ffeminyddol Tu Chwith (1996) mae Mererid Puw Davies yn sôn am Gloria Anzaldúa fel un ‘sy’n gweld ei ffeministiaeth yn fater ac yn fenter o ffiniau, lle mae’r ffiniau ieithyddol, fel y ffiniau gwleidyddol a ffiniau cenedl/ ''gender'', yn ganolog’, ac felly’n awgrymu bod modd tynnu cymhariaeth rhwng ffeministiaeth liw a ‘ffeministiaid amlieithog Cymru’. Yn fwy diweddar yn ail rifyn ffeminyddol ''Y Traethodydd'' (2017) esboniodd Rhiannon Marks sut y gallai’r: ‘pwyslais ar luosogrwydd o fewn [[ffeminyddiaeth]] gynnig cyfle am ragor o drafodaeth â diwylliannau lleiafrifol neu ôl-drefedigaethol yn hytrach na dibynnu’n ormodol ar naratifau Eingl-Americanaidd dosbarth canol, gwyn a deyrnasai yn ystod cyfnod yr ail don’.

Mae erthygl Francesca Rhydderch yn rhifyn ffeminyddol ''Tu Chwith'' (1996) yn cynnig dadansoddiad manwl ac ysgubol o ddisgwrs theoretig Cymraeg, yn arbennig yng nghyd-destun yr adlach a fu yn erbyn Tu Chwith ers sefydlu’r cyfnodolyn yn 1993. Yn gyffredinol mae Rhydderch yn gwrthod y ddadl bod dadadeiladaeth yn wag o bosibiliadau gwleidyddol, gan ddangos bod yma botensial arbennig i ffeminyddion. Yr esiampl dan sylw yw’r ddadl a gododd o amgylch y gair ‘di-ffin-io’, y ffurf a ddefnyddiwyd gyntaf gan Mererid Puw Davies yn ei herthygl arloesol ar Tristan Corbière yn rhifyn cyntaf ''Tu Chwith''. Ond mae’r beirniaid sy’n lladd ar y ffurf newydd ar y gair ‘diffinio’ yn ymateb yn hytrach i ddefnydd diweddarach Simon Brooks o’r un gair. Yn y modd hwn gwelwn sut y ‘rhoddwyd llais y fenyw o’r neilltu, - neu yn waeth fyth, fe’i gormesir a’i mygu’. Felly wrth i Simon Brooks, ac yna Richard Wyn Jones a Jerry Hunter anwybyddu bathiad Mererid Puw Davies yn eu trafodaethau yn y wasg am ieithwedd ''Tu Chwith'', yn ôl dadl Francesca Rhydderch, mae’r ‘benywaidd wedi cael ei harneisio at ddibenion ffalogo-ganolrwydd’. Wrth amlygu’r ffordd y ‘llyncir y gair’ ac y ‘trefedigaethir y gair’, casgliad Rhydderch yw bod prosiect ''Tu Chwith'' o dan ‘Ddeddf y Tad’, a’i fod yn trosglwyddo pŵer o un genhedlaeth o academyddion i’r llall.

Eiddo Mair Rees yw’r ymdriniaeth theoretig ffeministaidd fwyaf cynhwysfawr sydd ar gael yn Gymraeg. Mae ei chyfrol ''Y Llawes Goch a’r Faneg Wen'' (2014) yn canolbwyntio ar y drindod gyfarwydd (Cixous, Irigaray, Kristeva) ‘oherwydd bod gan eu gwaith hwy gysylltiadau diddorol iawn â’r sefyllfa lenyddol, ieithyddol, gymdeithasol a gwleidyddol yn y Gymru gyfoes’. Ceir ganddi gyflwyniad theoretig sy’n rhoi sylw i’r <nowiki>tair</nowiki>, ac yna â ati i gymhwyso syniadau’r <nowiki>tair</nowiki> i ffuglen gan fenywod yn Gymraeg yn ail hanner ei hastudiaeth, gan rannu’r testunau yn ôl thema: beichiogrwydd, mislif, y corff benywaidd symbolaidd. Mae hi hefyd yn tynnu cymhariaeth rhwng disgyrsiau ffeministaidd ac ôl-drefedigaethol, gan sôn am y ‘[b]erthynas agos rhwng gwledyddiaeth rhywedd a gwleidyddiaeth iaith yn y cyd-destun Cymraeg’. Ac amcan yr astudiaeth, meddai, yw: ‘archwilio’r posibilrwydd bod cyfeiriadau at brofiadau corfforol yn ffuglen y Gymraeg nid yn unig yn cyfleu gwybodaeth am hynt a helynt gwleidyddiaeth rhywedd yn y gymdeithas Gymraeg, ond iddynt hefyd gael eu defnyddio, yn aml, ac yn drosiadol, i gyfeirio at hynt y genedl a’r iaith’. Os mai dwyieithog yw menywod yn eu hanfod, gan fod rhaid iddynt fod yn rhugl yn iaith y benywaidd yn ogystal â gorfod dysgu iaith y tad, a oes felly raid i’r Gymraes bontio nid yn unig rhwng iaith (symbolaidd) y tad ac iaith (semiotig) y fenyw ond hefyd rhwng y Gymraeg a’r Saesneg? Ceir gan Mair Rees hefyd drafodaeth o [[symbol]] y fenyw-yn-genedl, gyda ffocws ar un o gerddi mwyaf eiconig y Gymraeg, sef ‘Hon’ gan T. H. Parry-Williams, o berspectif ffeministaidd. Codir y cwestiwn a yw ‘pwysigrwydd statws y fenyw symbolaidd yn cyferbynnu â statws y fenyw go iawn’.

Serch hynny, nid pawb sy’n awyddus i gymhwyso syniadau tramor i achos Cymru, ac fel arall y gwelai Kathryn Hughes a Ceridwen-Lloyd Morgan hi yn rhifyn ffeminyddol ''Tu Chwith'' (1996). Wrth ddatgan siom na chafodd rhifyn arloesol ''Traethodydd'' 1986 fwy o effaith ar faes ysgrifennu merched (‘Roeddem yn disgwyl gwell na hyn’), maent yn dadlau yn erbyn mabwysiadu theorïau Ffrengig am fod cyd-destun, hanes a diwylliant Cymru yn wahanol: ‘teimlwn mai mwy priodol fyddai datblygu damcaniaethau newydd a fyddai’n tyfu’n naturiol o’n profiadau unigryw ni fel merched yng Nghymru.’

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, ''Efrydiau Athronyddol'', 55, 33-46

Aaron, J. (1995), ‘Y Flodeuwedd gyfoes: llên menywod 1973-1993’, yn ''DiFfinio Dwy Lenyddiaeth Cymru'', gol. M. Wynn Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 195-208.

Aaron, J., Crockett, K. a Rhydderch, F. (goln) (1996), ''Tu Chwith'' rhifyn arbennig ffeminyddol ‘O’r Iard Gefn’.

Brooks, S. (2004), ‘Ffeminyddiaeth’, ''Dan Lygaid y Gestapo: Yr oleuedigaeth Gymraeg a theori lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru, 175-92.

Cixous, H. (1975), ‘Le rire de la Méduse’, ''L’Arc'', 61, ar gael mewn cyfieithiad yn ''New French Feminisms: An Anthology'', gol. Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Cixous, H. (1975), ‘Sorties’, yn 'La Jeune Née', ar gael mewn cyfieithiad gan Ann Liddle yn ''New French Feminisms: An Anthology'', Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Courtivron, I. a Marks, E. (1980), ''New French Feminisms: An Anthology'' (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts).

Davies, M. (1993), ‘Féminin singulier: argyfwng hunan gwrywaidd Tristan’, ''Tu Chwith'' 1, 50-55.

Davies, M. (1996), 'Datod tafodau: Gloria Anzaldúa a ffeministiaethau 'color' ', ''Tu Chwith'', 6, 11-19

Elfyn, M. (1992), ‘Trwy lygaid ffeministaidd’, yn Rowlands, J. (gol.), ''Sglefrio ar Eiriau'' (Llandysul: Gomer), 22-41.

Gramich, K. (1996), ‘Mapio’r corff’, ''Tu Chwith'' 4, 86-94.

Hughes, K. a Lloyd-Morgan, C. (1996), ‘Cylchoedd Dieflig’, ''Tu Chwith'', 6, 66-69.

Irigaray, L. (1974), ''Spéculum: de l’autre femme'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel ''Speculum of the Other Woman'', Gillian C. Gill (Efrog Newydd, Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Irigaray, L. (1977) ''Ce sexe qui n’en est pas un'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel ''This Sex Which is Not One'', Catherine Porter a Carolyn Burke (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Kristeva, Julia (1974), ''La Révolution du langage poétique'' (Paris: Seuil), wedi ei gyfieithu gan Margaret Waller fel ''Revolution in Poetic Language'' (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Columbia).

Marks, R. (2017), ‘Syrffio’r drydedd don?’, ''Y Traethodydd'', 172, 47-62.

Moi, T. (1985), ''Sexual Textual Politics'' (Llundain, Methuen).

Price, Angharad (1998), ‘Y Gymraeg: iaith sy’n swcro gwrywdod ?’, ''Tu Chwith'', 9, 104-14.

Rees, M. (2014), ''Y Llawes Goch a’r Faneg Wen: Y corff benywaidd a’i <nowiki>symbolaeth</nowiki> mewn ffuglen'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Rees, M. (2014), ‘Y Famwlad neu’r fenyw: “twyll llygaid” Hon T. H. Parry-Williams’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 33, 73-80.

Rhydderch, F. (1996), ‘Diffinio <nowiki>ffeminyddiaeth</nowiki> yng Nghymru heddiw’, ''Tu Chwith'', 6, 33-40

Showalter, E. ‘Feminist criticism in the wilderness’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', gol. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 331-53.

Thomas, C. (1998), ‘Y llif ffalig’, ''Tu Chwith'' 9, rhifyn arbennig ar wrywdod, 69-75.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Theori ffeminyddol

2018-04-17T11:54:35Z

Heather Williams:

Gellir meddwl am feirniadaeth lenyddol ffeministaidd ar dair lefel. Ar y lefel gyntaf, yn syml iawn, gellir astudio llenyddiaeth sy’n digwydd bod gan ferched, neu, o symud y ffocws o’r awdur i’r [[testun]], sydd yn ymdrin â bywydau a phrofiadau merched fel thema yn y gwaith. Mae astudio’r cymeriadau benywaidd mewn gwaith llenyddol yn fan cychwyn da i ddysgu am rôl a statws merched mewn cymdeithas ar y pryd. Gellir sôn am feirniadaeth o’r fath fel beirniadaeth ‘fenywaidd’, ac, wrth gwrs, gall y gweithiau hyn fod gan ddynion neu gan ferched. Ar yr ail lefel ceir testunau llenyddol cynradd, neu feirniadaeth lenyddol sy’n ymwybodol wrth-batriarchaidd, neu yn ymrwymedig ''engagé''. Mae gan y llenorion a’r beirniaid hyn agenda, ac mae’n un gwleidyddol. Mae gwaith ffeministiaid Ffrainc wedi mynd â’r syniad i drydedd lefel, trwy fabwysiadu theorïau ôl-strwythurol a seicdreiddiol, gan dynnu yn enwedig ar waith Jacques Lacan (1901-1981), Michel Foucault (1926-1984), a Jacques Derrida (1930-2004). O safbwynt beirniaid ffeministaidd theoretig ôl-strwythurol, nid cynrychioli realiti a wna [[testun]] llenyddol yn y lle cyntaf, ac mae’r awdur, boed yn wryw neu’n fenyw, ‘wedi marw’, chwedl Roland Barthes (1915-1980). Iaith lenyddol ei hunan yw ffocws theori ffeministaidd felly. Theori ydyw sy’n deillio o’r gred bod iaith ei hun o dan ormes patriarchaeth, ac sy’n pwysleisio lluosogrwydd ystyr yn hytrach nag ystyron caeëdig. Yr enwau a gysylltir fynychaf â theori ffeminstaidd Ffrengig yw: Luce Irigaray (1930-), Hélène Cixous (1938-) a Julia Kristeva (1941-). Eu syniadau a’u dylanwad hwy fydd ffocws y cofnod hwn, oherwydd fel y dwedodd Jane Aaron mewn erthygl flaengar yn 1992: ‘nid oes corff o ddamcaniaeth cyffelyb i’w heiddo hwy sy’n gallu treiddio i wraidd y problemau sy’n wynebu [[ffeminyddiaeth]] gyfoes’.

Cysylltir eu gwaith ag un cysyniad yn arbennig, sef ''écriture féminine'' (yn llythrennol: ysgrifennu benywaidd). Gellir ystyried traethawd enwog Hélène Cixous ‘Le Rire de la Méduse’ [Chwerthin y Medwsa] (1975), yn fath o faniffesto, ac yma y defnyddir y term ‘écriture féminine’ am y tro cyntaf, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â’r term ‘littérature’, sy’n dynodi llenyddiaeth wrywaidd. Ni cheir gan Cixous ddiffiniad clir (yn yr un modd ni cheir diffiniadau cyfleus o fathiadau enwog Derrida), ond mae’n bwysig cofio mai syniad yw ‘écriture féminine’ yn hytrach na rhywbeth sy’n bodoli eisoes o angenrheidrwydd, ac mae’n syniad sydd wedi cael dylanwad mawr ac wedi cael ei ddatblygu ymhellach gan theorïwyr eraill. Yn y lle cyntaf honnir fod y math hwn o ysgrifennu yn deillio o’r corff benywaidd. Mae’n ysgrifennu somatig felly, a gysylltir nid â rheswm ond â rhyddid, nid â’r canol ond â’r ymylol. Diffiniodd Elaine Showalter ef fel hyn: ‘the inscription of the female body and female difference in language and text’. Heriwyd Cixous maes o law am ei phwyslais ar y corff, am fod hyn yn hanfodiaethol, h.y. yn lleoli’r benywaidd yn y corff yn hytrach na mewn ideoleg. Ffordd arall o ddeall ‘écriture féminine’, sy’n dod allan o waith Cixous ei hunan ac eraill, yw fel disgwrs sydd yn ymylol neu yn danseiliol. Nid yw bod yn fenywaidd yn angenrheidiol, felly, ar gyfer cynhyrchu ‘écriture féminine’, ac mae’r ffaith bod cynifer o feirniaid llenyddol ffeministaidd wedi canolbwyntio ar weithiau llenyddol gan ferched yn ddewis gwleidyddol, efallai, ond nid yw’n greiddiol. I fynd â’r ddadl hon i’r pen, nid oes y fath beth â menyw yn bod, oherwydd mai trwy wleidyddiaeth a iaith yr adeiledir y cwbl yn hytrach na thrwy fioleg. Daw enghreifftiau Julia Kristeva o ‘ysgrifennu benywaidd tanseiliol’ o waith dynion Modernaidd, a dangosodd ysgrif Mererid Puw Davies ar y bardd gwrywaidd o Lydaw Tristan Corbière, nad oes angen corff benyw er mwyn ysgrifennu ‘écriture féminine’.

Canolbwyntia Cixous hefyd ar y ffordd y diffinnir y ‘benywaidd’, gan dynnu sylw at y ffaith bod ein diwylliant yn derbyn, neu hyd yn oed wedi ei seilio ar barau pegynol a restrir ganddi yn ei thraethawd ‘Sorties’.> Mae parau fel:
‘gweithredol/goddefol’
‘haul/ lleuad’
‘celfyddyd/natur’
‘dydd/nos’
‘tad/mam’
‘pen/calon’, neu ‘rheswm/emosiwn’
‘deall/sensitif’
‘logos/pathos’,
oll yn deillio o’r prif bâr pegynol, sef: Dyn/Menyw. Mae pob pâr, o’i ddadansoddi, yn dangos hierarchiaeth ble mae’r benywaidd yn negyddol neu yn annormal o’i gymharu gyda’r gwrywaidd. Felly mae’r pâr biolegol Dyn/Menyw wedi esgor ar nifer ddiddiwedd o werthoedd neu nodweddion ‘benywaidd’ sydd wedi eu gorfodi ar ‘y fenyw’, ac sydd yn pennu yr hyn y dylai menyw fod. Ym marn Cixous, sy’n cymhwyso syniadau Derrida at ffeministiaeth, mae traddodiad athronyddol y Gorllewin yn ei gyfanrwydd yn gaeth i’r parau diddiwedd hyn sydd bod amser yn dod yn ôl i’r pâr creiddiol, sef Dyn/Menyw. Felly iddi hi mae yna debygrwydd a chysylltiad rhwng logoganolrwydd (logocentrism) a phalloganolrwydd (phallocentrism). Yn aml defnyddir y gair ‘ffalogoganolog’ (phallogocentrism) i ddynodi system batriarchaidd sy’n cyfyngu llais y fenyw gan ei gorfodi i fabwysiadu system y dyn er mwyn gallu ysgrifennu. Mae menyw sy’n ysgrifennu neu’n meddwl o fewn y ddeuoliaeth yma yn dal y tu fewn i batriarchiaeth, a dadleua Cixous fod ‘écriture féminine’ yn gallu dad-wneud y ddeuoliaeth batriarchaidd sydd wedi bod yn hanfodol i’n disgwrs athronyddol. Mae Cixous yn gosod ‘différance’ yn erbyn patriarchiaeth. Tasg [[Y Beirniad|y beirniad]] ffeministaidd, felly, yw [[dadadeiladu]] [[metaffiseg]] batriarchaidd. Metaffor am hyn yw’r gwyrdroi ar y chwedl Roegaidd a geir yn ‘Chwerthin y Medwsa’, chwedl a grynhoir gan Katie Gramich fel ‘delwedd o’r dduwies a ddiorseddwyd yn dychwelyd i’w theyrnas. Nid Persews yw arwr y chwedl nawr, ond Medusa ei hun, sy’n chwerthin yn orfoleddus, yn wawdlyd, yn mwynhau ei phleser, ei chorff ei hun’.

Os nad yw ‘écriture féminine' o angenrheidrwydd yn gorfod cael ei ysgrifennu gan fenyw, mae hefyd yn wir y gall menywod greu llenyddiaeth sydd ddim yn ‘écriture féminine’ o gwbl. Yn wir, dangosodd Showalter yn ei llyfr pwysig a dylanwadol ''A Literature of their Own'' (1977) fod ysgrifennu gan ferched wedi gorfod mynd trwy gyfnod hir o ‘efelychu’ ffyrdd gwrywaidd o ysgrifennu, gan ddatblygu wedyn i fod yn ‘ymrwymedig’ i’r achos (ond heb ymryddhau'n llwyr o'r traddodiad patriarchaidd), cyn cyrraedd y cam nesaf.

Yn ‘Amser Menywod’ dadleua Julia Kristeva mai ‘myth’ neu ‘fetaffiseg’ yw ein syniadau cyfoes am y gwahaniaethau rhwng y ddau ryw. Mae’n fyth a gredwyd gyhyd am ei fod yn ffordd o osgoi cymhlethdod ein gwir gyflwr. Symleiddiad cyfleus a aeth yn rhemp ydyw, ac nid rhwng y ddau ryw y mae’r ffin, ond rhwng yr elfennau gwahanol yng nghyfansoddiad pob unigolyn cymhleth. Nid yw Julia Kristeva yn diffinio’r benywaidd, ond iddi hi mae’n cynrychioli popeth a ymylir gan batriarchaeth. Felly gall dynion hefyd gael eu hymylu a chreu ‘écriture feminine’, fel y dengys ei dadansoddiadau llenyddol hi. Iddi hi safbwynt ydyw ac nid hanfod. Ac os honnodd Cixous mai mewn barddoniaeth yn unig y mae yn bosibl, dengys Kristeva ei bod hi’n hollol bosib mewn rhyddiaith arbrofol hefyd.

Datblygodd Kristeva syniadau’r seicdreiddiwr Jacques Lacan am strwythur iaith. Yn nherminoleg Kristeva y ‘symbolaidd’ yw’r lefel awdurdodol neu swyddogol o iaith, a’r ‘semiotig’ yw’r hyn sydd yn cael ei wadu gan reswm a threfn. Cyfetyb y ddwy lefel hyn hefyd i ymwybod ac isymwybod Sigmund Freud. Yn ei hastudiaeth o farddoniaeth avant-garde Stéphane Mallarmé a Lautréamont ''La Révolution du langage poétique'' (1974) [''Chwyldroad mewn Iaith Farddonol''] dengys Kristeva sut y gall grym y semiotig frigo i arwyneb y tesun. Felly nid dwy iaith wahanol, neu ddwy ffordd wahanol o ysgrifennu a geir yn ôl Kristeva, ond dwy agwedd ar yr un iaith. Amlygir y ffaith bod y ‘semiotig’ yn llifo o dan wyneb y ‘symbolaidd’ yn ddi-baid mewn cysylltiadau gwrthresymol neu random, e.e. odl. Yn y modd hwn mae’r hyn sy’n ‘fenywaidd’, neu yn fwy sylfaenol, yr hyn sy’n danseiliol yn wleidyddol, yn gallu brigo i’r wyneb, fel ym marddoniaeth Mallarmé a Lautréamont, yn ôl y dadansoddiad yn llyfr heriol Kristeva ''La Révolution du langage poétique'' (1974).

Teitl un o weithiau mwyaf dylanwadol Luce Irigaray yw ‘Y rhyw hon nad yw’n un’, ac yma mae’n datblygu delwedd o ddwy wefus y wain sy’n gyffelyb i gysyniad y ffalws. Yn ôl ei dadl, nid yw organau rhywiol benywaidd yn ‘un’ (fel y mae’r ffalws) ond yn ddwy ran, sy’n cyffwrdd â’i gilydd yn barhaus. Fel yn achos Cixous, cafwyd adlach yn erbyn Irigaray am fod rhai yn honni bod ei phwyslais o’r newydd ar y corff benywaidd yn arwain at hanfodolaeth, h.y. dweud mai ei chorff, neu ei gwahaniaeth corfforol, yw hanfod merch. Yn ôl nifer o ffeministiaid mae gwaith Cixous ac Irigaray yn gadael ‘rheswm’ yn ddiogel yn nwylo dynion, tra bod merched yn cael eu cyfyngu i’r emosiynol a’r afresymol.

Mae dylanwad theorïwyr ffeministaidd Ffrangeg yn drwm ar feirniadaeth lenyddol yn y Saesneg. Yn y Gymraeg dechreuwyd talu sylw iddynt yn 1992 gydag erthygl ragarweiniol gan Jane Aaron, ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, mewn rhifyn arbennig o ''Efrydiau Athronyddol'' a neilltuwyd i ‘Syniadau Ffeminyddol’. Yma cynhwysir yr athronydd Michèle Le Doeuff yn ogystal â’r drindod arferol (Cixous, Irigaray, Kristeva), a chynigia Aaron astudiaethau achos effeithiol iawn hefyd. Yn gyntaf ceir ganddi ddadansoddiad o olygfa o [[nofel]] ‘Cyfres y Fodrwy’ sy’n defnyddio theorïau’r ffeminyddion Ffrengig, ac sy’n tynnu sylw i’r berthynas rhwng iaith a rhagfarn rywiol. Yna gan ddilyn dadansoddiad gan Irigaray o derminoleg sy’n dynodi llwyddiant gyrfaol, trosglwydda’r syniad yn ddeheuig i gyd-destun Cymraeg, gan arddangos y trafferth a gaiff yr iaith Gymraeg i gofnodi llwyddiant proffesiynol menywod: ‘Y mae’r iaith fel petai’n gwrthod derbyn y ffaith fod menyw’n meddu ar ddeallusrwydd cymaint uwch na’r hyn a ddisgwylir gan ei rhyw yn gyffredinol, ac mae’n rhoi teitlau dynion arni.’ Dyma enghraifft ardderchog o fenthyg syniadau theoretig o dramor a’u rhoi ar waith mewn cyd-destun Cymraeg.

Awgrymodd sawl ffeminydd o Gymraes fod yna debygrwydd arbennig rhwng sefyllfa’r fenyw a diwylliant lleiafrifol. Mewn erthygl yn rhifyn arbennig ffeminyddol Tu Chwith (1996) mae Mererid Puw Davies yn sôn am Gloria Anzaldúa fel un ‘sy’n gweld ei ffeministiaeth yn fater ac yn fenter o ffiniau, lle mae’r ffiniau ieithyddol, fel y ffiniau gwleidyddol a ffiniau cenedl/ ''gender'', yn ganolog’, ac felly’n awgrymu bod modd tynnu cymhariaeth rhwng ffeministiaeth liw a ‘ffeministiaid amlieithog Cymru’. Yn fwy diweddar yn ail rifyn ffeminyddol ''Y Traethodydd'' (2017) esboniodd Rhiannon Marks sut y gallai’r: ‘pwyslais ar luosogrwydd o fewn [[ffeminyddiaeth]] gynnig cyfle am ragor o drafodaeth â diwylliannau lleiafrifol neu ôl-drefedigaethol yn hytrach na dibynnu’n ormodol ar naratifau Eingl-Americanaidd dosbarth canol, gwyn a deyrnasai yn ystod cyfnod yr ail don’.

Mae erthygl Francesca Rhydderch yn rhifyn ffeminyddol ''Tu Chwith'' (1996) yn cynnig dadansoddiad manwl ac ysgubol o ddisgwrs theoretig Cymraeg, yn arbennig yng nghyd-destun yr adlach a fu yn erbyn Tu Chwith ers sefydlu’r cyfnodolyn yn 1993. Yn gyffredinol mae Rhydderch yn gwrthod y ddadl bod dadadeiladaeth yn wag o bosibiliadau gwleidyddol, gan ddangos bod yma botensial arbennig i ffeminyddion. Yr esiampl dan sylw yw’r ddadl a gododd o amgylch y gair ‘di-ffin-io’, y ffurf a ddefnyddiwyd gyntaf gan Mererid Puw Davies yn ei herthygl arloesol ar Tristan Corbière yn rhifyn cyntaf ''Tu Chwith''. Ond mae’r beirniaid sy’n lladd ar y ffurf newydd ar y gair ‘diffinio’ yn ymateb yn hytrach i ddefnydd diweddarach Simon Brooks o’r un gair. Yn y modd hwn gwelwn sut y ‘rhoddwyd llais y fenyw o’r neilltu, - neu yn waeth fyth, fe’i gormesir a’i mygu’. Felly wrth i Simon Brooks, ac yna Richard Wyn Jones a Jerry Hunter anwybyddu bathiad Mererid Puw Davies yn eu trafodaethau yn y wasg am ieithwedd ''Tu Chwith'', yn ôl dadl Francesca Rhydderch, mae’r ‘benywaidd wedi cael ei harneisio at ddibenion ffalogo-ganolrwydd’. Wrth amlygu’r ffordd y ‘llyncir y gair’ ac y ‘trefedigaethir y gair’, casgliad Rhydderch yw bod prosiect ''Tu Chwith'' o dan ‘Ddeddf y Tad’, a’i fod yn trosglwyddo pŵer o un genhedlaeth o academyddion i’r llall.

Eiddo Mair Rees yw’r ymdriniaeth theoretig ffeministaidd fwyaf cynhwysfawr sydd ar gael yn Gymraeg. Mae ei chyfrol ''Y Llawes Goch a’r Faneg Wen'' (2014) yn canolbwyntio ar y drindod gyfarwydd (Cixous, Irigaray, Kristeva) ‘oherwydd bod gan eu gwaith hwy gysylltiadau diddorol iawn â’r sefyllfa lenyddol, ieithyddol, gymdeithasol a gwleidyddol yn y Gymru gyfoes’. Ceir ganddi gyflwyniad theoretig sy’n rhoi sylw i’r <nowiki>tair</nowiki>, ac yna â ati i gymhwyso syniadau’r <nowiki>tair</nowiki> i ffuglen gan fenywod yn Gymraeg yn ail hanner ei hastudiaeth, gan rannu’r testunau yn ôl thema: beichiogrwydd, mislif, y corff benywaidd symbolaidd. Mae hi hefyd yn tynnu cymhariaeth rhwng disgyrsiau ffeministaidd ac ôl-drefedigaethol, gan sôn am y ‘[b]erthynas agos rhwng gwledyddiaeth rhywedd a gwleidyddiaeth iaith yn y cyd-destun Cymraeg’. Ac amcan yr astudiaeth, meddai, yw: ‘archwilio’r posibilrwydd bod cyfeiriadau at brofiadau corfforol yn ffuglen y Gymraeg nid yn unig yn cyfleu gwybodaeth am hynt a helynt gwleidyddiaeth rhywedd yn y gymdeithas Gymraeg, ond iddynt hefyd gael eu defnyddio, yn aml, ac yn drosiadol, i gyfeirio at hynt y genedl a’r iaith’. Os mai dwyieithog yw menywod yn eu hanfod, gan fod rhaid iddynt fod yn rhugl yn iaith y benywaidd yn ogystal â gorfod dysgu iaith y tad, a oes felly raid i’r Gymraes bontio nid yn unig rhwng iaith (symbolaidd) y tad ac iaith (semiotig) y fenyw ond hefyd rhwng y Gymraeg a’r Saesneg? Ceir gan Mair Rees hefyd drafodaeth o [[symbol]] y fenyw-yn-genedl, gyda ffocws ar un o gerddi mwyaf eiconig y Gymraeg, sef ‘Hon’ gan T. H. Parry-Williams, o berspectif ffeministaidd. Codir y cwestiwn a yw ‘pwysigrwydd statws y fenyw symbolaidd yn cyferbynnu â statws y fenyw go iawn’.

Serch hynny, nid pawb sy’n awyddus i gymhwyso syniadau tramor i achos Cymru, ac fel arall y gwelai Kathryn Hughes a Ceridwen-Lloyd Morgan hi yn rhifyn ffeminyddol ''Tu Chwith'' (1996). Wrth ddatgan siom na chafodd rhifyn arloesol ''Traethodydd'' 1986 fwy o effaith ar faes ysgrifennu merched (‘Roeddem yn disgwyl gwell na hyn’), maent yn dadlau yn erbyn mabwysiadu theorïau Ffrengig am fod cyd-destun, hanes a diwylliant Cymru yn wahanol: ‘teimlwn mai mwy priodol fyddai datblygu damcaniaethau newydd a fyddai’n tyfu’n naturiol o’n profiadau unigryw ni fel merched yng Nghymru.’

Heather Williams

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, ''Efrydiau Athronyddol'', 55, 33-46

Aaron, J. (1995), ‘Y Flodeuwedd gyfoes: llên menywod 1973-1993’, yn ''DiFfinio Dwy Lenyddiaeth Cymru'', gol. M. Wynn Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 195-208.

Aaron, J., Crockett, K. a Rhydderch, F. (goln) (1996), ''Tu Chwith'' rhifyn arbennig ffeminyddol ‘O’r Iard Gefn’.

Brooks, S. (2004), ‘Ffeminyddiaeth’, ''Dan Lygaid y Gestapo: Yr oleuedigaeth Gymraeg a theori lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru, 175-92.

Cixous, H. (1975), ‘Le rire de la Méduse’, ''L’Arc'', 61, ar gael mewn cyfieithiad yn ''New French Feminisms: An Anthology'', gol. Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Cixous, H. (1975), ‘Sorties’, yn 'La Jeune Née', ar gael mewn cyfieithiad gan Ann Liddle yn ''New French Feminisms: An Anthology'', Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Courtivron, I. a Marks, E. (1980), ''New French Feminisms: An Anthology'' (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts).

Davies, M. (1993), ‘Féminin singulier: argyfwng hunan gwrywaidd Tristan’, ''Tu Chwith'' 1, 50-55.

Davies, M. (1996), 'Datod tafodau: Gloria Anzaldúa a ffeministiaethau 'color' ', ''Tu Chwith'', 6, 11-19

Elfyn, M. (1992), ‘Trwy lygaid ffeministaidd’, yn Rowlands, J. (gol.), ''Sglefrio ar Eiriau'' (Llandysul: Gomer), 22-41.

Gramich, K. (1996), ‘Mapio’r corff’, ''Tu Chwith'' 4, 86-94.

Hughes, K. a Lloyd-Morgan, C. (1996), ‘Cylchoedd Dieflig’, ''Tu Chwith'', 6, 66-69.

Irigaray, L. (1974), ''Spéculum: de l’autre femme'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel ''Speculum of the Other Woman'', Gillian C. Gill (Efrog Newydd, Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Irigaray, L. (1977) ''Ce sexe qui n’en est pas un'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel ''This Sex Which is Not One'', Catherine Porter a Carolyn Burke (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Kristeva, Julia (1974), ''La Révolution du langage poétique'' (Paris: Seuil), wedi ei gyfieithu gan Margaret Waller fel ''Revolution in Poetic Language'' (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Columbia).

Marks, R. (2017), ‘Syrffio’r drydedd don?’, ''Y Traethodydd'', 172, 47-62.

Moi, T. (1985), ''Sexual Textual Politics'' (Llundain, Methuen).

Price, Angharad (1998), ‘Y Gymraeg: iaith sy’n swcro gwrywdod ?’, ''Tu Chwith'', 9, 104-14.

Rees, M. (2014), ''Y Llawes Goch a’r Faneg Wen: Y corff benywaidd a’i <nowiki>symbolaeth</nowiki> mewn ffuglen'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Rees, M. (2014), ‘Y Famwlad neu’r fenyw: “twyll llygaid” Hon T. H. Parry-Williams’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 33, 73-80.

Rhydderch, F. (1996), ‘Diffinio <nowiki>ffeminyddiaeth</nowiki> yng Nghymru heddiw’, ''Tu Chwith'', 6, 33-40

Showalter, E. ‘Feminist criticism in the wilderness’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', gol. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 331-53.

Thomas, C. (1998), ‘Y llif ffalig’, ''Tu Chwith'' 9, rhifyn arbennig ar wrywdod, 69-75.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Theori ffeminyddol

2018-04-17T11:52:10Z

Heather Williams:

Gellir meddwl am feirniadaeth lenyddol ffeministaidd ar dair lefel. Ar y lefel gyntaf, yn syml iawn, gellir astudio llenyddiaeth sy’n digwydd bod gan ferched, neu, o symud y ffocws o’r awdur i’r [[testun]], sydd yn ymdrin â bywydau a phrofiadau merched fel thema yn y gwaith. Mae astudio’r cymeriadau benywaidd mewn gwaith llenyddol yn fan cychwyn da i ddysgu am rôl a statws merched mewn cymdeithas ar y pryd. Gellir sôn am feirniadaeth o’r fath fel beirniadaeth ‘fenywaidd’, ac, wrth gwrs, gall y gweithiau hyn fod gan ddynion neu gan ferched. Ar yr ail lefel ceir testunau llenyddol cynradd, neu feirniadaeth lenyddol sy’n ymwybodol wrth-batriarchaidd, neu yn ymrwymedig ''engagé''. Mae gan y llenorion a’r beirniaid hyn agenda, ac mae’n un gwleidyddol. Mae gwaith ffeministiaid Ffrainc wedi mynd â’r syniad i drydedd lefel, trwy fabwysiadu theorïau ôl-strwythurol a seicdreiddiol, gan dynnu yn enwedig ar waith Jacques Lacan (1901-1981), Michel Foucault (1926-1984), a Jacques Derrida (1930-2004). O safbwynt beirniaid ffeministaidd theoretig ôl-strwythurol, nid cynrychioli realiti a wna [[testun]] llenyddol yn y lle cyntaf, ac mae’r awdur, boed yn wryw neu’n fenyw, ‘wedi marw’, chwedl Roland Barthes (1915-1980). Iaith lenyddol ei hunan yw ffocws theori ffeministaidd felly. Theori ydyw sy’n deillio o’r gred bod iaith ei hun o dan ormes patriarchaeth, ac sy’n pwysleisio lluosogrwydd ystyr yn hytrach nag ystyron caeëdig. Yr enwau a gysylltir fynychaf â theori ffeminstaidd Ffrengig yw: Luce Irigaray (1930-), Hélène Cixous (1938-) a Julia Kristeva (1941-). Eu syniadau a’u dylanwad hwy fydd ffocws y cofnod hwn, oherwydd fel y dwedodd Jane Aaron mewn erthygl flaengar yn 1992: ‘nid oes corff o ddamcaniaeth cyffelyb i’w heiddo hwy sy’n gallu treiddio i wraidd y problemau sy’n wynebu [[ffeminyddiaeth]] gyfoes’.

Cysylltir eu gwaith ag un cysyniad yn arbennig, sef ''écriture féminine'' (yn llythrennol: ysgrifennu benywaidd). Gellir ystyried traethawd enwog Hélène Cixous ‘Le Rire de la Méduse’ [Chwerthin y Medwsa] (1975), yn fath o faniffesto, ac yma y defnyddir y term ‘écriture féminine’ am y tro cyntaf, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â’r term ‘littérature’, sy’n dynodi llenyddiaeth wrywaidd. Ni cheir gan Cixous ddiffiniad clir (yn yr un modd ni cheir diffiniadau cyfleus o fathiadau enwog Derrida), ond mae’n bwysig cofio mai syniad yw ‘écriture féminine’ yn hytrach na rhywbeth sy’n bodoli eisoes o angenrheidrwydd, ac mae’n syniad sydd wedi cael dylanwad mawr ac wedi cael ei ddatblygu ymhellach gan theorïwyr eraill. Yn y lle cyntaf honnir fod y math hwn o ysgrifennu yn deillio o’r corff benywaidd. Mae’n ysgrifennu somatig felly, a gysylltir nid â rheswm ond â rhyddid, nid â’r canol ond â’r ymylol. Diffiniodd Elaine Showalter ef fel hyn: ‘the inscription of the female body and female difference in language and text’. Heriwyd Cixous maes o law am ei phwyslais ar y corff, am fod hyn yn hanfodiaethol, h.y. yn lleoli’r benywaidd yn y corff yn hytrach na mewn ideoleg. Ffordd arall o ddeall ‘écriture féminine’, sy’n dod allan o waith Cixous ei hunan ac eraill, yw fel disgwrs sydd yn ymylol neu yn danseiliol. Nid yw bod yn fenywaidd yn angenrheidiol, felly, ar gyfer cynhyrchu ‘écriture féminine’, ac mae’r ffaith bod cynifer o feirniaid llenyddol ffeministaidd wedi canolbwyntio ar weithiau llenyddol gan ferched yn ddewis gwleidyddol, efallai, ond nid yw’n greiddiol. I fynd â’r ddadl hon i’r pen, nid oes y fath beth â menyw yn bod, oherwydd mai trwy wleidyddiaeth a iaith yr adeiledir y cwbl yn hytrach na thrwy fioleg. Daw enghreifftiau Julia Kristeva o ‘ysgrifennu benywaidd tanseiliol’ o waith dynion Modernaidd, a dangosodd ysgrif Mererid Puw Davies ar y bardd gwrywaidd o Lydaw Tristan Corbière, nad oes angen corff benyw er mwyn ysgrifennu ‘écriture féminine’.

Canolbwyntia Cixous hefyd ar y ffordd y diffinnir y ‘benywaidd’, gan dynnu sylw at y ffaith bod ein diwylliant yn derbyn, neu hyd yn oed wedi ei seilio ar barau pegynol a restrir ganddi yn ei thraethawd ‘Sorties’.> Mae parau fel:
‘gweithredol/goddefol’
‘haul/ lleuad’
‘celfyddyd/natur’
‘dydd/nos’
‘tad/mam’
‘pen/calon’, neu ‘rheswm/emosiwn’
‘deall/sensitif’
‘logos/pathos’,
oll yn deillio o’r prif bâr pegynol, sef: Dyn/Menyw. Mae pob pâr, o’i ddadansoddi, yn dangos hierarchiaeth ble mae’r benywaidd yn negyddol neu yn annormal o’i gymharu gyda’r gwrywaidd. Felly mae’r pâr biolegol Dyn/Menyw wedi esgor ar nifer ddiddiwedd o werthoedd neu nodweddion ‘benywaidd’ sydd wedi eu gorfodi ar ‘y fenyw’, ac sydd yn pennu yr hyn y dylai menyw fod. Ym marn Cixous, sy’n cymhwyso syniadau Derrida at ffeministiaeth, mae traddodiad athronyddol y Gorllewin yn ei gyfanrwydd yn gaeth i’r parau diddiwedd hyn sydd bod amser yn dod yn ôl i’r pâr creiddiol, sef Dyn/Menyw. Felly iddi hi mae yna debygrwydd a chysylltiad rhwng logoganolrwydd (logocentrism) a phalloganolrwydd (phallocentrism). Yn aml defnyddir y gair ‘ffalogoganolog’ (phallogocentrism) i ddynodi system batriarchaidd sy’n cyfyngu llais y fenyw gan ei gorfodi i fabwysiadu system y dyn er mwyn gallu ysgrifennu. Mae menyw sy’n ysgrifennu neu’n meddwl o fewn y ddeuoliaeth yma yn dal y tu fewn i batriarchiaeth, a dadleua Cixous fod ‘écriture féminine’ yn gallu dad-wneud y ddeuoliaeth batriarchaidd sydd wedi bod yn hanfodol i’n disgwrs athronyddol. Mae Cixous yn gosod ‘différance’ yn erbyn patriarchiaeth. Tasg [[Y Beirniad|y beirniad]] ffeministaidd, felly, yw [[dadadeiladu]] [[metaffiseg]] batriarchaidd. Metaffor am hyn yw’r gwyrdroi ar y chwedl Roegaidd a geir yn ‘Chwerthin y Medwsa’, chwedl a grynhoir gan Katie Gramich fel ‘delwedd o’r dduwies a ddiorseddwyd yn dychwelyd i’w theyrnas. Nid Persews yw arwr y chwedl nawr, ond Medusa ei hun, sy’n chwerthin yn orfoleddus, yn wawdlyd, yn mwynhau ei phleser, ei chorff ei hun’.

Os nad yw ‘écriture féminine' o angenrheidrwydd yn gorfod cael ei ysgrifennu gan fenyw, mae hefyd yn wir y gall menywod greu llenyddiaeth sydd ddim yn ‘écriture féminine’ o gwbl. Yn wir, dangosodd Showalter yn ei llyfr pwysig a dylanwadol ''A Literature of their Own'' (1977) fod ysgrifennu gan ferched wedi gorfod mynd trwy gyfnod hir o ‘efelychu’ ffyrdd gwrywaidd o ysgrifennu, gan ddatblygu wedyn i fod yn ‘ymrwymedig’ i’r achos (ond heb ymryddhau'n llwyr o'r traddodiad patriarchaidd), cyn cyrraedd y cam nesaf.

Yn ‘Amser Menywod’ dadleua Julia Kristeva mai ‘myth’ neu ‘fetaffiseg’ yw ein syniadau cyfoes am y gwahaniaethau rhwng y ddau ryw. Mae’n fyth a gredwyd gyhyd am ei fod yn ffordd o osgoi cymhlethdod ein gwir gyflwr. Symleiddiad cyfleus a aeth yn rhemp ydyw, ac nid rhwng y ddau ryw y mae’r ffin, ond rhwng yr elfennau gwahanol yng nghyfansoddiad pob unigolyn cymhleth. Nid yw Julia Kristeva yn diffinio’r benywaidd, ond iddi hi mae’n cynrychioli popeth a ymylir gan batriarchaeth. Felly gall dynion hefyd gael eu hymylu a chreu ‘écriture feminine’, fel y dengys ei dadansoddiadau llenyddol hi. Iddi hi safbwynt ydyw ac nid hanfod. Ac os honnodd Cixous mai mewn barddoniaeth yn unig y mae yn bosibl, dengys Kristeva ei bod hi’n hollol bosib mewn rhyddiaith arbrofol hefyd.

Datblygodd Kristeva syniadau’r seicdreiddiwr Jacques Lacan am strwythur iaith. Yn nherminoleg Kristeva y ‘symbolaidd’ yw’r lefel awdurdodol neu swyddogol o iaith, a’r ‘semiotig’ yw’r hyn sydd yn cael ei wadu gan reswm a threfn. Cyfetyb y ddwy lefel hyn hefyd i ymwybod ac isymwybod Sigmund Freud. Yn ei hastudiaeth o farddoniaeth avant-garde Stéphane Mallarmé a Lautréamont ''La Révolution du langage poétique'' (1974) [''Chwyldroad mewn Iaith Farddonol''] dengys Kristeva sut y gall grym y semiotig frigo i arwyneb y tesun. Felly nid dwy iaith wahanol, neu ddwy ffordd wahanol o ysgrifennu a geir yn ôl Kristeva, ond dwy agwedd ar yr un iaith. Amlygir y ffaith bod y ‘semiotig’ yn llifo o dan wyneb y ‘symbolaidd’ yn ddi-baid mewn cysylltiadau gwrthresymol neu random, e.e. odl. Yn y modd hwn mae’r hyn sy’n ‘fenywaidd’, neu yn fwy sylfaenol, yr hyn sy’n danseiliol yn wleidyddol, yn gallu brigo i’r wyneb, fel ym marddoniaeth Mallarmé a Lautréamont, yn ôl y dadansoddiad yn llyfr heriol Kristeva ''La Révolution du langage poétique'' (1974).

Teitl un o weithiau mwyaf dylanwadol Luce Irigaray yw ‘Y rhyw hon nad yw’n un’, ac yma mae’n datblygu delwedd o ddwy wefus y wain sy’n gyffelyb i gysyniad y ffalws. Yn ôl ei dadl, nid yw organau rhywiol benywaidd yn ‘un’ (fel y mae’r ffalws) ond yn ddwy ran, sy’n cyffwrdd â’i gilydd yn barhaus. Fel yn achos Cixous, cafwyd adlach yn erbyn Irigaray am fod rhai yn honni bod ei phwyslais o’r newydd ar y corff benywaidd yn arwain at hanfodolaeth, h.y. dweud mai ei chorff, neu ei gwahaniaeth corfforol, yw hanfod merch. Yn ôl nifer o ffeministiaid mae gwaith Cixous ac Irigaray yn gadael ‘rheswm’ yn ddiogel yn nwylo dynion, tra bod merched yn cael eu cyfyngu i’r emosiynol a’r afresymol.

Mae dylanwad theorïwyr ffeministaidd Ffrangeg yn drwm ar feirniadaeth lenyddol yn y Saesneg. Yn y Gymraeg dechreuwyd talu sylw iddynt yn 1992 gydag erthygl ragarweiniol gan Jane Aaron, ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, mewn rhifyn arbennig o ''Efrydiau Athronyddol'' a neilltuwyd i ‘Syniadau Ffeminyddol’. Yma cynhwysir yr athronydd Michèle Le Doeuff yn ogystal â’r drindod arferol (Cixous, Irigaray, Kristeva), a chynigia Aaron astudiaethau achos effeithiol iawn hefyd. Yn gyntaf ceir ganddi ddadansoddiad o olygfa o [[nofel]] ‘Cyfres y Fodrwy’ sy’n defnyddio theorïau’r ffeminyddion Ffrengig, ac sy’n tynnu sylw i’r berthynas rhwng iaith a rhagfarn rywiol. Yna gan ddilyn dadansoddiad gan Irigaray o derminoleg sy’n dynodi llwyddiant gyrfaol, trosglwydda’r syniad yn ddeheuig i gyd-destun Cymraeg, gan arddangos y trafferth a gaiff yr iaith Gymraeg i gofnodi llwyddiant proffesiynol menywod: ‘Y mae’r iaith fel petai’n gwrthod derbyn y ffaith fod menyw’n meddu ar ddeallusrwydd cymaint uwch na’r hyn a ddisgwylir gan ei rhyw yn gyffredinol, ac mae’n rhoi teitlau dynion arni.’ Dyma enghraifft ardderchog o fenthyg syniadau theoretig o dramor a’u rhoi ar waith mewn cyd-destun Cymraeg.

Awgrymodd sawl ffeminydd o Gymraes fod yna debygrwydd arbennig rhwng sefyllfa’r fenyw a diwylliant lleiafrifol. Mewn erthygl yn rhifyn arbennig ffeminyddol Tu Chwith (1996) mae Mererid Puw Davies yn sôn am Gloria Anzaldúa fel un ‘sy’n gweld ei ffeministiaeth yn fater ac yn fenter o ffiniau, lle mae’r ffiniau ieithyddol, fel y ffiniau gwleidyddol a ffiniau cenedl/ ''gender'', yn ganolog’, ac felly’n awgrymu bod modd tynnu cymhariaeth rhwng ffeministiaeth liw a ‘ffeministiaid amlieithog Cymru’. Yn fwy diweddar yn ail rifyn ffeminyddol ''Y Traethodydd'' (2017) esboniodd Rhiannon Marks sut y gallai’r: ‘pwyslais ar luosogrwydd o fewn [[ffeminyddiaeth]] gynnig cyfle am ragor o drafodaeth â diwylliannau lleiafrifol neu ôl-drefedigaethol yn hytrach na dibynnu’n ormodol ar naratifau Eingl-Americanaidd dosbarth canol, gwyn a deyrnasai yn ystod cyfnod yr ail don’.

Mae erthygl Francesca Rhydderch yn rhifyn ffeminyddol ''Tu Chwith'' (1996) yn cynnig dadansoddiad manwl ac ysgubol o ddisgwrs theoretig Cymraeg, yn arbennig yng nghyd-destun yr adlach a fu yn erbyn Tu Chwith ers sefydlu’r cyfnodolyn yn 1993. Yn gyffredinol mae Rhydderch yn gwrthod y ddadl bod dadadeiladaeth yn wag o bosibiliadau gwleidyddol, gan ddangos bod yma botensial arbennig i ffeminyddion. Yr esiampl dan sylw yw’r ddadl a gododd o amgylch y gair ‘di-ffin-io’, y ffurf a ddefnyddiwyd gyntaf gan Mererid Puw Davies yn ei herthygl arloesol ar Tristan Corbière yn rhifyn cyntaf ''Tu Chwith''. Ond mae’r beirniaid sy’n lladd ar y ffurf newydd ar y gair ‘diffinio’ yn ymateb yn hytrach i ddefnydd diweddarach Simon Brooks o’r un gair. Yn y modd hwn gwelwn sut y ‘rhoddwyd llais y fenyw o’r neilltu, - neu yn waeth fyth, fe’i gormesir a’i mygu’. Felly wrth i Simon Brooks, ac yna Richard Wyn Jones a Jerry Hunter anwybyddu bathiad Mererid Puw Davies yn eu trafodaethau yn y wasg am ieithwedd ''Tu Chwith'', yn ôl dadl Francesca Rhydderch, mae’r ‘benywaidd wedi cael ei harneisio at ddibenion ffalogo-ganolrwydd’. Wrth amlygu’r ffordd y ‘llyncir y gair’ ac y ‘trefedigaethir y gair’, casgliad Rhydderch yw bod prosiect ''Tu Chwith'' o dan ‘Ddeddf y Tad’, a’i fod yn trosglwyddo pŵer o un genhedlaeth o academyddion i’r llall.

Eiddo Mair Rees yw’r ymdriniaeth theoretig ffeministaidd fwyaf cynhwysfawr sydd ar gael yn Gymraeg. Mae ei chyfrol ''Y Llawes Goch a’r Faneg Wen'' (2014) yn canolbwyntio ar y drindod gyfarwydd (Cixous, Irigaray, Kristeva) ‘oherwydd bod gan eu gwaith hwy gysylltiadau diddorol iawn â’r sefyllfa lenyddol, ieithyddol, gymdeithasol a gwleidyddol yn y Gymru gyfoes’. Ceir ganddi gyflwyniad theoretig sy’n rhoi sylw i’r [[tair]], ac yna â ati i gymhwyso syniadau’r [[tair]] i ffuglen gan fenywod yn Gymraeg yn ail hanner ei hastudiaeth, gan rannu’r testunau yn ôl thema: beichiogrwydd, mislif, y corff benywaidd symbolaidd. Mae hi hefyd yn tynnu cymhariaeth rhwng disgyrsiau ffeministaidd ac ôl-drefedigaethol, gan sôn am y ‘[b]erthynas agos rhwng gwledyddiaeth rhywedd a gwleidyddiaeth iaith yn y cyd-destun Cymraeg’. Ac amcan yr astudiaeth, meddai, yw: ‘archwilio’r posibilrwydd bod cyfeiriadau at brofiadau corfforol yn ffuglen y Gymraeg nid yn unig yn cyfleu gwybodaeth am hynt a helynt gwleidyddiaeth rhywedd yn y gymdeithas Gymraeg, ond iddynt hefyd gael eu defnyddio, yn aml, ac yn drosiadol, i gyfeirio at hynt y genedl a’r iaith’. Os mai dwyieithog yw menywod yn eu hanfod, gan fod rhaid iddynt fod yn rhugl yn iaith y benywaidd yn ogystal â gorfod dysgu iaith y tad, a oes felly raid i’r Gymraes bontio nid yn unig rhwng iaith (symbolaidd) y tad ac iaith (semiotig) y fenyw ond hefyd rhwng y Gymraeg a’r Saesneg? Ceir gan Mair Rees hefyd drafodaeth o [[symbol]] y fenyw-yn-genedl, gyda ffocws ar un o gerddi mwyaf eiconig y Gymraeg, sef ‘Hon’ gan T. H. Parry-Williams, o berspectif ffeministaidd. Codir y cwestiwn a yw ‘pwysigrwydd statws y fenyw symbolaidd yn cyferbynnu â statws y fenyw go iawn’.

Serch hynny, nid pawb sy’n awyddus i gymhwyso syniadau tramor i achos Cymru, ac fel arall y gwelai Kathryn Hughes a Ceridwen-Lloyd Morgan hi yn rhifyn ffeminyddol ''Tu Chwith'' (1996). Wrth ddatgan siom na chafodd rhifyn arloesol ''Traethodydd'' 1986 fwy o effaith ar faes ysgrifennu merched (‘Roeddem yn disgwyl gwell na hyn’), maent yn dadlau yn erbyn mabwysiadu theorïau Ffrengig am fod cyd-destun, hanes a diwylliant Cymru yn wahanol: ‘teimlwn mai mwy priodol fyddai datblygu damcaniaethau newydd a fyddai’n tyfu’n naturiol o’n profiadau unigryw ni fel merched yng Nghymru.’

Heather Williams

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, ''Efrydiau Athronyddol'', 55, 33-46

Aaron, J. (1995), ‘Y Flodeuwedd gyfoes: llên menywod 1973-1993’, yn ''DiFfinio Dwy Lenyddiaeth Cymru'', gol. M. Wynn Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 195-208.

Aaron, J., Crockett, K. a Rhydderch, F. (goln) (1996), ''Tu Chwith'' rhifyn arbennig ffeminyddol ‘O’r Iard Gefn’.

Brooks, S. (2004), ‘Ffeminyddiaeth’, ''Dan Lygaid y Gestapo: Yr oleuedigaeth Gymraeg a theori lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru, 175-92.

Cixous, H. (1975), ‘Le rire de la Méduse’, ''L’Arc'', 61, ar gael mewn cyfieithiad yn ''New French Feminisms: An Anthology'', gol. Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Cixous, H. (1975), ‘Sorties’, yn 'La Jeune Née', ar gael mewn cyfieithiad gan Ann Liddle yn ''New French Feminisms: An Anthology'', Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Courtivron, I. a Marks, E. (1980), ''New French Feminisms: An Anthology'' (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts).

Davies, M. (1993), ‘Féminin singulier: argyfwng hunan gwrywaidd Tristan’, ''Tu Chwith'' 1, 50-55.

Davies, M. (1996), 'Datod tafodau: Gloria Anzaldúa a ffeministiaethau 'color' ', ''Tu Chwith'', 6, 11-19

Elfyn, M. (1992), ‘Trwy lygaid ffeministaidd’, yn Rowlands, J. (gol.), ''Sglefrio ar Eiriau'' (Llandysul: Gomer), 22-41.

Gramich, K. (1996), ‘Mapio’r corff’, ''Tu Chwith'' 4, 86-94.

Hughes, K. a Lloyd-Morgan, C. (1996), ‘Cylchoedd Dieflig’, ''Tu Chwith'', 6, 66-69.

Irigaray, L. (1974), ''Spéculum: de l’autre femme'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel ''Speculum of the Other Woman'', Gillian C. Gill (Efrog Newydd, Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Irigaray, L. (1977) ''Ce sexe qui n’en est pas un'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel ''This Sex Which is Not One'', Catherine Porter a Carolyn Burke (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Kristeva, Julia (1974), ''La Révolution du langage poétique'' (Paris: Seuil), wedi ei gyfieithu gan Margaret Waller fel ''Revolution in Poetic Language'' (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Columbia).

Marks, R. (2017), ‘Syrffio’r drydedd don?’, ''Y Traethodydd'', 172, 47-62.

Moi, T. (1985), ''Sexual Textual Politics'' (Llundain, Methuen).

Price, Angharad (1998), ‘Y Gymraeg: iaith sy’n swcro gwrywdod ?’, ''Tu Chwith'', 9, 104-14.

Rees, M. (2014), ''Y Llawes Goch a’r Faneg Wen: Y corff benywaidd a’i <nowiki>symbolaeth</nowiki> mewn ffuglen'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Rees, M. (2014), ‘Y Famwlad neu’r fenyw: “twyll llygaid” Hon T. H. Parry-Williams’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 33, 73-80.

Rhydderch, F. (1996), ‘Diffinio <nowiki>ffeminyddiaeth</nowiki> yng Nghymru heddiw’, ''Tu Chwith'', 6, 33-40

Showalter, E. ‘Feminist criticism in the wilderness’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', gol. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 331-53.

Thomas, C. (1998), ‘Y llif ffalig’, ''Tu Chwith'' 9, rhifyn arbennig ar wrywdod, 69-75.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Theori ffeminyddol

2018-04-17T11:46:51Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Gellir meddwl am feirniadaeth lenyddol ffeministaidd ar dair lefel. Ar y lefel gyntaf, yn syml iawn, gellir astudio llenyddiaeth sy’n digwydd bod gan ferched, neu, o symud y ffocws o’r awdur i’r [[testun]], sydd yn ymdrin â bywydau a phrofiadau merched fel thema yn y gwaith. Mae astudio’r cymeriadau benywaidd mewn gwaith llenyddol yn fan cychwyn da i ddysgu am rôl a statws merched mewn cymdeithas ar y pryd. Gellir sôn am feirniadaeth o’r fath fel beirniadaeth ‘fenywaidd’, ac, wrth gwrs, gall y gweithiau hyn fod gan ddynion neu gan ferched. Ar yr ail lefel ceir testunau llenyddol cynradd, neu feirniadaeth lenyddol sy’n ymwybodol wrth-batriarchaidd, neu yn ymrwymedig (engagé). Mae gan y llenorion a’r beirniaid hyn agenda, ac mae’n un gwleidyddol. Mae gwaith ffeministiaid Ffrainc wedi mynd â’r syniad i drydedd lefel, trwy fabwysiadu theorïau ôl-strwythurol a seicdreiddiol, gan dynnu yn enwedig ar waith Jacques Lacan (1901-1981), Michel Foucault (1926-1984), a Jacques Derrida (1930-2004). O safbwynt beirniaid ffeministaidd theoretig ôl-strwythurol, nid cynrychioli realiti a wna [[testun]] llenyddol yn y lle cyntaf, ac mae’r awdur, boed yn wryw neu’n fenyw, ‘wedi marw’, chwedl Roland Barthes (1915-1980). Iaith lenyddol ei hunan yw ffocws theori ffeministaidd felly. Theori ydyw sy’n deillio o’r gred bod iaith ei hun o dan ormes patriarchaeth, ac sy’n pwysleisio lluosogrwydd ystyr yn hytrach nag ystyron caeëdig. Yr enwau a gysylltir fynychaf â theori ffeminstaidd Ffrengig yw: Luce Irigaray (1930-), Hélène Cixous (1938-) a Julia Kristeva (1941-). Eu syniadau a’u dylanwad hwy fydd ffocws y cofnod hwn, oherwydd fel y dwedodd Jane Aaron mewn erthygl flaengar yn 1992: ‘nid oes corff o ddamcaniaeth cyffelyb i’w heiddo hwy sy’n gallu treiddio i wraidd y problemau sy’n wynebu [[ffeminyddiaeth]] gyfoes’.

Cysylltir eu gwaith ag un cysyniad yn arbennig, sef écriture féminine (yn llythrennol: ysgrifennu benywaidd). Gellir ystyried traethawd enwog Hélène Cixous ‘Le Rire de la Méduse’ [Chwerthin y Medwsa] (1975), yn fath o faniffesto, ac yma y defnyddir y term ‘écriture féminine’ am y tro cyntaf, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â’r term ‘littérature’, sy’n dynodi llenyddiaeth wrywaidd. Ni cheir gan Cixous ddiffiniad clir (yn yr un modd ni cheir diffiniadau cyfleus o fathiadau enwog Derrida), ond mae’n bwysig cofio mai syniad yw ‘écriture féminine’ yn hytrach na rhywbeth sy’n bodoli eisoes o angenrheidrwydd, ac mae’n syniad sydd wedi cael dylanwad mawr ac wedi cael ei ddatblygu ymhellach gan theorïwyr eraill. Yn y lle cyntaf honnir fod y math hwn o ysgrifennu yn deillio o’r corff benywaidd. Mae’n ysgrifennu somatig felly, a gysylltir nid â rheswm ond â rhyddid, nid â’r canol ond â’r ymylol. Diffiniodd Elaine Showalter ef fel hyn: ‘the inscription of the female body and female difference in language and text’. Heriwyd Cixous maes o law am ei phwyslais ar y corff, am fod hyn yn hanfodiaethol, h.y. yn lleoli’r benywaidd yn y corff yn hytrach na mewn ideoleg. Ffordd arall o ddeall ‘écriture féminine’, sy’n dod allan o waith Cixous ei hunan ac eraill, yw fel disgwrs sydd yn ymylol neu yn danseiliol. Nid yw bod yn fenywaidd yn angenrheidiol, felly, ar gyfer cynhyrchu ‘écriture féminine’, ac mae’r ffaith bod cynifer o feirniaid llenyddol ffeministaidd wedi canolbwyntio ar weithiau llenyddol gan ferched yn ddewis gwleidyddol, efallai, ond nid yw’n greiddiol. I fynd â’r ddadl hon i’r pen, nid oes y fath beth â menyw yn bod, oherwydd mai trwy wleidyddiaeth a iaith yr adeiledir y cwbl yn hytrach na thrwy fioleg. Daw enghreifftiau Julia Kristeva o ‘ysgrifennu benywaidd tanseiliol’ o waith dynion Modernaidd, a dangosodd ysgrif Mererid Puw Davies ar y bardd gwrywaidd o Lydaw Tristan Corbière, nad oes angen corff benyw er mwyn ysgrifennu ‘écriture féminine’.

Canolbwyntia Cixous hefyd ar y ffordd y diffinnir y ‘benywaidd’, gan dynnu sylw at y ffaith bod ein diwylliant yn derbyn, neu hyd yn oed wedi ei seilio ar barau pegynol a restrir ganddi yn ei thraethawd ‘Sorties’.> Mae parau fel:
‘gweithredol/goddefol’
‘haul/ lleuad’
‘celfyddyd/natur’
‘dydd/nos’
‘tad/mam’
‘pen/calon’, neu ‘rheswm/emosiwn’
‘deall/sensitif’
‘logos/pathos’,
oll yn deillio o’r prif bâr pegynol, sef: Dyn/Menyw. Mae pob pâr, o’i ddadansoddi, yn dangos hierarchiaeth ble mae’r benywaidd yn negyddol neu yn annormal o’i gymharu gyda’r gwrywaidd. Felly mae’r pâr biolegol Dyn/Menyw wedi esgor ar nifer ddiddiwedd o werthoedd neu nodweddion ‘benywaidd’ sydd wedi eu gorfodi ar ‘y fenyw’, ac sydd yn pennu yr hyn y dylai menyw fod. Ym marn Cixous, sy’n cymhwyso syniadau Derrida at ffeministiaeth, mae traddodiad athronyddol y Gorllewin yn ei gyfanrwydd yn gaeth i’r parau diddiwedd hyn sydd bod amser yn dod yn ôl i’r pâr creiddiol, sef Dyn/Menyw. Felly iddi hi mae yna debygrwydd a chysylltiad rhwng logoganolrwydd (logocentrism) a phalloganolrwydd (phallocentrism). Yn aml defnyddir y gair ‘ffalogoganolog’ (phallogocentrism) i ddynodi system batriarchaidd sy’n cyfyngu llais y fenyw gan ei gorfodi i fabwysiadu system y dyn er mwyn gallu ysgrifennu. Mae menyw sy’n ysgrifennu neu’n meddwl o fewn y ddeuoliaeth yma yn dal y tu fewn i batriarchiaeth, a dadleua Cixous fod ‘écriture féminine’ yn gallu dad-wneud y ddeuoliaeth batriarchaidd sydd wedi bod yn hanfodol i’n disgwrs athronyddol. Mae Cixous yn gosod ‘différance’ yn erbyn patriarchiaeth. Tasg [[Y Beirniad|y beirniad]] ffeministaidd, felly, yw [[dadadeiladu]] [[metaffiseg]] batriarchaidd. Metaffor am hyn yw’r gwyrdroi ar y chwedl Roegaidd a geir yn ‘Chwerthin y Medwsa’, chwedl a grynhoir gan Katie Gramich fel ‘delwedd o’r dduwies a ddiorseddwyd yn dychwelyd i’w theyrnas. Nid Persews yw arwr y chwedl nawr, ond Medusa ei hun, sy’n chwerthin yn orfoleddus, yn wawdlyd, yn mwynhau ei phleser, ei chorff ei hun’.

Os nad yw ‘écriture féminine' o angenrheidrwydd yn gorfod cael ei ysgrifennu gan fenyw, mae hefyd yn wir y gall menywod greu llenyddiaeth sydd ddim yn ‘écriture féminine’ o gwbl. Yn wir, dangosodd Showalter yn ei llyfr pwysig a dylanwadol A Literature of their Own (1977) fod ysgrifennu gan ferched wedi gorfod mynd trwy gyfnod hir o ‘efelychu’ ffyrdd gwrywaidd o ysgrifennu, gan ddatblygu wedyn i fod yn ‘ymrwymedig’ i’r achos (ond heb ymryddhau'n llwyr o'r traddodiad patriarchaidd), cyn cyrraedd y cam nesaf.

Yn ‘Amser Menywod’ dadleua Julia Kristeva mai ‘myth’ neu ‘fetaffiseg’ yw ein syniadau cyfoes am y gwahaniaethau rhwng y ddau ryw. Mae’n fyth a gredwyd gyhyd am ei fod yn ffordd o osgoi cymhlethdod ein gwir gyflwr. Symleiddiad cyfleus a aeth yn rhemp ydyw, ac nid rhwng y ddau ryw y mae’r ffin, ond rhwng yr elfennau gwahanol yng nghyfansoddiad pob unigolyn cymhleth. Nid yw Julia Kristeva yn diffinio’r benywaidd, ond iddi hi mae’n cynrychioli popeth a ymylir gan batriarchaeth. Felly gall dynion hefyd gael eu hymylu a chreu ‘écriture feminine’, fel y dengys ei dadansoddiadau llenyddol hi. Iddi hi safbwynt ydyw ac nid hanfod. Ac os honnodd Cixous mai mewn barddoniaeth yn unig y mae yn bosibl, dengys Kristeva ei bod hi’n hollol bosib mewn rhyddiaith arbrofol hefyd.

Datblygodd Kristeva syniadau’r seicdreiddiwr Jacques Lacan am strwythur iaith. Yn nherminoleg Kristeva y ‘symbolaidd’ yw’r lefel awdurdodol neu swyddogol o iaith, a’r ‘semiotig’ yw’r hyn sydd yn cael ei wadu gan reswm a threfn. Cyfetyb y ddwy lefel hyn hefyd i ymwybod ac isymwybod Sigmund Freud. Yn ei hastudiaeth o farddoniaeth avant-garde Stéphane Mallarmé a Lautréamont La Révolution du langage poétique (1974) [Chwyldroad mewn Iaith Farddonol] dengys Kristeva sut y gall grym y semiotig frigo i arwyneb y tesun. Felly nid dwy iaith wahanol, neu ddwy ffordd wahanol o ysgrifennu a geir yn ôl Kristeva, ond dwy agwedd ar yr un iaith. Amlygir y ffaith bod y ‘semiotig’ yn llifo o dan wyneb y ‘symbolaidd’ yn ddi-baid mewn cysylltiadau gwrthresymol neu random, e.e. odl. Yn y modd hwn mae’r hyn sy’n ‘fenywaidd’, neu yn fwy sylfaenol, yr hyn sy’n danseiliol yn wleidyddol, yn gallu brigo i’r wyneb, fel ym marddoniaeth Mallarmé a Lautréamont, yn ôl y dadansoddiad yn llyfr heriol Kristeva La Révolution du langage poétique (1974).

Teitl un o weithiau mwyaf dylanwadol Luce Irigaray yw ‘Y rhyw hon nad yw’n un’, ac yma mae’n datblygu delwedd o ddwy wefus y wain sy’n gyffelyb i gysyniad y ffalws. Yn ôl ei dadl, nid yw organau rhywiol benywaidd yn ‘un’ (fel y mae’r ffalws) ond yn ddwy ran, sy’n cyffwrdd â’i gilydd yn barhaus. Fel yn achos Cixous, cafwyd adlach yn erbyn Irigaray am fod rhai yn honni bod ei phwyslais o’r newydd ar y corff benywaidd yn arwain at hanfodolaeth, h.y. dweud mai ei chorff, neu ei gwahaniaeth corfforol, yw hanfod merch. Yn ôl nifer o ffeministiaid mae gwaith Cixous ac Irigaray yn gadael ‘rheswm’ yn ddiogel yn nwylo dynion, tra bod merched yn cael eu cyfyngu i’r emosiynol a’r afresymol.

Mae dylanwad theorïwyr ffeministaidd Ffrangeg yn drwm ar feirniadaeth lenyddol yn y Saesneg. Yn y Gymraeg dechreuwyd talu sylw iddynt yn 1992 gydag erthygl ragarweiniol gan Jane Aaron, ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, mewn rhifyn arbennig o Efrydiau Athronyddol a neilltuwyd i ‘Syniadau Ffeminyddol’. Yma cynhwysir yr athronydd Michèle Le Doeuff yn ogystal â’r drindod arferol (Cixous, Irigaray, Kristeva), a chynigia Aaron astudiaethau achos effeithiol iawn hefyd. Yn gyntaf ceir ganddi ddadansoddiad o olygfa o [[nofel]] ‘Cyfres y Fodrwy’ sy’n defnyddio theorïau’r ffeminyddion Ffrengig, ac sy’n tynnu sylw i’r berthynas rhwng iaith a rhagfarn rywiol. Yna gan ddilyn dadansoddiad gan Irigaray o derminoleg sy’n dynodi llwyddiant gyrfaol, trosglwydda’r syniad yn ddeheuig i gyd-destun Cymraeg, gan arddangos y trafferth a gaiff yr iaith Gymraeg i gofnodi llwyddiant proffesiynol menywod: ‘Y mae’r iaith fel petai’n gwrthod derbyn y ffaith fod menyw’n meddu ar ddeallusrwydd cymaint uwch na’r hyn a ddisgwylir gan ei rhyw yn gyffredinol, ac mae’n rhoi teitlau dynion arni.’ Dyma enghraifft ardderchog o fenthyg syniadau theoretig o dramor a’u rhoi ar waith mewn cyd-destun Cymraeg.

Awgrymodd sawl ffeminydd o Gymraes fod yna debygrwydd arbennig rhwng sefyllfa’r fenyw a diwylliant lleiafrifol. Mewn erthygl yn rhifyn arbennig ffeminyddol Tu Chwith (1996) mae Mererid Puw Davies yn sôn am Gloria Anzaldúa fel un ‘sy’n gweld ei ffeministiaeth yn fater ac yn fenter o ffiniau, lle mae’r ffiniau ieithyddol, fel y ffiniau gwleidyddol a ffiniau cenedl/ gender, yn ganolog’, ac felly’n awgrymu bod modd tynnu cymhariaeth rhwng ffeministiaeth liw a ‘ffeministiaid amlieithog Cymru’. Yn fwy diweddar yn ail rifyn ffeminyddol Y Traethodydd (2017) esboniodd Rhiannon Marks sut y gallai’r: ‘pwyslais ar luosogrwydd o fewn [[ffeminyddiaeth]] gynnig cyfle am ragor o drafodaeth â diwylliannau lleiafrifol neu ôl-drefedigaethol yn hytrach na dibynnu’n ormodol ar naratifau Eingl-Americanaidd dosbarth canol, gwyn a deyrnasai yn ystod cyfnod yr ail don’.

Mae erthygl Francesca Rhydderch yn rhifyn ffeminyddol Tu Chwith (1996) yn cynnig dadansoddiad manwl ac ysgubol o ddisgwrs theoretig Cymraeg, yn arbennig yng nghyd-destun yr adlach a fu yn erbyn Tu Chwith ers sefydlu’r cyfnodolyn yn 1993. Yn gyffredinol mae Rhydderch yn gwrthod y ddadl bod dadadeiladaeth yn wag o bosibiliadau gwleidyddol, gan ddangos bod yma botensial arbennig i ffeminyddion. Yr esiampl dan sylw yw’r ddadl a gododd o amgylch y gair ‘di-ffin-io’, y ffurf a ddefnyddiwyd gyntaf gan Mererid Puw Davies yn ei herthygl arloesol ar Tristan Corbière yn rhifyn cyntaf Tu Chwith. Ond mae’r beirniaid sy’n lladd ar y ffurf newydd ar y gair ‘diffinio’ yn ymateb yn hytrach i ddefnydd diweddarach Simon Brooks o’r un gair. Yn y modd hwn gwelwn sut y ‘rhoddwyd llais y fenyw o’r neilltu, - neu yn waeth fyth, fe’i gormesir a’i mygu’. Felly wrth i Simon Brooks, ac yna Richard Wyn Jones a Jerry Hunter anwybyddu bathiad Mererid Puw Davies yn eu trafodaethau yn y wasg am ieithwedd Tu Chwith, yn ôl dadl Francesca Rhydderch, mae’r ‘benywaidd wedi cael ei harneisio at ddibenion ffalogo-ganolrwydd’. Wrth amlygu’r ffordd y ‘llyncir y gair’ ac y ‘trefedigaethir y gair’, casgliad Rhydderch yw bod prosiect Tu Chwith o dan ‘Ddeddf y Tad’, a’i fod yn trosglwyddo pŵer o un genhedlaeth o academyddion i’r llall.

Eiddo Mair Rees yw’r ymdriniaeth theoretig ffeministaidd fwyaf cynhwysfawr sydd ar gael yn Gymraeg. Mae ei chyfrol Y Llawes Goch a’r Faneg Wen (2014) yn canolbwyntio ar y drindod gyfarwydd (Cixous, Irigaray, Kristeva) ‘oherwydd bod gan eu gwaith hwy gysylltiadau diddorol iawn â’r sefyllfa lenyddol, ieithyddol, gymdeithasol a gwleidyddol yn y Gymru gyfoes’. Ceir ganddi gyflwyniad theoretig sy’n rhoi sylw i’r [[tair]], ac yna â ati i gymhwyso syniadau’r [[tair]] i ffuglen gan fenywod yn Gymraeg yn ail hanner ei hastudiaeth, gan rannu’r testunau yn ôl thema: beichiogrwydd, mislif, y corff benywaidd symbolaidd. Mae hi hefyd yn tynnu cymhariaeth rhwng disgyrsiau ffeministaidd ac ôl-drefedigaethol, gan sôn am y ‘[b]erthynas agos rhwng gwledyddiaeth rhywedd a gwleidyddiaeth iaith yn y cyd-destun Cymraeg’. Ac amcan yr astudiaeth, meddai, yw: ‘archwilio’r posibilrwydd bod cyfeiriadau at brofiadau corfforol yn ffuglen y Gymraeg nid yn unig yn cyfleu gwybodaeth am hynt a helynt gwleidyddiaeth rhywedd yn y gymdeithas Gymraeg, ond iddynt hefyd gael eu defnyddio, yn aml, ac yn drosiadol, i gyfeirio at hynt y genedl a’r iaith’. Os mai dwyieithog yw menywod yn eu hanfod, gan fod rhaid iddynt fod yn rhugl yn iaith y benywaidd yn ogystal â gorfod dysgu iaith y tad, a oes felly raid i’r Gymraes bontio nid yn unig rhwng iaith (symbolaidd) y tad ac iaith (semiotig) y fenyw ond hefyd rhwng y Gymraeg a’r Saesneg? Ceir gan Mair Rees hefyd drafodaeth o [[symbol]] y fenyw-yn-genedl, gyda ffocws ar un o gerddi mwyaf eiconig y Gymraeg, sef ‘Hon’ gan T. H. Parry-Williams, o berspectif ffeministaidd. Codir y cwestiwn a yw ‘pwysigrwydd statws y fenyw symbolaidd yn cyferbynnu â statws y fenyw go iawn’.

Serch hynny, nid pawb sy’n awyddus i gymhwyso syniadau tramor i achos Cymru, ac fel arall y gwelai Kathryn Hughes a Ceridwen-Lloyd Morgan hi yn rhifyn ffeminyddol Tu Chwith (1996). Wrth ddatgan siom na chafodd rhifyn arloesol Traethodydd 1986 fwy o effaith ar faes ysgrifennu merched (‘Roeddem yn disgwyl gwell na hyn’), maent yn dadlau yn erbyn mabwysiadu theorïau Ffrengig am fod cyd-destun, hanes a diwylliant Cymru yn wahanol: ‘teimlwn mai mwy priodol fyddai datblygu damcaniaethau newydd a fyddai’n tyfu’n naturiol o’n profiadau unigryw ni fel merched yng Nghymru.’

Heather Williams

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, ''Efrydiau Athronyddol'', 55, 33-46

Aaron, J. (1995), ‘Y Flodeuwedd gyfoes: llên menywod 1973-1993’, yn ''DiFfinio Dwy Lenyddiaeth Cymru'', gol. M. Wynn Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 195-208.

Aaron, J., Crockett, K. a Rhydderch, F. (goln) (1996), ''Tu Chwith'' rhifyn arbennig ffeminyddol ‘O’r Iard Gefn’.

Brooks, S. (2004), ‘Ffeminyddiaeth’, ''Dan Lygaid y Gestapo: Yr oleuedigaeth Gymraeg a theori lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru, 175-92.

Cixous, H. (1975), ‘Le rire de la Méduse’, ''L’Arc'', 61, ar gael mewn cyfieithiad yn ''New French Feminisms: An Anthology'', gol. Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Cixous, H. (1975), ‘Sorties’, yn 'La Jeune Née', ar gael mewn cyfieithiad gan Ann Liddle yn ''New French Feminisms: An Anthology'', Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Courtivron, I. a Marks, E. (1980), ''New French Feminisms: An Anthology'' (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts).

Davies, M. (1993), ‘Féminin singulier: argyfwng hunan gwrywaidd Tristan’, ''Tu Chwith'' 1, 50-55.

Davies, M. (1996), 'Datod tafodau: Gloria Anzaldúa a ffeministiaethau 'color' ', ''Tu Chwith'', 6, 11-19

Elfyn, M. (1992), ‘Trwy lygaid ffeministaidd’, yn Rowlands, J. (gol.), ''Sglefrio ar Eiriau'' (Llandysul: Gomer), 22-41.

Gramich, K. (1996), ‘Mapio’r corff’, ''Tu Chwith'' 4, 86-94.

Hughes, K. a Lloyd-Morgan, C. (1996), ‘Cylchoedd Dieflig’, ''Tu Chwith'', 6, 66-69.

Irigaray, L. (1974), ''Spéculum: de l’autre femme'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel ''Speculum of the Other Woman'', Gillian C. Gill (Efrog Newydd, Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Irigaray, L. (1977) ''Ce sexe qui n’en est pas un'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel ''This Sex Which is Not One'', Catherine Porter a Carolyn Burke (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Kristeva, Julia (1974), ''La Révolution du langage poétique'' (Paris: Seuil), wedi ei gyfieithu gan Margaret Waller fel ''Revolution in Poetic Language'' (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Columbia).

Marks, R. (2017), ‘Syrffio’r drydedd don?’, ''Y Traethodydd'', 172, 47-62.

Moi, T. (1985), ''Sexual Textual Politics'' (Llundain, Methuen).

Price, Angharad (1998), ‘Y Gymraeg: iaith sy’n swcro gwrywdod ?’, ''Tu Chwith'', 9, 104-14.

Rees, M. (2014), ''Y Llawes Goch a’r Faneg Wen: Y corff benywaidd a’i <nowiki>symbolaeth</nowiki> mewn ffuglen'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Rees, M. (2014), ‘Y Famwlad neu’r fenyw: “twyll llygaid” Hon T. H. Parry-Williams’, ''Ysgrifau Beirniadol'', 33, 73-80.

Rhydderch, F. (1996), ‘Diffinio <nowiki>ffeminyddiaeth</nowiki> yng Nghymru heddiw’, ''Tu Chwith'', 6, 33-40

Showalter, E. ‘Feminist criticism in the wilderness’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', gol. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 331-53.

Thomas, C. (1998), ‘Y llif ffalig’, ''Tu Chwith'' 9, rhifyn arbennig ar wrywdod, 69-75.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Theori ffeminyddol

2018-04-17T11:41:03Z

Heather Williams: /* Llyfryddiaeth */

Gellir meddwl am feirniadaeth lenyddol ffeministaidd ar dair lefel. Ar y lefel gyntaf, yn syml iawn, gellir astudio llenyddiaeth sy’n digwydd bod gan ferched, neu, o symud y ffocws o’r awdur i’r [[testun]], sydd yn ymdrin â bywydau a phrofiadau merched fel thema yn y gwaith. Mae astudio’r cymeriadau benywaidd mewn gwaith llenyddol yn fan cychwyn da i ddysgu am rôl a statws merched mewn cymdeithas ar y pryd. Gellir sôn am feirniadaeth o’r fath fel beirniadaeth ‘fenywaidd’, ac, wrth gwrs, gall y gweithiau hyn fod gan ddynion neu gan ferched. Ar yr ail lefel ceir testunau llenyddol cynradd, neu feirniadaeth lenyddol sy’n ymwybodol wrth-batriarchaidd, neu yn ymrwymedig (engagé). Mae gan y llenorion a’r beirniaid hyn agenda, ac mae’n un gwleidyddol. Mae gwaith ffeministiaid Ffrainc wedi mynd â’r syniad i drydedd lefel, trwy fabwysiadu theorïau ôl-strwythurol a seicdreiddiol, gan dynnu yn enwedig ar waith Jacques Lacan (1901-1981), Michel Foucault (1926-1984), a Jacques Derrida (1930-2004). O safbwynt beirniaid ffeministaidd theoretig ôl-strwythurol, nid cynrychioli realiti a wna [[testun]] llenyddol yn y lle cyntaf, ac mae’r awdur, boed yn wryw neu’n fenyw, ‘wedi marw’, chwedl Roland Barthes (1915-1980). Iaith lenyddol ei hunan yw ffocws theori ffeministaidd felly. Theori ydyw sy’n deillio o’r gred bod iaith ei hun o dan ormes patriarchaeth, ac sy’n pwysleisio lluosogrwydd ystyr yn hytrach nag ystyron caeëdig. Yr enwau a gysylltir fynychaf â theori ffeminstaidd Ffrengig yw: Luce Irigaray (1930-), Hélène Cixous (1938-) a Julia Kristeva (1941-). Eu syniadau a’u dylanwad hwy fydd ffocws y cofnod hwn, oherwydd fel y dwedodd Jane Aaron mewn erthygl flaengar yn 1992: ‘nid oes corff o ddamcaniaeth cyffelyb i’w heiddo hwy sy’n gallu treiddio i wraidd y problemau sy’n wynebu [[ffeminyddiaeth]] gyfoes’.

Cysylltir eu gwaith ag un cysyniad yn arbennig, sef écriture féminine (yn llythrennol: ysgrifennu benywaidd). Gellir ystyried traethawd enwog Hélène Cixous ‘Le Rire de la Méduse’ [Chwerthin y Medwsa] (1975), yn fath o faniffesto, ac yma y defnyddir y term ‘écriture féminine’ am y tro cyntaf, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â’r term ‘littérature’, sy’n dynodi llenyddiaeth wrywaidd. Ni cheir gan Cixous ddiffiniad clir (yn yr un modd ni cheir diffiniadau cyfleus o fathiadau enwog Derrida), ond mae’n bwysig cofio mai syniad yw ‘écriture féminine’ yn hytrach na rhywbeth sy’n bodoli eisoes o angenrheidrwydd, ac mae’n syniad sydd wedi cael dylanwad mawr ac wedi cael ei ddatblygu ymhellach gan theorïwyr eraill. Yn y lle cyntaf honnir fod y math hwn o ysgrifennu yn deillio o’r corff benywaidd. Mae’n ysgrifennu somatig felly, a gysylltir nid â rheswm ond â rhyddid, nid â’r canol ond â’r ymylol. Diffiniodd Elaine Showalter ef fel hyn: ‘the inscription of the female body and female difference in language and text’. Heriwyd Cixous maes o law am ei phwyslais ar y corff, am fod hyn yn hanfodiaethol, h.y. yn lleoli’r benywaidd yn y corff yn hytrach na mewn ideoleg. Ffordd arall o ddeall ‘écriture féminine’, sy’n dod allan o waith Cixous ei hunan ac eraill, yw fel disgwrs sydd yn ymylol neu yn danseiliol. Nid yw bod yn fenywaidd yn angenrheidiol, felly, ar gyfer cynhyrchu ‘écriture féminine’, ac mae’r ffaith bod cynifer o feirniaid llenyddol ffeministaidd wedi canolbwyntio ar weithiau llenyddol gan ferched yn ddewis gwleidyddol, efallai, ond nid yw’n greiddiol. I fynd â’r ddadl hon i’r pen, nid oes y fath beth â menyw yn bod, oherwydd mai trwy wleidyddiaeth a iaith yr adeiledir y cwbl yn hytrach na thrwy fioleg. Daw enghreifftiau Julia Kristeva o ‘ysgrifennu benywaidd tanseiliol’ o waith dynion Modernaidd, a dangosodd ysgrif Mererid Puw Davies ar y bardd gwrywaidd o Lydaw Tristan Corbière, nad oes angen corff benyw er mwyn ysgrifennu ‘écriture féminine’.

Canolbwyntia Cixous hefyd ar y ffordd y diffinnir y ‘benywaidd’, gan dynnu sylw at y ffaith bod ein diwylliant yn derbyn, neu hyd yn oed wedi ei seilio ar barau pegynol a restrir ganddi yn ei thraethawd ‘Sorties’.> Mae parau fel:
‘gweithredol/goddefol’
‘haul/ lleuad’
‘celfyddyd/natur’
‘dydd/nos’
‘tad/mam’
‘pen/calon’, neu ‘rheswm/emosiwn’
‘deall/sensitif’
‘logos/pathos’,
oll yn deillio o’r prif bâr pegynol, sef: Dyn/Menyw. Mae pob pâr, o’i ddadansoddi, yn dangos hierarchiaeth ble mae’r benywaidd yn negyddol neu yn annormal o’i gymharu gyda’r gwrywaidd. Felly mae’r pâr biolegol Dyn/Menyw wedi esgor ar nifer ddiddiwedd o werthoedd neu nodweddion ‘benywaidd’ sydd wedi eu gorfodi ar ‘y fenyw’, ac sydd yn pennu yr hyn y dylai menyw fod. Ym marn Cixous, sy’n cymhwyso syniadau Derrida at ffeministiaeth, mae traddodiad athronyddol y Gorllewin yn ei gyfanrwydd yn gaeth i’r parau diddiwedd hyn sydd bod amser yn dod yn ôl i’r pâr creiddiol, sef Dyn/Menyw. Felly iddi hi mae yna debygrwydd a chysylltiad rhwng logoganolrwydd (logocentrism) a phalloganolrwydd (phallocentrism). Yn aml defnyddir y gair ‘ffalogoganolog’ (phallogocentrism) i ddynodi system batriarchaidd sy’n cyfyngu llais y fenyw gan ei gorfodi i fabwysiadu system y dyn er mwyn gallu ysgrifennu. Mae menyw sy’n ysgrifennu neu’n meddwl o fewn y ddeuoliaeth yma yn dal y tu fewn i batriarchiaeth, a dadleua Cixous fod ‘écriture féminine’ yn gallu dad-wneud y ddeuoliaeth batriarchaidd sydd wedi bod yn hanfodol i’n disgwrs athronyddol. Mae Cixous yn gosod ‘différance’ yn erbyn patriarchiaeth. Tasg [[Y Beirniad|y beirniad]] ffeministaidd, felly, yw [[dadadeiladu]] [[metaffiseg]] batriarchaidd. Metaffor am hyn yw’r gwyrdroi ar y chwedl Roegaidd a geir yn ‘Chwerthin y Medwsa’, chwedl a grynhoir gan Katie Gramich fel ‘delwedd o’r dduwies a ddiorseddwyd yn dychwelyd i’w theyrnas. Nid Persews yw arwr y chwedl nawr, ond Medusa ei hun, sy’n chwerthin yn orfoleddus, yn wawdlyd, yn mwynhau ei phleser, ei chorff ei hun’.

Os nad yw ‘écriture féminine' o angenrheidrwydd yn gorfod cael ei ysgrifennu gan fenyw, mae hefyd yn wir y gall menywod greu llenyddiaeth sydd ddim yn ‘écriture féminine’ o gwbl. Yn wir, dangosodd Showalter yn ei llyfr pwysig a dylanwadol A Literature of their Own (1977) fod ysgrifennu gan ferched wedi gorfod mynd trwy gyfnod hir o ‘efelychu’ ffyrdd gwrywaidd o ysgrifennu, gan ddatblygu wedyn i fod yn ‘ymrwymedig’ i’r achos (ond heb ymryddhau'n llwyr o'r traddodiad patriarchaidd), cyn cyrraedd y cam nesaf.

Yn ‘Amser Menywod’ dadleua Julia Kristeva mai ‘myth’ neu ‘fetaffiseg’ yw ein syniadau cyfoes am y gwahaniaethau rhwng y ddau ryw. Mae’n fyth a gredwyd gyhyd am ei fod yn ffordd o osgoi cymhlethdod ein gwir gyflwr. Symleiddiad cyfleus a aeth yn rhemp ydyw, ac nid rhwng y ddau ryw y mae’r ffin, ond rhwng yr elfennau gwahanol yng nghyfansoddiad pob unigolyn cymhleth. Nid yw Julia Kristeva yn diffinio’r benywaidd, ond iddi hi mae’n cynrychioli popeth a ymylir gan batriarchaeth. Felly gall dynion hefyd gael eu hymylu a chreu ‘écriture feminine’, fel y dengys ei dadansoddiadau llenyddol hi. Iddi hi safbwynt ydyw ac nid hanfod. Ac os honnodd Cixous mai mewn barddoniaeth yn unig y mae yn bosibl, dengys Kristeva ei bod hi’n hollol bosib mewn rhyddiaith arbrofol hefyd.

Datblygodd Kristeva syniadau’r seicdreiddiwr Jacques Lacan am strwythur iaith. Yn nherminoleg Kristeva y ‘symbolaidd’ yw’r lefel awdurdodol neu swyddogol o iaith, a’r ‘semiotig’ yw’r hyn sydd yn cael ei wadu gan reswm a threfn. Cyfetyb y ddwy lefel hyn hefyd i ymwybod ac isymwybod Sigmund Freud. Yn ei hastudiaeth o farddoniaeth avant-garde Stéphane Mallarmé a Lautréamont La Révolution du langage poétique (1974) [Chwyldroad mewn Iaith Farddonol] dengys Kristeva sut y gall grym y semiotig frigo i arwyneb y tesun. Felly nid dwy iaith wahanol, neu ddwy ffordd wahanol o ysgrifennu a geir yn ôl Kristeva, ond dwy agwedd ar yr un iaith. Amlygir y ffaith bod y ‘semiotig’ yn llifo o dan wyneb y ‘symbolaidd’ yn ddi-baid mewn cysylltiadau gwrthresymol neu random, e.e. odl. Yn y modd hwn mae’r hyn sy’n ‘fenywaidd’, neu yn fwy sylfaenol, yr hyn sy’n danseiliol yn wleidyddol, yn gallu brigo i’r wyneb, fel ym marddoniaeth Mallarmé a Lautréamont, yn ôl y dadansoddiad yn llyfr heriol Kristeva La Révolution du langage poétique (1974).

Teitl un o weithiau mwyaf dylanwadol Luce Irigaray yw ‘Y rhyw hon nad yw’n un’, ac yma mae’n datblygu delwedd o ddwy wefus y wain sy’n gyffelyb i gysyniad y ffalws. Yn ôl ei dadl, nid yw organau rhywiol benywaidd yn ‘un’ (fel y mae’r ffalws) ond yn ddwy ran, sy’n cyffwrdd â’i gilydd yn barhaus. Fel yn achos Cixous, cafwyd adlach yn erbyn Irigaray am fod rhai yn honni bod ei phwyslais o’r newydd ar y corff benywaidd yn arwain at hanfodolaeth, h.y. dweud mai ei chorff, neu ei gwahaniaeth corfforol, yw hanfod merch. Yn ôl nifer o ffeministiaid mae gwaith Cixous ac Irigaray yn gadael ‘rheswm’ yn ddiogel yn nwylo dynion, tra bod merched yn cael eu cyfyngu i’r emosiynol a’r afresymol.

Mae dylanwad theorïwyr ffeministaidd Ffrangeg yn drwm ar feirniadaeth lenyddol yn y Saesneg. Yn y Gymraeg dechreuwyd talu sylw iddynt yn 1992 gydag erthygl ragarweiniol gan Jane Aaron, ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, mewn rhifyn arbennig o Efrydiau Athronyddol a neilltuwyd i ‘Syniadau Ffeminyddol’. Yma cynhwysir yr athronydd Michèle Le Doeuff yn ogystal â’r drindod arferol (Cixous, Irigaray, Kristeva), a chynigia Aaron astudiaethau achos effeithiol iawn hefyd. Yn gyntaf ceir ganddi ddadansoddiad o olygfa o [[nofel]] ‘Cyfres y Fodrwy’ sy’n defnyddio theorïau’r ffeminyddion Ffrengig, ac sy’n tynnu sylw i’r berthynas rhwng iaith a rhagfarn rywiol. Yna gan ddilyn dadansoddiad gan Irigaray o derminoleg sy’n dynodi llwyddiant gyrfaol, trosglwydda’r syniad yn ddeheuig i gyd-destun Cymraeg, gan arddangos y trafferth a gaiff yr iaith Gymraeg i gofnodi llwyddiant proffesiynol menywod: ‘Y mae’r iaith fel petai’n gwrthod derbyn y ffaith fod menyw’n meddu ar ddeallusrwydd cymaint uwch na’r hyn a ddisgwylir gan ei rhyw yn gyffredinol, ac mae’n rhoi teitlau dynion arni.’ Dyma enghraifft ardderchog o fenthyg syniadau theoretig o dramor a’u rhoi ar waith mewn cyd-destun Cymraeg.

Awgrymodd sawl ffeminydd o Gymraes fod yna debygrwydd arbennig rhwng sefyllfa’r fenyw a diwylliant lleiafrifol. Mewn erthygl yn rhifyn arbennig ffeminyddol Tu Chwith (1996) mae Mererid Puw Davies yn sôn am Gloria Anzaldúa fel un ‘sy’n gweld ei ffeministiaeth yn fater ac yn fenter o ffiniau, lle mae’r ffiniau ieithyddol, fel y ffiniau gwleidyddol a ffiniau cenedl/ gender, yn ganolog’, ac felly’n awgrymu bod modd tynnu cymhariaeth rhwng ffeministiaeth liw a ‘ffeministiaid amlieithog Cymru’. Yn fwy diweddar yn ail rifyn ffeminyddol Y Traethodydd (2017) esboniodd Rhiannon Marks sut y gallai’r: ‘pwyslais ar luosogrwydd o fewn [[ffeminyddiaeth]] gynnig cyfle am ragor o drafodaeth â diwylliannau lleiafrifol neu ôl-drefedigaethol yn hytrach na dibynnu’n ormodol ar naratifau Eingl-Americanaidd dosbarth canol, gwyn a deyrnasai yn ystod cyfnod yr ail don’.

Mae erthygl Francesca Rhydderch yn rhifyn ffeminyddol Tu Chwith (1996) yn cynnig dadansoddiad manwl ac ysgubol o ddisgwrs theoretig Cymraeg, yn arbennig yng nghyd-destun yr adlach a fu yn erbyn Tu Chwith ers sefydlu’r cyfnodolyn yn 1993. Yn gyffredinol mae Rhydderch yn gwrthod y ddadl bod dadadeiladaeth yn wag o bosibiliadau gwleidyddol, gan ddangos bod yma botensial arbennig i ffeminyddion. Yr esiampl dan sylw yw’r ddadl a gododd o amgylch y gair ‘di-ffin-io’, y ffurf a ddefnyddiwyd gyntaf gan Mererid Puw Davies yn ei herthygl arloesol ar Tristan Corbière yn rhifyn cyntaf Tu Chwith. Ond mae’r beirniaid sy’n lladd ar y ffurf newydd ar y gair ‘diffinio’ yn ymateb yn hytrach i ddefnydd diweddarach Simon Brooks o’r un gair. Yn y modd hwn gwelwn sut y ‘rhoddwyd llais y fenyw o’r neilltu, - neu yn waeth fyth, fe’i gormesir a’i mygu’. Felly wrth i Simon Brooks, ac yna Richard Wyn Jones a Jerry Hunter anwybyddu bathiad Mererid Puw Davies yn eu trafodaethau yn y wasg am ieithwedd Tu Chwith, yn ôl dadl Francesca Rhydderch, mae’r ‘benywaidd wedi cael ei harneisio at ddibenion ffalogo-ganolrwydd’. Wrth amlygu’r ffordd y ‘llyncir y gair’ ac y ‘trefedigaethir y gair’, casgliad Rhydderch yw bod prosiect Tu Chwith o dan ‘Ddeddf y Tad’, a’i fod yn trosglwyddo pŵer o un genhedlaeth o academyddion i’r llall.

Eiddo Mair Rees yw’r ymdriniaeth theoretig ffeministaidd fwyaf cynhwysfawr sydd ar gael yn Gymraeg. Mae ei chyfrol Y Llawes Goch a’r Faneg Wen (2014) yn canolbwyntio ar y drindod gyfarwydd (Cixous, Irigaray, Kristeva) ‘oherwydd bod gan eu gwaith hwy gysylltiadau diddorol iawn â’r sefyllfa lenyddol, ieithyddol, gymdeithasol a gwleidyddol yn y Gymru gyfoes’. Ceir ganddi gyflwyniad theoretig sy’n rhoi sylw i’r [[tair]], ac yna â ati i gymhwyso syniadau’r [[tair]] i ffuglen gan fenywod yn Gymraeg yn ail hanner ei hastudiaeth, gan rannu’r testunau yn ôl thema: beichiogrwydd, mislif, y corff benywaidd symbolaidd. Mae hi hefyd yn tynnu cymhariaeth rhwng disgyrsiau ffeministaidd ac ôl-drefedigaethol, gan sôn am y ‘[b]erthynas agos rhwng gwledyddiaeth rhywedd a gwleidyddiaeth iaith yn y cyd-destun Cymraeg’. Ac amcan yr astudiaeth, meddai, yw: ‘archwilio’r posibilrwydd bod cyfeiriadau at brofiadau corfforol yn ffuglen y Gymraeg nid yn unig yn cyfleu gwybodaeth am hynt a helynt gwleidyddiaeth rhywedd yn y gymdeithas Gymraeg, ond iddynt hefyd gael eu defnyddio, yn aml, ac yn drosiadol, i gyfeirio at hynt y genedl a’r iaith’. Os mai dwyieithog yw menywod yn eu hanfod, gan fod rhaid iddynt fod yn rhugl yn iaith y benywaidd yn ogystal â gorfod dysgu iaith y tad, a oes felly raid i’r Gymraes bontio nid yn unig rhwng iaith (symbolaidd) y tad ac iaith (semiotig) y fenyw ond hefyd rhwng y Gymraeg a’r Saesneg? Ceir gan Mair Rees hefyd drafodaeth o [[symbol]] y fenyw-yn-genedl, gyda ffocws ar un o gerddi mwyaf eiconig y Gymraeg, sef ‘Hon’ gan T. H. Parry-Williams, o berspectif ffeministaidd. Codir y cwestiwn a yw ‘pwysigrwydd statws y fenyw symbolaidd yn cyferbynnu â statws y fenyw go iawn’.

Serch hynny, nid pawb sy’n awyddus i gymhwyso syniadau tramor i achos Cymru, ac fel arall y gwelai Kathryn Hughes a Ceridwen-Lloyd Morgan hi yn rhifyn ffeminyddol Tu Chwith (1996). Wrth ddatgan siom na chafodd rhifyn arloesol Traethodydd 1986 fwy o effaith ar faes ysgrifennu merched (‘Roeddem yn disgwyl gwell na hyn’), maent yn dadlau yn erbyn mabwysiadu theorïau Ffrengig am fod cyd-destun, hanes a diwylliant Cymru yn wahanol: ‘teimlwn mai mwy priodol fyddai datblygu damcaniaethau newydd a fyddai’n tyfu’n naturiol o’n profiadau unigryw ni fel merched yng Nghymru.’

Heather Williams

==Llyfryddiaeth==
Aaron, J. (1992), ‘Gwahaniaeth a lluosogedd: golwg ar rai o theoriau'r ffeminyddion Ffrengig’, "Efrydiau Athronyddol", 55, 33-46

Aaron, J. (1995), ‘Y Flodeuwedd gyfoes: llên menywod 1973-1993’, yn "DiFfinio Dwy Lenyddiaeth Cymru", gol. M. Wynn Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 195-208.

Aaron, J., Crockett, K. a Rhydderch, F. (goln) (1996), "Tu Chwith" rhifyn arbennig ffeminyddol ‘O’r Iard Gefn’.

Brooks, S. (2004), ‘Ffeminyddiaeth’, "Dan Lygaid y Gestapo: Yr oleuedigaeth Gymraeg a theori lenyddol yng Nghymru" (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru, 175-92.

Cixous, H. (1975), ‘Le rire de la Méduse’, "L’Arc", 61, ar gael mewn cyfieithiad yn "New French Feminisms: An Anthology", gol. Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Cixous, H. (1975), ‘Sorties’, yn "La Jeune Née", ar gael mewn cyfieithiad gan Ann Liddle yn "New French Feminisms: An Anthology", Courtivron, I. a Marks, E. (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts, 1980).

Courtivron, I. a Marks, E. (1980), "New French Feminisms: An Anthology" (Amherst, Gwasg Prifysgol Massachusetts).

Davies, M. (1993), ‘Féminin singulier: argyfwng hunan gwrywaidd Tristan’, "Tu Chwith" 1, 50-55.

Davies, M. (1996), 'Datod tafodau: Gloria Anzaldúa a ffeministiaethau 'color' ', "Tu Chwith", 6, 11-19

Elfyn, M. (1992), ‘Trwy lygaid ffeministaidd’, yn Rowlands, J. (gol.), "Sglefrio ar Eiriau" (Llandysul: Gomer), 22-41.

Gramich, K. (1996), ‘Mapio’r corff’, "Tu Chwith" 4, 86-94.

Hughes, K. a Lloyd-Morgan, C. (1996), ‘Cylchoedd Dieflig’, "Tu Chwith", 6, 66-69.

Irigaray, L. (1974), "Spéculum: de l’autre femme" (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel "Speculum of the Other Woman", Gillian C. Gill (Efrog Newydd, Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Irigaray, L. (1977) Ce sexe qui n’en est pas un (Paris: Minuit), cyfieithiwyd fel This Sex Which is Not One, Catherine Porter a Carolyn Burke (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Cornell, 1985).

Kristeva, Julia (1974), La Révolution du langage poétique (Paris: Seuil), wedi ei gyfieithu gan Margaret Waller fel Revolution in Poetic Language (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Columbia).

Marks, R. (2017), ‘Syrffio’r drydedd don?’, Y Traethodydd, 172, 47-62.

Moi, T. (1985), Sexual Textual Politics (Llundain, Methuen).

Price, Angharad (1998), ‘Y Gymraeg: iaith sy’n swcro gwrywdod ?’, Tu Chwith, 9, 104-14.

Rees, M. (2014), Y Llawes Goch a’r Faneg Wen: Y corff benywaidd a’i [[symbolaeth]] mewn ffuglen (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Rees, M. (2014), ‘Y Famwlad neu’r fenyw: “twyll llygaid” Hon T. H. Parry-Williams’, Ysgrifau Beirniadol, 33, 73-80.

Rhydderch, F. (1996), ‘Diffinio [[ffeminyddiaeth]] yng Nghymru heddiw’, Tu Chwith, 6, 33-40

Showalter, E. ‘Feminist criticism in the wilderness’, yn Modern Criticism and Theory: A Reader, gol. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 331-53.

Thomas, C. (1998), ‘Y llif ffalig’, Tu Chwith 9, rhifyn arbennig ar wrywdod, 69-75.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]