https://wici.porth.ac.uk/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=LauraArmanWICI - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]2026-05-21T17:51:54ZCyfraniadau'r defnyddiwrMediaWiki 1.28.0https://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ystyr&diff=3219Ystyr2021-03-11T03:19:21Z<p>LauraArman: Tynnu teitl adran 1</p>
<hr />
<div><br />
<br />
Mae semantegwyr a phragmategwyr yn astudio ystyr o wahanol safbwyntiau, er bod y ffin rhwng y ddau faes yn gorgyffwrdd mewn rhai achosion. [[Semanteg]] (''semantics'') yw’r astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau ac mae '''pragmateg''' (''pragmatics'') yn canolbwyntio ar ystyr o safbwynt y siaradwr(aig) a’r gwrandäwr(aig), sef ystyr mewn cyd-destun -- ystyr y mae’r siaradwr yn bwriadu ei gyfleu. Gall ystyr brawddeg (''sentence meaning'') (hefyd 'ystyr gair'; ''word meaning'') fod yn wahanol i ystyr siaradwr (''speaker meaning''), felly. Ystyrier:<br />
<br />
Enghraifft: Mae’n oer, on’d ydy?<br />
<br />
'''Ystyr brawddeg''' yr enghraifft yw fod y tywydd yn oer. Ond, gall rhywun ddweud hynny’n chwaraegar ar ddiwrnod poeth iawn gan honni’r gwrthwyneb ("mae’n boeth"); dyma'r '''ystyr siaradwr''', sy’n wahanol i'r ystyr brawddeg yn yr enghraifft hon. Mae pragmateg yn astudio llefariadau (''utterances'') mewn cyd-destun, tra bod [[semanteg]] yn canolbwyntio ar ystyron brawddegau. Mae’r ddau beth felly'n gysylltiedig.<br />
<br />
=Semanteg ar wahanol lefelau ieithyddol=<br />
<br />
Mae ystyr yn deillio o sawl lefel ieithyddol wahanol. Yn gyntaf, mae lefel y forffem, ac yna mae lefel y gair. Mae pob [[morffoleg|morffem]] yn cyfrannu gwybodaeth o ryw fath ac mae rhai morffemau’n cario mwy o ystyr nag eraill, e.e. ''cariad'', '''''cyn'''-gariad''; ''hoffi, '''ym'''hoffi''.<br />
<br />
Ym maes [[semanteg]] mae’r syniad o ystyr gair yn cael ei wahanu oddi wrth ffurf y gair. Ar hap a damwain hanesyddol y lluniwyd ffurf ffonolegol geiriau yn ogystal â holl [[morffoleg|forffoleg]] a [[cystrawen|chystrawen]] ieithoedd y byd, ac eithrio ychydig o ffurfiau arwyddo neu ffurfiau onomatopeiaidd. Ar yr un pryd â’r newidiadau sy’n digwydd i ffurf arwynebol yr iaith, ceir newidiadau yn yr ystyron cysylltiedig. Caiff ystyr gair ei ehangu i gynnwys ystyron newydd sy’n cydweddu, fel y defnydd o’r gair feuille ‘deilen’ yn Ffrangeg i olygu ‘dalen, darn o bapur’ neu ‘haen denau o grwst’ oherwydd tebygrwydd eu siâp. Dengys yr enghraifft fod ffurf y gair yn gysylltiedig â gwahanol nodweddion ei ystyr gwreiddiol ac felly â chynodiad (''connotation'') arbennig sydd ar gael i siaradwyr, h.y. mae dail yn tyfu ar goed, ond maent hefyd yn denau iawn. Caiff ystyr gair hefyd ei anghofio wrth i ffurfiau newydd ei ddisodli, fel sy’n digwydd i’r gair dalen yn Gymraeg: mae’n cael ei disodli gan y gair deilen yn ei gyd-destun gwreiddiol fel rhan o blanhigyn. Mae astudio [[ieithyddiaeth]] hanesyddol neu ieitheg (''philology'') yn dibynnu ar ddealltwriaeth o newidiadau mewn ffurf ac ystyr dros amser.<br />
<br />
==Semanteg o fewn athroniaeth==<br />
<br />
Tu hwnt i’r ffurf, yr un cysyniadau (''concepts'') a geir wrth gyfathrebu mewn unrhyw iaith, er bod amrywiaeth o arferion ieithyddol a diwylliannol ynghylch sut i’w cyfuno. Gelwir yr astudiaeth semantig o elfennau ystyrlon sylfaenol yn rhesymeg iaith (''logic of language''), ac mae’n dod yn uniongyrchol o faes rhesymeg (''logic'') mewn athroniaeth a mathemateg. Daeth [[semanteg]] yn faes [[ieithyddiaeth]] yn yr 20fed ganrif. Er hynny, mae enghreifftiau o astudio ystyr yn wyddonol i’w gweld yn ysgrifau’r hen athronwyr fel Aristotle a Plato, amser maith yn ôl.<br />
<br />
==O semanteg i bragmateg==<br />
Mae ystyr yn codi o gyfuno geiriau yn ymadroddion, cymalau a brawddegau. Mae cyfuniad arbennig o eiriau’n cyfyngu ar ystyron posibl gair unigol. Hynny yw, mae ystyr y gair ''allwedd'' yn amwys heb ei gyd-destun: ai teclyn i agor drws sydd dan sylw neu restr esboniadol o symbolau ar fap? Mae cyd-destun yn cael ei gyflwyno gan y cyfuniad o eiriau yn y frawddeg, ond hefyd gan ein gwybodaeth gyffredinol neu gefndirol o’r byd.<br />
<br />
Mae ieithyddion sy’n astudio pragmateg yn ystyried sut mae iaith yn bodoli o fewn ein dealltwriaeth o’r byd a’n hamgylchedd a sut mae ein dealltwriaeth o’r rhain yn effeithio ar ein ffyrdd o gyfathrebu. Ystyrir pragmateg yn lefel ieithyddol sy’n rhyngweithio â gwybodaeth gyffredinol sy’n allieithyddol (''extralinguistic''). Felly, astudiaeth o’r wybodaeth y mae pobl yn ei chyflwyno a’r ffordd mae’r wybodaeth honno’n cael ei chyflwyno yw pragmateg. Ceir amrywiaeth eang o’r arferion hyn o iaith i'r llall — ac o ddiwylliant i ddiwylliant — gan fod cymunedau ieithyddol yn cytuno ar wahanol arferion neu draddodiadau paraieithyddol (''paralinguistic''). Er enghraifft, mae gwahanol ystumiau (''gestures'') — fel ysgwyd pen — yn cyfleu ystyron gwahanol o fewn gwahanol ddiwylliannau.<br />
<br />
=Pragmateg=<br />
<br />
<br />
Gellir dehongli cyd-destun yn gul neu’n eang. Crybwyllwyd uchod fod ystyr mewn cyd-destun yn cyfeirio at ddealltwriaeth y cyd-siaradwr(aig) (''interlocutor'') sy’n darparu’r wybodaeth yn ogystal â’r cyd-siaradwr sy’n derbyn yr wybodaeth. Mae’r cyd-siaradwyr, mewn gwirionedd, yn delio â sawl cyd-destun ar y tro. Mae’n rhaid i’r sawl sy'n gwrando dalu sylw i gyd-destun geiriau’r frawddeg er mwyn dadamwyso (''disambiguate'') ystyr geiriau homonymig — fel ''allwedd'' yr offeryn ac allwedd y [[testun]] sy’n egluro symbolau. Mae sawl ffordd o ddeall ystyr, ar wahân i’r ystyr brawddegol sy’n codi o gyfuniadau posib ystyron geiriau’r llefariad (''utterance'').<br />
<br />
==Llefariadau==<br />
<br />
Mae llefariad yn gysyniad sydd fymryn yn wahanol i frawddeg. Cyfeiria’r term llefariad at unrhyw ddefnydd o iaith sy’n cyfleu ystyr i gyd-siaradwyr. Mae ''da!, yn gwmws'', neu ''dydw i ddim yn ail-gylchu'' i gyd yn llefariadau sydd ag ystyr penodol pan gânt eu hystyried o fewn eu cyd-destunau unigryw, e.e. dweud ''da!'' fel ymateb wrth glywed am lwyddiant cyd-weithiwr mewn ffordd sy’n ei longyfarch, neu ddefnyddio ''yn gwmws'' wrth gysuro mam-gu dros y ffôn. Gall llefariad gyfeirio at unrhyw ddefnydd o iaith ar lafar, yn ysgrifenedig, mewn iaith arwyddion (sign language), mewn Braille a.y.b. Yn yr un modd, deellir ‘siaradwr’ fel gair sy’n golygu cyd-siaradwr sy’n darparu gwybodaeth ar lafar, arwyddwr(aig) neu awdur, a gwrandäwr i olygu cyd-siaradwr sy’n derbyn gwybodaeth ar lafar, gwyliwr neu ddarllenwr, gan ddibynnu ar gyfrwng yr iaith dan sylw.<br />
<br />
Er mwyn dehongli ystyr y siaradwr yn gywir, mae angen i’r gwrandäwr ystyried manylion fel pwnc y llefariad, amgylchiadau’r llefariad, a’r wybodaeth gyffredinol y maent yn ei rhannu. Mae cyd-siaradwyr yn cydweithio i gyrraedd y nod o gyd-ddealltwriaeth, gyda chytundeb dealledig fod y siaradwr wedi gwirio bod yr wybodaeth ar gael.<br />
<br />
==Tynnu casgliad a goblygaeth==<br />
Tra mae semanteg yn darparu set o ystyron a dehongliadau posib, mae pragmateg yn dewis y rhai sy’n addas yn ôl y sefyllfa.<br />
<br />
Er bod y siaradwr yn ceisio rhoi’r holl wybodaeth mae’r gwrandäwr ei hangen mewn llefariad, y rhan helaeth o’r amser mae’n haws i’r cyd-siaradwyr ddibynnu ar eu gwybodaeth gyffredinol o’r byd i gyfathrebu’n llwyddiannus. Er enghraifft, mae’r llefariad isod yn rhoi manylion diangen rhwng cyd-siaradwyr sydd wyneb yn wyneb:<br />
<br />
Enghraifft: dwi’n teimlo’n gynnes ar hyn o’r bryd yn y fan yma<br />
<br />
Mae’r llefariad yn yr enghraifft yn cyfleu gwybodaeth sydd ar gael i’r gwrandäwr yn barod; maent yn rhannu gwybodaeth am yr amgylchiadau gan eu bod wyneb yn wyneb. Mae’r llefariad felly’n rhoi gormod o wybodaeth ac mae’r neges yn llai amlwg o ganlyniad; mae’r amser a’r lle yn amlwg i’r gwrandäwr. Wrth daro llygaid yn ôl ar yr enghraifft wreiddiol, fodd bynnag, a’r gwahanol ddarlleniadau o ''mae’n oer, on’d ydy?'', rhaid cofio bod sawl ffordd o ddehongli llefariad. Mae’r cyd-siaradwyr yn dibynnu ar allu’r gwrandäwr i ddod i’r canlyniad mwyaf tebygol.<br />
<br />
Gall gwrandäwr ddefnyddio un o sawl dull o dynnu casgliad (''inference'') i geisio deall ystyr y siaradwr. Un dull sy’n dibynnu ar fwy nag ystyr llythrennol geiriau’r llefariad yw goblygaeth (''implicature'') ac mae goblygaeth yn un o syniadau sylfaenol y maes pragmateg.<br />
<br />
===Goblygaeth===<br />
<br />
Yn fras, goblygaeth llefariad yw’r ystyr sydd ddim wedi ei amgodio mewn mynegiad ieithyddol<br />
(linguistic expression), ond sy’n gasgliad a wneir ar sail gwybodaeth gyffredinol am natur cyfathrebu. Er enghraifft:<br />
<br />
<br />
Siaradwr 1: Fi’n llwglyd.<br />
<br />
Siaradwr 2: Mae gen i bacad o gnau yn ’y mag.<br />
<br />
'''+> (goblygaeth)''' Mae Siaradwr 2 yn cynnig i Siaradwr 1 fwyta’r cnau er mwyn iddo/iddi deimlo’n llai llwglyd.<br />
<br />
<br />
Mae gwybodaeth gyffredinol gennym fod siaradwyr yn bwriadu ychwanegu at sgwrs gyda phob llefariad, felly mae Siaradwr 1 yn deall bod llefariad Siaradwr 2 yn berthnasol i’r llefariad blaenorol.<br />
<br />
<br />
<br />
'''Silva Nurmio a Laura Arman'''. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman<br />
<br />
= Llyfryddiaeth =<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Nurmio, S. ac L. Arman. (2020) Creu Ystyr. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ystyr&diff=3218Ystyr2021-03-11T03:17:36Z<p>LauraArman: Ychwanegu adran</p>
<hr />
<div>=Semanteg a Phragmateg=<br />
<br />
Mae semantegwyr a phragmategwyr yn astudio ystyr o wahanol safbwyntiau, er bod y ffin rhwng y ddau faes yn gorgyffwrdd mewn rhai achosion. [[Semanteg]] (''semantics'') yw’r astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau ac mae '''pragmateg''' (''pragmatics'') yn canolbwyntio ar ystyr o safbwynt y siaradwr(aig) a’r gwrandäwr(aig), sef ystyr mewn cyd-destun -- ystyr y mae’r siaradwr yn bwriadu ei gyfleu. Gall ystyr brawddeg (''sentence meaning'') (hefyd 'ystyr gair'; ''word meaning'') fod yn wahanol i ystyr siaradwr (''speaker meaning''), felly. Ystyrier:<br />
<br />
Enghraifft: Mae’n oer, on’d ydy?<br />
<br />
'''Ystyr brawddeg''' yr enghraifft yw fod y tywydd yn oer. Ond, gall rhywun ddweud hynny’n chwaraegar ar ddiwrnod poeth iawn gan honni’r gwrthwyneb ("mae’n boeth"); dyma'r '''ystyr siaradwr''', sy’n wahanol i'r ystyr brawddeg yn yr enghraifft hon. Mae pragmateg yn astudio llefariadau (''utterances'') mewn cyd-destun, tra bod [[semanteg]] yn canolbwyntio ar ystyron brawddegau. Mae’r ddau beth felly'n gysylltiedig.<br />
<br />
==Semanteg ar wahanol lefelau ieithyddol==<br />
<br />
Mae ystyr yn deillio o sawl lefel ieithyddol wahanol. Yn gyntaf, mae lefel y forffem, ac yna mae lefel y gair. Mae pob [[morffoleg|morffem]] yn cyfrannu gwybodaeth o ryw fath ac mae rhai morffemau’n cario mwy o ystyr nag eraill, e.e. ''cariad'', '''''cyn'''-gariad''; ''hoffi, '''ym'''hoffi''.<br />
<br />
Ym maes [[semanteg]] mae’r syniad o ystyr gair yn cael ei wahanu oddi wrth ffurf y gair. Ar hap a damwain hanesyddol y lluniwyd ffurf ffonolegol geiriau yn ogystal â holl [[morffoleg|forffoleg]] a [[cystrawen|chystrawen]] ieithoedd y byd, ac eithrio ychydig o ffurfiau arwyddo neu ffurfiau onomatopeiaidd. Ar yr un pryd â’r newidiadau sy’n digwydd i ffurf arwynebol yr iaith, ceir newidiadau yn yr ystyron cysylltiedig. Caiff ystyr gair ei ehangu i gynnwys ystyron newydd sy’n cydweddu, fel y defnydd o’r gair feuille ‘deilen’ yn Ffrangeg i olygu ‘dalen, darn o bapur’ neu ‘haen denau o grwst’ oherwydd tebygrwydd eu siâp. Dengys yr enghraifft fod ffurf y gair yn gysylltiedig â gwahanol nodweddion ei ystyr gwreiddiol ac felly â chynodiad (''connotation'') arbennig sydd ar gael i siaradwyr, h.y. mae dail yn tyfu ar goed, ond maent hefyd yn denau iawn. Caiff ystyr gair hefyd ei anghofio wrth i ffurfiau newydd ei ddisodli, fel sy’n digwydd i’r gair dalen yn Gymraeg: mae’n cael ei disodli gan y gair deilen yn ei gyd-destun gwreiddiol fel rhan o blanhigyn. Mae astudio [[ieithyddiaeth]] hanesyddol neu ieitheg (''philology'') yn dibynnu ar ddealltwriaeth o newidiadau mewn ffurf ac ystyr dros amser.<br />
<br />
==Semanteg o fewn athroniaeth==<br />
<br />
Tu hwnt i’r ffurf, yr un cysyniadau (''concepts'') a geir wrth gyfathrebu mewn unrhyw iaith, er bod amrywiaeth o arferion ieithyddol a diwylliannol ynghylch sut i’w cyfuno. Gelwir yr astudiaeth semantig o elfennau ystyrlon sylfaenol yn rhesymeg iaith (''logic of language''), ac mae’n dod yn uniongyrchol o faes rhesymeg (''logic'') mewn athroniaeth a mathemateg. Daeth [[semanteg]] yn faes [[ieithyddiaeth]] yn yr 20fed ganrif. Er hynny, mae enghreifftiau o astudio ystyr yn wyddonol i’w gweld yn ysgrifau’r hen athronwyr fel Aristotle a Plato, amser maith yn ôl.<br />
<br />
==O semanteg i bragmateg==<br />
Mae ystyr yn codi o gyfuno geiriau yn ymadroddion, cymalau a brawddegau. Mae cyfuniad arbennig o eiriau’n cyfyngu ar ystyron posibl gair unigol. Hynny yw, mae ystyr y gair ''allwedd'' yn amwys heb ei gyd-destun: ai teclyn i agor drws sydd dan sylw neu restr esboniadol o symbolau ar fap? Mae cyd-destun yn cael ei gyflwyno gan y cyfuniad o eiriau yn y frawddeg, ond hefyd gan ein gwybodaeth gyffredinol neu gefndirol o’r byd.<br />
<br />
Mae ieithyddion sy’n astudio pragmateg yn ystyried sut mae iaith yn bodoli o fewn ein dealltwriaeth o’r byd a’n hamgylchedd a sut mae ein dealltwriaeth o’r rhain yn effeithio ar ein ffyrdd o gyfathrebu. Ystyrir pragmateg yn lefel ieithyddol sy’n rhyngweithio â gwybodaeth gyffredinol sy’n allieithyddol (''extralinguistic''). Felly, astudiaeth o’r wybodaeth y mae pobl yn ei chyflwyno a’r ffordd mae’r wybodaeth honno’n cael ei chyflwyno yw pragmateg. Ceir amrywiaeth eang o’r arferion hyn o iaith i'r llall — ac o ddiwylliant i ddiwylliant — gan fod cymunedau ieithyddol yn cytuno ar wahanol arferion neu draddodiadau paraieithyddol (''paralinguistic''). Er enghraifft, mae gwahanol ystumiau (''gestures'') — fel ysgwyd pen — yn cyfleu ystyron gwahanol o fewn gwahanol ddiwylliannau.<br />
<br />
=Pragmateg=<br />
<br />
<br />
Gellir dehongli cyd-destun yn gul neu’n eang. Crybwyllwyd uchod fod ystyr mewn cyd-destun yn cyfeirio at ddealltwriaeth y cyd-siaradwr(aig) (''interlocutor'') sy’n darparu’r wybodaeth yn ogystal â’r cyd-siaradwr sy’n derbyn yr wybodaeth. Mae’r cyd-siaradwyr, mewn gwirionedd, yn delio â sawl cyd-destun ar y tro. Mae’n rhaid i’r sawl sy'n gwrando dalu sylw i gyd-destun geiriau’r frawddeg er mwyn dadamwyso (''disambiguate'') ystyr geiriau homonymig — fel ''allwedd'' yr offeryn ac allwedd y [[testun]] sy’n egluro symbolau. Mae sawl ffordd o ddeall ystyr, ar wahân i’r ystyr brawddegol sy’n codi o gyfuniadau posib ystyron geiriau’r llefariad (''utterance'').<br />
<br />
==Llefariadau==<br />
<br />
Mae llefariad yn gysyniad sydd fymryn yn wahanol i frawddeg. Cyfeiria’r term llefariad at unrhyw ddefnydd o iaith sy’n cyfleu ystyr i gyd-siaradwyr. Mae ''da!, yn gwmws'', neu ''dydw i ddim yn ail-gylchu'' i gyd yn llefariadau sydd ag ystyr penodol pan gânt eu hystyried o fewn eu cyd-destunau unigryw, e.e. dweud ''da!'' fel ymateb wrth glywed am lwyddiant cyd-weithiwr mewn ffordd sy’n ei longyfarch, neu ddefnyddio ''yn gwmws'' wrth gysuro mam-gu dros y ffôn. Gall llefariad gyfeirio at unrhyw ddefnydd o iaith ar lafar, yn ysgrifenedig, mewn iaith arwyddion (sign language), mewn Braille a.y.b. Yn yr un modd, deellir ‘siaradwr’ fel gair sy’n golygu cyd-siaradwr sy’n darparu gwybodaeth ar lafar, arwyddwr(aig) neu awdur, a gwrandäwr i olygu cyd-siaradwr sy’n derbyn gwybodaeth ar lafar, gwyliwr neu ddarllenwr, gan ddibynnu ar gyfrwng yr iaith dan sylw.<br />
<br />
Er mwyn dehongli ystyr y siaradwr yn gywir, mae angen i’r gwrandäwr ystyried manylion fel pwnc y llefariad, amgylchiadau’r llefariad, a’r wybodaeth gyffredinol y maent yn ei rhannu. Mae cyd-siaradwyr yn cydweithio i gyrraedd y nod o gyd-ddealltwriaeth, gyda chytundeb dealledig fod y siaradwr wedi gwirio bod yr wybodaeth ar gael.<br />
<br />
==Tynnu casgliad a goblygaeth==<br />
Tra mae semanteg yn darparu set o ystyron a dehongliadau posib, mae pragmateg yn dewis y rhai sy’n addas yn ôl y sefyllfa.<br />
<br />
Er bod y siaradwr yn ceisio rhoi’r holl wybodaeth mae’r gwrandäwr ei hangen mewn llefariad, y rhan helaeth o’r amser mae’n haws i’r cyd-siaradwyr ddibynnu ar eu gwybodaeth gyffredinol o’r byd i gyfathrebu’n llwyddiannus. Er enghraifft, mae’r llefariad isod yn rhoi manylion diangen rhwng cyd-siaradwyr sydd wyneb yn wyneb:<br />
<br />
Enghraifft: dwi’n teimlo’n gynnes ar hyn o’r bryd yn y fan yma<br />
<br />
Mae’r llefariad yn yr enghraifft yn cyfleu gwybodaeth sydd ar gael i’r gwrandäwr yn barod; maent yn rhannu gwybodaeth am yr amgylchiadau gan eu bod wyneb yn wyneb. Mae’r llefariad felly’n rhoi gormod o wybodaeth ac mae’r neges yn llai amlwg o ganlyniad; mae’r amser a’r lle yn amlwg i’r gwrandäwr. Wrth daro llygaid yn ôl ar yr enghraifft wreiddiol, fodd bynnag, a’r gwahanol ddarlleniadau o ''mae’n oer, on’d ydy?'', rhaid cofio bod sawl ffordd o ddehongli llefariad. Mae’r cyd-siaradwyr yn dibynnu ar allu’r gwrandäwr i ddod i’r canlyniad mwyaf tebygol.<br />
<br />
Gall gwrandäwr ddefnyddio un o sawl dull o dynnu casgliad (''inference'') i geisio deall ystyr y siaradwr. Un dull sy’n dibynnu ar fwy nag ystyr llythrennol geiriau’r llefariad yw goblygaeth (''implicature'') ac mae goblygaeth yn un o syniadau sylfaenol y maes pragmateg.<br />
<br />
===Goblygaeth===<br />
<br />
Yn fras, goblygaeth llefariad yw’r ystyr sydd ddim wedi ei amgodio mewn mynegiad ieithyddol<br />
(linguistic expression), ond sy’n gasgliad a wneir ar sail gwybodaeth gyffredinol am natur cyfathrebu. Er enghraifft:<br />
<br />
<br />
Siaradwr 1: Fi’n llwglyd.<br />
<br />
Siaradwr 2: Mae gen i bacad o gnau yn ’y mag.<br />
<br />
'''+> (goblygaeth)''' Mae Siaradwr 2 yn cynnig i Siaradwr 1 fwyta’r cnau er mwyn iddo/iddi deimlo’n llai llwglyd.<br />
<br />
<br />
Mae gwybodaeth gyffredinol gennym fod siaradwyr yn bwriadu ychwanegu at sgwrs gyda phob llefariad, felly mae Siaradwr 1 yn deall bod llefariad Siaradwr 2 yn berthnasol i’r llefariad blaenorol.<br />
<br />
<br />
<br />
'''Silva Nurmio a Laura Arman'''. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman<br />
<br />
= Llyfryddiaeth =<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Nurmio, S. ac L. Arman. (2020) Creu Ystyr. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ystyr&diff=3217Ystyr2021-03-11T03:09:21Z<p>LauraArman: Creu tudalen ystyr</p>
<hr />
<div>=Semanteg a Phragmateg=<br />
<br />
Mae semantegwyr a phragmategwyr yn astudio ystyr o wahanol safbwyntiau, er bod y ffin rhwng y ddau faes yn gorgyffwrdd mewn rhai achosion. [[Semanteg]] (''semantics'') yw’r astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau ac mae '''pragmateg''' (''pragmatics'') yn canolbwyntio ar ystyr o safbwynt y siaradwr(aig) a’r gwrandäwr(aig), sef ystyr mewn cyd-destun -- ystyr y mae’r siaradwr yn bwriadu ei gyfleu. Gall ystyr brawddeg (''sentence meaning'') (hefyd 'ystyr gair'; ''word meaning'') fod yn wahanol i ystyr siaradwr (''speaker meaning''), felly. Ystyrier:<br />
<br />
Enghraifft: Mae’n oer, on’d ydy?<br />
<br />
'''Ystyr brawddeg''' yr enghraifft yw fod y tywydd yn oer. Ond, gall rhywun ddweud hynny’n chwaraegar ar ddiwrnod poeth iawn gan honni’r gwrthwyneb ("mae’n boeth"); dyma'r '''ystyr siaradwr''', sy’n wahanol i'r ystyr brawddeg yn yr enghraifft hon. Mae pragmateg yn astudio llefariadau (''utterances'') mewn cyd-destun, tra bod [[semanteg]] yn canolbwyntio ar ystyron brawddegau. Mae’r ddau beth felly'n gysylltiedig.<br />
<br />
==Semanteg ar wahanol lefelau ieithyddol==<br />
<br />
Mae ystyr yn deillio o sawl lefel ieithyddol wahanol. Yn gyntaf, mae lefel y forffem, ac yna mae lefel y gair. Mae pob [[morffoleg|morffem]] yn cyfrannu gwybodaeth o ryw fath ac mae rhai morffemau’n cario mwy o ystyr nag eraill, e.e. ''cariad'', '''''cyn'''-gariad''; ''hoffi, '''ym'''hoffi''.<br />
<br />
Ym maes [[semanteg]] mae’r syniad o ystyr gair yn cael ei wahanu oddi wrth ffurf y gair. Ar hap a damwain hanesyddol y lluniwyd ffurf ffonolegol geiriau yn ogystal â holl [[morffoleg|forffoleg]] a [[cystrawen|chystrawen]] ieithoedd y byd, ac eithrio ychydig o ffurfiau arwyddo neu ffurfiau onomatopeiaidd. Ar yr un pryd â’r newidiadau sy’n digwydd i ffurf arwynebol yr iaith, ceir newidiadau yn yr ystyron cysylltiedig. Caiff ystyr gair ei ehangu i gynnwys ystyron newydd sy’n cydweddu, fel y defnydd o’r gair feuille ‘deilen’ yn Ffrangeg i olygu ‘dalen, darn o bapur’ neu ‘haen denau o grwst’ oherwydd tebygrwydd eu siâp. Dengys yr enghraifft fod ffurf y gair yn gysylltiedig â gwahanol nodweddion ei ystyr gwreiddiol ac felly â chynodiad (''connotation'') arbennig sydd ar gael i siaradwyr, h.y. mae dail yn tyfu ar goed, ond maent hefyd yn denau iawn. Caiff ystyr gair hefyd ei anghofio wrth i ffurfiau newydd ei ddisodli, fel sy’n digwydd i’r gair dalen yn Gymraeg: mae’n cael ei disodli gan y gair deilen yn ei gyd-destun gwreiddiol fel rhan o blanhigyn. Mae astudio [[ieithyddiaeth]] hanesyddol neu ieitheg (''philology'') yn dibynnu ar ddealltwriaeth o newidiadau mewn ffurf ac ystyr dros amser.<br />
<br />
==Semanteg o fewn athroniaeth==<br />
<br />
Tu hwnt i’r ffurf, yr un cysyniadau (''concepts'') a geir wrth gyfathrebu mewn unrhyw iaith, er bod amrywiaeth o arferion ieithyddol a diwylliannol ynghylch sut i’w cyfuno. Gelwir yr astudiaeth semantig o elfennau ystyrlon sylfaenol yn rhesymeg iaith (''logic of language''), ac mae’n dod yn uniongyrchol o faes rhesymeg (''logic'') mewn athroniaeth a mathemateg. Daeth semanteg yn faes ieithyddiaeth yn yr 20fed ganrif. Er hynny, mae enghreifftiau o astudio ystyr yn wyddonol i’w gweld yn ysgrifau’r hen athronwyr fel Aristotle a Plato, amser maith yn ôl.<br />
<br />
==O semanteg i bragmateg==<br />
Mae ystyr yn codi o gyfuno geiriau yn ymadroddion, cymalau a brawddegau. Mae cyfuniad arbennig o eiriau’n cyfyngu ar ystyron posibl gair unigol. Hynny yw, mae ystyr y gair ''allwedd'' yn amwys heb ei gyd-destun: ai teclyn i agor drws sydd dan sylw neu restr esboniadol o symbolau ar fap? Mae cyd-destun yn cael ei gyflwyno gan y cyfuniad o eiriau yn y frawddeg, ond hefyd gan ein gwybodaeth gyffredinol neu gefndirol o’r byd.<br />
<br />
Mae ieithyddion sy’n astudio pragmateg yn ystyried sut mae iaith yn bodoli o fewn ein dealltwriaeth o’r byd a’n hamgylchedd a sut mae ein dealltwriaeth o’r rhain yn effeithio ar ein ffyrdd o gyfathrebu. Ystyrir pragmateg yn lefel ieithyddol sy’n rhyngweithio â gwybodaeth gyffredinol sy’n allieithyddol (''extralinguistic''). Felly, astudiaeth o’r wybodaeth y mae pobl yn ei chyflwyno a’r ffordd mae’r wybodaeth honno’n cael ei chyflwyno yw pragmateg. Ceir amrywiaeth eang o’r arferion hyn o iaith i'r llall — ac o ddiwylliant i ddiwylliant — gan fod cymunedau ieithyddol yn cytuno ar wahanol arferion neu draddodiadau paraieithyddol (''paralinguistic''). Er enghraifft, mae gwahanol ystumiau (''gestures'') — fel ysgwyd pen — yn cyfleu ystyron gwahanol o fewn gwahanol ddiwylliannau.<br />
<br />
=Pragmateg=<br />
<br />
Gellir dehongli cyd-destun yn gul neu’n eang. Crybwyllwyd uchod fod ystyr mewn cyd-destun yn cyfeirio at ddealltwriaeth y cyd-siaradwr(aig) (''interlocutor'') sy’n darparu’r wybodaeth yn ogystal â’r cyd-siaradwr sy’n derbyn yr wybodaeth. Mae’r cyd-siaradwyr, mewn gwirionedd, yn delio â sawl cyd-destun ar y tro. Mae’n rhaid i’r sawl sy'n gwrando dalu sylw i gyd-destun geiriau’r frawddeg er mwyn dadamwyso (''disambiguate'') ystyr geiriau homonymig — fel ''allwedd'' yr offeryn ac allwedd y [[testun]] sy’n egluro symbolau. Mae sawl ffordd o ddeall ystyr, ar wahân i’r ystyr brawddegol sy’n codi o gyfuniadau posib ystyron geiriau’r llefariad (''utterance'').<br />
<br />
===Llefariadau===<br />
<br />
Mae llefariad yn gysyniad sydd fymryn yn wahanol i frawddeg. Cyfeiria’r term llefariad at unrhyw ddefnydd o iaith sy’n cyfleu ystyr i gyd-siaradwyr. Mae ''da!, yn gwmws'', neu ''dydw i ddim yn ail-gylchu'' i gyd yn llefariadau sydd ag ystyr penodol pan gânt eu hystyried o fewn eu cyd-destunau unigryw, e.e. dweud ''da!'' fel ymateb wrth glywed am lwyddiant cyd-weithiwr mewn ffordd sy’n ei longyfarch, neu ddefnyddio ''yn gwmws'' wrth gysuro mam-gu dros y ffôn. Gall llefariad gyfeirio at unrhyw ddefnydd o iaith ar lafar, yn ysgrifenedig, mewn iaith arwyddion (sign language), mewn Braille a.y.b. Yn yr un modd, deellir ‘siaradwr’ fel gair sy’n golygu cyd-siaradwr sy’n darparu gwybodaeth ar lafar, arwyddwr(aig) neu awdur, a gwrandäwr i olygu cyd-siaradwr sy’n derbyn gwybodaeth ar lafar, gwyliwr neu ddarllenwr, gan ddibynnu ar gyfrwng yr iaith dan sylw.<br />
<br />
Er mwyn dehongli ystyr y siaradwr yn gywir, mae angen i’r gwrandäwr ystyried manylion fel pwnc y llefariad, amgylchiadau’r llefariad, a’r wybodaeth gyffredinol y maent yn ei rhannu. Mae cyd-siaradwyr yn cydweithio i gyrraedd y nod o gyd-ddealltwriaeth, gyda chytundeb dealledig fod y siaradwr wedi gwirio bod yr wybodaeth ar gael.<br />
<br />
===Tynnu casgliad a goblygaeth===<br />
Tra mae semanteg yn darparu set o ystyron a dehongliadau posib, mae pragmateg yn dewis y rhai sy’n addas yn ôl y sefyllfa.<br />
<br />
Er bod y siaradwr yn ceisio rhoi’r holl wybodaeth mae’r gwrandäwr ei hangen mewn llefariad, y rhan helaeth o’r amser mae’n haws i’r cyd-siaradwyr ddibynnu ar eu gwybodaeth gyffredinol o’r byd i gyfathrebu’n llwyddiannus. Er enghraifft, mae’r llefariad isod yn rhoi manylion diangen rhwng cyd-siaradwyr sydd wyneb yn wyneb:<br />
<br />
Enghraifft: dwi’n teimlo’n gynnes ar hyn o’r bryd yn y fan yma<br />
<br />
Mae’r llefariad yn yr enghraifft yn cyfleu gwybodaeth sydd ar gael i’r gwrandäwr yn barod; maent yn rhannu gwybodaeth am yr amgylchiadau gan eu bod wyneb yn wyneb. Mae’r llefariad felly’n rhoi gormod o wybodaeth ac mae’r neges yn llai amlwg o ganlyniad; mae’r amser a’r lle yn amlwg i’r gwrandäwr. Wrth daro llygaid yn ôl ar yr enghraifft wreiddiol, fodd bynnag, a’r gwahanol ddarlleniadau o ''mae’n oer, on’d ydy?'', rhaid cofio bod sawl ffordd o ddehongli llefariad. Mae’r cyd-siaradwyr yn dibynnu ar allu’r gwrandäwr i ddod i’r canlyniad mwyaf tebygol.<br />
<br />
Gall gwrandäwr ddefnyddio un o sawl dull o dynnu casgliad (''inference'') i geisio deall ystyr y siaradwr. Un dull sy’n dibynnu ar fwy nag ystyr llythrennol geiriau’r llefariad yw goblygaeth (''implicature'') ac mae goblygaeth yn un o syniadau sylfaenol y maes pragmateg.<br />
<br />
<br />
<br />
'''Silva Nurmio a Laura Arman'''. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman<br />
<br />
= Llyfryddiaeth =<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Nurmio, S. ac L. Arman. (2020) Creu Ystyr. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Seineg&diff=3216Seineg2021-03-11T01:57:32Z<p>LauraArman: gwall teipio</p>
<hr />
<div>= Seineg a ffonoleg =<br />
<br />
Wrth drafod cyfathrebu, rhaid ystyried pa seiniau sy’n bwysig mewn iaith i greu’r geiriau neu rannau geiriau sy’n cyfleu’r [[ystyr]]. Mae adeiladu unedau ystyr iaith yn dibynnu ar y gallu i gyfuno seiniau i gynhyrchu lleferydd sy’n codio neges i’n gwrandawyr.<br />
Rhennir yr astudiaeth o seiniau iaith yn ddwy ddisgyblaeth: seineg (''phonetics'') a ffonoleg<br />
(''phonology''). Seineg yw’r astudiaeth o seiniau’r iaith lafar, yn benodol sut maent yn cael eu cynhyrchu a sut maent yn cael eu canfod (''perceive''). Fel arfer, mae seinegwyr yn gofyn cwestiynau fel: sut mae seiniau lleferydd yn cael eu cynanu (''articulate'')? Faint o seiniau gwahanol all gael eu defnyddio mewn ieithoedd? Sut allwn ni fesur lleferydd?<br />
Mae ffonoleg hefyd yn delio â seiniau’r iaith lafar ond ar lefel fwy haniaethol (''abstract''). Ffonoleg yw astudiaeth o sut mae ieithoedd yn trefnu seiniau mewn patrymau. Fel arfer, mae ffonolegwyr yn gofyn cwestiynau fel: pa seiniau sy’n cyfrif fel yr un peth mewn iaith? Pa seiniau sy’n cyfrif fel pethau gwahanol mewn iaith? Oes unrhyw gyfyngiadau ym mha drefn y gall seiniau ymddangos mewn iaith? Pa fath o brosesau sy’n effeithio ar seiniau pan maent yn cael eu cyfuno?<br />
Er ei bod yn bosibl i’r llwybr llais (''vocal tract'') gynhyrchu cannoedd o seiniau gwahanol, dim ond is-set sy’n cael ei defnyddio yn y rhan fwyaf o ieithoedd y byd. Yn drawsieithyddol, mae rhai seiniau’n fwy cyffredin nag eraill. Er enghraifft, mae gan y rhan fwyaf o ieithoedd y byd sain /t/, fel yn y geiriau Cymraeg ''ti, atal'' a ''het'', ond dim ond ychydig iawn sydd â’r sain /ɬ/, fel yn y geiriau ''llawr, allan'' a ''gwell''. Rhestr gymharol fach o seiniau lleferydd gwahanol sydd gan y rhan fwyaf o ieithoedd (Maddieson 2013a).<br />
<br />
==Nodiant seinegol==<br />
<br />
Wrth ddisgrifio ieithoedd, mae'n rhaid gwahaniaethu rhwng llythrennau a seiniau. Mae llythrennau’n cael eu dangos o fewn bachau onglog < > a sain yn cael ei dangos rhwng dau slaes / /. Rhwng y ddau slaes, defnyddir [[symbol]] sy’n rhan o set sydd wedi cael ei derbyn yn rhyngwladol, sef yr [https://www.internationalphoneticassociation.org/content/ipa-chart ''Wyddor Seinegol Ryngwladol''] (''International Phonetic Alphabet, IPA''), a hyrwyddwyd gan yr International Phonetic Association. Mae’r IPA yn wyddor gwbl dryloyw, sy’n golygu bod un symbol yn cyfleu un sain yn unig. Mae’r wyddor hon yn galluogi ieithyddion i ddefnyddio set o symbolau sy’n ddiamwys (''unambiguous'') bob tro. Mae hynny hefyd yn golygu ei bod yn bosibl nodi ieithoedd anhryloyw mewn modd tryloyw. Defnyddir y symbolau hyn ar gyfer trawsgrifio (''transcription'') gan ieithyddion ledled y byd. Mae’n bwysig deall bod trawsgrifio yn wahanol i sillafu, am y rhesymau a gyflwynwyd uchod: mae gan wahanol ieithoedd orgraff (''orthography'') wahanol, sy’n gallu bod yn amwys. Defnyddir y term ‘symbolau’ yn hytrach na ‘llythrennau’ wrth sôn am wyddor yr IPA.<br />
<br />
Defnyddir slaesau / / neu fachau petryal [ ] i ddangos trawsgrifiad o seiniau yn hytrach na’r llythrennau a ddefnyddir i’w sillafu. I drawsgrifio gwahaniaeth ystyr rydym yn defnyddio slaesau, ac i drawsgrifio agweddau manwl o’r ffordd y caiff y seiniau hynny eu cynhyrchu, rydym yn ddefnyddio bachau petryal. Er enghraifft, os ydym yn cymryd y gair ''oer'' /ɔɪr/ ac yn cyfnewid y sain /r/ am /n/, rydym yn cael y gair ''oen'' /ɔɪn/. Gallwn ynganu’r /r/ naill ai fel [r] (fel mae’r rhan fwyaf o siaradwyr Cymraeg yn ei wneud) neu fel [ʁ], y '''ffrithiolyn wfwlar di-lais''' (''voiceless uvular fricative''). Wrth gyfnewid [r] am [ʁ] yn y gair ''oer'', gallwn glywed y gwahaniaeth ond nid oes gwahaniaeth ystyr rhyngddynt.<br />
<br />
==Cynhyrchu lleferydd==<br />
<br />
Cynhyrchir lleferydd (''speech'') drwy ddod ag aer o’r ysgyfaint i fyny drwy’r llwybr llais (''vocal tract''). Mae’r llwybr llais yn cynnwys rhannau o’r corff rydym yn eu defnyddio i gynhyrchu sain: y tannau llais (''vocal folds'') o fewn y laryncs a’r rhannau uwchben y laryncs: y ffaryncs, ceudod y geg (''oral cavity'') a cheudod y trwyn (''nasal cavity''). <br />
<br />
Defnyddir y term '''cychwyn''' (''initiation'') i gyfeirio at sut a ble mae’r aer yn dechrau symud. Pan mae aer yn symud allan i gynhyrchu sain, gelwir y sain yn sain all-lifol (''egressive''). Pan gaiff aer ei sugno i mewn i gynhyrchu seiniau, fe’u gelwir yn seiniau mewnlifol (''ingressive'').<br />
Mae’r rhan fwyaf o seiniau lleferydd yn seiniau all-lifol, ac mae’r aer yn symud allan o’r ysgyfaint (sy’n eu gwneud nhw yn seiniau ysgyfeiniol, ''pulmonic''). Mae pob sain ysgyfeiniol felly yn sain all-lifol, ond nid yw pob sain all-lifol yn ysgyfeiniol. Ceir seiniau lle mae’r aer yn symud allan, ond nad yw’r aer yn dechrau symud yn yr ysgyfaint; e.e. mae seiniau alldafliadol (''ejective'') yn cychwyn pan mae’r tannau llais tu mewn i’r laryncs yn symud i fyny’n gyflym ac yn gorfodi’r aer i symud allan o’r ffaryncs. Defnyddir seiniau alldafliadaol yn yr iaith Amhareg (''Amharic'', cangen Semitig y [[teulu]] Affro-Asiaidd, Ethiopia).<br />
<br />
Mae seiniau mewnlifol yn cael eu defnyddio yn rhai o ieithoedd de a dwyrain Affrica (e.e. Swlw—neu ''Zulu''—a Xhosa, ieithoedd Bantw o’r teulu Niger-Congo, a Nama, o’r teulu Khoe). Yn yr ieithoedd hyn ceir cytseiniaid clic sy’n digwydd wrth i’r aer cael ei sugno i mewn. Wrth gynhyrchu clic, mae dwy ran o’r geg ar gau: un yng nghefn y geg, ac un o flaen hynny. Mae hyn yn dal yr aer, ac wrth ryddhau’r tafod, mae’r aer yn cael ei sugno i mewn yn gyflym gan wneud y sŵn clic (Ladefoged & Johnson 2011:144).<br />
Seiniau ysgyfeiniol all-lifol yn unig sy’n bodoli yn yr iaith Gymraeg. <br />
<br />
Ar ôl gadael yr ysgyfaint, mae’r aer yn symud trwy’r llwybr llais. Wrth i ni siarad, rydym yn symud rhannau’r llwybr llais i lywio symudiad yr aer drwyddo. Yn gyntaf, gellir dal y tannau llais ar wahân er mwyn caniatáu i’r aer basio drwyddynt neu gallant fod yn agos at ei gilydd er mwyn cynhyrchu sain (gelwir hyn yn lleisio; ''voicing''). Yna mae’r llif aer o’r ysgyfaint yn cael ei siapio gan y cynanwyr (''articulators'').<br />
<br />
Ar ôl symud drwy’r laryncs, mae’r sain yn cael ei haddasu a’i hidlo ymhellach wrth iddi deithio trwy geudod y geg (''oral cavity'') neu geudod y trwyn (''nasal cavity''), sef y llwybr llais uchaf (''upper vocal tract''). Wrth gynhyrchu seiniau lleferydd rydym yn gwahaniaethu rhwng cynanwyr gweithredol (''active articulators'') a chynanwyr goddefol (''passive articulators''). Cynanwyr sy’n symud yw cynanwyr gweithredol, tra bo cynanwyr goddefol yn rhai sy’n aros yn llonydd. Fel arfer, mae’r cynanwr goddefol yn rhan o dop y geg a’r cynanwr gweithredol yn rhan o’r tafod.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
'''Sarah Cooper'''. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman<br />
<br />
= Llyfryddiaeth =<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Cooper, S. (2020) Seiniau iaith: seineg a ffonoleg. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
==Cyfeiriadau eraill yn y detholiad==<br />
<br />
Ladefoged, P. & K. Johnson. 2011. A course in phonetics. Wadsworth/Cengage Learning. 6ed ol.<br />
<br />
Maddieson, I. 2013a. Presence of uncommon consonants. Yn: M. S. Dryer & M. Haspelmath<br />
(goln.), The World Atlas of Language Structures Online, Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. URL [https://wals.info/chapter/19 ''https://wals.info/chapter/19'']<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Seineg&diff=3215Seineg2021-03-11T01:56:26Z<p>LauraArman: cywiro fformatio</p>
<hr />
<div>= Seineg a ffonoleg =<br />
<br />
Wrth drafod cyfathrebu, rhaid ystyried pa seiniau sy’n bwysig mewn iaith i greu’r geiriau neu rannau geiriau sy’n cyfleu’r [[ystyr]]. Mae adeiladu unedau ystyr iaith yn dibynnu ar y gallu i gyfuno seiniau i gynhyrchu lleferydd sy’n codio neges i’n gwrandawyr.<br />
Rhennir yr astudiaeth o seiniau iaith yn ddwy ddisgyblaeth: seineg (''phonetics'') a ffonoleg<br />
(''phonology''). Seineg yw’r astudiaeth o seiniau’r iaith lafar, yn benodol sut maent yn cael eu cynhyrchu a sut maent yn cael eu canfod (''perceive''). Fel arfer, mae seinegwyr yn gofyn cwestiynau fel: sut mae seiniau lleferydd yn cael eu cynanu (''articulate'')? Faint o seiniau gwahanol all gael eu defnyddio mewn ieithoedd? Sut allwn ni fesur lleferydd?<br />
Mae ffonoleg hefyd yn delio â seiniau’r iaith lafar ond ar lefel fwy haniaethol (''abstract''). Ffonoleg yw astudiaeth o sut mae ieithoedd yn trefnu seiniau mewn patrymau. Fel arfer, mae ffonolegwyr yn gofyn cwestiynau fel: pa seiniau sy’n cyfrif fel yr un peth mewn iaith? Pa seiniau sy’n cyfrif fel pethau gwahanol mewn iaith? Oes unrhyw gyfyngiadau ym mha drefn y gall seiniau ymddangos mewn iaith? Pa fath o brosesau sy’n effeithio ar seiniau pan maent yn cael eu cyfuno?<br />
Er ei bod yn bosibl i’r llwybr llais (''vocal tract'') gynhyrchu cannoedd o seiniau gwahanol, dim ond is-set sy’n cael ei defnyddio yn y rhan fwyaf o ieithoedd y byd. Yn drawsieithyddol, mae rhai seiniau’n fwy cyffredin nag eraill. Er enghraifft, mae gan y rhan fwyaf o ieithoedd y byd sain /t/, fel yn y geiriau Cymraeg.''ti, atal'' a ''het'', ond dim ond ychydig iawn sydd â’r sain /ɬ/, fel yn y geiriau ''llawr, allan'' a ''gwell''. Rhestr gymharol fach o seiniau lleferydd gwahanol sydd gan y rhan fwyaf o ieithoedd (Maddieson 2013a).<br />
<br />
==Nodiant seinegol==<br />
<br />
Wrth ddisgrifio ieithoedd, mae'n rhaid gwahaniaethu rhwng llythrennau a seiniau. Mae llythrennau’n cael eu dangos o fewn bachau onglog < > a sain yn cael ei dangos rhwng dau slaes / /. Rhwng y ddau slaes, defnyddir [[symbol]] sy’n rhan o set sydd wedi cael ei derbyn yn rhyngwladol, sef yr [https://www.internationalphoneticassociation.org/content/ipa-chart ''Wyddor Seinegol Ryngwladol''] (''International Phonetic Alphabet, IPA''), a hyrwyddwyd gan yr International Phonetic Association. Mae’r IPA yn wyddor gwbl dryloyw, sy’n golygu bod un symbol yn cyfleu un sain yn unig. Mae’r wyddor hon yn galluogi ieithyddion i ddefnyddio set o symbolau sy’n ddiamwys (''unambiguous'') bob tro. Mae hynny hefyd yn golygu ei bod yn bosibl nodi ieithoedd anhryloyw mewn modd tryloyw. Defnyddir y symbolau hyn ar gyfer trawsgrifio (''transcription'') gan ieithyddion ledled y byd. Mae’n bwysig deall bod trawsgrifio yn wahanol i sillafu, am y rhesymau a gyflwynwyd uchod: mae gan wahanol ieithoedd orgraff (''orthography'') wahanol, sy’n gallu bod yn amwys. Defnyddir y term ‘symbolau’ yn hytrach na ‘llythrennau’ wrth sôn am wyddor yr IPA.<br />
<br />
Defnyddir slaesau / / neu fachau petryal [ ] i ddangos trawsgrifiad o seiniau yn hytrach na’r llythrennau a ddefnyddir i’w sillafu. I drawsgrifio gwahaniaeth ystyr rydym yn defnyddio slaesau, ac i drawsgrifio agweddau manwl o’r ffordd y caiff y seiniau hynny eu cynhyrchu, rydym yn ddefnyddio bachau petryal. Er enghraifft, os ydym yn cymryd y gair ''oer'' /ɔɪr/ ac yn cyfnewid y sain /r/ am /n/, rydym yn cael y gair ''oen'' /ɔɪn/. Gallwn ynganu’r /r/ naill ai fel [r] (fel mae’r rhan fwyaf o siaradwyr Cymraeg yn ei wneud) neu fel [ʁ], y '''ffrithiolyn wfwlar di-lais''' (''voiceless uvular fricative''). Wrth gyfnewid [r] am [ʁ] yn y gair ''oer'', gallwn glywed y gwahaniaeth ond nid oes gwahaniaeth ystyr rhyngddynt.<br />
<br />
==Cynhyrchu lleferydd==<br />
<br />
Cynhyrchir lleferydd (''speech'') drwy ddod ag aer o’r ysgyfaint i fyny drwy’r llwybr llais (''vocal tract''). Mae’r llwybr llais yn cynnwys rhannau o’r corff rydym yn eu defnyddio i gynhyrchu sain: y tannau llais (''vocal folds'') o fewn y laryncs a’r rhannau uwchben y laryncs: y ffaryncs, ceudod y geg (''oral cavity'') a cheudod y trwyn (''nasal cavity''). <br />
<br />
Defnyddir y term '''cychwyn''' (''initiation'') i gyfeirio at sut a ble mae’r aer yn dechrau symud. Pan mae aer yn symud allan i gynhyrchu sain, gelwir y sain yn sain all-lifol (''egressive''). Pan gaiff aer ei sugno i mewn i gynhyrchu seiniau, fe’u gelwir yn seiniau mewnlifol (''ingressive'').<br />
Mae’r rhan fwyaf o seiniau lleferydd yn seiniau all-lifol, ac mae’r aer yn symud allan o’r ysgyfaint (sy’n eu gwneud nhw yn seiniau ysgyfeiniol, ''pulmonic''). Mae pob sain ysgyfeiniol felly yn sain all-lifol, ond nid yw pob sain all-lifol yn ysgyfeiniol. Ceir seiniau lle mae’r aer yn symud allan, ond nad yw’r aer yn dechrau symud yn yr ysgyfaint; e.e. mae seiniau alldafliadol (''ejective'') yn cychwyn pan mae’r tannau llais tu mewn i’r laryncs yn symud i fyny’n gyflym ac yn gorfodi’r aer i symud allan o’r ffaryncs. Defnyddir seiniau alldafliadaol yn yr iaith Amhareg (''Amharic'', cangen Semitig y [[teulu]] Affro-Asiaidd, Ethiopia).<br />
<br />
Mae seiniau mewnlifol yn cael eu defnyddio yn rhai o ieithoedd de a dwyrain Affrica (e.e. Swlw—neu ''Zulu''—a Xhosa, ieithoedd Bantw o’r teulu Niger-Congo, a Nama, o’r teulu Khoe). Yn yr ieithoedd hyn ceir cytseiniaid clic sy’n digwydd wrth i’r aer cael ei sugno i mewn. Wrth gynhyrchu clic, mae dwy ran o’r geg ar gau: un yng nghefn y geg, ac un o flaen hynny. Mae hyn yn dal yr aer, ac wrth ryddhau’r tafod, mae’r aer yn cael ei sugno i mewn yn gyflym gan wneud y sŵn clic (Ladefoged & Johnson 2011:144).<br />
Seiniau ysgyfeiniol all-lifol yn unig sy’n bodoli yn yr iaith Gymraeg. <br />
<br />
Ar ôl gadael yr ysgyfaint, mae’r aer yn symud trwy’r llwybr llais. Wrth i ni siarad, rydym yn symud rhannau’r llwybr llais i lywio symudiad yr aer drwyddo. Yn gyntaf, gellir dal y tannau llais ar wahân er mwyn caniatáu i’r aer basio drwyddynt neu gallant fod yn agos at ei gilydd er mwyn cynhyrchu sain (gelwir hyn yn lleisio; ''voicing''). Yna mae’r llif aer o’r ysgyfaint yn cael ei siapio gan y cynanwyr (''articulators'').<br />
<br />
Ar ôl symud drwy’r laryncs, mae’r sain yn cael ei haddasu a’i hidlo ymhellach wrth iddi deithio trwy geudod y geg (''oral cavity'') neu geudod y trwyn (''nasal cavity''), sef y llwybr llais uchaf (''upper vocal tract''). Wrth gynhyrchu seiniau lleferydd rydym yn gwahaniaethu rhwng cynanwyr gweithredol (''active articulators'') a chynanwyr goddefol (''passive articulators''). Cynanwyr sy’n symud yw cynanwyr gweithredol, tra bo cynanwyr goddefol yn rhai sy’n aros yn llonydd. Fel arfer, mae’r cynanwr goddefol yn rhan o dop y geg a’r cynanwr gweithredol yn rhan o’r tafod.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
'''Sarah Cooper'''. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman<br />
<br />
= Llyfryddiaeth =<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Cooper, S. (2020) Seiniau iaith: seineg a ffonoleg. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
==Cyfeiriadau eraill yn y detholiad==<br />
<br />
Ladefoged, P. & K. Johnson. 2011. A course in phonetics. Wadsworth/Cengage Learning. 6ed ol.<br />
<br />
Maddieson, I. 2013a. Presence of uncommon consonants. Yn: M. S. Dryer & M. Haspelmath<br />
(goln.), The World Atlas of Language Structures Online, Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. URL [https://wals.info/chapter/19 ''https://wals.info/chapter/19'']<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ieithyddiaeth&diff=3214Ieithyddiaeth2021-03-11T01:53:42Z<p>LauraArman: newid enw dolen</p>
<hr />
<div>Ieithyddiaeth yw astudiaeth o iaith, ei defnydd a’i strwythur. Nid yw’r syniad o ‘iaith’ yn golygu iaith benodol (fel Cymraeg, Gwyddeleg, neu Ffrangeg), ond iaith yn gyffredinol. <br />
<br />
Mae iaith yn galluogi unigolion i gyfleu gwybodaeth gymhleth i bobl eraill drwy siarad neu drwy ddefnyddio arwyddion o ryw fath. Yn syml, mae pobl yn defnyddio iaith i gyflawni pwrpas penodol; mae iaith yn rhoi’r gallu i bobl i ofyn cwestiynau am y byd o’u cwmpas neu i gyfarwyddo rhywbeth. Ond mae ystyr cymdeithasol i iaith hefyd. Mae’n gallu datgelu rhywbeth am hunaniaeth y siaradwr (o ble mae’n dod, ei oedran, ei ryw neu ei rywedd, ei ddosbarth cymdeithasol a.y.b.).<br />
<br />
== Beth mae ieithyddion yn ei wneud? ==<br />
<br />
Yr argraff gyffredinol a geir yn aml wrth glywed y term ‘ieithydd’ yw fod yr unigolyn yn siarad nifer o ieithoedd, neu’n rhywun sy’n hoff o ddysgu ieithoedd. Mae’n wir fod rhai ieithyddion yn gallu siarad nifer o ieithoedd, ond ffocws ieithydd yn yr ystyr academaidd yw astudio strwythur a defnydd iaith yn gyffredinol gan ddefnyddio’r dull disgrifiadol.<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio sut i gynrychioli strwythur y gwahanol agweddau ar iaith (sain, ystyr, ffurf geiriau, a.y.b.), sut i ddatblygu theori i esbonio gwahanol batrymau ieithyddol, a sut mae gwahanol agweddau ar iaith yn rhyngweithio â’i gilydd.<br />
<br />
Yn ogystal, mae ieithyddion yn ymchwilio i’r modd y mae plant ac oedolion yn dysgu iaith ac ail iaith (caffael iaith, ''language acquisition''), sut mae’r wybodaeth hon yn cael ei storio yn y meddwl, a sut mae iaith yn amrywio (rhwng siaradwyr a rhwng lleoliadau). <br />
<br />
== Y dull disgrifiadol ==<br />
<br />
Y ddwy brif ffordd o asesu iaith yw’r dull rhagnodol (''prescriptivism'') a’r dull disgrifiadol (''descriptivism''). Amcan y dull disgrifiadol yw disgrifio’n fanwl gywir, yn systematig, ac yn wrthrychol (''objectively'') sut mae iaith yn cael ei defnyddio. Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’. Dyma un o egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol.<br />
<br />
Ar y llaw arall, mae’r dull rhagnodol yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio. Mae’r dull yn gosod rheolau ar gyfer iaith sy’n ‘gywir’, ac nid yw iaith sy’n torri’r rheolau yn dderbyniol, yn ôl y cyfrwng.<br />
<br />
== Strwythur iaith ==<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio strwythur iaith ac ieithoedd, ac mae ieithyddiaeth yn cynnwys nifer o bynciau neu is-feysydd. Gellir disgrifio is-feysydd ieithyddiaeth fel ‘blociau adeiladu’ iaith. Astudiaeth o ddulliau cynhyrchu, trawsyrru a chanfod seiniau yw [[seineg]] (neu ffoneteg, ''phonetics''), ond [[seineg|ffonoleg]] yw’r enw ar astudiaeth o’r ffordd y mae seiniau’n cael eu dosbarthu mewn iaith. Astudiaeth o’r ffordd y mae iaith yn ffurfio geiriau yw [[morffoleg]]. Astudiaeth o’r ffordd y mae adeiladu brawddegau o eiriau yw [[cystrawen]] (''syntax''). Astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau yw [[semanteg]], ond mae pragmateg hefyd yn astudiaeth o [[ystyr]]. Astudiaeth o ystyr mewn cyd-destun yw [[ystyr|pragmateg]].<br />
<br />
<br />
'''Sarah Cooper a Laura Arman'''<br />
<br />
== Llyfryddiaeth ==<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Cooper, S. & L. Arman (Wrthi'n paratoi) Cyflwyniad. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth.'' Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Seineg&diff=3213Seineg2021-03-11T01:47:48Z<p>LauraArman: Cywiro'r llyfryddiaeth</p>
<hr />
<div>= Seineg a ffonoleg =<br />
<br />
Wrth drafod cyfathrebu, rhaid ystyried pa seiniau sy’n bwysig mewn iaith i greu’r geiriau neu rannau geiriau sy’n cyfleu’r [[ystyr]]. Mae adeiladu unedau ystyr iaith yn dibynnu ar y gallu i gyfuno seiniau i gynhyrchu lleferydd sy’n codio neges i’n gwrandawyr.<br />
Rhennir yr astudiaeth o seiniau iaith yn ddwy ddisgyblaeth: seineg (''phonetics'') a ffonoleg<br />
(''phonology''). Seineg yw’r astudiaeth o seiniau’r iaith lafar, yn benodol sut maent yn cael eu cynhyrchu a sut maent yn cael eu canfod (''perceive''). Fel arfer, mae seinegwyr yn gofyn cwestiynau fel: sut mae seiniau lleferydd yn cael eu cynanu (''articulate'')? Faint o seiniau gwahanol all gael eu defnyddio mewn ieithoedd? Sut allwn ni fesur lleferydd?<br />
Mae ffonoleg hefyd yn delio â seiniau’r iaith lafar ond ar lefel fwy haniaethol (''abstract''). Ffonoleg yw astudiaeth o sut mae ieithoedd yn trefnu seiniau mewn patrymau. Fel arfer, mae ffonolegwyr yn gofyn cwestiynau fel: pa seiniau sy’n cyfrif fel yr un peth mewn iaith? Pa seiniau sy’n cyfrif fel pethau gwahanol mewn iaith? Oes unrhyw gyfyngiadau ym mha drefn y gall seiniau ymddangos mewn iaith? Pa fath o brosesau sy’n effeithio ar seiniau pan maent yn cael eu cyfuno?<br />
Er ei bod yn bosibl i’r llwybr llais (''vocal tract'') gynhyrchu cannoedd o seiniau gwahanol, dim ond is-set sy’n cael ei defnyddio yn y rhan fwyaf o ieithoedd y byd. Yn drawsieithyddol, mae rhai seiniau’n fwy cyffredin nag eraill. Er enghraifft, mae gan y rhan fwyaf o ieithoedd y byd sain /t/, fel yn y geiriau Cymraeg.''ti, atal'' a ''het'', ond dim ond ychydig iawn sydd â’r sain /ɬ/, fel yn y geiriau ''llawr, allan'' a ''gwell''. Rhestr gymharol fach o seiniau lleferydd gwahanol sydd gan y rhan fwyaf o ieithoedd (Maddieson 2013a).<br />
<br />
==Nodiant seinegol==<br />
<br />
Wrth ddisgrifio ieithoedd, mae'n rhaid gwahaniaethu rhwng llythrennau a seiniau. Mae llythrennau’n cael eu dangos o fewn bachau onglog < > a sain yn cael ei dangos rhwng dau slaes / /. Rhwng y ddau slaes, defnyddir [[symbol]] sy’n rhan o set sydd wedi cael ei derbyn yn rhyngwladol, sef yr [https://www.internationalphoneticassociation.org/content/ipa-chart ''Wyddor Seinegol Ryngwladol''] (''International Phonetic Alphabet, IPA''), a hyrwyddwyd gan yr International Phonetic Association. Mae’r IPA yn wyddor gwbl dryloyw, sy’n golygu bod un symbol yn cyfleu un sain yn unig. Mae’r wyddor hon yn galluogi ieithyddion i ddefnyddio set o symbolau sy’n ddiamwys (''unambiguous'') bob tro. Mae hynny hefyd yn golygu ei bod yn bosibl nodi ieithoedd anhryloyw mewn modd tryloyw. Defnyddir y symbolau hyn ar gyfer trawsgrifio (''transcription'') gan ieithyddion ledled y byd. Mae’n bwysig deall bod trawsgrifio yn wahanol i sillafu, am y rhesymau a gyflwynwyd uchod: mae gan wahanol ieithoedd orgraff (''orthography'') wahanol, sy’n gallu bod yn amwys. Defnyddir y term ‘symbolau’ yn hytrach na ‘llythrennau’ wrth sôn am wyddor yr IPA.<br />
<br />
Defnyddir slaesau / / neu fachau petryal [ ] i ddangos trawsgrifiad o seiniau yn hytrach na’r llythrennau a ddefnyddir i’w sillafu. I drawsgrifio gwahaniaeth ystyr rydym yn defnyddio slaesau, ac i drawsgrifio agweddau manwl o’r ffordd y caiff y seiniau hynny eu cynhyrchu, rydym yn ddefnyddio bachau petryal. Er enghraifft, os ydym yn cymryd y gair ''oer'' /ɔɪr/ ac yn cyfnewid y sain /r/ am /n/, rydym yn cael y gair ''oen'' /ɔɪn/. Gallwn ynganu’r /r/ naill ai fel [r] (fel mae’r rhan fwyaf o siaradwyr Cymraeg yn ei wneud) neu fel [ʁ], y ffrithiolyn wfwlar di-lais (''voiceless uvular fricative''). Wrth gyfnewid [r] am [ʁ] yn y gair ''oer'', gallwn glywed y gwahaniaeth ond nid oes gwahaniaeth ystyr rhyngddynt.<br />
<br />
==Cynhyrchu lleferydd==<br />
<br />
Cynhyrchir lleferydd (''speech'') drwy ddod ag aer o’r ysgyfaint i fyny drwy’r llwybr llais (''vocal tract''). Mae’r llwybr llais yn cynnwys rhannau o’r corff rydym yn eu defnyddio i gynhyrchu sain: y tannau llais (''vocal folds'') o fewn y laryncs a’r rhannau uwchben y laryncs: y ffaryncs, ceudod y geg (''oral cavity'') a cheudod y trwyn (''nasal cavity''). <br />
<br />
Defnyddir y term '''cychwyn''' (''initiation'') i gyfeirio at sut a ble mae’r aer yn dechrau symud. Pan mae aer yn symud allan i gynhyrchu sain, gelwir y sain yn sain all-lifol (''egressive''). Pan gaiff aer ei sugno i mewn i gynhyrchu seiniau, fe’u gelwir yn seiniau mewnlifol (''ingressive'').<br />
Mae’r rhan fwyaf o seiniau lleferydd yn seiniau all-lifol, ac mae’r aer yn symud allan o’r ysgyfaint (sy’n eu gwneud nhw yn seiniau ysgyfeiniol, ''pulmonic''). Mae pob sain ysgyfeiniol felly yn sain all-lifol, ond nid yw pob sain all-lifol yn ysgyfeiniol. Ceir seiniau lle mae’r aer yn symud allan, ond nad yw’r aer yn dechrau symud yn yr ysgyfaint; e.e. mae seiniau alldafliadol (ejective) yn cychwyn pan mae’r tannau llais tu mewn i’r laryncs yn symud i fyny’n gyflym ac yn gorfodi’r aer i symud allan o’r ffaryncs. Defnyddir seiniau alldafliadaol yn yr iaith Amhareg (''Amharic'', cangen Semitig y [[teulu]] Affro-Asiaidd, Ethiopia).<br />
<br />
Mae seiniau mewnlifol yn cael eu defnyddio yn rhai o ieithoedd de a dwyrain Affrica (e.e. Swlw—neu ''Zulu''—a Xhosa, ieithoedd Bantw o’r teulu Niger-Congo, a Nama, o’r teulu Khoe). Yn yr ieithoedd hyn ceir cytseiniaid clic sy’n digwydd wrth i’r aer cael ei sugno i mewn. Wrth gynhyrchu clic, mae dwy ran o’r geg ar gau: un yng nghefn y geg, ac un o flaen hynny. Mae hyn yn dal yr aer, ac wrth ryddhau’r tafod, mae’r aer yn cael ei sugno i mewn yn gyflym gan wneud y sŵn clic (Ladefoged & Johnson 2011:144).<br />
Seiniau ysgyfeiniol all-lifol yn unig sy’n bodoli yn yr iaith Gymraeg. <br />
<br />
Ar ôl gadael yr ysgyfaint, mae’r aer yn symud trwy’r llwybr llais. Wrth i ni siarad, rydym yn symud rhannau’r llwybr llais i lywio symudiad yr aer drwyddo. Yn gyntaf, gellir dal y tannau llais ar wahân er mwyn caniatáu i’r aer basio drwyddynt neu gallant fod yn agos at ei gilydd er mwyn cynhyrchu sain (gelwir hyn yn lleisio; ''voicing''). Yna mae’r llif aer o’r ysgyfaint yn cael ei siapio gan y cynanwyr (''articulators'').<br />
<br />
Ar ôl symud drwy’r laryncs, mae’r sain yn cael ei haddasu a’i hidlo ymhellach wrth iddi deithio trwy geudod y geg (''oral cavity'') neu geudod y trwyn (''nasal cavity''), sef y llwybr llais uchaf (''upper vocal tract''). Wrth gynhyrchu seiniau lleferydd rydym yn gwahaniaethu rhwng cynanwyr gweithredol (''active articulators'') a chynanwyr goddefol (''passive articulators''). Cynanwyr sy’n symud yw cynanwyr gweithredol, tra bo cynanwyr goddefol yn rhai sy’n aros yn llonydd. Fel arfer, mae’r cynanwr goddefol yn rhan o dop y geg a’r cynanwr gweithredol yn rhan o’r tafod.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
'''Sarah Cooper'''. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman<br />
<br />
= Llyfryddiaeth =<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Cooper, S. (2020) Seiniau iaith: seineg a ffonoleg. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
==Cyfeiriadau eraill yn y detholiad==<br />
<br />
Ladefoged, P. & K. Johnson. 2011. A course in phonetics. Wadsworth/Cengage Learning. 6ed ol.<br />
<br />
Maddieson, I. 2013a. Presence of uncommon consonants. Yn: M. S. Dryer & M. Haspelmath<br />
(goln.), The World Atlas of Language Structures Online, Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. URL [https://wals.info/chapter/19 ''https://wals.info/chapter/19'']<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Seineg&diff=3212Seineg2021-03-11T01:46:50Z<p>LauraArman: ychwanegu'r categorïau, gwella'r fformatio</p>
<hr />
<div>= Seineg a ffonoleg =<br />
<br />
Wrth drafod cyfathrebu, rhaid ystyried pa seiniau sy’n bwysig mewn iaith i greu’r geiriau neu rannau geiriau sy’n cyfleu’r [[ystyr]]. Mae adeiladu unedau ystyr iaith yn dibynnu ar y gallu i gyfuno seiniau i gynhyrchu lleferydd sy’n codio neges i’n gwrandawyr.<br />
Rhennir yr astudiaeth o seiniau iaith yn ddwy ddisgyblaeth: seineg (''phonetics'') a ffonoleg<br />
(''phonology''). Seineg yw’r astudiaeth o seiniau’r iaith lafar, yn benodol sut maent yn cael eu cynhyrchu a sut maent yn cael eu canfod (''perceive''). Fel arfer, mae seinegwyr yn gofyn cwestiynau fel: sut mae seiniau lleferydd yn cael eu cynanu (''articulate'')? Faint o seiniau gwahanol all gael eu defnyddio mewn ieithoedd? Sut allwn ni fesur lleferydd?<br />
Mae ffonoleg hefyd yn delio â seiniau’r iaith lafar ond ar lefel fwy haniaethol (''abstract''). Ffonoleg yw astudiaeth o sut mae ieithoedd yn trefnu seiniau mewn patrymau. Fel arfer, mae ffonolegwyr yn gofyn cwestiynau fel: pa seiniau sy’n cyfrif fel yr un peth mewn iaith? Pa seiniau sy’n cyfrif fel pethau gwahanol mewn iaith? Oes unrhyw gyfyngiadau ym mha drefn y gall seiniau ymddangos mewn iaith? Pa fath o brosesau sy’n effeithio ar seiniau pan maent yn cael eu cyfuno?<br />
Er ei bod yn bosibl i’r llwybr llais (''vocal tract'') gynhyrchu cannoedd o seiniau gwahanol, dim ond is-set sy’n cael ei defnyddio yn y rhan fwyaf o ieithoedd y byd. Yn drawsieithyddol, mae rhai seiniau’n fwy cyffredin nag eraill. Er enghraifft, mae gan y rhan fwyaf o ieithoedd y byd sain /t/, fel yn y geiriau Cymraeg.''ti, atal'' a ''het'', ond dim ond ychydig iawn sydd â’r sain /ɬ/, fel yn y geiriau ''llawr, allan'' a ''gwell''. Rhestr gymharol fach o seiniau lleferydd gwahanol sydd gan y rhan fwyaf o ieithoedd (Maddieson 2013a).<br />
<br />
==Nodiant seinegol==<br />
<br />
Wrth ddisgrifio ieithoedd, mae'n rhaid gwahaniaethu rhwng llythrennau a seiniau. Mae llythrennau’n cael eu dangos o fewn bachau onglog < > a sain yn cael ei dangos rhwng dau slaes / /. Rhwng y ddau slaes, defnyddir [[symbol]] sy’n rhan o set sydd wedi cael ei derbyn yn rhyngwladol, sef yr [https://www.internationalphoneticassociation.org/content/ipa-chart ''Wyddor Seinegol Ryngwladol''] (''International Phonetic Alphabet, IPA''), a hyrwyddwyd gan yr International Phonetic Association. Mae’r IPA yn wyddor gwbl dryloyw, sy’n golygu bod un symbol yn cyfleu un sain yn unig. Mae’r wyddor hon yn galluogi ieithyddion i ddefnyddio set o symbolau sy’n ddiamwys (''unambiguous'') bob tro. Mae hynny hefyd yn golygu ei bod yn bosibl nodi ieithoedd anhryloyw mewn modd tryloyw. Defnyddir y symbolau hyn ar gyfer trawsgrifio (''transcription'') gan ieithyddion ledled y byd. Mae’n bwysig deall bod trawsgrifio yn wahanol i sillafu, am y rhesymau a gyflwynwyd uchod: mae gan wahanol ieithoedd orgraff (''orthography'') wahanol, sy’n gallu bod yn amwys. Defnyddir y term ‘symbolau’ yn hytrach na ‘llythrennau’ wrth sôn am wyddor yr IPA.<br />
<br />
Defnyddir slaesau / / neu fachau petryal [ ] i ddangos trawsgrifiad o seiniau yn hytrach na’r llythrennau a ddefnyddir i’w sillafu. I drawsgrifio gwahaniaeth ystyr rydym yn defnyddio slaesau, ac i drawsgrifio agweddau manwl o’r ffordd y caiff y seiniau hynny eu cynhyrchu, rydym yn ddefnyddio bachau petryal. Er enghraifft, os ydym yn cymryd y gair ''oer'' /ɔɪr/ ac yn cyfnewid y sain /r/ am /n/, rydym yn cael y gair ''oen'' /ɔɪn/. Gallwn ynganu’r /r/ naill ai fel [r] (fel mae’r rhan fwyaf o siaradwyr Cymraeg yn ei wneud) neu fel [ʁ], y ffrithiolyn wfwlar di-lais (''voiceless uvular fricative''). Wrth gyfnewid [r] am [ʁ] yn y gair ''oer'', gallwn glywed y gwahaniaeth ond nid oes gwahaniaeth ystyr rhyngddynt.<br />
<br />
==Cynhyrchu lleferydd==<br />
<br />
Cynhyrchir lleferydd (''speech'') drwy ddod ag aer o’r ysgyfaint i fyny drwy’r llwybr llais (''vocal tract''). Mae’r llwybr llais yn cynnwys rhannau o’r corff rydym yn eu defnyddio i gynhyrchu sain: y tannau llais (''vocal folds'') o fewn y laryncs a’r rhannau uwchben y laryncs: y ffaryncs, ceudod y geg (''oral cavity'') a cheudod y trwyn (''nasal cavity''). <br />
<br />
Defnyddir y term '''cychwyn''' (''initiation'') i gyfeirio at sut a ble mae’r aer yn dechrau symud. Pan mae aer yn symud allan i gynhyrchu sain, gelwir y sain yn sain all-lifol (''egressive''). Pan gaiff aer ei sugno i mewn i gynhyrchu seiniau, fe’u gelwir yn seiniau mewnlifol (''ingressive'').<br />
Mae’r rhan fwyaf o seiniau lleferydd yn seiniau all-lifol, ac mae’r aer yn symud allan o’r ysgyfaint (sy’n eu gwneud nhw yn seiniau ysgyfeiniol, ''pulmonic''). Mae pob sain ysgyfeiniol felly yn sain all-lifol, ond nid yw pob sain all-lifol yn ysgyfeiniol. Ceir seiniau lle mae’r aer yn symud allan, ond nad yw’r aer yn dechrau symud yn yr ysgyfaint; e.e. mae seiniau alldafliadol (ejective) yn cychwyn pan mae’r tannau llais tu mewn i’r laryncs yn symud i fyny’n gyflym ac yn gorfodi’r aer i symud allan o’r ffaryncs. Defnyddir seiniau alldafliadaol yn yr iaith Amhareg (''Amharic'', cangen Semitig y [[teulu]] Affro-Asiaidd, Ethiopia).<br />
<br />
Mae seiniau mewnlifol yn cael eu defnyddio yn rhai o ieithoedd de a dwyrain Affrica (e.e. Swlw—neu ''Zulu''—a Xhosa, ieithoedd Bantw o’r teulu Niger-Congo, a Nama, o’r teulu Khoe). Yn yr ieithoedd hyn ceir cytseiniaid clic sy’n digwydd wrth i’r aer cael ei sugno i mewn. Wrth gynhyrchu clic, mae dwy ran o’r geg ar gau: un yng nghefn y geg, ac un o flaen hynny. Mae hyn yn dal yr aer, ac wrth ryddhau’r tafod, mae’r aer yn cael ei sugno i mewn yn gyflym gan wneud y sŵn clic (Ladefoged & Johnson 2011:144).<br />
Seiniau ysgyfeiniol all-lifol yn unig sy’n bodoli yn yr iaith Gymraeg. <br />
<br />
Ar ôl gadael yr ysgyfaint, mae’r aer yn symud trwy’r llwybr llais. Wrth i ni siarad, rydym yn symud rhannau’r llwybr llais i lywio symudiad yr aer drwyddo. Yn gyntaf, gellir dal y tannau llais ar wahân er mwyn caniatáu i’r aer basio drwyddynt neu gallant fod yn agos at ei gilydd er mwyn cynhyrchu sain (gelwir hyn yn lleisio; ''voicing''). Yna mae’r llif aer o’r ysgyfaint yn cael ei siapio gan y cynanwyr (''articulators'').<br />
<br />
Ar ôl symud drwy’r laryncs, mae’r sain yn cael ei haddasu a’i hidlo ymhellach wrth iddi deithio trwy geudod y geg (''oral cavity'') neu geudod y trwyn (''nasal cavity''), sef y llwybr llais uchaf (''upper vocal tract''). Wrth gynhyrchu seiniau lleferydd rydym yn gwahaniaethu rhwng cynanwyr gweithredol (''active articulators'') a chynanwyr goddefol (''passive articulators''). Cynanwyr sy’n symud yw cynanwyr gweithredol, tra bo cynanwyr goddefol yn rhai sy’n aros yn llonydd. Fel arfer, mae’r cynanwr goddefol yn rhan o dop y geg a’r cynanwr gweithredol yn rhan o’r tafod.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
'''Sarah Cooper'''. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman<br />
<br />
= Llyfryddiaeth =<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Cooper, S. & L. Arman (2020) Seiniau iaith: seineg a ffonoleg. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
==Cyfeiriadau eraill yn y detholiad==<br />
<br />
Ladefoged, P. & K. Johnson. 2011. A course in phonetics. Wadsworth/Cengage Learning. 6ed ol.<br />
<br />
Maddieson, I. 2013a. Presence of uncommon consonants. Yn: M. S. Dryer & M. Haspelmath<br />
(goln.), The World Atlas of Language Structures Online, Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. URL [https://wals.info/chapter/19 ''https://wals.info/chapter/19'']<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Seineg&diff=3211Seineg2021-03-11T01:42:17Z<p>LauraArman: Creu tudalen seineg a ffonoleg</p>
<hr />
<div>= Seineg a ffonoleg =<br />
<br />
Wrth drafod cyfathrebu, rhaid ystyried pa seiniau sy’n bwysig mewn iaith i greu’r geiriau neu rannau geiriau sy’n cyfleu’r [[ystyr]]. Mae adeiladu unedau ystyr iaith yn dibynnu ar y gallu i gyfuno seiniau i gynhyrchu lleferydd sy’n codio neges i’n gwrandawyr.<br />
Rhennir yr astudiaeth o seiniau iaith yn ddwy ddisgyblaeth: seineg (''phonetics'') a ffonoleg<br />
(''phonology''). Seineg yw’r astudiaeth o seiniau’r iaith lafar, yn benodol sut maent yn cael eu cynhyrchu a sut maent yn cael eu canfod (''perceive''). Fel arfer, mae seinegwyr yn gofyn cwestiynau fel: sut mae seiniau lleferydd yn cael eu cynanu (''articulate'')? Faint o seiniau gwahanol all gael eu defnyddio mewn ieithoedd? Sut allwn ni fesur lleferydd?<br />
Mae ffonoleg hefyd yn delio â seiniau’r iaith lafar ond ar lefel fwy haniaethol (''abstract''). Ffonoleg yw astudiaeth o sut mae ieithoedd yn trefnu seiniau mewn patrymau. Fel arfer, mae ffonolegwyr yn gofyn cwestiynau fel: pa seiniau sy’n cyfrif fel yr un peth mewn iaith? Pa seiniau sy’n cyfrif fel pethau gwahanol mewn iaith? Oes unrhyw gyfyngiadau ym mha drefn y gall seiniau ymddangos mewn iaith? Pa fath o brosesau sy’n effeithio ar seiniau pan maent yn cael eu cyfuno?<br />
Er ei bod yn bosibl i’r llwybr llais (''vocal tract'') gynhyrchu cannoedd o seiniau gwahanol, dim ond is-set sy’n cael ei defnyddio yn y rhan fwyaf o ieithoedd y byd. Yn drawsieithyddol, mae rhai seiniau’n fwy cyffredin nag eraill. Er enghraifft, mae gan y rhan fwyaf o ieithoedd y byd sain /t/, fel yn y geiriau Cymraeg.''ti, atal'' a ''het'', ond dim ond ychydig iawn sydd â’r sain /ɬ/, fel yn y geiriau ''llawr, allan'' a ''gwell''. Rhestr gymharol fach o seiniau lleferydd gwahanol sydd gan y rhan fwyaf o ieithoedd (Maddieson 2013a).<br />
<br />
==Nodiant seinegol==<br />
<br />
Wrth ddisgrifio ieithoedd, mae'n rhaid gwahaniaethu rhwng llythrennau a seiniau. Mae llythrennau’n cael eu dangos o fewn bachau onglog < > a sain yn cael ei dangos rhwng dau slaes / /. Rhwng y ddau slaes, defnyddir [[symbol]] sy’n rhan o set sydd wedi cael ei derbyn yn rhyngwladol, sef yr [https://www.internationalphoneticassociation.org/content/ipa-chart ''Wyddor Seinegol Ryngwladol''] (''International Phonetic Alphabet, IPA''), a hyrwyddwyd gan yr International Phonetic Association. Mae’r IPA yn wyddor gwbl dryloyw, sy’n golygu bod un symbol yn cyfleu un sain yn unig. Mae’r wyddor hon yn galluogi ieithyddion i ddefnyddio set o symbolau sy’n ddiamwys (''unambiguous'') bob tro. Mae hynny hefyd yn golygu ei bod yn bosibl nodi ieithoedd anhryloyw mewn modd tryloyw. Defnyddir y symbolau hyn ar gyfer trawsgrifio (''transcription'') gan ieithyddion ledled y byd. Mae’n bwysig deall bod trawsgrifio yn wahanol i sillafu, am y rhesymau a gyflwynwyd uchod: mae gan wahanol ieithoedd orgraff (''orthography'') wahanol, sy’n gallu bod yn amwys. Defnyddir y term ‘symbolau’ yn hytrach na ‘llythrennau’ wrth sôn am wyddor yr IPA.<br />
<br />
Defnyddir slaesau / / neu fachau petryal [ ] i ddangos trawsgrifiad o seiniau yn hytrach na’r llythrennau a ddefnyddir i’w sillafu. I drawsgrifio gwahaniaeth ystyr rydym yn defnyddio slaesau, ac i drawsgrifio agweddau manwl o’r ffordd y caiff y seiniau hynny eu cynhyrchu, rydym yn ddefnyddio bachau petryal. Er enghraifft, os ydym yn cymryd y gair ''oer'' /ɔɪr/ ac yn cyfnewid y sain /r/ am /n/, rydym yn cael y gair ''oen'' /ɔɪn/. Gallwn ynganu’r /r/ naill ai fel [r] (fel mae’r rhan fwyaf o siaradwyr Cymraeg yn ei wneud) neu fel [ʁ], y ffrithiolyn wfwlar di-lais (''voiceless uvular fricative''). Wrth gyfnewid [r] am [ʁ] yn y gair ''oer'', gallwn glywed y gwahaniaeth ond nid oes gwahaniaeth ystyr rhyngddynt.<br />
<br />
==Cynhyrchu lleferydd==<br />
<br />
Cynhyrchir lleferydd (''speech'') drwy ddod ag aer o’r ysgyfaint i fyny drwy’r llwybr llais (''vocal tract''). Mae’r llwybr llais yn cynnwys rhannau o’r corff rydym yn eu defnyddio i gynhyrchu sain: y tannau llais (''vocal folds'') o fewn y laryncs a’r rhannau uwchben y laryncs: y ffaryncs, ceudod y geg (''oral cavity'') a cheudod y trwyn (''nasal cavity''). <br />
<br />
Defnyddir y term '''cychwyn''' (''initiation'') i gyfeirio at sut a ble mae’r aer yn dechrau symud. Pan mae aer yn symud allan i gynhyrchu sain, gelwir y sain yn sain all-lifol (''egressive''). Pan gaiff aer ei sugno i mewn i gynhyrchu seiniau, fe’u gelwir yn seiniau mewnlifol (''ingressive'').<br />
Mae’r rhan fwyaf o seiniau lleferydd yn seiniau all-lifol, ac mae’r aer yn symud allan o’r ysgyfaint (sy’n eu gwneud nhw yn seiniau ysgyfeiniol, ''pulmonic''). Mae pob sain ysgyfeiniol felly yn sain all-lifol, ond nid yw pob sain all-lifol yn ysgyfeiniol. Ceir seiniau lle mae’r aer yn symud allan, ond nad yw’r aer yn dechrau symud yn yr ysgyfaint; e.e. mae seiniau alldafliadol (ejective) yn cychwyn pan mae’r tannau llais tu mewn i’r laryncs yn symud i fyny’n gyflym ac yn gorfodi’r aer i symud allan o’r ffaryncs. Defnyddir seiniau alldafliadaol yn yr iaith Amhareg (''Amharic'', cangen Semitig y [[teulu]] Affro-Asiaidd, Ethiopia).<br />
<br />
Mae seiniau mewnlifol yn cael eu defnyddio yn rhai o ieithoedd de a dwyrain Affrica (e.e. Swlw—neu ''Zulu''—a Xhosa, ieithoedd Bantw o’r teulu Niger-Congo, a Nama, o’r teulu Khoe). Yn yr ieithoedd hyn ceir cytseiniaid clic sy’n digwydd wrth i’r aer cael ei sugno i mewn. Wrth gynhyrchu clic, mae dwy ran o’r geg ar gau: un yng nghefn y geg, ac un o flaen hynny. Mae hyn yn dal yr aer, ac wrth ryddhau’r tafod, mae’r aer yn cael ei sugno i mewn yn gyflym gan wneud y sŵn clic (Ladefoged & Johnson 2011:144).<br />
Seiniau ysgyfeiniol all-lifol yn unig sy’n bodoli yn yr iaith Gymraeg. <br />
<br />
Ar ôl gadael yr ysgyfaint, mae’r aer yn symud trwy’r llwybr llais. Wrth i ni siarad, rydym yn symud rhannau’r llwybr llais i lywio symudiad yr aer drwyddo. Yn gyntaf, gellir dal y tannau llais ar wahân er mwyn caniatáu i’r aer basio drwyddynt neu gallant fod yn agos at ei gilydd er mwyn cynhyrchu sain (gelwir hyn yn lleisio; ''voicing''). Yna mae’r llif aer o’r ysgyfaint yn cael ei siapio gan y cynanwyr (''articulators'').<br />
<br />
Ar ôl symud drwy’r laryncs, mae’r sain yn cael ei haddasu a’i hidlo ymhellach wrth iddi deithio trwy geudod y geg (''oral cavity'') neu geudod y trwyn (''nasal cavity''), sef y llwybr llais uchaf (''upper vocal tract''). Wrth gynhyrchu seiniau lleferydd rydym yn gwahaniaethu rhwng cynanwyr gweithredol (''active articulators'') a chynanwyr goddefol (''passive articulators''). Cynanwyr sy’n symud yw cynanwyr gweithredol, tra bo cynanwyr goddefol yn rhai sy’n aros yn llonydd. Fel arfer, mae’r cynanwr goddefol yn rhan o dop y geg a’r cynanwr gweithredol yn rhan o’r tafod.<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
'''Awdur'''<br />
Sarah Cooper. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman<br />
<br />
= Llyfryddiaeth =<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Cooper, S. & L. Arman (2020) Seiniau iaith: seineg a ffonoleg. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
==Cyfeiriadau eraill yn y detholiad==<br />
<br />
Ladefoged, P. & K. Johnson. 2011. A course in phonetics. Wadsworth/Cengage Learning. 6ed ol.<br />
<br />
Maddieson, I. 2013a. Presence of uncommon consonants. Yn: M. S. Dryer & M. Haspelmath<br />
(goln.), The World Atlas of Language Structures Online, Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. URL [https://wals.info/chapter/19]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Hafan&diff=3210Hafan2021-03-11T01:05:08Z<p>LauraArman: /* Casgliadau */ Ychwanegu categori ieithyddiaeth</p>
<hr />
<div>__NOTOC__<br />
<big>'''Croeso i’r Esboniadur''', adnodd cyfeiriol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol</big><br />
<br />
Adnodd aml-ddisgyblaethol, agored ac ar-lein, a grëwyd gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, yw’r Esboniadur. Yma fe ddewch o hyd i gasgliadau o wybodaeth cyfeiriol ar amryw o bynciau. Mae’r cofnodion yn gronfeydd o wybodaeth safonol, wedi’u llunio gan ddarlithwyr neu ôl-raddedigion y Coleg er mwyn hwyluso gwaith ymchwil gan fyfyrwyr.<br />
<br />
==Casgliadau==<br />
<br />
===[[:Categori:Beirniadaeth a Theori|Beirniadaeth a Theori]]===<br />
Cofnodion ar y prif feirniaid a’r prif theorïwyr yng Nghymru a thu hwnt, symudiadau hen a newydd a dyfeisiau llenyddol. [[:Categori:Beirniadaeth a Theori|Gweler rhagor...]]<br />
<br />
===[[:Categori:Cerddoriaeth|Cerddoriaeth]]===<br />
Cofnodion yn ymwneud â cherddoriaeth Gymraeg a Chymreig.<br />
[[:Categori:Cerddoriaeth|Gweler rhagor...]]<br />
<br />
===[[:Categori:Daearyddiaeth|Daearyddiaeth]]===<br />
Diffiniadau ac esboniadau o dermau daearyddol, gan gynnwys prosesau, tirffurfiau, damcaniaethau a thechnegau. [[:Categori:Daearyddiaeth|Gweler rhagor...]]<br />
<br />
===[[:Categori:Ffilm a Theledu Cymru|Ffilm a Theledu Cymru]]===<br />
Manylion ar ffilmiau a rhaglenni Cymraeg a Saesneg, a bywgraffiadau a chlipiau fideo o rai o ffigyrau allweddol y maes. [[:Categori:Ffilm a Theledu Cymru|Gweler rhagor...]]<br />
<br />
===[[:Categori:Ieithyddiaeth|Ieithyddiaeth ac iaith]]===<br />
Diffiniadau, esboniadau ac enghreifftiau o astudiaethau ieithyddol [[:Categori:Ieithyddiaeth|Gweler rhagor...]] <br />
<br />
===[[:Categori:Newyddiaduraeth|Newyddiaduraeth]]===<br />
Diffiniadau ac esboniadau o dermau newyddiadurol. [[:Categori:Newyddiaduraeth|Gweler rhagor...]]<br />
<br />
===[[:Categori:Theatr Cymru Gynnar|Theatr Cymru Gynnar]]===<br />
Cofnodion ar ddramodwyr Cymreig a fu’n weithgar yn ystod yr hanner canrif rhwng 1880 a 1940, pob un â [[llyfryddiaeth]] lawn. [[:Categori:Theatr Cymru Gynnar|Gweler rhagor...]]<br />
<br />
===[[:Categori:Drama Radio|Drama Radio]]===<br />
Gwybodaeth drylwyr am dair [[drama]] allweddol – ''[[Siwan]]'', ''[[Tŷ ar y Tywod]]'' a ''[[Tair]]'' – a’u dramodwyr. [[:Categori:Drama Radio|Gweler rhagor...]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Semanteg&diff=2806Semanteg2019-02-27T21:58:04Z<p>LauraArman: Ychwanegu dolen i'r dudalen ieithyddiaeth</p>
<hr />
<div>__NOAUTOLINKS__<br />
Cangen o [[ieithyddiaeth]] sy’n archwilio’r gydberthynas rhwng ffurfiau ieithyddol ac ystyr yw semanteg. Yn benodol, mae’n ymwneud ag ystyr geiriau a brawddegau ac yn canolbwyntio yn bennaf ar yr ystyr ddynodol (hynny yw, yr ystyr lythrennol). Mae semanteg yn wahanol i faes pragmateg sy’n canolbwyntio ar yr wybodaeth ychwanegol (neu gyd-destun) sydd ei hangen er mwyn deall yr hyn y mae’r siaradwyr yn ei olygu. Gwahaniaethir rhwng semanteg eirfaol (ystyr geiriau unigol) a semanteg gyfansoddiadol (ystyr brawddegau).<br />
<br />
Mae semanteg eirfaol yn dadansoddi’r ystyr a gyflëir gan eiriau unigol a’r cydberthnasau a geir rhwng geiriau. Yn gyntaf, dywedir bod geiriau yn rhannu nodweddion semanteg a ddefnyddir er mwyn eu dosbarthu. Gellid dweud, er enghraifft, bod y geiriau ''bwrdd'', ''cwpan'' a ''ffôn'' yn wrthrychau difywyd o’u cymharu â ''ci'', ''ceffyl'' a ''dyn'' sy’n dynodi eneidiau byw. Golyga hyn y gellir rhagweld ym mha gyd-destunau y bydd y tri gair yn ystyrlon. Cymharer y brawddegau isod:<br />
<br />
(1) Mae’r dyn yn anadlu<br />
<br />
(2) Mae’r ffôn yn anadlu<br />
<br />
Mae’r ddwy frawddeg yn ramadegol gywir ond nid yw (2) yn ystyrlon o safbwynt semanteg gan mai geiriau sy’n dynodi eneidiau byw yn unig a all ymddangos fel goddrych y ferf ''anadlu''. Mae deall y dosbarthiadau hyn yn rhan hollbwysig o gaffael iaith ac o ddysgu sut i gynhyrchu iaith ystyrlon. Yn ail, ceir nifer o gysylltiadau uniongyrchol rhwng geiriau e.e. cyfystyron (''hogyn'' – ''llanc'') a gwrthwynebeiriau (''bach'' – ''mawr''). Mae shifft semantig yn disgrifio newid yn yr hyn a gyflëir gan eiriau. Er enghraifft, ''caled'' neu ''creulon'' oedd ystyr y gair ''dur'' yn yr Hen Gymraeg ond newidiodd yr ystyr dros amser er mwyn dynodi math o fetel yn unig.<br />
<br />
Gellir hefyd ystyried rôl semanteg geiriau mewn brawddegau er mwyn dadansoddi sut y crëir ystyr. Dangosir enghreifftiau o hyn isod:<br />
<br />
(3) Prynodd Angharad gar <br />
<br />
(4) Gwelodd Meleri gi <br />
<br />
Er bod (3) a (4) yn debyg o safbwynt gramadegol gan eu bod yn cynnwys berfau (''prynu'', ''gweld''), goddrychau (''Angharad'', ''Meleri'') a gwrthrychau (''car'', ''ci''), mae’r goddrychau yn chwarae rolau semanteg gwahanol. Yn (3), ''Angharad'' sy’n perfformio’r weithred (''prynu’r car'') ac yn weithredwr. Yn (4), mae ''Meleri'' yn derbyn profiad synhwyraidd (''gweld ci'') a dywedir, felly, mai hi yw’r profiedydd. Cynigia semanteg, felly, ddadansoddiad sy’n pwysleisio ystyr elfennau yn y frawddeg yn hytrach na phatrymau cystrawennol.<br />
<br />
'''Jonathan Morris'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Kearns, K. (2011), ''Semantics'', 2il argraffiad (London: Palgrave Macmillan).<br />
<br />
Parina, E. (2015), ‘Semantics of Welsh ''dur'': Synchronic Analysis and Language-Contact Considerations’, ''Journal of Celtic Linguistics'' 16(1), 1-39. <br />
<br />
Thorne, D. A. (1985), ''Cyflwyniad i Astudio’r Iaith Gymraeg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Trask, R. L. (1999), ''Key Concepts in Language and Linguistics'' (London: Routledge).<br />
<br />
Watkins, T. A. (1961), ''Ieithyddiaeth: Agweddau ar Astudio Iaith'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Wierzbicka, A. (1996), ''Semantics: Primes and universals'' (Oxford: Oxford University Press).<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ieithyddiaeth&diff=2805Ieithyddiaeth2019-02-27T21:56:33Z<p>LauraArman: /* Llyfryddiaeth */</p>
<hr />
<div>Ieithyddiaeth yw astudiaeth o iaith, ei defnydd a’i strwythur. Nid yw’r syniad o ‘iaith’ yn golygu iaith benodol (fel Cymraeg, Gwyddeleg, neu Ffrangeg), ond iaith yn gyffredinol. <br />
<br />
Mae iaith yn galluogi unigolion i gyfleu gwybodaeth gymhleth i bobl eraill drwy siarad neu drwy ddefnyddio arwyddion o ryw fath. Yn syml, mae pobl yn defnyddio iaith i gyflawni pwrpas penodol; mae iaith yn rhoi’r gallu i bobl i ofyn cwestiynau am y byd o’u cwmpas neu i gyfarwyddo rhywbeth. Ond mae ystyr cymdeithasol i iaith hefyd. Mae’n gallu datgelu rhywbeth am hunaniaeth y siaradwr (o ble mae’n dod, ei oedran, ei ryw neu ei rywedd, ei ddosbarth cymdeithasol a.y.b.).<br />
<br />
== Beth mae ieithyddion yn ei wneud? ==<br />
<br />
Yr argraff gyffredinol a geir yn aml wrth glywed y term ‘ieithydd’ yw fod yr unigolyn yn siarad nifer o ieithoedd, neu’n rhywun sy’n hoff o ddysgu ieithoedd. Mae’n wir fod rhai ieithyddion yn gallu siarad nifer o ieithoedd, ond ffocws ieithydd yn yr ystyr academaidd yw astudio strwythur a defnydd iaith yn gyffredinol gan ddefnyddio’r dull disgrifiadol.<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio sut i gynrychioli strwythur y gwahanol agweddau ar iaith (sain, ystyr, ffurf geiriau, a.y.b.), sut i ddatblygu theori i esbonio gwahanol batrymau ieithyddol, a sut mae gwahanol agweddau ar iaith yn rhyngweithio â’i gilydd.<br />
<br />
Yn ogystal, mae ieithyddion yn ymchwilio i’r modd y mae plant ac oedolion yn dysgu iaith ac ail iaith (caffael iaith, ''language acquisition''), sut mae’r wybodaeth hon yn cael ei storio yn y meddwl, a sut mae iaith yn amrywio (rhwng siaradwyr a rhwng lleoliadau). <br />
<br />
== Y dull disgrifiadol ==<br />
<br />
Y ddwy brif ffordd o asesu iaith yw’r dull rhagnodol (''prescriptivism'') a’r dull disgrifiadol (''descriptivism''). Amcan y dull disgrifiadol yw disgrifio’n fanwl gywir, yn systematig, ac yn wrthrychol (''objectively'') sut mae iaith yn cael ei defnyddio. Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’. Dyma un o egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol.<br />
<br />
Ar y llaw arall, mae’r dull rhagnodol yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio. Mae’r dull yn gosod rheolau ar gyfer iaith sy’n ‘gywir’, ac nid yw iaith sy’n torri’r rheolau yn dderbyniol, yn ôl y cyfrwng.<br />
<br />
== Strwythur iaith ==<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio strwythur iaith ac ieithoedd, ac mae ieithyddiaeth yn cynnwys nifer o bynciau neu is-feysydd. Gellir disgrifio is-feysydd ieithyddiaeth fel ‘blociau adeiladu’ iaith. Astudiaeth o ddulliau cynhyrchu, trawsyrru a chanfod seiniau yw [[seineg]] (neu ffoneteg, ''phonetics''), ond [[ffonoleg]] yw’r enw ar astudiaeth o’r ffordd y mae seiniau’n cael eu dosbarthu mewn iaith. Astudiaeth o’r ffordd y mae iaith yn ffurfio geiriau yw [[morffoleg]]. Astudiaeth o’r ffordd y mae adeiladu brawddegau o eiriau yw [[cystrawen]] (''syntax''). Astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau yw [[semanteg]], ond mae pragmateg hefyd yn astudiaeth o [[ystyr]]. Astudiaeth o ystyr mewn cyd-destun yw [[ystyr|pragmateg]].<br />
<br />
<br />
'''Sarah Cooper a Laura Arman'''<br />
<br />
== Llyfryddiaeth ==<br />
<br />
Dyfynnwyd yr holl destun o: <br />
<br />
Cooper, S. & L. Arman (Wrthi'n paratoi) Cyflwyniad. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth.'' Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ieithyddiaeth&diff=2804Ieithyddiaeth2019-02-27T21:54:35Z<p>LauraArman: </p>
<hr />
<div>Ieithyddiaeth yw astudiaeth o iaith, ei defnydd a’i strwythur. Nid yw’r syniad o ‘iaith’ yn golygu iaith benodol (fel Cymraeg, Gwyddeleg, neu Ffrangeg), ond iaith yn gyffredinol. <br />
<br />
Mae iaith yn galluogi unigolion i gyfleu gwybodaeth gymhleth i bobl eraill drwy siarad neu drwy ddefnyddio arwyddion o ryw fath. Yn syml, mae pobl yn defnyddio iaith i gyflawni pwrpas penodol; mae iaith yn rhoi’r gallu i bobl i ofyn cwestiynau am y byd o’u cwmpas neu i gyfarwyddo rhywbeth. Ond mae ystyr cymdeithasol i iaith hefyd. Mae’n gallu datgelu rhywbeth am hunaniaeth y siaradwr (o ble mae’n dod, ei oedran, ei ryw neu ei rywedd, ei ddosbarth cymdeithasol a.y.b.).<br />
<br />
== Beth mae ieithyddion yn ei wneud? ==<br />
<br />
Yr argraff gyffredinol a geir yn aml wrth glywed y term ‘ieithydd’ yw fod yr unigolyn yn siarad nifer o ieithoedd, neu’n rhywun sy’n hoff o ddysgu ieithoedd. Mae’n wir fod rhai ieithyddion yn gallu siarad nifer o ieithoedd, ond ffocws ieithydd yn yr ystyr academaidd yw astudio strwythur a defnydd iaith yn gyffredinol gan ddefnyddio’r dull disgrifiadol.<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio sut i gynrychioli strwythur y gwahanol agweddau ar iaith (sain, ystyr, ffurf geiriau, a.y.b.), sut i ddatblygu theori i esbonio gwahanol batrymau ieithyddol, a sut mae gwahanol agweddau ar iaith yn rhyngweithio â’i gilydd.<br />
<br />
Yn ogystal, mae ieithyddion yn ymchwilio i’r modd y mae plant ac oedolion yn dysgu iaith ac ail iaith (caffael iaith, ''language acquisition''), sut mae’r wybodaeth hon yn cael ei storio yn y meddwl, a sut mae iaith yn amrywio (rhwng siaradwyr a rhwng lleoliadau). <br />
<br />
== Y dull disgrifiadol ==<br />
<br />
Y ddwy brif ffordd o asesu iaith yw’r dull rhagnodol (''prescriptivism'') a’r dull disgrifiadol (''descriptivism''). Amcan y dull disgrifiadol yw disgrifio’n fanwl gywir, yn systematig, ac yn wrthrychol (''objectively'') sut mae iaith yn cael ei defnyddio. Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’. Dyma un o egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol.<br />
<br />
Ar y llaw arall, mae’r dull rhagnodol yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio. Mae’r dull yn gosod rheolau ar gyfer iaith sy’n ‘gywir’, ac nid yw iaith sy’n torri’r rheolau yn dderbyniol, yn ôl y cyfrwng.<br />
<br />
== Strwythur iaith ==<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio strwythur iaith ac ieithoedd, ac mae ieithyddiaeth yn cynnwys nifer o bynciau neu is-feysydd. Gellir disgrifio is-feysydd ieithyddiaeth fel ‘blociau adeiladu’ iaith. Astudiaeth o ddulliau cynhyrchu, trawsyrru a chanfod seiniau yw [[seineg]] (neu ffoneteg, ''phonetics''), ond [[ffonoleg]] yw’r enw ar astudiaeth o’r ffordd y mae seiniau’n cael eu dosbarthu mewn iaith. Astudiaeth o’r ffordd y mae iaith yn ffurfio geiriau yw [[morffoleg]]. Astudiaeth o’r ffordd y mae adeiladu brawddegau o eiriau yw [[cystrawen]] (''syntax''). Astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau yw [[semanteg]], ond mae pragmateg hefyd yn astudiaeth o [[ystyr]]. Astudiaeth o ystyr mewn cyd-destun yw [[ystyr|pragmateg]].<br />
<br />
<br />
'''Sarah Cooper a Laura Arman'''<br />
<br />
== Llyfryddiaeth ==<br />
<br />
Dyfynnwyd y [[testun]] o: <br />
<br />
Cooper, S. & L. Arman (Wrthi'n paratoi) Cyflwyniad. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth.'' Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ieithyddiaeth&diff=2803Ieithyddiaeth2019-02-27T21:54:11Z<p>LauraArman: ychwanegu awduron</p>
<hr />
<div>Ieithyddiaeth yw astudiaeth o iaith, ei defnydd a’i strwythur. Nid yw’r syniad o ‘iaith’ yn golygu iaith benodol (fel Cymraeg, Gwyddeleg, neu Ffrangeg), ond iaith yn gyffredinol. <br />
<br />
Mae iaith yn galluogi unigolion i gyfleu gwybodaeth gymhleth i bobl eraill drwy siarad neu drwy ddefnyddio arwyddion o ryw fath. Yn syml, mae pobl yn defnyddio iaith i gyflawni pwrpas penodol; mae iaith yn rhoi’r gallu i bobl i ofyn cwestiynau am y byd o’u cwmpas neu i gyfarwyddo rhywbeth. Ond mae ystyr cymdeithasol i iaith hefyd. Mae’n gallu datgelu rhywbeth am hunaniaeth y siaradwr (o ble mae’n dod, ei oedran, ei ryw neu ei rywedd, ei ddosbarth cymdeithasol a.y.b.).<br />
<br />
== Beth mae ieithyddion yn ei wneud? ==<br />
<br />
Yr argraff gyffredinol a geir yn aml wrth glywed y term ‘ieithydd’ yw fod yr unigolyn yn siarad nifer o ieithoedd, neu’n rhywun sy’n hoff o ddysgu ieithoedd. Mae’n wir fod rhai ieithyddion yn gallu siarad nifer o ieithoedd, ond ffocws ieithydd yn yr ystyr academaidd yw astudio strwythur a defnydd iaith yn gyffredinol gan ddefnyddio’r dull disgrifiadol.<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio sut i gynrychioli strwythur y gwahanol agweddau ar iaith (sain, ystyr, ffurf geiriau, a.y.b.), sut i ddatblygu theori i esbonio gwahanol batrymau ieithyddol, a sut mae gwahanol agweddau ar iaith yn rhyngweithio â’i gilydd.<br />
<br />
Yn ogystal, mae ieithyddion yn ymchwilio i’r modd y mae plant ac oedolion yn dysgu iaith ac ail iaith (caffael iaith, ''language acquisition''), sut mae’r wybodaeth hon yn cael ei storio yn y meddwl, a sut mae iaith yn amrywio (rhwng siaradwyr a rhwng lleoliadau). <br />
<br />
== Y dull disgrifiadol ==<br />
<br />
Y ddwy brif ffordd o asesu iaith yw’r dull rhagnodol (''prescriptivism'') a’r dull disgrifiadol (''descriptivism''). Amcan y dull disgrifiadol yw disgrifio’n fanwl gywir, yn systematig, ac yn wrthrychol (''objectively'') sut mae iaith yn cael ei defnyddio. Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’. Dyma un o egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol.<br />
<br />
Ar y llaw arall, mae’r dull rhagnodol yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio. Mae’r dull yn gosod rheolau ar gyfer iaith sy’n ‘gywir’, ac nid yw iaith sy’n torri’r rheolau yn dderbyniol, yn ôl y cyfrwng.<br />
<br />
== Strwythur iaith ==<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio strwythur iaith ac ieithoedd, ac mae ieithyddiaeth yn cynnwys nifer o bynciau neu is-feysydd. Gellir disgrifio is-feysydd ieithyddiaeth fel ‘blociau adeiladu’ iaith. Astudiaeth o ddulliau cynhyrchu, trawsyrru a chanfod seiniau yw [[seineg]] (neu ffoneteg, ''phonetics''), ond [[ffonoleg]] yw’r enw ar astudiaeth o’r ffordd y mae seiniau’n cael eu dosbarthu mewn iaith. Astudiaeth o’r ffordd y mae iaith yn ffurfio geiriau yw [[morffoleg]]. Astudiaeth o’r ffordd y mae adeiladu brawddegau o eiriau yw [[cystrawen]] (''syntax''). Astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau yw [[semanteg]], ond mae pragmateg hefyd yn astudiaeth o [[ystyr]]. Astudiaeth o ystyr mewn cyd-destun yw [[ystyr|pragmateg]].<br />
<br />
'''Sarah Cooper a Laura Arman'''<br />
<br />
== Llyfryddiaeth ==<br />
<br />
Dyfynnwyd y testun o: <br />
<br />
Cooper, S. & L. Arman (Wrthi'n paratoi) Cyflwyniad. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth.'' Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ieithyddiaeth&diff=2802Ieithyddiaeth2019-02-27T21:50:32Z<p>LauraArman: /* Llyfryddiaeth */ newid blwyddyn y cyhoeddiad</p>
<hr />
<div>Ieithyddiaeth yw astudiaeth o iaith, ei defnydd a’i strwythur. Nid yw’r syniad o ‘iaith’ yn golygu iaith benodol (fel Cymraeg, Gwyddeleg, neu Ffrangeg), ond iaith yn gyffredinol. <br />
<br />
Mae iaith yn galluogi unigolion i gyfleu gwybodaeth gymhleth i bobl eraill drwy siarad neu drwy ddefnyddio arwyddion o ryw fath. Yn syml, mae pobl yn defnyddio iaith i gyflawni pwrpas penodol; mae iaith yn rhoi’r gallu i bobl i ofyn cwestiynau am y byd o’u cwmpas neu i gyfarwyddo rhywbeth. Ond mae ystyr cymdeithasol i iaith hefyd. Mae’n gallu datgelu rhywbeth am hunaniaeth y siaradwr (o ble mae’n dod, ei oedran, ei ryw neu ei rywedd, ei ddosbarth cymdeithasol a.y.b.).<br />
<br />
== Beth mae ieithyddion yn ei wneud? ==<br />
<br />
Yr argraff gyffredinol a geir yn aml wrth glywed y term ‘ieithydd’ yw fod yr unigolyn yn siarad nifer o ieithoedd, neu’n rhywun sy’n hoff o ddysgu ieithoedd. Mae’n wir fod rhai ieithyddion yn gallu siarad nifer o ieithoedd, ond ffocws ieithydd yn yr ystyr academaidd yw astudio strwythur a defnydd iaith yn gyffredinol gan ddefnyddio’r dull disgrifiadol.<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio sut i gynrychioli strwythur y gwahanol agweddau ar iaith (sain, ystyr, ffurf geiriau, a.y.b.), sut i ddatblygu theori i esbonio gwahanol batrymau ieithyddol, a sut mae gwahanol agweddau ar iaith yn rhyngweithio â’i gilydd.<br />
<br />
Yn ogystal, mae ieithyddion yn ymchwilio i’r modd y mae plant ac oedolion yn dysgu iaith ac ail iaith (caffael iaith, ''language acquisition''), sut mae’r wybodaeth hon yn cael ei storio yn y meddwl, a sut mae iaith yn amrywio (rhwng siaradwyr a rhwng lleoliadau). <br />
<br />
== Y dull disgrifiadol ==<br />
<br />
Y ddwy brif ffordd o asesu iaith yw’r dull rhagnodol (''prescriptivism'') a’r dull disgrifiadol (''descriptivism''). Amcan y dull disgrifiadol yw disgrifio’n fanwl gywir, yn systematig, ac yn wrthrychol (''objectively'') sut mae iaith yn cael ei defnyddio. Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’. Dyma un o egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol.<br />
<br />
Ar y llaw arall, mae’r dull rhagnodol yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio. Mae’r dull yn gosod rheolau ar gyfer iaith sy’n ‘gywir’, ac nid yw iaith sy’n torri’r rheolau yn dderbyniol, yn ôl y cyfrwng.<br />
<br />
== Strwythur iaith ==<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio strwythur iaith ac ieithoedd, ac mae ieithyddiaeth yn cynnwys nifer o bynciau neu is-feysydd. Gellir disgrifio is-feysydd ieithyddiaeth fel ‘blociau adeiladu’ iaith. Astudiaeth o ddulliau cynhyrchu, trawsyrru a chanfod seiniau yw [[seineg]] (neu ffoneteg, ''phonetics''), ond [[ffonoleg]] yw’r enw ar astudiaeth o’r ffordd y mae seiniau’n cael eu dosbarthu mewn iaith. Astudiaeth o’r ffordd y mae iaith yn ffurfio geiriau yw [[morffoleg]]. Astudiaeth o’r ffordd y mae adeiladu brawddegau o eiriau yw [[cystrawen]] (''syntax''). Astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau yw [[semanteg]], ond mae pragmateg hefyd yn astudiaeth o [[ystyr]]. Astudiaeth o ystyr mewn cyd-destun yw [[ystyr|pragmateg]].<br />
<br />
== Llyfryddiaeth ==<br />
<br />
Cooper, S. & L. Arman (Wrthi'n paratoi) Cyflwyniad. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth.'' Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ieithyddiaeth&diff=2801Ieithyddiaeth2019-02-27T21:48:41Z<p>LauraArman: newid y ddolen i semanteg, ychwanegu'r llyfryddiaeth, dolenni hawlfraint a chategori.</p>
<hr />
<div>Ieithyddiaeth yw astudiaeth o iaith, ei defnydd a’i strwythur. Nid yw’r syniad o ‘iaith’ yn golygu iaith benodol (fel Cymraeg, Gwyddeleg, neu Ffrangeg), ond iaith yn gyffredinol. <br />
<br />
Mae iaith yn galluogi unigolion i gyfleu gwybodaeth gymhleth i bobl eraill drwy siarad neu drwy ddefnyddio arwyddion o ryw fath. Yn syml, mae pobl yn defnyddio iaith i gyflawni pwrpas penodol; mae iaith yn rhoi’r gallu i bobl i ofyn cwestiynau am y byd o’u cwmpas neu i gyfarwyddo rhywbeth. Ond mae ystyr cymdeithasol i iaith hefyd. Mae’n gallu datgelu rhywbeth am hunaniaeth y siaradwr (o ble mae’n dod, ei oedran, ei ryw neu ei rywedd, ei ddosbarth cymdeithasol a.y.b.).<br />
<br />
== Beth mae ieithyddion yn ei wneud? ==<br />
<br />
Yr argraff gyffredinol a geir yn aml wrth glywed y term ‘ieithydd’ yw fod yr unigolyn yn siarad nifer o ieithoedd, neu’n rhywun sy’n hoff o ddysgu ieithoedd. Mae’n wir fod rhai ieithyddion yn gallu siarad nifer o ieithoedd, ond ffocws ieithydd yn yr ystyr academaidd yw astudio strwythur a defnydd iaith yn gyffredinol gan ddefnyddio’r dull disgrifiadol.<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio sut i gynrychioli strwythur y gwahanol agweddau ar iaith (sain, ystyr, ffurf geiriau, a.y.b.), sut i ddatblygu theori i esbonio gwahanol batrymau ieithyddol, a sut mae gwahanol agweddau ar iaith yn rhyngweithio â’i gilydd.<br />
<br />
Yn ogystal, mae ieithyddion yn ymchwilio i’r modd y mae plant ac oedolion yn dysgu iaith ac ail iaith (caffael iaith, ''language acquisition''), sut mae’r wybodaeth hon yn cael ei storio yn y meddwl, a sut mae iaith yn amrywio (rhwng siaradwyr a rhwng lleoliadau). <br />
<br />
== Y dull disgrifiadol ==<br />
<br />
Y ddwy brif ffordd o asesu iaith yw’r dull rhagnodol (''prescriptivism'') a’r dull disgrifiadol (''descriptivism''). Amcan y dull disgrifiadol yw disgrifio’n fanwl gywir, yn systematig, ac yn wrthrychol (''objectively'') sut mae iaith yn cael ei defnyddio. Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’. Dyma un o egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol.<br />
<br />
Ar y llaw arall, mae’r dull rhagnodol yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio. Mae’r dull yn gosod rheolau ar gyfer iaith sy’n ‘gywir’, ac nid yw iaith sy’n torri’r rheolau yn dderbyniol, yn ôl y cyfrwng.<br />
<br />
== Strwythur iaith ==<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio strwythur iaith ac ieithoedd, ac mae ieithyddiaeth yn cynnwys nifer o bynciau neu is-feysydd. Gellir disgrifio is-feysydd ieithyddiaeth fel ‘blociau adeiladu’ iaith. Astudiaeth o ddulliau cynhyrchu, trawsyrru a chanfod seiniau yw [[seineg]] (neu ffoneteg, ''phonetics''), ond [[ffonoleg]] yw’r enw ar astudiaeth o’r ffordd y mae seiniau’n cael eu dosbarthu mewn iaith. Astudiaeth o’r ffordd y mae iaith yn ffurfio geiriau yw [[morffoleg]]. Astudiaeth o’r ffordd y mae adeiladu brawddegau o eiriau yw [[cystrawen]] (''syntax''). Astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau yw [[semanteg]], ond mae pragmateg hefyd yn astudiaeth o [[ystyr]]. Astudiaeth o ystyr mewn cyd-destun yw [[ystyr|pragmateg]].<br />
<br />
== Llyfryddiaeth ==<br />
<br />
Cooper, S. & L. Arman (2019) Cyflwyniad. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth.'' Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Ieithyddiaeth&diff=2800Ieithyddiaeth2019-02-27T21:41:40Z<p>LauraArman: Esboniad o ieithyddiaeth fel astudiaeth neu faes academaidd</p>
<hr />
<div>Ieithyddiaeth yw astudiaeth o iaith, ei defnydd a’i strwythur. Nid yw’r syniad o ‘iaith’ yn golygu iaith benodol (fel Cymraeg, Gwyddeleg, neu Ffrangeg), ond iaith yn gyffredinol. <br />
<br />
Mae iaith yn galluogi unigolion i gyfleu gwybodaeth gymhleth i bobl eraill drwy siarad neu drwy ddefnyddio arwyddion o ryw fath. Yn syml, mae pobl yn defnyddio iaith i gyflawni pwrpas penodol; mae iaith yn rhoi’r gallu i bobl i ofyn cwestiynau am y byd o’u cwmpas neu i gyfarwyddo rhywbeth. Ond mae ystyr cymdeithasol i iaith hefyd. Mae’n gallu datgelu rhywbeth am hunaniaeth y siaradwr (o ble mae’n dod, ei oedran, ei ryw neu ei rywedd, ei ddosbarth cymdeithasol a.y.b.).<br />
<br />
== Beth mae ieithyddion yn ei wneud? ==<br />
<br />
Yr argraff gyffredinol a geir yn aml wrth glywed y term ‘ieithydd’ yw fod yr unigolyn yn siarad nifer o ieithoedd, neu’n rhywun sy’n hoff o ddysgu ieithoedd. Mae’n wir fod rhai ieithyddion yn gallu siarad nifer o ieithoedd, ond ffocws ieithydd yn yr ystyr academaidd yw astudio strwythur a defnydd iaith yn gyffredinol gan ddefnyddio’r dull disgrifiadol.<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio sut i gynrychioli strwythur y gwahanol agweddau ar iaith (sain, ystyr, ffurf geiriau, a.y.b.), sut i ddatblygu theori i esbonio gwahanol batrymau ieithyddol, a sut mae gwahanol agweddau ar iaith yn rhyngweithio â’i gilydd.<br />
<br />
Yn ogystal, mae ieithyddion yn ymchwilio i’r modd y mae plant ac oedolion yn dysgu iaith ac ail iaith (caffael iaith, ''language acquisition''), sut mae’r wybodaeth hon yn cael ei storio yn y meddwl, a sut mae iaith yn amrywio (rhwng siaradwyr a rhwng lleoliadau). <br />
<br />
== Y dull disgrifiadol ==<br />
<br />
Y ddwy brif ffordd o asesu iaith yw’r dull rhagnodol (''prescriptivism'') a’r dull disgrifiadol (''descriptivism''). Amcan y dull disgrifiadol yw disgrifio’n fanwl gywir, yn systematig, ac yn wrthrychol (''objectively'') sut mae iaith yn cael ei defnyddio. Nid yw’r dull yn labelu defnydd penodol o iaith yn ‘gywir’ neu’n ‘anghywir’. Dyma un o egwyddorion sylfaenol astudiaethau ieithyddol.<br />
<br />
Ar y llaw arall, mae’r dull rhagnodol yn cynnig ffurfiau safonol i’w defnyddio. Mae’r dull yn gosod rheolau ar gyfer iaith sy’n ‘gywir’, ac nid yw iaith sy’n torri’r rheolau yn dderbyniol, yn ôl y cyfrwng.<br />
<br />
== Strwythur iaith ==<br />
<br />
Mae ieithyddion yn astudio strwythur iaith ac ieithoedd, ac mae ieithyddiaeth yn cynnwys nifer o bynciau neu is-feysydd. Gellir disgrifio is-feysydd ieithyddiaeth fel ‘blociau adeiladu’ iaith. Astudiaeth o ddulliau cynhyrchu, trawsyrru a chanfod seiniau yw [[seineg]] (neu ffoneteg, ''phonetics''), ond [[ffonoleg]] yw’r enw ar astudiaeth o’r ffordd y mae seiniau’n cael eu dosbarthu mewn iaith. Astudiaeth o’r ffordd y mae iaith yn ffurfio geiriau yw [[morffoleg]]. Astudiaeth o’r ffordd y mae adeiladu brawddegau o eiriau yw [[cystrawen]] (''syntax''). Astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau yw [[ystyr|semanteg]], ond mae pragmateg hefyd yn astudiaeth o [[ystyr]]. Astudiaeth o ystyr mewn cyd-destun yw [[ystyr|pragmateg]].</div>LauraArmanhttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Semanteg&diff=2631Semanteg2018-08-09T13:51:00Z<p>LauraArman: Ychwanegu at y categori Ieithyddiaeth</p>
<hr />
<div>__NOAUTOLINKS__<br />
Cangen o ieithyddiaeth sy’n archwilio’r gydberthynas rhwng ffurfiau ieithyddol ac ystyr yw semanteg. Yn benodol, mae’n ymwneud ag ystyr geiriau a brawddegau ac yn canolbwyntio yn bennaf ar yr ystyr ddynodol (hynny yw, yr ystyr lythrennol). Mae semanteg yn wahanol i faes pragmateg sy’n canolbwyntio ar yr wybodaeth ychwanegol (neu gyd-destun) sydd ei hangen er mwyn deall yr hyn y mae’r siaradwyr yn ei olygu. Gwahaniaethir rhwng semanteg eirfaol (ystyr geiriau unigol) a semanteg gyfansoddiadol (ystyr brawddegau).<br />
<br />
Mae semanteg eirfaol yn dadansoddi’r ystyr a gyflëir gan eiriau unigol a’r cydberthnasau a geir rhwng geiriau. Yn gyntaf, dywedir bod geiriau yn rhannu nodweddion semanteg a ddefnyddir er mwyn eu dosbarthu. Gellid dweud, er enghraifft, bod y geiriau ''bwrdd'', ''cwpan'' a ''ffôn'' yn wrthrychau difywyd o’u cymharu â ''ci'', ''ceffyl'' a ''dyn'' sy’n dynodi eneidiau byw. Golyga hyn y gellir rhagweld ym mha gyd-destunau y bydd y tri gair yn ystyrlon. Cymharer y brawddegau isod:<br />
<br />
(1) Mae’r dyn yn anadlu<br />
<br />
(2) Mae’r ffôn yn anadlu<br />
<br />
Mae’r ddwy frawddeg yn ramadegol gywir ond nid yw (2) yn ystyrlon o safbwynt semanteg gan mai geiriau sy’n dynodi eneidiau byw yn unig a all ymddangos fel goddrych y ferf ''anadlu''. Mae deall y dosbarthiadau hyn yn rhan hollbwysig o gaffael iaith ac o ddysgu sut i gynhyrchu iaith ystyrlon. Yn ail, ceir nifer o gysylltiadau uniongyrchol rhwng geiriau e.e. cyfystyron (''hogyn'' – ''llanc'') a gwrthwynebeiriau (''bach'' – ''mawr''). Mae shifft semantig yn disgrifio newid yn yr hyn a gyflëir gan eiriau. Er enghraifft, ''caled'' neu ''creulon'' oedd ystyr y gair ''dur'' yn yr Hen Gymraeg ond newidiodd yr ystyr dros amser er mwyn dynodi math o fetel yn unig.<br />
<br />
Gellir hefyd ystyried rôl semanteg geiriau mewn brawddegau er mwyn dadansoddi sut y crëir ystyr. Dangosir enghreifftiau o hyn isod:<br />
<br />
(3) Prynodd Angharad gar <br />
<br />
(4) Gwelodd Meleri gi <br />
<br />
Er bod (3) a (4) yn debyg o safbwynt gramadegol gan eu bod yn cynnwys berfau (''prynu'', ''gweld''), goddrychau (''Angharad'', ''Meleri'') a gwrthrychau (''car'', ''ci''), mae’r goddrychau yn chwarae rolau semanteg gwahanol. Yn (3), ''Angharad'' sy’n perfformio’r weithred (''prynu’r car'') ac yn weithredwr. Yn (4), mae ''Meleri'' yn derbyn profiad synhwyraidd (''gweld ci'') a dywedir, felly, mai hi yw’r profiedydd. Cynigia semanteg, felly, ddadansoddiad sy’n pwysleisio ystyr elfennau yn y frawddeg yn hytrach na phatrymau cystrawennol.<br />
<br />
'''Jonathan Morris'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Kearns, K. (2011), ''Semantics'', 2il argraffiad (London: Palgrave Macmillan).<br />
<br />
Parina, E. (2015), ‘Semantics of Welsh ''dur'': Synchronic Analysis and Language-Contact Considerations’, ''Journal of Celtic Linguistics'' 16(1), 1-39. <br />
<br />
Thorne, D. A. (1985), ''Cyflwyniad i Astudio’r Iaith Gymraeg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Trask, R. L. (1999), ''Key Concepts in Language and Linguistics'' (London: Routledge).<br />
<br />
Watkins, T. A. (1961), ''Ieithyddiaeth: Agweddau ar Astudio Iaith'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Wierzbicka, A. (1996), ''Semantics: Primes and universals: Primes and universals.'' (Oxford: Oxford University Press).<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]<br />
[[Categori:Ieithyddiaeth]]</div>LauraArman