WICI - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Categori:Gwyddorau Cymdeithasol

2022-07-21T15:30:38Z

MariFflur: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Cofnodion yn ymwneud â´r Gwyddorau Cymdeithasol.'

Cofnodion yn ymwneud â´r Gwyddorau Cymdeithasol.

Categori/Gwyddorau Cymdeithasol

2022-07-21T15:28:46Z

MariFflur: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Cofnodion yn ymwneud â'r Gwyddorau Cymdeithasol'

Cofnodion yn ymwneud â'r Gwyddorau Cymdeithasol

Canolfan siopa

2022-03-28T15:30:17Z

MariFflur:

Yn hanesyddol, promenâd dan gysgod yn gwasanaethu cyfres o siopau yw canolfan siopa [shopping mall].

Dylid cyferbynnu ag arcedau lle mae’r man cerdded a’r siopau yn rhan o’r un adeilad integredig.

Gweler hefyd y cofnodion o ran [[Parc busnes]], [[Canolfan siopa alldrefol]] ac [[Archfarchnad]] o ran mathau eraill o gyrchfannau siopa.

'''Owain Llywelyn'''

==Llyfryddiaeth==
https://wordpress.com/shopping-mall
''The Glossary of Property Terms'', Estates Gazette, argraffiad 1993, tudalen 167

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Tirfesureg]]
[[Categori:Tir ac Eiddo]]

Adfywio economaidd

2021-11-04T12:36:45Z

MariFflur:

Caiff adfywio economaidd ei ddiffinio yn adran 136 Deddf Llywodraeth Leol, Cynllunio a Thir fel “sicrhau fod tir ac adeiladau yn cael eu defnyddio’n effeithlon, annog [[datblygu]] diwydiant a masnach bresennol a newydd, creu amgylchfyd atyniadol a sicrhau fod tai a chyfleusterau cymdeithasol ar gael er denu pobl i fyw a gweithio yn y gymuned”.

'''Owain Llywelyn'''

==Llyfryddiaeth==
''“Planning Law and Practice”'', James Cameron Blackhall, Cavendish Publishing Limited, argraffiad cyntaf, tudalennau 26, 61 a 63

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Tirfesureg]]
[[Categori:Tir ac Eiddo]]

Adfywio economaidd

2021-11-04T12:36:34Z

MariFflur:

Atodlen Scott

2021-11-04T12:33:36Z

MariFflur:

Enwyd ar ôl y cyn Ganolwr Swyddogol George Alexander Scott.

Defnyddir yr atodlen fel rhan o bledion i lys mewn achos lle mae landlord yn hawlio iawndal oherwydd torri ar gyfamod a osodwyd ar denant [fel arfer] mewn prydles i gynnal a chadw/adfer tir, adeilad neu offer isadeiledd.

Mae ei ddefnydd yn gyffredin iawn mewn achosion dan gymal 18 Deddf Landlord a Thenant 1927.

Darperir yr atodlen gan syrfëwr [gan amlaf syrfëwr adeiladu]. Mae’r atodlen yn nodi ymateb y tenant i bob eitem a restrir yn atodlen y landlord, sydd wedi ei brisio. Dynoda ymateb y tenant os yw yn derbyn neu yn gwadu cyfrifoldeb. Gall yr ymateb hefyd gynnwys sylwadau a wnelo â’r union ffigyrau a grybwyllir.

Pwrpas yr Atodlen yw cael un ddogfen bwrpasol a fydd yn manylu ar yr amryfal faterion o anghydfod rhwng y partïon er mwyn arbed amser a chostau cyfreithiol pan ddaw'r mater gerbron llys.

'''Owain Llywelyn'''

==Llyfryddiaeth==
https://www.designingbuildings.co.uk/wiki/Scott_schedule

''“The Glossary of Property Terms”'', Estates Gazette, argraffiad 1993, tudalen 162

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Tirfesureg]]
[[Categori:Tir ac Eiddo]]

Categori:Ffeminyddiaeth

2019-12-09T12:27:05Z

MariFflur: Wedi gwacáu'r dudalen yn llwyr

Theori Cadi

2019-12-09T12:26:47Z

MariFflur:

__NOAUTOLINKS__
Datblygodd y maes hwn (defnyddir hefyd y term Theori Hoyw) tua diwedd yr 20g. dan ddylanwad datblygiadau ym meysydd astudiaethau menywod ac astudiaethau hoyw a lesbaidd ers yr 1970au. Fel y gwnaeth theori lenyddol [[Ffeminyddiaeth|ffeminyddol]] ddatblygu ochr yn ochr â’r ymgyrchoedd dros ryddfreiniad menywod, datblygodd theori cadi (fel y gelwir y maes hwn yn y Gymraeg gan Mihangel Morgan) ochr yn ochr ag ymgyrchoedd dros gydraddoldeb a thegwch i bobl gyfunrywiol (homosexual).

'''Diffinio Theori Cadi'''

Er bod tuedd i gysylltu’r maes gyda’r astudiaeth o sut y portreëdir cyfunrywioldeb (homosexuality) – fel y mae ‘theori hoyw’, yr enw Cymraeg a arferid hyd yma yn ei awgrymu – mae’r maes theoretig hwn yn annog trafodaeth fwy eang na hynny’n unig. Gan berthyn yn agos iawn i ddamcaniaethau ffeminyddol diweddar sy’n herio’r ddeuoliaeth hanfodaidd sy’n gwahanu ‘menyw’ a ‘dyn’, a ‘benywaidd’ a ‘gwrywaidd’, yn ôl Stephen Whittle, mae’r maes hwn yn herio’r categorïau pegynol ‘cyfunrywiol’ a ‘heterorywiol’. Fel adain o faes ôl-strwythuraeth, mae’n annog dadadeiladu’r drefn sy’n ystyried heterorywioldeb yn normadol ac sy’n diffinio rhywedd a rhywioldeb normadol yr unigolyn ar sail ei ryw fiolegol. Hynny yw, mae’n ymwrthod â’r syniad ei bod yn naturiol i unigolyn sy’n meddu ar, dyweder, organau rhywiol menyw i ddiffinio’i hun fel ‘menyw’ a theimlo atynfa rywiol tuag at ddynion. Ymwrthoda hefyd â’r gred bod unrhyw wyro oddi ar y drefn hon yn annormal neu’n annaturiol. Esbonia Judith Butler fod y term Saesneg ‘queer’ yn adlewyrchu ymgais y maes damcaniaethol hwn i herio’r drefn honno, trwy adfeddiannu term a ddefnyddiwyd/ddefnyddir i sarhau dynion nad oeddent/ydynt yn cydymffurfio â’r delfryd gwrywaidd, a thanseilio ei bŵer i’w bychanu.

O ganlyniad i’r ymgais hon i danseilio hunaniaethau rhyweddol a rhywiol sefydlog a chydberthnasol, dywed rhai fod y theori hon yn berthnasol wrth ystyried sut yr ydym yn diffinio hunaniaeth mewn perthynas â ffactorau eraill hefyd (hil, iaith, cenedligrwydd ayb). Dadleua Lisa Sheppard, er enghraifft, y dengys y damcaniaethau hyn nad oes modd dosbarthu unigolion i gategorïau neu barau pegynol twt (e.e. menywod, dynion, pobl hoyw, pobl syth, siaradwyr Cymraeg, siaradwyr Saesneg) gan fod gwahaniaethau lu yn rhwym o fodoli rhwng y ddau begwn ac oddi mewn i’r categorïau eu hunain.

'''Prif syniadau a damcaniaethwyr'''

Un o ddamcaniaethwyr mwyaf blaenllaw'r maes yw Eve Kosofsky Sedgwick yn ei chyfrolau ''Between Men: English Literature and Male Homosocial Desire'' (1985) a ''The Epistemology of the Closet'' (1990). Yn ôl Jason Edwards mae gwaith Sedgwick yn annog y darllenydd i ddarllen yn groes i’r fyd-olwg heterorywiol normadol i ganfod ‘potential queer nuances’ mewn testun. Yn ei chyfrol arloesol Between Men: English Literature and Male Homosocial Desire cymyla Sedgwick gategorïau heterorywiol, deurywiol (bisexual) a chyfunrywiol yn ei hymdriniaeth o straeon am gariad heterorywiol yn nhestunau llenyddol Saesneg y 19g., gan ddadlau eu bod yn aml yn ddibynnol ar berthnasau (rhywiol neu beidio) rhwng dynion er mwyn gyrru’r plot yn ei flaen.

Mae maes ‘Queer Theory’ yn ceisio amlygu’r ffyrdd nad yw hunaniaethau rhyweddol a rhywiol yn fonolithig. I’r diben hwn, mae gwaith Michel Foucault, ac yn arbennig ei astudiaeth ''The History of Sexuality'' (1976), wedi bod yn ddylanwadol yn y maes. Yno, dengys Foucault nad arferai cymdeithasau Gorllewinol hanesyddol ddiffinio rhywioldeb yn ôl categorïau pegynol heterorywiol a chyfunrywiol, fel yr ydym yn dueddol o’i wneud heddiw. Dadleua, felly, fod ein dealltwriaeth fodern o rhywioldeb yn un a ddatblygwyd yn gymharol ddiweddar. O ganlyniad, cesglir ganddo fod ein dealltwriaeth o rywioldeb wedi’i lliwio gan agweddau ein cymdeithasau a’n cyfnodau penodol, yn hytrach na bod modd diffinio rhywioldeb yn ôl categorïau pendant neu derfynol.

Mae’r ymgais i ddangos nad yw hunaniaethau rhyweddol neu rhywiol yn ddigyfnewid yn golygu bod maes ‘Queer Theory’ yn croestorri yn aml gyda maes Theori Ffeminyddol hefyd. Syniad pwysig sy’n deillio o’r croestoriad hwn yw’r cysyniad a elwir gan Judith Butler yn ‘performativity’. Cyflwyna’r cysyniad yn ei chyfrolau ''Gender Trouble'' (1990) a ''Bodies That Matter'' (1993). Bathwyd term Cymraeg am hyn gan Dafydd James, sef ‘perfformiaith’. Prif ergyd perfformiaith yw'r ddadl mai rhyw fath o berfformiad yw rhywedd a rhywioldeb. Yr hyn a wneir yw perfformio'r hyn y mae'r gymdeithas yn ei ddisgwyl gan y rhai sy’n perthyn i gategorïau ‘menyw’ a ‘dyn’. ‘Perfformio' nodweddion a gysylltir â'n rhywedd neu'n rhywioldeb a wnawn - nid ydynt yn perthyn yn 'naturiol' neu'n 'reddfol' inni o ganlyniad i'n horganau rhywiol. Hynny yw, nid yw coginio, cadw tŷ a magu plant er enghraifft yn weithgareddau naturiol i’r rhyw fenywaidd yn fwy nag ydynt i’r rhyw wrywaidd, ond mae nifer helaeth o fenywod yn dal i berfformio’r rolau hyn mewn perthnasau a theuluoedd normadol oherwydd disgwyliadau cymdeithasol a ymsefydlodd dros amser wrth i fenywod y gorffennol ymgymryd â’r tasgau hyn. Fel y dywed Butler ‘gender is not [...] imposed or inscribed on the individual [...] [the body] becomes its gender through a series of acts which are renewed, revised and consolidated through time’. Yn ôl Butler, wrth i berfformiadau o’r math hwn gadarnhau’r gydberthynas ymddangosiadol ‘naturiol’ rhwng rhyw, rhywedd a rhywioldeb, caiff unrhyw wyriad oddi wrth y drefn hon (e.e. pan na fydd unigolyn yn arddel hunaniaeth heterorywiol neu drawsrywiol – transexual) ei weld fel rhywbeth annaturiol. Un ffenomen sy’n tynnu sylw at y ddadl mai perfformiad yn unig yw rhywedd a rhywioldeb yw’r arfer o wisgo ‘drag’, pan fydd dyn yn gwisgo fel merch, ac mae’n debyg i waith Butler yn y maes gael ei ysbrydoli gan ei phrofiad o weld perfformiwr drag. Mae’r ddelwedd o ddyn sy’n meddu ar nodweddion corfforol ‘gwrywaidd’ yn gwisgo fel merch ac yn gorliwio’i berfformiad o nodweddion ‘benywaidd’ trwy, er enghraifft, goluro’n drwchus, gwisgo’i wallt yn hir a cherdded mewn sodlau uchel, yn herio’r syniad bod perthynas naturiol rhwng rhyw fiolegol a’r ymddygiadau cymdeithasol a gysylltir â’r rhyw honno.

'''Theori Cadi, Cymru a’r Gymraeg'''

Mae trafodaethau Cymreig a Chymraeg ar ‘queer’ wedi ymddangos ers y 1990au ac yn ddiweddar mae’r maes wedi dechrau ennyn mwy o ddiddordeb. Yn debyg i’r tueddiadau rhyngwladol, mae awduron a beirniaid llenyddol Cymreig wedi mynd i’r afael ag elfennau ‘hoyw’ y traddodiad llenyddol Cymraeg/Cymreig sydd wedi bod yn gudd ar y cyfan, yn ogystal â damcaniaethu ynglŷn â goblygiadau’r syniadau hyn i’n dealltwriaeth o rywedd a rhywioldeb yng Nghymru ac yn y Gymraeg. Mae beirniaid megis Kirsti Bohata, Alan Llwyd, John Rowlands ac eraill wedi cynnig deongliadau o destunau’r 19g. a’r 20g. sy’n cyfeirio’r darllenydd at elfennau hoyw posib - megis hunangofiant enwog Alan Llwyd i Kate Roberts (2012). Un o’r awduron cyntaf i fynd i’r afael â’r dasg o olrhain elfennau hoyw y traddodiad llenyddol Cymraeg a Chymreig oedd Richard Crowe yn ystod y 1990au yn ei erthyglau ‘Llên y Cymry, Hoyw, (Try)loyw?’ (1996) a ‘Creu Traddodiad Llenyddol Hoyw Cymraeg’ (1998). Yn fwy diweddar, yn y gyfrol bwysig ''Queer Wales'' (2016, gol. Huw Osborne), cyfranna Mihangel Morgan ysgrif sy’n dadorchuddio elfennau sy’n ymdebygu i’r syniad o ‘queer’ ar hyd y traddodiad llenyddol Cymraeg mewn gweithiau mor amrywiol â Pedair Cainc y Mabinogi hyd at weithiau modern Siôn Eirian.

Mae ysgrif Morgan yn gwneud cyfraniad pwysig arall i’r drafodaeth hefyd, sef cynnig enw Cymraeg ar gyfer ‘queer theory’ a damcaniaethu ynglŷn â phwysigrwydd arddel y term hwn. Awgryma’r gair ‘cadi’ gan ddadlau bod ganddo hanes debyg i ‘queer’ o gael ei ddefnyddio fel term i sarhau dynion sy’n ymddwyn yn ‘ferchetaidd’. Pwysleisia bwysigrwydd defnyddio hanes Cymreig ar mwyn llunio presennol ‘cadi’ Cymreig ystyrlon a rhyddhau’r iaith Gymraeg o’r hyn a eilw ei ‘heterosexist baggage’. Mae modd dadlau mai ‘theori cadi’ yw’r enw mwyaf digonol sydd wedi’i fathu i’r maes yn y Gymraeg hyd yma. Mae’r ddadl ynglŷn â defnyddio term Cymraeg priodol ar gyfer y maes yn un sydd wedi codi ei phen mewn sawl trafodaeth ddiweddar. Tra bod y term ‘queer theory’ wedi ymsefydlu yn y Saesneg, nid oes un term Cymraeg penodol wedi dod i’r amlwg fel yr un cwbl foddhaol. Y term a ddefnyddir fwyaf aml yw ‘theori hoyw’. Mae eraill wedi dadlau bod y term hwn yn gamarweiniol o safbwynt yr hyn y amae’r theori yn ei ddadlau. Awgryma Dafydd James (2014) y dylid cadw’r gair Saesneg ‘queer’ er mwyn ceisio dadadeiladu’r ddeuoliaeth rhwng y Gymraeg a’r Saesneg yng Nghymru, fel y mae ‘queer theory’ ei hun yn anelu at ddadadeiladu deuoliaeth cyfunrywiol/heterorywiol. Ond noda Lisa Sheppard (2015) annigonolrwydd y ddau derm ‘hoyw’ a ‘queer’. Dadleua fod defnyddio’r gair ‘hoyw’ yn pwysleisio’r ddeuoliaeth ffals rhwng cyfunrywioldeb a heterorywioldeb y mae’r maes yn ceisio’i chwalu. Dywed hefyd fod arddel gair o iaith fwyafrifol fel y Saesneg mewn trafodaethau mewn iaith leiafrifol fel y Gymraeg yn yn mynd yn groes i amcanion y maes ei hun o herio’r drefn awdurdodol. Awgryma Sheppard ar y cyd gyda Katie Gramich y term ‘theori ryfedd’, gan ei fod yn ymdebygu mewn ystyr i ‘queer’, ac oherwydd ei fod yn debyg i’r gair ‘rhywedd’ o ran ei sillafiad. Ond mae term Morgan, ‘theori cadi’, yn ymddangos fel y term mwyaf addas hyd yma. Nid yn unig y mae'n ymdebygu i’r defnydd o ‘queer’ fel sarhad, ond, fel y noda Morgan, mae’r ffaith bod ‘cadi’ wedi cael ei ddefnyddio yn y modd hwn am gyfnod hirach na’r term Saesneg cyfatebol yn cydfynd ag amcan y damcaniaethau ei hun o herio’r drefn awdurdodol, gan bwysleisio gallu’r Gymraeg i ddibynnu ar ei geirfa, ei syniadau a’i hanes ei hun yn hytrach na’u benthyg o ddiwylliant mwy pwerus.

'''Lisa Sheppard'''

==Llyfryddiaeth==

Bohata K. (2013), 'The Apparitional Lover: Homoerotic and Lesbian Imagery in the Writing of Margiad Evans' yn Kirsti Bohata a Katie Gramich, goln., ''Rediscovering Margiad Evans: Marginality, Gender and Illness'' (Cardiff: University of Wales Press), tt. 107-128.

Bohata, K. (2015), ‘Apes and Cannibals in Cambria: Literary Representations of the Racial and Gendered Other' yn Charlotte Williams, Neil Evans a Paul O'Leary, goln., ''A Tolerant Nation? Revisiting Ethnic Diversity in a Devolved Wales'' (Cardiff: University of Wales Press), tt. 85-105.

Bohata, K. (2016), ‘“A queer kind of fancy”: same-sex desire, women and nation in Welsh literature’ yn Huw Osborne, gol., ''Queer Wales: The History, Culture and Politics of Queer Life in Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Butler, J. (1993), ''Bodies That Matter: On the Discursive Limits of Sex'' (London and New York: Routledge).

Butler, J. (1990), ''Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity'' (London and New York: Routledge).

Crowe, R. (1996), ‘Llên y Cymry, Hoyw, (Try)loyw?’, ''Taliesin'', 93, 63-79.

Crowe, R. (1998), ‘Creu Traddodiad Llenyddol Hoyw Cymraeg’, ''Tu Chwith'', 10, 128-139.

Edwards, J. (2009), ''Eve Kosofsky Sedgwick''(London and New York: Routledge).

Foucault, M. (1990), ''The History Of Sexuality, Volume 1: An Introduction'' ( London: Penguin).

Frayling, D. (1993), ‘Termau cyfunrhywoliaeth’, ''Tu Chwith'', 1, tt. 58-61.

James, D. (2014), ‘Y Queer yn erbyn y Byd’, ''Taliesin'', 151, 66-85.

Llwyd, A. (2011),'' Kate: Cofiant Kate Roberts'', 1891-1985 (Talybont: Y Lolfa).

Morgan, M. (2016), ‘From Huw Arwystli to Siôn Eirian: Representative Examples of Cadi/Queer Life from Medieval to Twentieth-century Welsh Literature’. Yn Huw Osbourne, gol., ''Queer Wales: The History, Culture and Politics of Queer Life in Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Rowlands, J. (1990), ‘“Atgof” Prosser Rhys’ yn J. E. Caerwyn Williams, gol.,'' Ysgrifau Beirniadol XVI'', tt. 141-57.

Sedgwick, E. K. (1985), ''Between Men: English Literature and Male Homosocial Desire'' (New York; Guildford: Columbia University Press) .

Sedgwick, E. K. (1990), ''The Epistemology of the Closet'' (Berkeley: University of California Press).

Sheppard, L. (2015), O’r Gymru Ddu i’r Ddalen Wen: Darllen Aralledd ac Amlddiwylliannedd o’r Newydd yn Ffuglen De Cymru, er 1990. (Traethawd PhD Prifysgol Caerdydd. Heb ei gyhoeddi.).

Whittle, S. (2005), ‘Gender Fucking or Fucking Gender’. Yn Iain Morland ac Annabelle Willox, goln., ''Queer Theory'' (Basingstoke and New York: Palgrave Macmillan), tt. 115-29.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ffeminyddiaeth

2019-12-09T12:26:33Z

MariFflur:

1. '''Diffiniad'''
Plethwaith o fudiadau a syniadaeth gwleidyddol, cymdeithasol, diwylliannol ac economaidd sy’n hyrwyddo cydraddoldeb llawn rhwng y rhywiau yw ffeminyddiaeth. Tyfodd ffeminyddiaeth yn wyneb patriarchiaeth, sef yr enw a roddir ar y strwythurau cymdeithasol sy’n breintio pŵer ac awdurdod gwrywaidd. Un o ganlyniadau hyn fyddai absenoldeb hanesyddol menywod mewn sawl proffesiwn, fel y gyfraith, barddoniaeth, a’r weinidogaeth.

Oddi ar ail hanner y 19g. bu syniadaeth ffeminyddol yn ddylanwadol yng Nghymru, fel yng ngwledydd eraill y Gorllewin. Yn ystod ail hanner yr 20g. yn arbennig, tyfodd ysgol syniadol gyfoethog, yn arbennig ar y Cyfandir, i hyrwyddo a lledaenu egwyddorion, a bu’r theorïau hyn yn arbennig o ddylanwadol ym maes beirniadaeth lenyddol.

Yn y cofnod hwn defnyddir y termau ‘ffeminyddiaeth’, ‘ffeminydd’ a ‘ffeminyddol’ er mwyn perchenogi’r termau yn unol â theithi’r Gymraeg. Mae’r ffurfiau canlynol hefyd yn gyfredol: ffeminist, ffeministiaeth, ffeministaidd. Ceir ‘benywydd’ hefyd yn ''Geiriadur Prifysgol Cymru''.

2. '''Cerrig Milltir'''
Y mae syniadaeth y gellid ei hadnabod fel syniadaeth ffeminyddol yn rhagflaenu’r term ffeminyddiaeth a’r mudiad ffeminyddol ei hun. Gellir adnabod nifer o gerrig milltir Cymreig hanesyddol sy’n arddangos ymwybyddiaeth ffeminyddol neu egwyddorion ffeminyddol ar waith, sef enghreifftiau o weithredu’n ymwybodol o’r cyfyngiadau a oedd ar fenywod oherwydd eu rhyw a theimlo cymhelliant i ymateb. Roedd y gweithredoedd hyn yn tynnu tuag at y don ffeminyddol gyntaf.

Y mae beirdd benywaidd yn brin yn nhraddodiad barddol Cymru yn y cyfnod cyn 1800, ond y mae cerddi gan ferched wedi goroesi sy’n cydnabod arwahanrwydd y profiad benywaidd, yn dathlu rhywioldeb merched, ac yn herio’r traddodiad barddol gwrywaidd. Un o’r cerddi amlycaf yn hyn o beth yw ‘[[Cywydd]] y Gont’ gan y bardd Gwerful Mechain (''fl''. 1462-1500). Yn y gerdd hon, gwawdia ddull confensiynol y beirdd proffesiynol o ddisgrifio merch, sef disgrifio’r wyneb a’r corff yn systemataidd, gan anwybyddu rhannau rhywiol y ferch. Mae cerdd Gwerful Mechain yn tynnu sylw at y bwlch amlwg hwn yng nghonfensiwn barddonol y dynion, ac yn mynd ati i ddisgrifio’r organau rhywiol benywaidd yn fanwl ac yn ddyfeisgar, a thrwy hynny ddathlu’n hyderus rywioldeb benywaidd.

3. '''Tonnau ffeminyddiaeth: gwleidyddiaeth a llenyddiaeth'''

3.1 '''Y don ffeminyddol gyntaf'''
Gyda’r don ffeminyddol gyntaf gwelwyd syniadau yn cyniwair a oedd yn ymwneud yn bennaf â gwleidyddiaeth; mae'n ymestyn o gyfrol chwyldroadol Mary Wollstonecraft, ''A Vindication of the Rights of Woman'' (1792), a drafododd fenywod yng nghyd-destun ehangach hawliau dynol, hyd lwyddiant etholfraintwragedd, neu syffragetiaid, yr 20g i ennill y bleidlais i fenywod.

Yng Nghymru, yn 1866 arwyddwyd y ddeiseb gyntaf a ddanfonwyd i San Steffan yn hawlio’r bleidlais i fenywod gan chwech ar hugain o Gymraesau, a chynhaliwyd y cyfarfod cyhoeddus cyntaf yng Nghymru o blaid yr achos ym Merthyr yn 1870. Rhwng hynny a 1914, pan ddaeth ei weithgareddau i ben gyda dechrau’r Rhyfel Byd Cyntaf, bu’r mudiad o blaid yr etholfraint i ferched yn rym o bwys yng Nghymru, a dylanwadodd ar lenorion benywaidd yn y Gymraeg fel yn y Saesneg. Yn 1879 cychwynnodd Cranogwen (Sarah Jane Rees; 1839–1916) ar ei gwaith fel <nowiki>golygydd</nowiki> y cylchgrawn cyntaf yn y Gymraeg i’w olygu gan fenyw, sef ''Y Frythones''. Ei bwriad, meddai yn y rhifyn cyntaf, oedd annog ‘merched ein gwlad allan o’i hogofau i ddarllen, a meddwl, ac ysgrifennu’, a llwyddodd yn ei nod, gan greu ysgol o lenorion benywaidd. Un ohonynt oedd y bardd a’r traethodydd Ellen Hughes (1862–1927) a wnaeth llawer yn ystod y 1890au a’r 1900au i hybu achos yr etholfreintwragedd. ‘Os ydyw dynes yn fod rhesymol a moesol, a thonnau tragwyddoldeb yn curo yn ei natur, tybed ei bod islaw meddu’r cymhwyster i gael rhan yn neddfwriaeth ei gwlad?’, meddai mewn erthygl yn ''Y Gymraes'' yn 1910.

Erbyn hynny yr oedd cenhedlaeth o Gymraesau wedi bod yn weithgar yn hybu chwyldroad cymdeithasol y ‘Ddynes Newydd’, ym myd addysg yn enwedig. Dan eu dylanwad hwy agorodd Prifysgol Cymru ei drysau i ferched yn 1893, ac yn 1895 rhoddwyd rhyddfreiniad menywod yn uchel ar restr amcanion mudiad Cymru Fydd. Gweithiodd y nofelydd Gwyneth Vaughan (Annie Harriet Hughes; 1852–1910) yn egnïol yn yr ymgyrchoedd hynny, a chyflwynodd neges gref o blaid cydraddoldeb rhywiol yn ei [[nofel]] ''Plant y Gorthrwm'' (1908). Aeth 365 o etholfreintwragedd o Gymru i’r gwrthdystiad mawr yn Llundain yn 1908, gan orymdeithio dan faner ac arni’r geiriau ‘Ein Hachos yn Erbyn y Byd’. ‘Cri Cyfiawnder yw, ac ni faidd un wlad anwybyddu cri felly am byth’, meddai un o gymeriadau Moelona (Elizabeth Mary Jones; 1878–1953) am yr achos yn Dwy Ramant o'r De (1911), ond bu’n rhaid aros tan 1929 cyn i ferched gael y bleidlais ar yr un telerau â dynion.

3.2 '''Yr ail don ffeminyddol'''

Y mae’r ail don, a ddaeth i amlygrwydd yn niwedd y 1960au, yn ddyledus i drafodaethau’r athronwyr Ffrengig Simone de Beauvoir a Michel Foucault ar rywedd. Roedd cyfrol de Beauvoir, ''Le deuxième sexe'' (1949; ‘Yr ail ryw’), yn allweddol wrth feirniadu’r fframwaith cymdeithasol deuol a syniai’n gadarnhaol am ddynion fel y norm neu’r gwrthrych cynrychioliadol, ac a syniai’n negyddol am fenywod yn nhermau’r ‘Arall’ dieithr ac ymylol. Os yw’r don gyntaf yn ymwneud yn bennaf â gwleidyddiaeth, yna mae’r ail don yn ymwneud yn bennaf â sefyllfa economaidd menywod.

Cafwyd ymateb uniongyrchol yng Nghymru i’r cyd-destun rhyngwladol hwn ac yr oedd 1986 yn flwyddyn dyngedfennol o safbwynt ymateb Cymraeg a Chymreig. Yn 1986 sefydlwyd Honno: Gwasg Menywod Cymru a chyhoeddwyd rhifyn ffeminyddol arbennig ''Y Traethodydd''. Yr oedd gan y gwirfoddolwyr a sefydlodd Honno Gwasg Menywod Cymru ddau fwriad, sef creu cyfleoedd i fenywod yn y byd cyhoeddi Cymreig, a sicrhau bod gwaith awduresau Cymreig ddoe a heddiw yn cyrraedd cynulleidfa gyfoes ac eang. Agenda ffeminyddol ddigyfaddawd, felly, sydd gan y ddwy gyfres Clasuron Honno a Honno Classics:
Fel merched a Chymry teimlwn ei bod hi’n hynod o bwysig inni ailddarganfod llenyddiaeth y rhai a’n rhagflaenodd, er mwyn cofio, dathlu a mwynhau cyfraniad merched y gorffennol i’n llên ac i’n diwylliant yn gyffredinol. Trwy astudio’n hanes ni trwy eu gwaith, cawn gyfle hefyd i ddeall yn well y prosesau sydd wedi dylanwadu ar ein hanes, hanes sydd yn arwain at ein sefyllfa yn y gymdeithas sydd ohoni heddiw. (Kathryn Hughes a Ceridwen Lloyd-Morgan).

Cyhoeddwyd rhifyn Ffeminyddol arbennig ''Y Traethodydd'' ym mis Ionawr 1986 o dan olygyddiaeth Marged Haycock, Kathryn Hughes, Elin ap Hywel a Ceridwen Lloyd-Morgan. Y mae’n archwilio’r berthynas rhwng ''Merched a Llenyddiaeth'' ac fe’i cyhoeddwyd yn sgil cynhadledd a gynhaliwyd ym mis Mawrth 1985 dan nawdd yr Academi Gymreig er mwyn herio’r tawelwch beirniadol ynghylch cyfraniad menywod i lenyddiaeth Gymraeg ddoe a heddiw. Mae’r rhifyn ffeminyddol hwn yn gyhoeddiad allweddol ym maes Astudiaethau Cymraeg ac Astudiaethau Rhywedd Cymraeg, oherwydd fe osododd agenda ar gyfer y gwaith ymchwil a fyddai’n cael ei gynhyrchu yn ystod y blynyddoedd dilynol. Mae ''Y Traethodydd'' 1986 yn ymateb i agenda ysgolheictod Ffeminyddol Ffrengig ac Eingl-Americanaidd yr ail don i ddarganfod rhagflaenwyr benywaidd:

Ailddarganfod ac ailasesu gwaith y merched a fu’n llenydda yn y gorffennol yw un o brif amcanion astudiaethau llenyddol ffeminist. Fel yr awgrymir mewn ysgrifau eraill yn y rhifyn arbennig hwn o ''Y Traethodydd'', y mae i’r dasg hon fwy nag un pwrpas, ac un o’r gorchwylion cyntaf yw’r weithred syml o goffáu’r llenorion benywaidd hynny a anghofiwyd neu a anwybyddwyd gan gopïwyr, cyhoeddwyr a golygyddion gwrywaidd, neu gan y beirniaid hwythau, boed hynny’n fwriadol neu beidio. Os nad ymgymerwn ni â’r gwaith o gasglu ac astudio cynnyrch y merched hyn, mae yna berygl inni esgeulso ambell bencampwaith llenyddol sydd eto heb ei ddarganfod, tra bod cerddi gan feirdd eraill, gwrywaidd, sydd heb fod tamaid gwell – na chystal weithiau – yn cael eu derbyn i ganon swyddogol llenyddiaeth Gymraeg. (. . .) Oni ddarganfyddwn y merched o lenorion yn y Gymraeg fel y gwnaethpwyd yn barod yn yr iaith Saesneg, yn Ffrangeg ac mewn ieithoedd eraill, troi clust fyddar y byddwn ni i brofiadau hanner poblogaeth Cymru, a thrwy hynny anwybyddu hanes hanner ein cenedl. (…) Yn wahanol i’r sefyllfa yn Lloegr a’r Unol Daleithiau, cropian yng Nghymru y mae’r gwaith o ailddarganfod ac ailasesu gwaith llenorion benywaidd y gorffennol, y rheini a wthiwyd o’r neilltu ac a anghofiwyd gan y ‘Traddodiad Mawr’ swyddogol. Tybed a allwn ni ddarganfod ‘traddodiad’ neu ‘draddodiadau’ benywaidd?

Cafwyd ysgrifau ar amryw bynciau llosg ffeminyddol: merched a’r gyfundrefn addysg, gwragedd a grym yn 19g., traddodiad llenyddol unllygeidiog Cymru, beirniadaeth lenyddol Ffeminist, ynghyd â thrawsysgrifiadau o gyfweliadau â thair llenor benywaidd amlwg, sef Mari Elis, Meg Elis a Menna Elfyn.

Mae modd mesur traweffaith ''Y Traethodydd'' 1986 yn benodol ac yn gyffredinol ar feirniadaeth lenyddol Gymreig. Mae dylanwad y rhifyn yn sylweddol ar ymchwil i ganu gan ferched yng Nghymru cyn 1800 ac, ers cyhoeddi ''Y Traethodydd'' 1986, mae cyhoeddiadau niferus ar gael sy’n trafod y pwnc yn feirniadol, ac mae gwaith golygedig nifer o feirdd benywaidd wedi gweld golau ddydd mewn print: Gwenllian ferch Rhirid Flaidd, Gwerful Mechain, Alis ferch Gruffudd ab Ieuan, Catrin ferch Gruffudd ap Hywel, ac Angharad James. Mae dylanwad y rhifyn hefyd yn arwyddocaol ym maes cyhoeddiadau beirniadol ac astudiaethau theoretig sy’n ymdrin â Ffeminyddiaeth.

3.3 '''Y drydedd don ffeminyddol (o’r 1990au ymlaen)'''

Cafwyd adlach yn erbyn ffeminyddiaeth gan feirniaid llenyddol a chan gymdeithas yn gyffredinol yn y 1990au, ac mae gwleidyddiaeth yn dal i fod yn ddimensiwn pwysig yn y drydedd don. Gyda’r don hon, gwelir problemateiddio’r cysyniad o’r ferch a’r syniad o brofiad trosgynnol y ferch, a rhoddir sylw dyledus i brofiad y ferch lesbaidd, y ferch ddu, y ferch dosbarth gweithiol, ac ati. Yn ystod y don hon, gwelir twf Astudiaethau Menywod ac Astudiaethau Rhywedd, a hynny ar draul Astudiaethau Ffeminyddol efallai.

Degawd ar ôl cyhoeddi rhifyn ffeminyddol ''Y Traethodydd'', cafwyd rhifyn ffeminyddol arbennig o’r cylchgrawn theoretig ''Tu Chwith'' (1996) dan olygyddiaeth Jane Aaron, Francesca Rhydderch a Kate Crockett. Y mae’r rhifyn hwn, ‘O’r iard Gefn’ yn mynd i’r afael â’r adlach a fu i feirniadaeth ffeminyddol, ac yn benodol i sylawdau gan R.M. (Bobi) Jones. Ceir ynddo gyfraniadau theoretig gan Mererid Puw Davies a Francesca Rhydderch, cip yn ôl ar ''Y Traethodydd'' 1986 gan Kathryn Hughes a Ceridwen Lloyd-Morgan, ynghyd â gwaith creadigol ar ffurf barddoniaeth, rhyddiaith a ffotograffiaeth. Yna i nodi deng mlynedd ar hugain ers y rhifyn arloesol neulltiwyd rhifyn arall o ''Y Traethodydd'' i ffeminyddiaeth yn 2017, rhifyn sy’n seiliedig ar gynhadledd a gynhaliwyd i ddathlu cyhoeddiad 1986: ‘Y Gymraeg a’i Llên 1986-2016’, yn Ionawr 2016. Mae’n ymateb yn benodol iawn i’r erthyglau yn y rhifyn gwreiddiol, ac yn gobeithio ‘hybu trafodaeth a hefyd ysgogi ymchwil pellach i’r maes’.

'''Jane Aaron, Cathryn Charnell-White, Rhiannon Marks, Mair Rees, <nowiki>Siwan</nowiki> Rosser'''

==<nowiki>Llyfryddiaeth</nowiki>==

Aaron, J. (1994), ‘Finding a voice in two tongues’, yn ''Our Sisters’ Land: The changing identities of women in Wales'', gol. Jane Aaron, Teresa Rees, Sandra Betts a Moira Vincentelli (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 183-98.

Aaron, J., Crockett, K. a Rhydderch, F. (goln) (1996), ''Tu Chwith'' rhifyn arbennig ffeminyddol ‘O’r Iard Gefn’.

Aaron, J. (1998), ''Pur fel y Dur: Y Gymraes yn Llên Menywod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Aaron, J. (2017), ‘“O’r Iard Gefn”: Rhifyn arbennig ''Tu Chwith'' ar lên menywod (1996)’, ''Y Traethodydd'', 172, 11-21.

Charnell-White, C. (1996), ‘Marwnadau Pantycelyn a pharagonau o’r rhyw deg’, ''Tu Chwith'', 6, 131-41.

Charnell-White, C. (gol.) (2005), ''Beirdd Ceridwen: Blodeugerdd Barddas o ganu menywod hyd tua 1800'' (Abertawe: Cyhoeddiadau Barddas).

Charnell-White, C. (2017), ‘Problems of Authorship and Attribution: The Welsh-Language Women's Canon Before 1800’, ''Women's Writing: the Elizabethan to Victorian Period'', 24: 4, 398-417

Charnell-White, C. a Rosser, S. (2017), ''Y Traethodydd'', 172, rhifyn arbennig ‘Merched a Llenyddiaeth: 1986-2016’.

Elfyn, M., (1992), ‘Trwy lygaid ffeministaidd’, yn Rowlands, J. (gol), ''Sglefrio ar Eiriau'' (Llandysul, Gomer), 22-41.

Elfyn, M. (gol.) (2001) ''O'r Iawn Ryw: Blodeugerdd o farddoniaeth'' (<nowiki>[[Dinas]]</nowiki> Powys: Honno), rhagymadrodd hanesyddol gan Ceridwen Lloyd-Morgan.

''Efrydiau Athronyddol'', 55 (1992), rhifyn arbennig ‘Syniadau Ffeminyddol’.

Evans,W. G. (1990), ''Education and Female Emancipation: The Welsh Experience 1847-1914'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

George, D. (1985), ‘Kate Roberts: ffeminist?’, ''Y Traethodydd'', 140, 185-202.

George, D. (1991), ‘Llais benywaidd y <nowiki>[[nofel]]</nowiki> Gymraeg gyfoes’, ''Llên Cymru'', 16, 363-382

George, D. (1994), ‘The strains of transition: contemporary Welsh-language novelists’, yn ''Our Sisters’ Land: The changing identities of women in Wales'', gol. Jane Aaron, Teresa Rees, Sandra Betts a Moira Vincentelli (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 199-213.

Gramich, K. (1995), ‘Gorchfygwyr a chwiorydd’, yn ''DiFfinio Dwy Lenyddiaeth Cymru'', gol. M. Wynn Thomas (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 80-95.

Griffiths, B. (gol.) (2016), ''Mamwlad: Merched Dylanwadol Cymru'' (Llanwrst: Gwasg Carreg Gwalch).

Hughes, B. (1991), ‘Merched yn llenyddiaeth y pumdegau’, ''Taliesin'', 75, 101-9.

Hughes, K. a Lloyd-Morgan, C. (goln) (1998), ''Telyn Egryn'' (Y Lolfa: Talybont).

Haycock, M., Hughes, K., ap Hywel, E. a Lloyd-Morgan, C. (goln) (1986), ''Y Traethodydd'', 141, rhifyn arbennig ar ffeminyddiaeth

Jarvis, B. (1974), ‘<nowiki>Saunders Lewis</nowiki>, apostol patriarchiaeth’, yn ''Ysgrifau Beirniadol XIII'', gol. J.E. Caerwyn Williams (Dinbych, Gwasg Gee), 296-311.

Jarvis, B. (1999), ‘Kate Roberts a Byd y Ferch’, yn Jarvis, B., ''Llinynnau'' (Bodedern: Gwasg Taf), 179-93.

John, A (gol.) (1991), ''Our Mother’s Land: Chapters in Welsh Women’s History 1830-1939'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru, gol. newydd, 2011).

Lloyd-Morgan, C. (1991), ‘Oral composition and written transmission: Welsh women's poetry from the Middle Ages and beyond’, ''Trivium'', 26, 89-102.

Lloyd-Morgan, C. (1994), ‘Cranogwen a barddoniaeth merched yn y Gymraeg’, ''Barddas'', 211, 1-4

Lloyd-Morgan, C. (1996), ‘Ar glawr neu ar lafar: llenyddiaeth a llyfrau merched Cymru o'r bymthegfed ganrif i'r ddeunawfed’, ''Llên Cymru'', 19, 70-78.

Lloyd-Morgan, C. (2000), ‘What’s Welsh for Woman?’, ''Planet'', 200, 26-31.

Masson, U. (2010), ''‘For Women, for Wales and for Liberalism’: Women in Liberal Politics in Wales 1880-1914'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Rosser, S. (2005), ''Y Ferch ym Myd y Faled: Delweddau o'r ferch ym maledi'r ddeunawfed ganrif'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Rhydderch , F. (1997), ‘Cyrff yn cyffwrdd: darlleniadau erotig o Kate Roberts’, ''Taliesin'', 99, 86-97.

Rhydderch F. (2000), ‘“They do not breed de Beauvoirs here”: Kate Roberts's early political journalism’, ''Welsh writing in English'', 6, 21-44.

Showalter, E. (1977), ''A Literature of their Own: British Women Novelists from Brontë to Lessing'' (Princeton: Gwasg Prifysgol Princeton).

Showalter, E. ‘Feminist criticism in the wilderness’, yn ''Modern Criticism and Theory: A Reader'', gol. David Lodge (Llundain: Longman, 1988), 331-53.

Stephens, R. (gol.) (1975), ''Asen Adda: Ysgrifau am y ferch yn y byd sydd ohoni'' (Llandysul: Gomer).

Wallace, R. (2009), ''The Women’s Suffrage Movement in Wales 1866-1928'' (Cardiff: University of Wales Press).

Williams, S. (1984), ‘Y Frythones: Portread cyfnodolion merched y bedwaredd ganrif ar bymtheg o Gymraeg yr oes’, ''Llafur'', 4, 43-54.

Woolf, V. (1920), ''‘A Room of One’s Own’'', gol. Jenifer Smith (Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 1995).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

'Hen Wlad fy Nhadau’

2019-09-02T13:52:56Z

MariFflur: Wedi gwacáu'r dudalen yn llwyr

Blwch tywod

2019-09-02T13:50:08Z

MariFflur: Wedi gwacáu'r dudalen yn llwyr

Sleep Furiously

2019-09-02T13:49:40Z

MariFflur:

:''Gweler sylwebaeth arbenigol o ''Sleep Furiously'' gan Dyfrig Jones [[Sleep Furiously/Sylwebaeth arbenigol|fan hyn]].''

==Crynodeb==
Dogfen yw hon am gymuned wledig Trefeurig, nid nepell o Aberystwyth. Mae’n ddogfen artistig sy’n symud yn araf ar draws blwyddyn yng nghwmni’r trigolion, gan ddefnyddio John Jones, ceidwad y llyfrgell deithiol fel llinyn storiol, a chawn weld ei fan felen yn symud fel malwen osgeiddig ar draws ehangder y tirlun. Rhoddir sylw hefyd i Pip, mam y cyfarwyddwr, a setlodd gyda’i diweddar ŵr yn yr ardal wedi iddynt ffoi o’r Almaen adeg yr Ail Ryfel Byd. Daw teitl y ffilm o ddyfyniad gan Noam Chomsky, "colourless green ideas sleep furiously" i ddarlunio brawddeg sy’n gywir yn ramadegol, ond yn gwneud dim synnwyr. Gellid honni nad yw ffilm Koppel yn gwneud synnwyr ar un olwg, ond fel cyfanwaith mae’n llwyddo i gyfleu y gymuned. Ceir teimlad o "gofnodi cyn ei bod yn rhy hwyr" sy’n rhoi blas o dristwch i’r gwyliwr, ac atgyfnerthir hyn gan y gerddoriaeth a dyfyniad a welir ar y sgrîn tuag at ddiwedd y ffilm – "It is only when I sense the end of things that I find the courage to speak, the courage but not the words".

==Manylion Pellach==

'''Teitl Gwreiddiol:''' Sleep Furiously

'''Teitl Amgen:''' The Library Van (Teitl Gweithiol)

'''Blwyddyn:''' 2008

'''Hyd y Ffilm:''' 94 munud

'''Cyfarwyddwr:''' Gideon Koppel

'''Cynhyrchydd:''' Margaret Matheson / Gideon Koppel

'''Cwmnïau Cynhyrchu:''' ‘Asiantaeth Ffilm Cymru’ mewn cydweithrediad â ‘bard entertainments ltd’ a ‘van film ltd’

'''Genre:''' Dogfen

==Cast a Chriw==

===Cast Cefnogol===
* Cyfranwyr – Trigolion a ffrindiau cymuned Trefeurig

===Ffotograffieth===
* Gideon Koppel

===Cerddoriaeth===
*Aphex Twin

===Sain===
* Chris King, Richard Davey, Joakim Sundström

===Golygu===
*Mario Battistel

===Cydnabyddiaethau Eraill===
*Uwch-gynhyrchydd – Mike Figgis / Serge Lalou

==Manylion Technegol==
'''Fformat Saethu:''' Super 16mm/35mm

'''Lliw:''' Lliw

'''Cymhareb Agwedd:''' 1.85:1

'''Gwlad:''' Cymru / DU

'''Iaith Wreiddiol:''' Saesneg / Cymraeg

'''Lleoliadau Saethu:''' Trefeurig, Cymru.

'''Gwobrau:''' Gwobr Ffilm Gyntaf The Guardian 2010

'''Lleoliadau Arddangos:''' Gŵyl Ffilm Ryngwladol Caeredin 2008

==Manylion Atodol==
===Adolygiadau===
*Mark Ford, ''The Guardian'', 9 Mai 2009 ("Time just spins around")

*Jonathan Romney, ''The Independent on Sunday'', 31 Mai 2009

*Sukdhev Sandhu, ''The Telegraph'', 28 Mai 2009

*''Sight and Sound'', Mehefin 2009 (The Hills are Alive)
===Erthyglau===
*[http://www.bbc.co.uk/filmnetwork/features/sleep_furiously_interview Cyfweliad gyda Gideon Koppel ar wefan y BBC]

*[http://www.littlewhitelies.co.uk/interviews/gideon-koppel/ Cyfweliad gyda Gideon Koppel ar wefan Little White Lies]

==Fideo==

Mae Sleep Furiously ar gael i ddefnyddwyr cofrestredig yn Llyfrgell y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

<html><iframe height="270" width="500" src="https://llyfrgell.porth.ac.uk/Embed.aspx?id=2272&code=gD~BMtFSaVzvdqnS6zdQRGVrbxYLVkH8V" frameborder="0" allowfullscreen></iframe></html>

{{CC BY}}
[[Categori:Ffilm a Theledu Cymru]]

__NOAUTOLINKS__

Cyflwynydd newyddion

2019-05-02T15:40:59Z

MariFflur: Yn ailgyfeirio at Cyflwynydd

#ail-cyfeirio [[Cyflwynydd]]

Newyddiaduraeth heddwch

2019-05-02T11:16:10Z

MariFflur:

Saesneg : ''Peace journalism''

Math o [[newyddiaduraeth]] eiriolaeth sy’n annog y cyhoedd i fynegi barn er mwyn ystyried ymatebion di-drais i wrthdaro a rhyfel. Yn y 1960au hwyr, bathodd Johan Galtung y term peace journalism mewn ymateb i’r hyn a welodd fel sylw negyddol i ryfel (gweler hefyd Galtung 1998). Serch hynny, mae ymdrechion i annog diwedd trais a rhyfel gan fudiadau cymdeithasol a [[newyddiaduraeth]] yn dyddio’n ôl i ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn Unol Daleithiau America (UDA) a llefydd eraill, pan oedd cyfnodolion Cristnogol a oedd yn gysylltiedig â mudiadau heddwch (megis Calumet neu ''Advocate of Peace'') yn cefnogi heddwch fel rhan o’u gweledigaeth am gymdeithas well.

Yn fwy diweddar, mae [[newyddiaduraeth]] heddwch yn gysylltiedig â nifer o fudiadau heddwch rhyngwladol a oedd yn erbyn arfau niwclear ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Gan ganolbwyntio’n bennaf ar strwythur gwrthdaro, crëwyd newyddiaduraeth heddwch er mwyn cyferbynnu ag adroddiadau cyfoes o ryfel, sydd yn tueddu i hyrwyddo gwrthdaro ar draul deall y rhesymau pam fod trais yn bodoli neu ganlyniadau trais.

Mae newyddiaduraeth heddwch yn awgrymu osgoi llawer o’r dicotomïau sy’n nodweddu sylw’r cyfryngau mewn rhyfel (y defnydd o eiriau fel y ‘ni’ a ‘nhw’, ‘dioddefwyr’, ‘enillwyr’ a rhai sy’n ‘colli’) a chanolbwyntio yn hytrach ar broblemau a chanlyniadau sy’n gyffredin i bawb. Mae’n rhoi sylw i gamdrin hawliau dynol ar bob ochr, gan ddefnyddio geiriau mwy addas a llai o ansoddeiriau difrïol er mwyn disgrifio gweithredoedd rhyfel, ac er mwyn disgrifio effeithiau gweladwy ac anweledig polisïau sy’n gysylltiedig â’r rhyfel.

Wedi ei hysgogi gan ymchwilwyr academaidd, fel y cyn-newyddiadurwyr Jake Lynch ac Annabel McGoldrick (2005), mae newyddiaduraeth heddwch heddiw i’w gweld ar draws nifer o sefydliadau hyfforddi academaidd a chyfryngol, ac mae pob un ohonynt o blaid cyfeirio newyddiadurwyr i gyfeiriad newydd wrth feddwl am ryfel a gwrthdaro.

==Llyfryddiaeth==

Galtung J., a Fischer D. 2013. High Road, Low Road: Charting the Course for Peace Journalism. Yn Johan Galtung. SpringerBriefs on Pioneers in Science and Practice 5. Springer: Berlin, Heidelberg, tt. 95–102.

Lynch, J. a McGoldrick, A. 2005. Peace Journalism. Gloucestershire:
Hawthorne Press. 

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddiaduraeth lenyddol

2019-05-02T11:15:20Z

MariFflur:

Saesneg: ''Literary journalism''

Math o [[newyddiaduraeth]] sy’n defnyddio technegau sy’n gysylltiedig ag ysgrifennu llenyddol er mwyn cyfleu gwirionedd ehangach y byd. Fe’i gelwir hefyd yn ‘[[newyddiaduraeth]] newydd’, ‘ffuglen greadigol’ a’r ‘[[nofel]] ffeithiol’, ac yn aml mae’n gysylltiedig â newyddiaduraeth ‘''gonzo''’. Credir i newyddiaduraeth lenyddol ddod i’r amlwg yn Lloegr yn yr ail ganrif ar bymtheg, pan ddefnyddiodd Daniel Defoe (ac yna Jonathan Swift, Samuel Johnson a Charles Dickens) dechnegau llenyddol er mwyn creu storïau am broblemau a phryderon bywyd go-iawn.

Ymledodd newyddiaduraeth lenyddol i Unol Daleithiau America (UDA) yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan ddefnyddiodd awduron fel Samuel Clemens (sef enw cywir Mark Twain), Walt Whitman, Dorothy Day a Lincoln Steffens dechnegau llenyddol yn eu hadroddiadau newyddiadurol, gan gynnig yr hyn a alwodd Stephen Crane yn ‘''feel of the facts''’.

Yn ystod yr ugeinfed ganrif, aeth Truman Capote, Tom Wolfe a Norman Mailer gam ymhellach wrth geisio datblygu math gwahanol o adrodd storïau newyddiadurol a oedd yn rhoi sylw cyfartal i [[naratif]], [[arddull]] a sylwedd, neu weithiau’n blaenoriaethu [[naratif]] ac [[arddull]] dros sylwedd. Gan fynd yn groes i newyddiaduraeth gonfensiynol a’i safonau o wrthrychedd, cywirdeb a gwirio ffeithiau, defnyddiodd newyddiadurwyr llenyddol dechnegau fel creu cymeriadau cyfansawdd (h.y. cymeriadau wedi eu seilio ar sawl unigolyn neu sy’n gyfuniad o nodweddion sawl person), gosod yr olygfa, ynghyd â defnyddio [[eironi]] a sarhad er mwyn creu math gwahanol o ddeunydd (Sims 2007). Er enghraifft, wrth ymchwilio i achos llofruddiaethau [[teulu]] yn Kansas yn 1966, nid oedd yr awdur Truman Capote yn cymryd nodiadau pan oedd yn cyfweld â phobl fel y byddai [[newyddiadurwr]] yn ei wneud. Yn hytrach, wrth ysgrifennu’r llyfr ''In Cold Blood'' yn ddiweddarach, roedd yn dibynnu ar ei gof. Disgrifiodd y llyfr fel ‘''non-fiction novel''’.

Cyhoeddwyd sawl enghraifft o newyddiaduraeth lenyddol ar ffurf llyfr, ond wrth i bapurau newydd symud yn gynyddol tuag at wrthrychedd, cafodd yr erthyglau hyn eu gweld yn fwyfwy aml mewn cylchgronau. Fodd bynnag, mae’r cwestiwn o bwy all gael ei ddisgrifio fel
newyddiadurwr llenyddol yn parhau i gael ei drafod gan mai dim ond ymhél â newyddiaduraeth yn achlysurol y bu rhai awduron, megis George Orwell, er bod llawer o newyddiadurwyr, megis Daniel Defoe, yn defnyddio nodweddion llenyddol yn eu gwaith ysgrifenedig.
Bu eraill fel Albert Camus, John Steinbeck, Ernest Hemingway ac Emile Zola yn byw yn y ddau fyd. Ers y 1990au, mae tueddiadau cyfoes tuag at ddefnyddio naratif mewn [[newyddion]] a symud tuag at ‘ffuglen greadigol’ yn rhoi’r cyfle i arbrofi â ffurfiau newydd o ddweud storïau newyddiadurol sy’n debyg i newyddiaduraeth lenyddol y 1960au.

==Llyfryddiaeth==

Sims, N. 2007. ''True Stories: A Century of Literary Journalism.'' Evanston, Il: Northwestern University Press.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddiaduraeth radical

2019-05-02T11:15:06Z

MariFflur:

Saesneg: ''Radical journalism''

[[Newyddiaduraeth]] sydd wedi ymrwymo i herio’r sefyllfa bresennol drwy ddod â newid cymdeithasol, a thrwy hynny ailddosbarthu pŵer er lles y rhai hynny sy’n cael eu hecsbloetio neu eu gormesu gan gyfalafiaeth. Mae rôl y [[newyddiadurwr]] yn golygu mwy na adrodd ar y byd o’n cwmpas; mae [[newyddiaduraeth]] radical, yn ôl ei chefnogwyr, yn cyfrannu at newid y byd mewn modd gwleidyddol blaengar.

Datblygodd [[newyddiaduraeth]] radical er mwyn gwrthsefyll gwrthrychedd cynyddol yn negawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a gwelwyd y [[newyddiaduraeth]] radical newydd hon mewn cyhoeddiadau fel y ''Penny Press'' yn Unol Daleithiau America a’r Wasg Dosbarth Gweithiol Saesneg ''(Pauper Press'') ym Mhrydain.

Cafodd y ddwy wasg honno eu lansio er mwyn sicrhau darllenwyr màs a oedd yn ymddiddori yn y mathau o [[newyddion]] yr oedd y papurau newydd traddodiadol, ‘uchel ael’, wedi’u hesgeuluso i raddau helaeth. Roedd llywodraethau’r dydd yn ofni’r bygythiad i’r sefydliadau grymus breintiedig o du’r elfennau mwy radical o fewn [[newyddiaduraeth]] boblogaidd. Ar yr un pryd, roedd perchenogion y wasg ‘barchus’ am leihau’r gystadleuaeth ar gyfer darllenwyr. Felly, roedd y ddau grŵp yn gweld manteision pwysig i’w hennill trwy gyfyngu perchnogaeth papurau newydd i aelodau o’r dosbarth a oedd yn berchen eiddo.

Roedd dau ffactor yn arwyddocaol yma: yn gyntaf, roedd hysbysebwyr fel arfer yn awyddus i osgoi unrhyw gysylltiad â chyhoeddiadau dadleuol. Yn ail, roeddent yn fodlon gosod eu hysbysebion gyda’r teitlau hynny yn unig a oedd yn denu cynulleidfa yr oedd ganddynt y modd ariannol i brynu eu cynhyrchion. O’r herwydd, roedd y difreintiedig, gan eu bod wedi’u heithrio, yn tueddu i gefnogi’r wasg radical. Ychydig o deitlau radical oedd yn meddu ar gynnwys [[golygyddol]] cystal â’u cystadleuwyr ‘parchus’. Nid oeddent chwaith yn gallu fforddio buddsoddi’r cyfalaf sydd ei angen er mwyn prynu’r gweisg diweddaraf a defnyddio inc gwell i hwyluso’r gwaith o brintio’r papur a’i wneud yn atyniadol.

O ganlyniad, yn hytrach na dechrau cyfnod newydd o ryddid y wasg, yn y cyfnod hwn gwelwyd system llawer mwy effeithiol o [[sensoriaeth]]. Dadleuodd Curran a Seaton (2003: 9) bod y farchnad wedi llwyddo i orfodi’r wasg i ddilyn y drefn lle’r oedd gorthrwm cyfreithiol wedi methu.

Heddiw, mae’r traddodiad o fynegi anghydfod trwy [[newyddiaduraeth]] radical yn parhau mewn ystod eang o wasanaethau [[newyddion]] anfasnachol, gan gynnwys papurau newydd (megis papurau Sosialaidd wythnosol) a chylchgronau (sy’n dibynnu ar ddaliadau neu danysgrifiadau fel arfer), yn ogystal â thrwy gyfrwng teledu mynediad cymunedol a darpariaeth radio cyhoeddus. Mae [[newyddiaduraeth]] radical yn ffynnu fwyaf, fodd bynnag, ar y rhyngrwyd, e.e gwefannau fel ''IndyMedia'', blogiau personol a gwefannau eraill.

==Llyfryddiaeth==

Curran, J. a Seaton, J. 2003. ''Power Without Responsibility: The Press and Broadcasting in Britain''. 6 arg. London: Routledge

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddiaduraeth rhyfel

2019-05-02T11:14:47Z

MariFflur:

Saesneg: ''War journalism''

[[Newyddiaduraeth]] sy’n gysylltiedig â rhyfel ac ymladd. Mae [[newyddiaduraeth]] rhyfel wedi bod yn gysylltiedig ag imperialaeth ers amser maith, a datblygodd y [[gohebydd]] rhyfel yn arbenigwr am fod papurau newydd Prydain yn dymuno cynnwys adroddiadau o faes y gad yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Yn ystod rhyfeloedd mawr y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac wedi hynny, roedd galw am [[newyddion]] amdanynt, felly daeth y math hwn o [[newyddiaduraeth]] yn ganolog mewn papurau newydd. Darparwyd yr adroddiadau cynnar gan filwyr neu deithwyr, ond roedd oedi sylweddol wrth iddyn nhw gael eu trosglwyddo’n ôl i’r stafell [[newyddion]] ar geffyl neu long, ac roedden nhw’n aml yn anghywir, yn rhy ragfarnllyd ac yn gamarweiniol. Roedd yr angen am [[newyddiaduraeth]] fwy gwrthrychol yn dwysáu ac unwaith y’i gwnaed yn bosibl gan y telegraff i adrodd o faes y brwydro pell ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, daeth yn bosibl i gynnal y math hwn o newyddiaduraeth.

Mae’r ddadl dros bwy oedd y [[gohebydd]] rhyfel cyntaf yn mynd yn ei flaen. Ymhlith y rhai cyntaf oedd yr arlunydd o Iseldirwr, Willem van de Velde, a gofnodai wrthdaro morwrol yn y 1650au, Henry Crabb Robinson yn ysgrifennu am Ryfel Iberia yn 1808, gohebwyr Rhyfel Mecsico y 1840au, a William Howard Russell yn gohebu o Ryfel y Crimea (1853–6) ar gyfer ''The Times''. Er bod eu hadroddiadau yn aml yn bleidiol, er hynny, ystyriwyd y cyfnod rhwng y ddau ryfel byd yn ‘oes euraidd’ newyddiaduraeth rhyfel (Knightley 1975). Yn sgil dyfodiad radio yn y 1920au a’r 1930au, a’r modd o drosglwyddo lluniau o’r ymladd ar hyd weiren i gydfynd â’r geiriau, daeth gohebu rhyfel yn fwy cyffredin o lawer, yn enwedig yn ystod yr Ail Ryfel Byd a Rhyfel Corea. Cafodd dyfodiad y teledu effaith uniongyrchol ar newyddiadura yn ystod Rhyfel Fietnam a’r rhyfeloedd dilynol.

Mae’r rhan fwyaf o drafodaethau am ohebu rhyfel yn dangos rhagfarn orllewinol. Mae cwestiynau am [[sensoriaeth]] wedi codi, gyda llywodraethau yn ceisio rheoli llif gwybodaeth. Roedd gohebwyr y Rhyfel Byd Cyntaf, er enghraifft, yn cael eu sensro’n eang, tra oedd y rheini a oedd yn gohebu yn ystod yr Ail Ryfel Byd i wledydd democrataidd yn cael eu rheoli’n gymedrol, ond yn cael eu sensro’n llym os oeddent yn adrodd i wladwriaethau totalitaraidd.

Mae arferion eraill sy’n gysylltiedig â gohebu yn ystod y rhyfel yn cynnwys rhannu storïau ymhlith carfan o newyddiadurwyr (''press pools'') a [[gohebu mewnblanedig]] (''embedded reporting'') lle y mae [[newyddiadurwr]] yn byw gydag unedau milwrol.

Er y portreadwyd rôl y [[gohebydd]] rhyfel yn aml fel un rhamantus, mewn gwirionedd mae amrywiaeth o broblemau’n gysylltiedig â newyddiaduraeth rhyfel, megis cyfrifoldeb, gwirionedd a chydbwysedd, ymhlith eraill. Mae gohebu ar adeg o ryfel yn aml yn golygu gweithio o dan amodau cwbl wahanol i unrhyw beth sy’n gysylltiedig â gwaith [[newyddion]] arferol.

Mae’r ddelwedd o’r [[gohebydd]] rhyfel fel anturiaethwr sy’n cymryd risg, neu’n mentro fel ''daredevil'', heliwr neu dwyllwr, yn un sy’n cael ei chyfleu mewn nofelau, ffilmiau, dramâu, a chynrychioliadau ffuglennol eraill o newyddiaduraeth. Yn yr un modd, mae syniad yn bodoli bod [[newyddiadurwr]] rhyfel rywsut yn gwneud gwaith newyddiadurol ‘gwell’, a bod eu profiadau’n fwy dilys, atyniadol, ac yn fwy nodedig na newyddiadurwyr eraill. Ac eto, oherwydd eu hymrwymiad i rywfaint o hunaniaeth genedlaethol, a hyd yn oed gwladgarwch, gall hynny arwain at ambell newyddiadurwr yn newid y ffordd y mae’n mynd ati i newyddiadura. Gall bod yn bleidiol i un ochr olygu bod newyddiadurwr yn dewis geiriau amhriodol, yn anwybyddu persbectif ehangach, yn peidio â dewis delweddau priodol a phenodol, neu hyd yn oed yn golygu bod newyddiadurwr yn gwisgo bathodynnau pleidiol.

O dan amodau heddychlon, gan amlaf pan welir bod y newyddiadurwr yn ‘rhy agos’ at [[stori]] (h.y. bod y stori’n effeithio arno, ei deulu, ei ffrindiau neu ei gymdogaeth), mae’r [[golygydd]] yn ei dynnu oddi ar y [[stori]]. Nid yw’n cael ei ystyried yn gweithredu’n wrthrychol.
Ond mewn rhyfel, os bydd newyddiadurwyr yn dangos ei hun fel rhywun gwladgarol, anaml iawn y cânt eu tynnu oddi ar y [[stori]]. Yn hytrach, y disgwyl ymhlith rhai yw y byddant yn newid y ffordd y maen nhw’n gweithredu fel newyddiadurwyr gwrthrychol arferol, a chymryd safbwynt mwy gwladgarol.

Mae gohebydd rhyfel yn wynebu cyfrifoldeb ychwanegol wrth weithio dros adeg o drawma. Mae’n cyflawni sawl rôl (esbonio, [[cyfieithu]] a gwneud synnwyr o’r hyn sy’n digwydd) ar gyfer ei gynulleidfa. O ystyried hyn, nid oedd yn syndod bod cymaint o’r sylw a roddwyd i ymosodiadau 9/11, er enghraifft, yn canolbwyntio ar gwestiwn allweddol trawma a’i ganlyniadau (gweler Zelizer ac Allan 2002).

Yn dilyn ymosodiadau 9/11, roedd y wasg boblogaidd, ynghyd â chyhoeddiadau ar gyfer newyddiadurwyr, yn cynnwys storïau a oedd yn rhoi sylw i symptomau straen, gyda gohebwyr a oedd yn ei chanol hi yn profi’r straen waethaf. Codwyd cwestiynau nid yn unig ynghylch y ffordd yr oedd trawma yn effeithio ar waith a swyddogaethau newyddiadurol, ond hefyd ar a oedd newyddiadurwyr eu hunain yn gallu cyflawni’r hyn a ddisgwylid ganddynt yn ystod cyfnod o drychineb neu argyfwng.

Yn y bôn, mae gohebu rhyfel yn mynnu bod syniadau o’r hyn sy’n cael ei ystyried yn ymarfer newyddiadurol da yn cael eu haildrefnu ar sail meini prawf gwahanol nag a fyddai fel arfer yn ymddangos yn briodol; meini prawf sy’n dod i’r wyneb mewn ffordd drawiadol o dan amgylchiadau heriol (gweler Allan a Zelizer 2004, Matheson ac Allan 2009).

Disgwylir i newyddiadurwyr weithredu mewn sawl ffordd yn ystod rhyfel: bod yn ddigon agos i’r digwyddiad er mwyn ymateb i’r hyn sy’n digwydd, ond yn ddigon pell er mwyn aros yn ddiogel; bod yn ddigon awdurdodol er mwyn darparu gwybodaeth ddibynadwy ac i wirio honiadau cymhleth sy’n datblygu; parhau i amddiffyn hawliau dynol sy’n cael eu tanseilio mewn rhyfel ond gan fod yn ddigon diduedd er mwyn gweld strategaethau’r sawl sy’n ymladd ar bob ochr bob amser. Mae’r rhain felly yn rhoi awdurdod penodol i’r gohebydd rhyfel fel llygad dyst.

Mae’r weithred hon o dystio, o weld calon y [[stori]] drostynt eu hunain, yn codi problem ehangach i’r newyddiadurwyr, sef penderfynu beth sy’n cyfrif fel gwirionedd ar faes y gad. Mae bod yno’n awgrymu y bydd y trais, y difrod, y dioddefaint a’r marwolaethau sy’n anochel mewn rhyfel yn cael eu cyfleu’n wahanol rywsut. Ac eto, mae cyfyngiadau gwleidyddol, milwrol, economaidd a thechnolegol, ymhlith cyfyngiadau eraill, yn effeithio ar brofiad y gohebydd yno.
Mae tystiolaeth anecdotaidd o sawl rhyfel yn cefnogi hyn, e.e. pan fo gohebwyr yn methu cael caniatâd i fynd i faes y gad gan y fyddin, neu pan fo camerâu yn torri a ddim yn gweithio, neu pan fo unigolion yn gwrthod siarad. Ar ben hynny, gall synnwyr y newyddiadurwr o ddinasyddiaeth, a hyd yn oed ei wladgarwch, gael ei gwestiynu. Yn rhy aml, mae newyddiadurwyr yn cyfarfod â phobl sydd am wybod: ‘ydych chi gyda ni, neu a ydych yn ein herbyn ni?’ Ar y pwynt hwn, mae newyddiadurwyr unigol yn penderfynu drostynt eu hunain beth yw eu rôl, gan wybod y gallai eu penderfyniad ''ad hoc'' gael goblygiadau dwys ar sut y mae eu cynulleidfaoedd yn dod i ddeall natur y rhyfel a’r canlyniadau i’r dioddefwyr.

==Llyfryddiaeth==

Allan, S. a Zelizer, B. (goln) 2004. ''Reporting War: Journalism in Wartime''. Llundain: Routledge.

Knightley, P. 1975. ''The First Casualty''. New York and London: Harcourt Brace Jovanovich.

Matheson, D. ac Allan, S. 2009. ''Digital War Reporting''. Cyfres Digital Media and Society. Cambridge: Polity Press.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddiaduraeth rhyfel

2019-05-02T11:14:30Z

MariFflur:

Saesneg: ''War journalism''

[[Newyddiaduraeth]] sy’n gysylltiedig â rhyfel ac ymladd. Mae [[newyddiaduraeth]] rhyfel wedi bod yn gysylltiedig ag imperialaeth ers amser maith, a datblygodd y [[gohebydd]] rhyfel yn arbenigwr am fod papurau newydd Prydain yn dymuno cynnwys adroddiadau o faes y gad yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Yn ystod rhyfeloedd mawr y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac wedi hynny, roedd galw am [[newyddion]] amdanynt, felly daeth y math hwn o [[newyddiaduraeth]] yn ganolog mewn papurau newydd. Darparwyd yr adroddiadau cynnar gan filwyr neu deithwyr, ond roedd oedi sylweddol wrth iddyn nhw gael eu trosglwyddo’n ôl i’r stafell [[newyddion]] ar geffyl neu long, ac roedden nhw’n aml yn anghywir, yn rhy ragfarnllyd ac yn gamarweiniol. Roedd yr angen am newyddiaduraeth fwy gwrthrychol yn dwysáu ac unwaith y’i gwnaed yn bosibl gan y telegraff i adrodd o faes y brwydro pell ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, daeth yn bosibl i gynnal y math hwn o newyddiaduraeth.

Mae’r ddadl dros bwy oedd y [[gohebydd]] rhyfel cyntaf yn mynd yn ei flaen. Ymhlith y rhai cyntaf oedd yr arlunydd o Iseldirwr, Willem van de Velde, a gofnodai wrthdaro morwrol yn y 1650au, Henry Crabb Robinson yn ysgrifennu am Ryfel Iberia yn 1808, gohebwyr Rhyfel Mecsico y 1840au, a William Howard Russell yn gohebu o Ryfel y Crimea (1853–6) ar gyfer ''The Times''. Er bod eu hadroddiadau yn aml yn bleidiol, er hynny, ystyriwyd y cyfnod rhwng y ddau ryfel byd yn ‘oes euraidd’ newyddiaduraeth rhyfel (Knightley 1975). Yn sgil dyfodiad radio yn y 1920au a’r 1930au, a’r modd o drosglwyddo lluniau o’r ymladd ar hyd weiren i gydfynd â’r geiriau, daeth gohebu rhyfel yn fwy cyffredin o lawer, yn enwedig yn ystod yr Ail Ryfel Byd a Rhyfel Corea. Cafodd dyfodiad y teledu effaith uniongyrchol ar newyddiadura yn ystod Rhyfel Fietnam a’r rhyfeloedd dilynol.

Mae’r rhan fwyaf o drafodaethau am ohebu rhyfel yn dangos rhagfarn orllewinol. Mae cwestiynau am [[sensoriaeth]] wedi codi, gyda llywodraethau yn ceisio rheoli llif gwybodaeth. Roedd gohebwyr y Rhyfel Byd Cyntaf, er enghraifft, yn cael eu sensro’n eang, tra oedd y rheini a oedd yn gohebu yn ystod yr Ail Ryfel Byd i wledydd democrataidd yn cael eu rheoli’n gymedrol, ond yn cael eu sensro’n llym os oeddent yn adrodd i wladwriaethau totalitaraidd.

Mae arferion eraill sy’n gysylltiedig â gohebu yn ystod y rhyfel yn cynnwys rhannu storïau ymhlith carfan o newyddiadurwyr (''press pools'') a [[gohebu mewnblanedig]] (''embedded reporting'') lle y mae [[newyddiadurwr]] yn byw gydag unedau milwrol.

Er y portreadwyd rôl y [[gohebydd]] rhyfel yn aml fel un rhamantus, mewn gwirionedd mae amrywiaeth o broblemau’n gysylltiedig â newyddiaduraeth rhyfel, megis cyfrifoldeb, gwirionedd a chydbwysedd, ymhlith eraill. Mae gohebu ar adeg o ryfel yn aml yn golygu gweithio o dan amodau cwbl wahanol i unrhyw beth sy’n gysylltiedig â gwaith [[newyddion]] arferol.

Mae’r ddelwedd o’r gohebydd rhyfel fel anturiaethwr sy’n cymryd risg, neu’n mentro fel ''daredevil'', heliwr neu dwyllwr, yn un sy’n cael ei chyfleu mewn nofelau, ffilmiau, dramâu, a chynrychioliadau ffuglennol eraill o newyddiaduraeth. Yn yr un modd, mae syniad yn bodoli bod newyddiadurwr rhyfel rywsut yn gwneud gwaith newyddiadurol ‘gwell’, a bod eu profiadau’n fwy dilys, atyniadol, ac yn fwy nodedig na newyddiadurwyr eraill. Ac eto, oherwydd eu hymrwymiad i rywfaint o hunaniaeth genedlaethol, a hyd yn oed gwladgarwch, gall hynny arwain at ambell newyddiadurwr yn newid y ffordd y mae’n mynd ati i newyddiadura. Gall bod yn bleidiol i un ochr olygu bod newyddiadurwr yn dewis geiriau amhriodol, yn anwybyddu persbectif ehangach, yn peidio â dewis delweddau priodol a phenodol, neu hyd yn oed yn golygu bod newyddiadurwr yn gwisgo bathodynnau pleidiol.

O dan amodau heddychlon, gan amlaf pan welir bod y newyddiadurwr yn ‘rhy agos’ at [[stori]] (h.y. bod y stori’n effeithio arno, ei deulu, ei ffrindiau neu ei gymdogaeth), mae’r [[golygydd]] yn ei dynnu oddi ar y [[stori]]. Nid yw’n cael ei ystyried yn gweithredu’n wrthrychol.
Ond mewn rhyfel, os bydd newyddiadurwyr yn dangos ei hun fel rhywun gwladgarol, anaml iawn y cânt eu tynnu oddi ar y [[stori]]. Yn hytrach, y disgwyl ymhlith rhai yw y byddant yn newid y ffordd y maen nhw’n gweithredu fel newyddiadurwyr gwrthrychol arferol, a chymryd safbwynt mwy gwladgarol.

Mae gohebydd rhyfel yn wynebu cyfrifoldeb ychwanegol wrth weithio dros adeg o drawma. Mae’n cyflawni sawl rôl (esbonio, [[cyfieithu]] a gwneud synnwyr o’r hyn sy’n digwydd) ar gyfer ei gynulleidfa. O ystyried hyn, nid oedd yn syndod bod cymaint o’r sylw a roddwyd i ymosodiadau 9/11, er enghraifft, yn canolbwyntio ar gwestiwn allweddol trawma a’i ganlyniadau (gweler Zelizer ac Allan 2002).

Yn dilyn ymosodiadau 9/11, roedd y wasg boblogaidd, ynghyd â chyhoeddiadau ar gyfer newyddiadurwyr, yn cynnwys storïau a oedd yn rhoi sylw i symptomau straen, gyda gohebwyr a oedd yn ei chanol hi yn profi’r straen waethaf. Codwyd cwestiynau nid yn unig ynghylch y ffordd yr oedd trawma yn effeithio ar waith a swyddogaethau newyddiadurol, ond hefyd ar a oedd newyddiadurwyr eu hunain yn gallu cyflawni’r hyn a ddisgwylid ganddynt yn ystod cyfnod o drychineb neu argyfwng.

Yn y bôn, mae gohebu rhyfel yn mynnu bod syniadau o’r hyn sy’n cael ei ystyried yn ymarfer newyddiadurol da yn cael eu haildrefnu ar sail meini prawf gwahanol nag a fyddai fel arfer yn ymddangos yn briodol; meini prawf sy’n dod i’r wyneb mewn ffordd drawiadol o dan amgylchiadau heriol (gweler Allan a Zelizer 2004, Matheson ac Allan 2009).

Disgwylir i newyddiadurwyr weithredu mewn sawl ffordd yn ystod rhyfel: bod yn ddigon agos i’r digwyddiad er mwyn ymateb i’r hyn sy’n digwydd, ond yn ddigon pell er mwyn aros yn ddiogel; bod yn ddigon awdurdodol er mwyn darparu gwybodaeth ddibynadwy ac i wirio honiadau cymhleth sy’n datblygu; parhau i amddiffyn hawliau dynol sy’n cael eu tanseilio mewn rhyfel ond gan fod yn ddigon diduedd er mwyn gweld strategaethau’r sawl sy’n ymladd ar bob ochr bob amser. Mae’r rhain felly yn rhoi awdurdod penodol i’r gohebydd rhyfel fel llygad dyst.

Mae’r weithred hon o dystio, o weld calon y stori drostynt eu hunain, yn codi problem ehangach i’r newyddiadurwyr, sef penderfynu beth sy’n cyfrif fel gwirionedd ar faes y gad. Mae bod yno’n awgrymu y bydd y trais, y difrod, y dioddefaint a’r marwolaethau sy’n anochel mewn rhyfel yn cael eu cyfleu’n wahanol rywsut. Ac eto, mae cyfyngiadau gwleidyddol, milwrol, economaidd a thechnolegol, ymhlith cyfyngiadau eraill, yn effeithio ar brofiad y gohebydd yno.
Mae tystiolaeth anecdotaidd o sawl rhyfel yn cefnogi hyn, e.e. pan fo gohebwyr yn methu cael caniatâd i fynd i faes y gad gan y fyddin, neu pan fo camerâu yn torri a ddim yn gweithio, neu pan fo unigolion yn gwrthod siarad. Ar ben hynny, gall synnwyr y newyddiadurwr o ddinasyddiaeth, a hyd yn oed ei wladgarwch, gael ei gwestiynu. Yn rhy aml, mae newyddiadurwyr yn cyfarfod â phobl sydd am wybod: ‘ydych chi gyda ni, neu a ydych yn ein herbyn ni?’ Ar y pwynt hwn, mae newyddiadurwyr unigol yn penderfynu drostynt eu hunain beth yw eu rôl, gan wybod y gallai eu penderfyniad ''ad hoc'' gael goblygiadau dwys ar sut y mae eu cynulleidfaoedd yn dod i ddeall natur y rhyfel a’r canlyniadau i’r dioddefwyr.

==Llyfryddiaeth==

Allan, S. a Zelizer, B. (goln) 2004. ''Reporting War: Journalism in Wartime''. Llundain: Routledge.

Knightley, P. 1975. ''The First Casualty''. New York and London: Harcourt Brace Jovanovich.

Matheson, D. ac Allan, S. 2009. ''Digital War Reporting''. Cyfres Digital Media and Society. Cambridge: Polity Press.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddiaduraeth ymchwiliol

2019-05-02T11:10:53Z

MariFflur:

Saesneg : ''Investigative journalism''

[[Newyddiaduraeth]] sy’n datgelu agweddau cudd neu aneglur ar ddigwyddiadau neu faterion cyhoeddus, megis ymddygiad anghyfreithlon, diffygion neu lygredd. Galwodd Ettema a Glasser (1998) ohebwyr ymchwiliol yn ‘''custodians of concience''’ oherwydd eu bod yn datgelu troseddau yn erbyn safonau gwerthfawr cyhoeddus. Mae [[newyddiaduraeth]] ymchwiliol wedi amrywio ers dyddiau cynharaf [[newyddiaduraeth]].

Roedd cyfnod o gynhyrfu’r dyfroedd yn y 1900au cynnar, ond ers y 1960au, cyrhaeddodd newyddiaduraeth ymchwiliol uchafbwynt oherwydd y diffyg ymddiriedaeth yn y Llywodraeth a’r cynnwrf cymdeithasol a oedd yn bodoli ar y pryd.

O gymharu â dulliau eraill o ohebu, yn ôl y [[gohebydd]] Martha Gellhorn, mae newyddiaduraeth ymchwiliol yn tueddu i weithio ‘o’r gwaelod i fyny’, sef dechrau gyda ffaith neu ddigwyddiad ac yna ymchwilio a thwrio ymhellach. Mae hyn yn golygu ymdrechion hirfaith gan newyddiadurwyr ymchwiliol, sy’n defnyddio cofnodion cyhoeddus, dogfennau cyfrinachol a chudd, a nifer fawr o gyfweliadau (yn aml yn y dirgel) er mwyn gwau eu storïau at ei gilydd.

Fel rheol, mae adroddiadau ymchwiliol yn cynnig ymdriniaeth fanylach a mwy cynhwysfawr na mathau eraill o storïau [[newyddion]]. Bu rhai sefydliadau [[newyddion]] yn gysylltiedig am flynyddoedd â chyflwyno adroddiadau ymchwiliol, er enghraifft ''60 Minutes'' CBS a chyfnodolion megis ''Mother Jones'' a ''The Nation'' yn Unol Daleithiau America (UDA), ac yn y Deyrnas Unedig (DU), papurau newydd fel ''The Sunday Times'' yn y 1960au neu raglen flaenllaw ''Panorama'' (BBC) a’r Byd ar Bedwar (S4C). Yn fwy diweddar, bu menter ddielw’r ''Bureau of Investigative Journalism'' yn ceisio dod o hyd i’r gwir.

Oherwydd ei bod wedi ei chysylltu’n rhannol â dyheadau pobl am allu newyddiaduraeth i ddatgelu camwedd swyddogol, mae newyddiaduraeth ymchwiliol wedi derbyn cefnogaeth rhai yn y byd masnachol ynghyd â chefnogaeth mudiadau dielw. Er enghraifft, yn UDA, bu sefydliad cenedlaethol yr ''Investigative Reporters and Editors'' (IRE) yn rhoi hyfforddiant i newyddiadurwyr mewn dulliau ymchwilio ar gyfer gohebu ymchwiliol ers 1975, a chafodd y ''Fund for Investigative Journalism'' (FIJ) ganmoliaeth ar ôl rhoi grant o $250 i alluogi Seymour Hersh i ddechrau ei ymchwiliad i laddfa My Lai yn Fietnam yn ystod y 1960au hwyr. Erbyn diwedd y 2000au, sefydlwyd nifer o fudiadau wedi eu modelu ar fudiad IRE yn Ewrop, America Ladin ac Asia, a sefydlwyd ''Global Investigative Journalism'', rhwydwaith rhyngwladol mewn 30 o wledydd yn 2003 er mwyn rhannu adnoddau.

Yn fwy diweddar, wrth i sawl [[papur newydd]] gau yn 2009, dechreuodd yr ''Huffington Post'' (y wefan [[newyddion]] a barn) ffurfio uned newyddiaduraeth ymchwiliol ei hun fel ffordd o gefnogi gohebwyr ymchwiliol di-waith.

Mae beirniaid newyddiaduraeth ymchwiliol yn credu y gall fod yn niweidiol gan ei bod yn tanseilio hyder y cyhoedd ac yn arwain at sinigiaeth, ac, os nad yw’n cael ei wneud yn dda, yn tynnu sylw’r cyhoedd at agweddau dibwys bywyd cyhoeddus.

==Llyfryddiaeth==

Ettema, J. a Glasser, T. 1998. ''Custodians of Conscience: Investigative Journalism and Public Virtue.'' New York: Columbia University Press.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddiaduraeth ymchwiliol

2019-05-02T11:10:41Z

MariFflur:

Saesneg : ''Investigative journalism''

[[Newyddiaduraeth]] sy’n datgelu agweddau cudd neu aneglur ar ddigwyddiadau neu faterion cyhoeddus, megis ymddygiad anghyfreithlon, diffygion neu lygredd. Galwodd Ettema a Glasser (1998) ohebwyr ymchwiliol yn ‘''custodians of concience''’ oherwydd eu bod yn datgelu troseddau yn erbyn safonau gwerthfawr cyhoeddus. Mae [[newyddiaduraeth]] ymchwiliol wedi amrywio ers dyddiau cynharaf newyddiaduraeth.

Roedd cyfnod o gynhyrfu’r dyfroedd yn y 1900au cynnar, ond ers y 1960au, cyrhaeddodd newyddiaduraeth ymchwiliol uchafbwynt oherwydd y diffyg ymddiriedaeth yn y Llywodraeth a’r cynnwrf cymdeithasol a oedd yn bodoli ar y pryd.

O gymharu â dulliau eraill o ohebu, yn ôl y [[gohebydd]] Martha Gellhorn, mae newyddiaduraeth ymchwiliol yn tueddu i weithio ‘o’r gwaelod i fyny’, sef dechrau gyda ffaith neu ddigwyddiad ac yna ymchwilio a thwrio ymhellach. Mae hyn yn golygu ymdrechion hirfaith gan newyddiadurwyr ymchwiliol, sy’n defnyddio cofnodion cyhoeddus, dogfennau cyfrinachol a chudd, a nifer fawr o gyfweliadau (yn aml yn y dirgel) er mwyn gwau eu storïau at ei gilydd.

Fel rheol, mae adroddiadau ymchwiliol yn cynnig ymdriniaeth fanylach a mwy cynhwysfawr na mathau eraill o storïau [[newyddion]]. Bu rhai sefydliadau [[newyddion]] yn gysylltiedig am flynyddoedd â chyflwyno adroddiadau ymchwiliol, er enghraifft ''60 Minutes'' CBS a chyfnodolion megis ''Mother Jones'' a ''The Nation'' yn Unol Daleithiau America (UDA), ac yn y Deyrnas Unedig (DU), papurau newydd fel ''The Sunday Times'' yn y 1960au neu raglen flaenllaw ''Panorama'' (BBC) a’r Byd ar Bedwar (S4C). Yn fwy diweddar, bu menter ddielw’r ''Bureau of Investigative Journalism'' yn ceisio dod o hyd i’r gwir.

Oherwydd ei bod wedi ei chysylltu’n rhannol â dyheadau pobl am allu newyddiaduraeth i ddatgelu camwedd swyddogol, mae newyddiaduraeth ymchwiliol wedi derbyn cefnogaeth rhai yn y byd masnachol ynghyd â chefnogaeth mudiadau dielw. Er enghraifft, yn UDA, bu sefydliad cenedlaethol yr ''Investigative Reporters and Editors'' (IRE) yn rhoi hyfforddiant i newyddiadurwyr mewn dulliau ymchwilio ar gyfer gohebu ymchwiliol ers 1975, a chafodd y ''Fund for Investigative Journalism'' (FIJ) ganmoliaeth ar ôl rhoi grant o $250 i alluogi Seymour Hersh i ddechrau ei ymchwiliad i laddfa My Lai yn Fietnam yn ystod y 1960au hwyr. Erbyn diwedd y 2000au, sefydlwyd nifer o fudiadau wedi eu modelu ar fudiad IRE yn Ewrop, America Ladin ac Asia, a sefydlwyd ''Global Investigative Journalism'', rhwydwaith rhyngwladol mewn 30 o wledydd yn 2003 er mwyn rhannu adnoddau.

Yn fwy diweddar, wrth i sawl [[papur newydd]] gau yn 2009, dechreuodd yr ''Huffington Post'' (y wefan newyddion a barn) ffurfio uned newyddiaduraeth ymchwiliol ei hun fel ffordd o gefnogi gohebwyr ymchwiliol di-waith.

Mae beirniaid newyddiaduraeth ymchwiliol yn credu y gall fod yn niweidiol gan ei bod yn tanseilio hyder y cyhoedd ac yn arwain at sinigiaeth, ac, os nad yw’n cael ei wneud yn dda, yn tynnu sylw’r cyhoedd at agweddau dibwys bywyd cyhoeddus.

==Llyfryddiaeth==

Ettema, J. a Glasser, T. 1998. ''Custodians of Conscience: Investigative Journalism and Public Virtue.'' New York: Columbia University Press.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddiadurwr

2019-05-02T11:10:14Z

MariFflur:

Saesneg: ''Journalist''

Enw cyffredinol ar gyfer pobl sy’n cymryd rhan mewn gweithgareddau sy’n gysylltiedig â chynhyrchu [[newyddion]]. Yn fras, mae’n cyfeirio at y rhai sy’n ‘ysgrifennu mewn cyfnodolyn’ neu gylchgrawn, ond mae’r term ‘newyddiadurwr’ bellach yn nodi’r rhai sy’n cadw cofnodion o ddigwyddiadau penodol yn systematig o fewn amserlen benodol ac yn gwneud y record honno’n gyhoeddus.

Gellir olrhain y term Saesneg ''journalist'' cyn belled â’r ''Journal des Sauvants'' yn Ffrainc yn ystod yr unfed ganrif ar bymtheg, a heddiw mae’r term yn cyfeirio at unigolion sy’n ymgymryd â nifer o weithgareddau cysylltiedig sef, yn ôl Adam (1993), ‘gohebu, beirniadu, ysgrifennu erthyglau [[golygyddol]] a chyflwyno barn ar bethau’.

Ond mae’r ddadl dros bwy sy’n newyddiadura ai peidio yn parhau. A yw merch yn ei harddegau sy’n ysgrifennu’n ddyddiol yn ei [[dyddiadur]] a rhannu’r cynnwys gyda’i ffrindiau yn newyddiadurwr? Gall fod, yn enwedig os mai [[blog]] yw ei [[dyddiadur]]. Gellid dweud yr un peth am yr awdur llawrydd sydd yn y carchar am ddirmyg llys am wrthod datgelu ei ffynonellau.

Mae amryw o sefydliadau – o ''IndyMedia'' i sefydliadau [[newyddion]] mawr, o’r llysoedd i’r Cenhedloedd Unedig – wedi ceisio cynnig diffiniad terfynol. Bydd penderfynu pwy sy’n newyddiadurwr yn fwyfwy anodd o hyn ymlaen wrth i swyddogaethau [[newyddiaduraeth]] ymledu ar draws llwyfannau amlgyfrwng.

==Llyfryddiaeth==

Adam, G. S. 1993. ''Notes Toward A Definition of Journalism: understanding an old craft as an art form''. St Petersburg, FL: Poynter Institute.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddion 24 awr

2019-05-02T11:09:20Z

MariFflur:

Saesneg: ''Rolling news''

[[Newyddion]] teledu sy’n darlledu ddydd a nos mewn cylch [[newyddion]] 24 awr. Mae gwasanaethau [[newyddion]] fel CNN, BBC News, Al-Jazeera, France 24 neu STAR News, yn cynnig gwasanaeth parhaus i’r gwylwyr am ddigwyddiadau newyddion wrth iddynt ddatblygu. Erbyn hyn, nid yw gwylwyr yn gorfod aros am fwletinau’r bore neu raglenni nosweithiol er mwyn cael y newyddion diweddaraf.

Mae beirniaid y fath ddarpariaeth yn credu bod y galw am ddioededd (immediacy) yn golygu bod gohebwyr tramor, yn arbennig, yn llai tueddol o gymryd rhan mewn adroddiadau ymchwiliol yn y maes. Yn hytrach, unwaith y daw [[newyddiadurwr]] o hyd i gefndir ‘dilys’ priodol i wneud adroddiad byw, mae’r [[gohebydd]] yn aml yn cael ei ddefnyddio i ddarllen [[copi]] newyddion a ysgrifennwyd ar ei gyfer gan gynhyrchwyr (gan ddefnyddio asiantaethau newyddion, swyddogion y wladwriaeth, ac ati) yn ôl yn y stiwdio.

Canfu astudiaeth Cushion et al. (2014) bod dulliau newyddiadurol penodol newyddion 24 awr (sef rhoi ymdeimlad o gyflymder i adroddiadau byw, diweddariadau cyson neu ymestyn gofod daearyddol ar leoliad) nawr yn ymddangos yn rheolaidd ar fwletinau teledu confensiynol i raddau gwahanol mewn gwledydd ar draws y byd. Mae’r awduron yn awgrymu bod mabwysiadu’r dulliau hyn, wrth osod adroddiadau bywiog yng nghanol rhaglenni newyddion cenedlaethol, yn darparu modd o gyfathrebu sy’n dehongli storïau yn ddyfnach na phecynnau newyddion a olygwyd ac a sgriptiwyd ymlaen llaw.

==Llyfryddiaeth==

Cushion, S., Aalberg, T. a Thomas, R. 2014. Towards a rolling news logic in fixed time bulletins? A comparative analysis of journalistic interventions in the US, UK and Norway. ''European Journal of Communication'' 29(1), tt. 100–109.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddion 24 awr

2019-05-02T11:09:09Z

MariFflur:

Saesneg: ''Rolling news''

[[Newyddion]] teledu sy’n darlledu ddydd a nos mewn cylch [[newyddion]] 24 awr. Mae gwasanaethau newyddion fel CNN, BBC News, Al-Jazeera, France 24 neu STAR News, yn cynnig gwasanaeth parhaus i’r gwylwyr am ddigwyddiadau newyddion wrth iddynt ddatblygu. Erbyn hyn, nid yw gwylwyr yn gorfod aros am fwletinau’r bore neu raglenni nosweithiol er mwyn cael y newyddion diweddaraf.

Mae beirniaid y fath ddarpariaeth yn credu bod y galw am ddioededd (immediacy) yn golygu bod gohebwyr tramor, yn arbennig, yn llai tueddol o gymryd rhan mewn adroddiadau ymchwiliol yn y maes. Yn hytrach, unwaith y daw [[newyddiadurwr]] o hyd i gefndir ‘dilys’ priodol i wneud adroddiad byw, mae’r [[gohebydd]] yn aml yn cael ei ddefnyddio i ddarllen [[copi]] newyddion a ysgrifennwyd ar ei gyfer gan gynhyrchwyr (gan ddefnyddio asiantaethau newyddion, swyddogion y wladwriaeth, ac ati) yn ôl yn y stiwdio.

Canfu astudiaeth Cushion et al. (2014) bod dulliau newyddiadurol penodol newyddion 24 awr (sef rhoi ymdeimlad o gyflymder i adroddiadau byw, diweddariadau cyson neu ymestyn gofod daearyddol ar leoliad) nawr yn ymddangos yn rheolaidd ar fwletinau teledu confensiynol i raddau gwahanol mewn gwledydd ar draws y byd. Mae’r awduron yn awgrymu bod mabwysiadu’r dulliau hyn, wrth osod adroddiadau bywiog yng nghanol rhaglenni newyddion cenedlaethol, yn darparu modd o gyfathrebu sy’n dehongli storïau yn ddyfnach na phecynnau newyddion a olygwyd ac a sgriptiwyd ymlaen llaw.

==Llyfryddiaeth==

Cushion, S., Aalberg, T. a Thomas, R. 2014. Towards a rolling news logic in fixed time bulletins? A comparative analysis of journalistic interventions in the US, UK and Norway. ''European Journal of Communication'' 29(1), tt. 100–109.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Blwch tywod

2019-02-26T10:12:03Z

MariFflur:

<math>\sum_{n=1}^\infty 1/n^2 = \pi^2/6</math>

<math>\sum_{i=1}^n { y_i^2 }</math>

Blwch tywod

2019-02-26T10:11:53Z

MariFflur:

<math>\sum_{n=1}^\infty 1/n^2 = \pi^2/6</math>
<math>\sum_{i=1}^n { y_i^2 }</math>

Blwch tywod

2019-02-26T10:11:27Z

MariFflur:

<math>\sum_{n=1}^\infty 1/n^2 = \pi^2/6</math>

Blwch tywod

2019-02-26T10:11:04Z

MariFflur:

:<math>\int_0^\pi \sin x\,dx.</math>

Blwch tywod

2019-02-26T10:10:24Z

MariFflur: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '{{math|{{abs|''z'' + 1}} ≤ 2}}'

{{math|{{abs|''z'' + 1}} ≤ 2}}

Categori:Newyddiaduraeth

2019-02-25T10:45:13Z

MariFflur:

Mae terminoleg y byd newyddiadurol yn cynyddu ac yn newid yn gyson wrth i’r maes ei hun esblygu

Mae’r '''Esboniadur Newyddiaduraeth''' yn dod â gwahanol ddiffiniadau a chysyniadau newyddion, newyddiaduraeth a’r cyfryngau yng Nghymru a thu hwnt ynghyd mewn adnodd hawdd i'w ddefnyddio.

Craidd cofnodion yr Esboniadur yw'r gyfrol ''Keywords in News and Journalism Studies'' gan yr Athro Stuart Allan a’r Athro Barbie Zelizer, wedi’u haddasu a’u diweddaru gan aelodau staff Ysgol Newyddiaduraeth, y Cyfryngau a Diwylliant Prifysgol Caerdydd, ynghyd â diffiniadau o dermau newydd i’r maes.

Diolch i Dr Tegau Andrews, terminolegydd y Gwasanaeth Termau Addysg Uwch am wirio’r termau ac am fathu geiriau newydd, ac i Dr Angharad Watkins am ei gwaith trylwyr wrth olygu’r cofnodion. Mae eu cyfraniad wedi bod yn amhrisiadwy wrth baratoi’r gwaith hwn.

==Llyfryddiaeth==
Allan, S., Zelizer, B., 2010, ''Keywords in News and Journalism Studies'', Maidenhead: McGraw Hill/Open University Press.

Categori:Newyddiaduraeth

2019-02-25T10:45:04Z

MariFflur:

Mae terminoleg y byd newyddiadurol yn cynyddu ac yn newid yn gyson wrth i’r maes ei hun esblygu

Mae’r '''Esboniadur Newyddiaduraeth''' yn dod â gwahanol ddiffiniadau a chysyniadau newyddion, newyddiaduraeth a’r cyfryngau yng Nghymru a thu hwnt ynghyd mewn adnodd hawdd i'w ddefnyddio.

Craidd cofnodion yr Esboniadur yw'r gyfrol ''Keywords in News and Journalism Studies'' gan yr Athro Stuart Allan a’r Athro Barbie Zelizer, wedi’u haddasu a’u diweddaru gan aelodau staff Ysgol Newyddiaduraeth, y Cyfryngau a Diwylliant Prifysgol Caerdydd, ynghyd â diffiniadau o dermau newydd i’r maes.

Diolch i Dr Tegau Andrews, terminolegydd y Gwasanaeth Termau Addysg Uwch am wirio’r termau ac am fathu geiriau newydd, ac i Dr Angharad Watkins am ei gwaith trylwyr wrth olygu’r cofnodion. Mae eu cyfraniad wedi bod yn amhrisiadwy wrth baratoi’r gwaith hwn.

∈ ∉ ∩ ∪ ⊂ ⊃ &sube; &supe;
¬ &and; &or; ∃ ∀
⇒ ⇔ → ↔ ↑ ↓
&alefsym; - – —

==Llyfryddiaeth==
Allan, S., Zelizer, B., 2010, ''Keywords in News and Journalism Studies'', Maidenhead: McGraw Hill/Open University Press.

Categori:Newyddiaduraeth

2019-02-25T10:43:32Z

MariFflur:

Mae terminoleg y byd newyddiadurol yn cynyddu ac yn newid yn gyson wrth i’r maes ei hun esblygu

Mae’r '''Esboniadur Newyddiaduraeth''' yn dod â gwahanol ddiffiniadau a chysyniadau newyddion, newyddiaduraeth a’r cyfryngau yng Nghymru a thu hwnt ynghyd mewn adnodd hawdd i'w ddefnyddio.

Craidd cofnodion yr Esboniadur yw'r gyfrol ''Keywords in News and Journalism Studies'' gan yr Athro Stuart Allan a’r Athro Barbie Zelizer, wedi’u haddasu a’u diweddaru gan aelodau staff Ysgol Newyddiaduraeth, y Cyfryngau a Diwylliant Prifysgol Caerdydd, ynghyd â diffiniadau o dermau newydd i’r maes.

Diolch i Dr Tegau Andrews, terminolegydd y Gwasanaeth Termau Addysg Uwch am wirio’r termau ac am fathu geiriau newydd, ac i Dr Angharad Watkins am ei gwaith trylwyr wrth olygu’r cofnodion. Mae eu cyfraniad wedi bod yn amhrisiadwy wrth baratoi’r gwaith hwn.

\sqrt[3]{\frac{x^3+y^3}{2}}

==Llyfryddiaeth==
Allan, S., Zelizer, B., 2010, ''Keywords in News and Journalism Studies'', Maidenhead: McGraw Hill/Open University Press.

Sensoriaeth

2019-02-19T12:49:59Z

MariFflur:

Saesneg: ''Censorship''

Atal mynegiant, syniadau neu wybodaeth sy’n cael eu hystyried yn beryglus, niweidiol, bygythiol, neu’n annymunol gan y rhai sydd mewn grym. Yn deillio o’r gair ''censere'' yn Lladin (‘i roi eich barn’) ac yn gysylltiedig yn wreiddiol â gweithredoedd person o fri yn yr oes Rufeinig, mae sensoriaeth gyfoes wedi cael ei hailddiffinio sawl gwaith, mewn perthynas â swyddogaeth, natur, cwmpas, ymddygiad ac effaith.

Mae sensoriaeth wedi newid gwedd yn ystod gwahanol gyfnodau amser. Mae’n amrywio o sensoriaeth dreiddiol, bendant a nodweddai reoli deunyddiau a argraffwyd yn Ewrop yn yr ail ganrif ar bymtheg, er enghraifft, i ddulliau o hunansensoriaeth (megis lle y mae proffesiynoldeb, neu hyd yn oed chwaeth yn y cwestiwn) a gymerir yn ganiataol heddiw mewn gwledydd democrataidd.

Daw sensoriaeth o wahanol gyfeiriadau; o gyfeiriad crefyddol, gwleidyddol, milwrol, corfforaethol neu foesol, neu unrhyw gyfuniad ohonynt. Mae hefyd yn cael dylanwad gwahanol pan fydd [[newyddiaduraeth]] yn gweithredu o dan wahanol fathau o gyfundrefnau gwleidyddol. Mae sensoriaeth yn briodwedd allweddol mewn cyfundrefnau awdurdodol sy’n credu ei bod yn un o’r offerynnau mwyaf pwerus i reoli’r wladwriaeth.

Mewn democratiaethau hefyd, fodd bynnag, mae sensoriaeth yn cynyddu mewn cyfnod o fygythiad cydnabyddedig. Er enghraifft, yn 1798 o dan y ''Aliens and Sedition Acts'' yn Unol Daleithiau’r America (UDA), cafodd pobl ddirwy neu eu danfon i garchar os cafwyd nhw’n euog o ysgrifennu, argraffu neu gyhoeddi deunyddiau gwrthffederal.

Heddiw, er bod y Diwygiad Cyntaf (''First Amendment'') yn diogelu rhyddid barn a rhyddid y wasg yn UDA, mae’r tueddiad tuag at hunanfeirniadaeth, achosion o [[enllib]], sensoriaeth mewn adeg o ryfel, [[cyfrinachedd]], pwysau llywodraethol neu bwysau corfforaethol, a hyd yn oed y defnydd o iaith, yn ei gwneud yn haws i sensro nag y gellid ei ddychmygu.

Nid yw’n syndod, dros gyfnod o amser, bod sensoriaeth wedi hyrwyddo amrywiol arferion creadigol o osgoi: cyhoeddwyd papurau newydd rhyngwladol yn yr unfed ganrif ar bymtheg yn yr Iseldiroedd er mwyn osgoi sensoriaeth ddomestig, tra yn ystod y cyfnod cyn i Louis-Philippe, dug Orléans, gael ei wneud yn frenin yn 1830, gwelwyd gwawdluniau (''caricatures'') ym mhapurau newydd a mannau cyhoeddus yn cynnig cyfle haws i bobl feirniadu’r frenhiniaeth Ffrengig na thrwy gyfrwng geiriau.

Mae’n anochel bod y gallu i sensro deunydd darlledu yn golygu defnyddio cryn dipyn o bŵer diwylliannol, ac mae hyn yn codi cwestiynau ynghylch pwy sy’n sensro beth, ar ba sail ac er mwyn beth (Calvert et al. 2008). O safbwynt sensoriaeth deledu, mae hyn yn fater allweddol oherwydd taw cyfrwng domestig yw teledu yn bennaf, a welir mewn man preifat yn y cartref. Mae gan y teledu apêl fawr; mae’n boblogaidd ac mae ar gael ar hyd a lled y wlad. Am y rhesymau hyn, yn aml, canfyddir bod teledu yn gyfrwng pwerus ac oherwydd ei bod yn hawdd i blant yn enwedig i ddod o hyd i’r cynnwys, mae rhai sydd yn pryderu, ac am gynyddu sensoriaeth, yn defnyddio hyn fel dadl allweddol dros reoleiddio’r allbwn.

Mae’r wladwriaeth yn rheoleiddio darlledu ar sawl lefel, e.e. trwy roi trwydded i gwmnïau i ddarlledu a dyrannu sianeli. I raddau helaeth, mae’r diwydiant darlledu yn UDA ac ym Mhrydain yn rheoleiddio eu hunain ac yn gweithredu ar sail codau ymarfer a chanllawiau a luniwyd gan amryw o gyrff y Llywodraeth. Mae sensoriaeth felly yn system lle y mae swyddogion a benodwyd gan y Llywodraeth yn cael yr hawl i amddiffyn lles y cyhoedd drwy ddylanwadu mewn ffurf gynnil ar gynnwys darlledu (Calvert et al. 2008).

==Llyfryddiaeth==

Calvert, B. et al. 2008. ''Television studies: The key concepts.'' London and New York: Routledge.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Rhyddid gwybodaeth

2019-02-19T12:49:45Z

MariFflur:

Saesneg: ''Freedom of information''

Hawl sylfaenol y dinesydd i ofyn am, a chael mynediad, at wybodaeth a gedwir gan sefydliadau cyhoeddus. Yn absenoldeb rheswm dilys i wrthod cais (mae rheidrwydd ar sefydliad cyhoeddus i sicrhau bod gwybodaeth ar gael), gall yr ymgeisydd ddisgwyl ei derbyn yn brydlon ac efallai y codir tâl rhesymol os yw casglu’r wybodaeth yn golygu oriau o waith i’r sefydliad.

Mae ymdrechion deddfwriaethol i sicrhau ‘rhyddid gwybodaeth’ yn amrywio’n sylweddol o un wlad i’r llall, os ydynt yn bodoli o gwbl. Mae’r Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth (2000) yn ddeddf gymharol ddiweddar yn y Deyrnas Unedig (DU), lle y mae dinasyddion – a newyddiadurwyr yn eu plith – yn Unol Daleithiau’r America wedi manteisio ar y ''Freedom of Information Act'' ers 1966.

Bwriad y ddeddf yn y DU yw cynyddu tryloywder. Dylai aelodau’r cyhoedd allu dod o hyd i wybodaeth sydd o fudd i’r cyhoedd ac sy’n ddiogel i’w datgelu’n rheolaidd.

Mae’r ddeddf yn berthnasol i awdurdodau cyhoeddus, ond nid yw’r BBC, ''Channel 4'' a S4C (sy’n ddarlledwyr gwasanaeth cyhoeddus) yn gorfod darparu gwybodaeth am weithgareddau newyddiadurol, llenyddol neu artistig.

Pan fydd rhywun yn gwneud cais am ei wybodaeth ei hun, mae hwn yn gais am fynediad o dan y Ddeddf Diogelu Data. Fodd bynnag, mae aelodau’r cyhoedd yn aml yn gwneud camsyniad trwy feddwl mai Deddf Rhyddid Gwybodaeth sy’n rhoi’r hawl iddynt gael eu gwybodaeth bersonol, felly mae angen i’r sefydliad cyhoeddus egluro hyn wrth ymateb i gais o’r fath.

Mae’r deddfau wedi gwneud nifer o storïau [[newyddion]] pwysig yn bosibl dros y degawdau diwethaf, storïau a fyddai wedi bod bron yn amhosibl ymchwilio iddynt heb y ddarpariaeth hon.

==Llyfryddiaeth==

Gwefan Swyddfa’r Comisiynydd Gwybodaeth. https://ico.org.uk/ [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Syrffed tosturi

2019-02-19T12:49:28Z

MariFflur:

Saesneg: ''Compassion fatigue''

Y pryder bod rhoi sylw helaeth yn y [[newyddion]] i bobl sy’n dioddef oherwydd rhyfel, argyfwng neu drychineb yn peri i’r cyhoedd syrffedu ar glywed a dysgu mwy amdanynt. Wedi ei ddatblygu fel cysyniad gan Moeller (1998), mae syrffed tosturi yn awgrymu bod cynulleidfaoedd darlledu yn cydymdeimlo llai a llai â’r rhai sy’n dioddef.

==Llyfryddiaeth==

Moeller, S. 1998. ''Compassion Fatigue: How the Media Sell Disease, Famine, War,
and Death.'' New York: Routledge

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Tuedd

2019-02-19T12:49:14Z

MariFflur:

Saesneg: ''Bias''

Cymryd safbwynt sy’n gogwyddo tuag at un ochr wrth ohebu ar ddigwyddiad neu fater [[newyddion]]. Mewn [[newyddiaduraeth]], er mwyn canfod tuedd mae’n rhaid awgrymu bod newyddiadurwyr yn methu â chyflwyno’r byd fel ag y mae, neu’n pwysleisio un safbwynt dros un arall. Wedi’i chysylltu ers tro â [[newyddiaduraeth]] bleidiol, [[newyddiaduraeth dinasyddion]], newyddiaduraeth eirioli a [[newyddiaduraeth amgen]], mae tuedd yn broblem yn y rhannau hynny o’r byd lle y mae modelau newyddiaduraeth niwtral a gwrthrychedd, didueddrwydd a chydbwysedd wedi esblygu gyda phroffesiynoldeb newyddiadurwyr.

Mae ysgolheictod wedi tanlinellu natur anochel tuedd gan arwain at gydnabyddiaeth bod gohebu heb duedd yn amhosibl. Serch hynny, mae’r syniad o duedd yn parhau i fod yn ‘gerdyn trwmp’ yn y sffêr cyhoeddus, lle mae dadleuon dros ac yn erbyn barn benodol yn ymddangos yn rheolaidd mewn sylw [[newyddion]].

Dywedir bod tuedd yn digwydd fwyaf aml wrth ddewis pynciau i’w cyflwyno ar y newyddion. Gellid dweud bod tuedd i’w gweld yn y dewis o eiriau, ffynonellau, dyfyniadau, penawdau, cyflwyniad ar dudalen neu linell a chapsiwn (''caption''), gan awgrymu bod tuedd yn gorwedd i ryw raddau ym mron pob agwedd ar ddewis newyddion a’i gyflwyno (Zelizer et al. 2002).

Mae tuedd yn deillio o sawl man. Gall fod yn bersonol, yn sefydliadol neu’n strwythurol, yn ymwybodol neu’n isymwybodol, yn swyddogol neu’n answyddogol, yn ffurfiol neu’n anffurfiol. Wrth wraidd pob un o’r nodweddion hyn rhagdybir, wrth gyflwyno digwyddiad newyddion neu fater mewn un ffordd, bod newyddiadurwyr yn defnyddio tuedd er mwyn tynnu sylw a chael ymateb y cyhoedd i’r [[stori]] newyddion. Am y rheswm hwnnw, ystyrir bod tuedd bleidiol – neu ragfarn sy’n dilyn rhyw fath o ideoleg, fel arfer ideoleg ryddfrydol neu geidwadol – yn fygythiad go-iawn i newyddiaduraeth o safon, oni bai bod adroddiadau yn dilyn trywydd pleidiol fel mater o drefn.

==Llyfryddiaeth==

Zelizer, B. Park, D. a Gudelunas, D. 2002. How bias shapes the news:
challenging the ''New York Times’'' status as a newspaper of record on the Middle East. ''Journalism: Theory, Practice, and Criticism'' 3(3), tt. 283–308.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Torfoli

2019-02-19T12:49:01Z

MariFflur:

Saesneg: ''Crowdsourcing''

Mentrau llawr gwlad neu fentrau sy’n cael eu harwain gan berson, lle y mae unigolion yn cael eu hannog i gasglu a rhannu gwybodaeth er mwyn cynhyrchu adroddiadau trylwyr a chynhwysfawr. Bu sefydliadau [[newyddion]] yn hir ddibynnol ar gymorth gan y cyhoedd i weithredu fel ffynonellau a rhannu’r baich o gasglu gwybodaeth, yn enwedig pan fo [[stori]] bwysig yn torri, neu i gofnodi record amgylcheddol cwmni penodol er enghraifft, neu gadw golwg ar ymgyrch etholiadol gwleidydd.

Jeff Howe oedd y cyntaf i ddefnyddio’r term ‘''crowdsourcing''’ mewn erthygl yng nghylchgrawn ''Wired'' (2006). Roedd ‘''crowdsourcing''’ yn cyfeirio at y mudiad meddalwedd cod agored (lle y mae gwirfoddolwyr yn cyfrannu cod rhaglenni i brosiect cydweithredol), ''Wikipedia'' (gwyddoniadur ar-lein sy’n cynnwys cofnodion a ysgrifennwyd gan ddefnyddwyr) a gwefannau megis ''eBay'' a ''MySpace''.

Mae rhai sefydliadau [[newyddion]] yn dibynnu ar ffynonellau torfol er mwyn prosesu setiau mawr o ddata, oherwydd pan ryddheir cofnodion swyddogol helaeth i’r cyhoedd, mae’r gwaith o archwilio’r rhain ar eu pennau eu hunain yn gallu bod yn heriol dros ben i newyddiadurwyr. Trwy gymorth defnyddwyr ei gwefan newyddion, gall miloedd o wirfoddolwyr ddarllen y set o ddata gan nodi manylion a allai o bosibl fod o ddiddordeb newyddiadurol i’r sefydliad.

==Llyfryddiaeth==

Howe, J. 2006. The rise of crowdsourcing, ''Wired.'' 14 Mehefin, tt. 1–4.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Sain naturiol

2019-02-19T12:48:29Z

MariFflur:

''Saesneg: Actuality''

Cofnodi sain (a lluniau) digwyddiad wrth iddynt ddatblygu yn y lleoliad. Mae’n cael ei gysylltu fwyaf aml gyda [[newyddiaduraeth]] radio pan ddefnyddir y term ‘natsot’ (''natural sound on tape'') i ddisgrifio clipiau awdio – er enghraifft sain band pres mewn gorymdaith, neu gynhadledd i’r wasg neu gyfweliad gyda ffans gêm bêl-droed. Caiff y rhain eu defnyddio mewn eitem [[newyddion]] er mwyn cyfleu’r syniad o [[realaeth]].

Yn yr un modd, mewn [[ffilm]] ddogfen, mae’r syniad o gyfleu’r gwirionedd yn ymwneud â defnyddio deunydd wedi’i recordio yn y fan a’r lle (''actuality footage'').

Mae enghreifftiau cynnar o newyddion radio yn defnyddio’r clipiau hyn, gan gynnwys adroddiadau Edward R. Murrow ''This is London'' i CBS ar adeg yr Ail Ryfel Byd. I’r gwrandäwr, roedd Murrow yn darparu ‘lluniau mewn sain’ o ansawdd anhygoel ar brydiau. Esgorodd yr arbrawf hwn ar adroddiadau [[llygad-dyst]] o faes y gad. Roedd hwn yn fath newydd o [[newyddiaduraeth]] rhyfel gydag apêl anhygoel i gynulleidfaoedd a oedd yn ysu am newyddion go-iawn.

Y Cymro, Wynford Vaughan-Thomas oedd [[gohebydd]] cyntaf y BBC i hedfan mewn awyren bomio Lancaster dros Berlin yn ystod y nos yn 1943. Disgrifiodd gyda manylder yr hyn a olygai’r cyfan gan roddi syniad clir i’r gwrandawyr o’r peryglon a wynebai awyrenwyr o Brydain (Rees 2011). Recordiwyd ei sylwebaeth ar beiriannau recordio cyntefig, mawr a thrwsgl ond roedd y rhain yn ddigon da i gofnodi nid yn unig llais Wynford ond sŵn y gynnau hefyd. Cafodd ei anrhydeddu gan Lywodraeth Ffrainc gyda’r ''Croix de Guerre'' yn 1945.

Fe wnaeth adroddiadau rhyfel y BBC, y ''War Report'', addo cyflwyno’r ‘darlun diweddaraf a chyflawn o’r rhyfel’ i’r gwrandäwr.

Dywedodd y BBC bod y rhaglen wedi mynd â’r meicroffon ‘''to places where things were happening, and let it listen – as one would one’s self like to listen – to the sounds of battle, to the voices of men just returned from the fighting line, to observers who spent that day touring the scene of action.''’ (Dyfynnwyd yn Briggs 1970: t. 662)

==Llyfryddiaeth==

Briggs, A. 1970. ''The War of Words, Volume III: The History of Broadcasting in the
United Kingdom.'' London: Oxford University Press.

Rees, D. B., 2011. Vaughan-Thomas, Lewis John Wynford (1908–1987), darlledwr, awdur a gŵr cyhoeddus. ''Y Bywgraffiadur Cymreig'' [Ar-lein]. Ar gael: http://yba.llgc.org.uk/cy/c8-VAUG-WYN-1908.html [Cyrchwyd: 12 Gorffennaf 2018]

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Cyfweliad

2019-02-19T12:48:14Z

MariFflur:

''Saesneg: Interview''

Sgwrs rhwng newyddiadurwr a ffynhonnell, lle mae’r newyddiadurwr yn cael gwybodaeth o’r ffynhonnell, fel arfer ar ffurf Cwestiwn ac Ateb (C ac A). Yn ffordd o gasglu gwybodaeth ac yn fath arbennig o gyflwyno’r [[newyddion]], mae cyfweliadau yn un o brif gonglfeini adrodd y newyddion dros y ganrif ddiwethaf ond cafodd amlygrwydd cyhoeddus yn bennaf gyda dyfodiad rhaglenni newyddion a [[materion cyfoes]] a oedd yn seiliedig ar gyfweliadau byw neu wedi eu recordio.

Mae newyddiadurwyr yn casglu llu o wybodaeth o gyfweliadau, gan gynnwys gwirio ffeithiau a manylion cymhleth, a sicrhau dyfyniadau.

Yn Unol Daleithiau’r America, gwnaethpwyd cyfweliadau ‘ar gofnod’ (''on the record'') gyntaf yn y 1830au ar gyfer Gwasg y Tlodion (''Penny Press''), ond nid oedden nhw’n cael eu cyhoeddi na’u dyfynnu air am air tan ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Cafodd cyfweliadau eu golygu ar y radio yn y 1920au, ac erbyn dechrau’r ugeinfed ganrif gwelwyd cynnydd yn eu defnydd ar draws Ewrop wrth i gyrff cysylltiadau cyhoeddus ddechrau ac wrth i newyddiadura dyfu’n fwy proffesiynol. Felly, gwelwyd gwerth mewn gwneud cyfweliadau.

Erbyn y 1970au cynnar, roedd cyfweliadau’n ymddangos ar y teledu, a thros amser maent wedi datblygu’n rhaglenni cyfweliad hanner awr neu awr o hyd, gyda ffigurau cyhoeddus yn cael eu holi drwy fformat C ac A, yn ogystal â’u pecynnu mewn rhaglenni cylchgrawn newyddion teledu.

Gall cyfweliadau heddiw ddigwydd wyneb yn wyneb, ar y ffôn neu ar y rhyngrwyd, gan gynnwys sgyrsiau digymell mewn cyfweliad gwbl anffurfiol neu gyfweliadau lle y mae rhestr o gwestiynau wedi eu paratoi rhag blaen a’u danfon at y cyfwelai i’w hateb yn ffurfiol.

Mae cyfweliadau’n amrywio o sgyrsiau hir a drefnir ymlaen llaw, i holi heb rybydd (''doorstepping''), lle y mae’r [[gohebydd]] yn aros am y ffynhonnell wrth fynedfa adeilad, er enghraifft.

Rhoddodd Clayman a Heritage (2002) sylw i gyfres o reolau wrth i gyfweliadau teledu ddatblygu: mae angen i’r rhai sy’n cael eu cyfweld fod yn barod i ymateb yn syml wrth rannu’r wybodaeth y maen nhw am rannu; rhaid iddynt beidio ag osgoi’r cwestiwn neu beidio â rhoi ateb a rhaid iddyn nhw droedio’n ofalus rhwng bod yn ddiffuant a hunanhyrwyddo. Mae’r rhai sy’n holi ar y llaw arall, yn dangos niwtraliaeth ynghyd â [[newyddiaduraeth]] wrthwynebol (''adversarial journalism''). Hynny yw, fel arfer maen nhw’n cynnal safbwynt niwtral tuag at y sawl y maen nhw’n cyfweld â hwy trwy gyfyngu eu hunain i ofyn cwestiynau yn unig, gan osgoi rhoi’r argraff eu bod yn cytuno neu’n anghytuno, ac i osgoi datgan honiadau pendant. Mae mynd ar drywydd [[newyddiaduraeth]] wrthwynebol yn fodd o ofyn mathau arbennig o gwestiynau, gan godi safbwyntiau amgen ac ymatebion heriol.

Mae twf yn y nifer o gyfweliadau teledu wedi arwain at newyddiadurwyr yn gofyn cwestiynau mwy ymosodol, lle maen nhw’n talu llai o wrogaeth i’r rhai sy’n cael eu cyfweld. Maen nhw hefyd yn arfer [[arddull]] holi mwy swta ac uniongyrchol. Mae’r ffactorau hyn a’r ffactorau cysylltiedig wedi gwneud y cyfweliad yn offeryn grymus er mwyn sicrhau atebolrwydd cyhoeddus.

==Llyfryddiaeth==

Clayman, S. a Heritage, J. 2002. ''The News Interview''. Cambridge: Cambridge University Press.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Cydgyfeiriant

2019-02-19T12:47:57Z

MariFflur:

''Saesneg: Convergence''

Defnyddir y term cydgyfeiriant i ddisgrifio’r ffordd y mae gwasanaethau digidol yn dwyn ynghyd dwy neu ragor o wahanol elfennau cyfryngol gwbl wahanol: yn economaidd (trwy gyfuno strwythurau corfforaethol neu gydweithio), yn dechnegol (trwy’r modd o gynhyrchu a dosbarthu cynnwys) ac yn esthetig (yn sgil ffyrdd newydd o greu cynnwys).

Er bod amrywiaeth eang o ddiffiniadau o ‘gydgyfeiriant’ (neu ‘gydgyfeirio digidol’), mae llawer o’r rhain yn amlygu’r ffyrdd y caiff gwybodaeth ddigidol ei rhannu ar draws gwahanol gyfryngau. Er enghraifft, pan fydd gwefan yn cyfuno deunydd sain, [[testun]] a fideo, neu pan fydd ffôn symudol yn caniatáu i’w ddefnyddiwr dynnu llun neu wylio darllediad [[newyddion]] fel ffrwd byw.

Mewn ambell i stafell newyddion, mae’r newyddion yn cael ei ail-becynnu fel ‘cynnyrch aml-lwyfan’ yng ngoleuni’r newidiadau hyn, gan wahodd syniadau newydd am sut y gellir cynhyrchu a chyflwyno newyddion er mwyn ymgysylltu â chynulleidfaoedd sy’n anodd eu cyrraedd, yn enwedig pobl ifanc nad ydynt yn tueddu i ddilyn yr ‘hen gyfryngau’.

Erbyn heddiw, disgwylir i newyddiadurwyr amryddawn ddefnyddio sawl sgil mewn ystafell newyddion amlgyfrwng. Hynny yw, yn ogystal ag ysgrifennu [[copi]], mae disgwyl i’r newyddiadurwr ail-becynnu ei storïau ar gyfer gwahanol gynulleidfaoedd gan ddefnyddio nifer o dechnegau ôl-gynhyrchu. Felly, mae cydgyfeiriant yn ymddangos fel proses ddeinamig, ryngweithiol. Mae arloesedd technolegol a’r ffaith bod costau technoleg yn disgyn wedi cyflymu’r broses hon. Er enghraifft, mae band eang yn caniatáu i ddefnyddiwr gael gafael ar ystod eang o wybodaeth yn weddol gyflym, tra bod ''Wi-Fi'' yn cynnig mynediad i’r rhyngrwyd mewn lleoedd nad oedd yn bosibl o’r blaen.

Mae effaith cydgyfeiriant i’w weld ar draws economi’r diwydiannau cyfryngau, yn y technolegau sy’n gyrru’r diwydiant ac ar sut y mae cynnwys yn cael ei gynhyrchu a’i ddefnyddio. Er bod rhai’n dal i wylio newyddion ar set deledu, neu’n chwarae cerddoriaeth ar beiriant CD mewn stafell arall, mae’n anodd anwybyddu’r tueddiad hwn o gydgyfeirio, neu hyd yn oed ddychmygu dyfodol lle nad yw’n sefyllfa hollol normal.

Caiff cydgyfeiriant effaith ar arferion gwaith y rhai sy’n gweithio yn niwydiant y cyfryngau. Er enghraifft, bydd newyddiadurwyr sy’n gweithio yn y cyfryngau darlledu neu argraffu yn gynyddol ymwybodol bod angen i’w storïau weithio ar draws ystod o lwyfannau amlgyfrwng, naill ai ar ffonau symudol, y We neu bodlediadau ar-alw efallai. Mae’r cyfleoedd ar gyfer lledaenu eu storïau yn niferus ac nid ydynt yn gyfyngedig i amser na lle. Canlyniad hyn yw bod newyddiadurwyr wedi gorfod dysgu sgiliau newydd ac mae hyfforddiant newyddiadurol nawr yn cynnwys gwersi ar ddefnyddio technegau amlgyfrwng.

Gallwn ddarllen [[stori]] gan bapur lleol ar-lein neu wrando ar adroddiad radio gan newyddiadurwr yn Boston o’n cartref ym Mhwllheli neu Sydney. Gallwn wneud hyn heb ymyrraeth y sawl sy’n creu amserlen sianeli neu gyfyngiadau print [[papur newydd]].

Erbyn hyn mae’r byd teledu wedi cydgyfeirio gyda’r gallu i ddarlledu drwy gebl neu yn ddigidol drwy’r rhyngrwyd. Gall y cyhoedd weld rhaglenni ar alw erbyn hyn, gan ddewis gwylio unrhyw raglen ar unrhyw adeg.

Yn fras, mae cydgyfeirio yn cael ei ddisgrifio weithiau fel ffurf o gyfuno cyfryngau, yn enwedig pan fo sefydliadau newyddion yn cystadlu mewn marchnadoedd gwahanol neu’n cael eu rheoli gan berchnogion sydd am fanteisio ar ‘synergeddau’ wrth fuddsoddi mewn cydgyfeiriant, megis rhwng allbwn newyddion a chynhyrchion adloniant. Clodforir cydgyfeiriant (gyda phwyslais ar gydweithio a chydweithrediad a roddir gan arloesedd technolegol) yn aml er mwyn cyfiawnhau ‘arbed costau’ ar gyfer cwmnïau sy’n ymwneud yn bennaf â phroffidioldeb llinell isaf.

==Llyfryddiaeth==

Casey, B. et al. 2008. ''Television studies: the key concepts.'' 2il arg. Oxford: Routledge.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Economi gwleidyddol

2019-02-19T12:47:42Z

MariFflur:

''Saesneg: Political economy''

Mae’r term ‘economi gwleidyddol’ yng nghyswllt astudiaethau’r cyfryngau yn cael ei ddefnyddio wrth ddadansoddi’r cysylltiad rhwng y ‘ffordd’ y mae cynnwys (megis rhaglen neu erthygl bapur newydd) yn cael ei greu a’r ‘math’ o gynnwys sydd yn deillio o hynny o ganlyniad. Mae’r economi gwleidyddol yn canolbwyntio ar y berthynas rhwng ‘nwyddau’ neu’r deunydd diwylliannol yn y cyswllt hwn, a’r amodau economaidd neu strwythurol sy’n eu creu.

Wrth edrych ar y ffordd y mae cynnwys yn cael ei gynhyrchu, ei ddosbarthu a’i ddefnyddio, mae economi gwleidyddol yn edrych ar sut mae system economaidd y wlad a gwleidyddiaeth yn dod ynghyd ac yn dylanwadu ar y cynnwys; ni ellir gwahanu’r ddau oherwydd mae’r naill yn dylanwadu ar y llall. Er enghraifft, dechreuodd teledu masnachol yn y Deyrnas Unedig yn 1955 ar ôl pasio Deddf Teledu 1954. Roedd y ddeddf yn caniatáu hysbysebion nid yn unig rhwng y rhaglenni ond yn ystod y rhaglenni hefyd. Mae cynhyrchwyr felly yn gorfod cymryd hyn i ystyriaeth wrth greu’r cynnwys, yn nhermau hyd bob rhan ac wrth amseru uchafbwyntiau mewn dramâu fel bod y gwyliwr yn parhau i wylio wedi’r egwyl.

Mae economi gwleidyddol yn cynnwys patrymau perchnogaeth cwmnïau cyfryngau, ffynonellau refeniw megis hysbysebu, newidiadau technolegol a gwahanol ffactorau economaidd, gwleidyddol neu sefydliadol sy’n dylanwadu ar y modd y mae cwmnïau’r cyfryngau yn gweithredu, ynghyd â’r cynnwys y maent yn ei ddarparu. Gall hefyd gwmpasu sut mae polisïau’r Llywodraeth a mudiadau eraill yn dylanwadu ac yn effeithio ar natur a chynnwys y cyfryngau (Hardy 2014).

Fel arfer, mae dadleuon ynghylch yr economi gwleidyddol yn canolbwyntio ar berchnogaeth, h.y. ar yr amrywiaeth o gwmnïau neu unigolion sy’n berchen ar y cyfryngau. Ym Mhrydain, tri chwmni yn unig sy’n rheoli 71% o gylchrediad papurau newydd cenedlaethol a phum cwmni yn berchen ar 81% o deitlau [[papur newydd]] lleol (Media Reform Coalition 2015). Mae hyn yn codi cwestiwn ynglŷn ag a yw hyn yn cyfrannu at ddemocratiaeth iach gan fod papurau newydd yn aml yn gosod yr agenda [[newyddion]]. Maent yn awgrymu i’w darllenwyr nid beth i feddwl ond am beth y dylent feddwl amdano.

Pan fo un cwmni yn berchen ar bapur newydd a chwmni teledu, mae cwestiynau ynglŷn â gwrthdaro buddiannau yn codi. Er enghraifft, mae Rupert Murdoch yn bennaeth ar gwmni News Corporation sy’n cyhoeddi’r [[papur newydd]] ''The Times''; mae hefyd yn berchen ar gwmni teledu lloeren ''Sky'', felly ni ellir disgwyl llawer o erthyglau yn y ''Times'' yn canmol cystadleuwyr ''Sky'', megis y BBC.

Mewn gwledydd lle y mae’r wladwriaeth yn rheoli’r cyfryngau, gellir disgwyl rhaglenni teledu a radio sy’n adlewyrchu barn y rhai sydd mewn grym. Ar y llaw arall, mae safbwynt cwmnïau’r cyfryngau preifat yn fwy tebygol o fod yn gydnaws â safbwynt busnesau, a allai gyd-fynd, neu beidio â chyd-fynd, â buddiannau arweinwyr gwleidyddol (Casey 2008).

Gellir symleiddio’r cysyniad o economi gwleidyddol wrth fynd ar drywydd y cyllid (follow the money) ac yn y byd darlledu gellir dweud, ‘a sawl a dalo i'r pibydd a ddewis y dôn’. Oherwydd bod refeniw’r mwyafrif o gwmnïau darlledu preifat yn dod o hysbysebion, mae’r rhaglenni yn dueddol o gael eu teilwra i anghenion a diddordebau hysbysebwyr. Mae hyn yn golygu bod y darlledwr yn cyflwyno i’r hysbysebwyr y math o gynulleidfa sy’n fwyaf tebygol o brynu’r cynhyrchion. Mae’r darlledwr yn canolbwyntio ar greu cynnwys sy’n boblogaidd ymhlith y gynulleidfa hon, sy’n golygu bod yr hysbysebion yn parhau i gael eu cyflwyno iddynt.

Mae gwleidyddiaeth yn dylanwadu ar y math o gynnwys sydd ar gael i ddefnyddwyr. Er enghraifft, chwaraeodd gwleidyddiaeth ran hollbwysig wrth ystyried y cynnydd yn nifer y rhaglenni Cymraeg. Sefydlwyd S4C gan Ddeddfau Darlledu 1980 a 1981 a dechreuwyd darlledu ar 1 Tachwedd 1982. Cyn hynny, roedd y BBC a chwmni annibynnol HTV yn darparu rhaglenni Cymraeg i wylwyr yn achlysurol ond yn anaml yn ystod yr oriau brig.

Yn sgil pasio Deddf Darlledu 1990, dadreoleiddiwyd y diwydiant darlledu ym Mhrydain er mwyn creu mwy o gystadleuaeth ymhlith y darlledwyr. Sefydlwyd Channel Five a nifer o orsafoedd radio masnachol, er enghraifft.

Erbyn heddiw, mae rhai o’r farn (Casey et al. 2008, t. 207) bod ymchwil i economi wleidyddol y cyfryngau yn ymwneud â phedair [[tuedd]] gyfoes sy’n gysylltiedig â’i gilydd: y crynhoad cynyddol o berchnogaeth yn y diwydiant cyfryngau; y symudiad cyffredinol tuag at ddadreoleiddio a masnacheiddio’r cyfryngau darlledu; globaleiddio’r broses o gynhyrchu; y cynnydd mewn gwahanol fathau o gyfryngau ar y we a thechnolegau digidol.

Er i’r datblygiadau technolegol hyn arwain at fwy o sianeli, mae beirniaid yn dweud nad yw’r datblygiadau hyn wedi golygu dewis eang o wahanol fathau o gynnwys. Er enghraifft, yn Unol Daleithiau’r America, mae nifer o sianeli cebl sy’n eiddo i nifer fach o gwmnïau enfawr yn cynnig rhaglenni busnes, ond nid oes llawer wedi eu cynhyrchu gan, neu ar gyfer undebau llafur (Casey 2008).

==Llyfryddiaeth==

Casey, B. et al. 2008. ''Television Studies: The Key Concepts.'' London and New York: Routledge.

Hardy, J. 2014. ''Critical Political Economy of the Media''. London and New York: Routledge.

Media Reform Coalition. 2015. Who owns the UK Media? [Ar-lein]. Ar gael: http://www.mediareform.org.uk/wp-content/uploads/2015/10/Who_owns_the_UK_media-report_plus_appendix1.pdf [Cyrchwyd: 19 Medi 2018].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Asiantaeth newyddion

2019-02-19T12:47:24Z

MariFflur:

Saesneg: ''News agency/agencies'' hefyd ''Wires''

Cwmni sy’n darparu gwybodaeth i danysgrifwyr, yn bennaf papurau newydd, cylchgronau, cwmnïau darlledu neu endid preifat neu chyhoeddus, i’w defnyddio fel [[newyddion]].

Yn gwasanaethu cleientiaid mewn ardal leol, rhanbarthol, cenedlaethol neu ryngwladol, mae asiantaethau newyddion – a elwir hefyd yn asiantaethau’r wasg, gwasanaethau newyddion, cymdeithasau’r wasg a gwasanaethau gwifren (''Wires'') – yn gwerthu newyddion a gwybodaeth arall ar sail barhaus a rheolaidd. Mae’r rhan fwyaf o asiantaethau newyddion yn dod i gytundeb cytundebol gyda’r cyfryngau newyddion, yn ogystal â chorfforaethau preifat a chyhoeddus, unigolion a sefydliadau, er mwyn darparu ffrwd wybodaeth o newyddion caled a newyddion meddal o leoliadau penodol. Mae asiantaethau newyddion nid yn unig yn casglu gwybodaeth drwy eu timau o newyddiadurwyr, maen nhw hefyd yn defnyddio pobl lawrydd a newyddiadurwyr ar gytundeb.

Roedd asiantaethau newyddion cynnar y 1800au yn defnyddio colomennod, ac yna’r telegraff, i drosglwyddo’r adroddiadau. Yr oedd hyn yn creu ffurf newydd o brosesu gwybodaeth a oedd yn cael ei rhannu er mwyn galluogi papurau newydd i dderbyn adroddiadau o ardal ddaearyddol ehangach na’r hyn y gallent ei chasglu ar eu liwt eu hunain.

Mae gwybodaeth heddiw yn cael ei drosglwyddo’n fyd-eang i’r sgrîn gyfrifiadur trwy loeren, cebl a’r rhyngrwyd. Roedd yr asiantaethau newyddion cynnar mwyaf yn cynnwys ''United Press International (UPI'') a’r ''Associated Press (AP)'' yn Unol Daleithiau'r America (UDA), ''Reuters'' o Brydain, a’r ''Agence France-Presse (AFP'') o Ffrainc. Roedd teimlad bod yr asiantaethau hyn wedi llwyddo i osod naws Orllewinol ar y broses o rannu gwybodaeth.

Wedi dweud hynny, cafodd yr asiantaethau eu trawsnewid yn gyson yn dilyn tensiynau cystadleuol cenedlaethol, rhanbarthol a byd-eang. Pen draw hyn yw i wahanol fathau o endidau ddod yn fwy perthnasol ar wahanol adegau (Boyd-Barrett a Rantanen 1999). Er enghraifft, sefydlwyd y ''Deutsche-Presse Agentur'' (dpa) yn yr Almaen ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac erbyn heddiw, hon yw’r asiantaeth newyddion y cyfeirir ati fwyaf aml mewn llawer o ranbarthau.

Yn y 1990au, gwnaeth ''Reuters'' [[addasu]] o fod yn asiantaeth newyddion fyd-eang i fod yn asiantaeth sy’n arbenigo mewn newyddion ariannol, ac o ganlyniad, crëwyd cystadleuaeth newydd yn erbyn asiantaethau newyddion ariannol eraill, fel ''Bloomberg News'' yn UDA. Ac yn olaf, mae pyrth cyd-gasglwyr newyddion (''news aggregators'') a pheiriannau chwilio (megis ''Google News'' a ''Yahoo! News'') wedi creu llwybrau amgen i rannu gwybodaeth sy’n osgoi’r asiantaethau newyddion yn gyfan gwbl.

Dechreuodd yr asiantaethau newyddion fel gwasanaethau [[testun]] yn unig, ond gwnaethant ehangu yn y 1930au hwyr i ddarparu lluniau hefyd – ‘''wirephoto''’, gan gynnig y cyfle am y tro cyntaf i drosglwyddo delweddau o ddigwyddiadau mewn mannau pell wrth iddyn nhw ddatblygu.

Cynorthwyodd y datblygiad hwn y broses o atgyfnerthu ffoto-[[newyddiaduraeth]] fel rhan o newyddion dyddiol, a daeth ffotograffiaeth yn arbennig o gyffredin yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan gychwynnodd asiantaethau fel Associated Press Photos" ac "Acme Pictures" ddarparu lluniau o frwydrau i bedwar ban byd. Dechreuodd ''Visnews'' a ''Worldwide Television News'' (WTN), y ddau bellach wedi cau, osod y ffordd i rannu gwybodaeth weledol. Heddiw, fe’u cyflenwir yn bennaf gan ''Reuters Television'' a’r ''Associated Press Television News'' (APTN). Maen nhw’n bodoli ochr yn ochr â chwmnïau newyddion teledu sy’n canolbwyntio’n fwy ar fanwerthu fel CNN, MSNBC, ITN a ''Sky Television''. Mae’r asiantaethau hynny sy’n gwasanaethu mwy nag un cyfrwng gwybodaeth yn dueddol o rannu’r cynhyrchiad ar draws adrannau, fel bod [[testun]], llun a fideo yn parhau i gael eu cynhyrchu ar wahân.

Er i lawer ddisgwyl i’r asiantaethau newydd fynd â’u pen iddynt gyda chynnydd y rhyngrwyd, maen nhw wedi cael ail wynt, gan ddangos gallu arbennig i [[addasu]] i gynghreiriau daearyddol a thechnegau technolegol pwysig. Heddiw, mae gan y rhan fwyaf o asiantaethau tua 200 o ganolfannau ar draws y byd, lle y caiff deunydd ei gasglu a’i anfon i’r brif swyddfa (fel arfer yn Llundain neu Efrog Newydd) ar gyfer prosesu a dosbarthu ledled y byd.

Mae rhai o’r farn bod y newyddion a gynhyrchir gan asiantaethau newyddion yn tueddu i fod yn ddiflas, heb fod yn fentrus, yn unffurf ac yn rhagweladwy. Ond yn ardaloedd mwyaf cythryblus y byd, neu pan fydd trychineb yn digwydd, mae’r asiantaethau newyddion yn parhau i fod ar flaen y gad wrth fynd i’r afael â storïau y mae’r cyfryngau newyddion eraill yn eu colli, a nhw sy’n parhau i fod gyntaf i dorri newyddion pwysig.

==Llyfryddiaeth==

Boyd-Barrett, O. a Rantanen, T. gol. 1999. ''The Globalization of News''. London: Sage.

Athrod

2019-02-19T12:46:59Z

MariFflur:

Saesneg: ''Slander''

Datganiad difenwol a gyflëir mewn ffordd nad yw’n barhaol, fel arfer ar lafar. Mewn achos o athrod, mae gofyn i’r hawlydd ddangos bod difrod arbennig wedi’i achosi i’w enw da sy’n tueddu i iselhau’r dioddefwr yng ngolwg pobl synhwyrol yn gyffredinol.

==Llyfryddiaeth==

Jones, D. Ll. et al. gol. 2008. ''Geiriadur Termau’r Gyfraith''. Bangor: Prifysgol Bangor.

Newyddiaduraeth gydweithredol

2019-02-19T12:45:55Z

MariFflur:

Saesneg: ''Collaborative journalism''

Sylw yn y wasg [[newyddion]] am fater neu ddigwyddiad gan newyddiadurwyr proffesiynol sydd hefyd yn gweithredu fel newyddiadurwyr sy’n ddinasyddion a newyddiadurwyr sy’n ddinasyddion amatur (‘''pro-am''’) er mwyn creu adroddiad sydd yn well na’r hyn y gellid ei gynhyrchu gan y naill grŵp neu’r llall ar eu pennau eu hunain.

Fel rheol, mae’r broses hon yn bosibl drwy rannu deunydd a gwybodaeth ar y rhyngrwyd (fel e-bost, blogiau neu negeseuon ar unwaith). Mae’n aml yn codi’n ddigymell gyda dim ond ychydig o gyfathrebu ffurfiol rhag blaen rhwng sefydliadau, mudiadau neu unigolion, neu efallai dim cyswllt o gwbl. Mae’r pwyslais ar gydweithio yn helpu i wahaniaethu’r dull hwn oddi wrth ffurfiau eraill o [[newyddiaduraeth]] gyfranogol.

Cafodd [[newyddiaduraeth]] gydweithredol sylw mawr yn y cyfryngau yn 2016. Ym mis Ebrill y flwyddyn honno, cyhoeddwyd consortiwm o sefydliadau newyddion y ‘papurau ''Panama''’ – gwybodaeth a ollyngwyd yn ddienw, a oedd yn datgelu am y tro cyntaf y raddfa a’r modd yr oedd cwmnïau ac unigolion â phroffil uchel yn osgoi talu treth.

Er bod y ffynhonnell yn anhysbys, daeth y wybodaeth o gwmni cyfreithiol alltraeth ''Mossack Fonseca'' i sylw’r [[papur newydd]] Almaeneg ''Süddeutsche Zeitung.'' Roedd palu drwy’r mwy na 2.6TB o ddata yn weithred logistaidd enfawr, felly cydlynwyd y gwaith gan yr ''International Consortium of Investigative Journalists'' (ICIJ) a rhannwyd y wybodaeth â nifer fawr o gwmnïau cyfryngol drwy’r byd, gan gynnwys y ''Guardian'' a’r BBC.

Chwaraeodd yr ICIJ yr un rôl yn achos papurau ''Paradise'' a ryddhawyd yn 2017, gan ddatgelu rhagor o weithgareddau busnes alltraeth, er mai o ffynhonnell wahanol (cwmni cyfreithiol Appleby) ddaeth y wybodaeth, a hynny am wahanol sefydliadau/bobl.

Pan ddaeth y [[Papur Newydd|papur newydd]] ''Süddeutsche Zeitung'' o hyd i’r ffeiliau digidol, bu’r tîm o newyddiadurwyr yn craffu ar fwy na 13.4 miliwn o ffeiliau am dros flwyddyn, gan ddefnyddio llwyfannau ar-lein i gyfathrebu a rhannu dogfennau. Cydlynwyd papurau ''Panama'' a’r ''Paradise Papers'' gan yr ICIJ gyda mwy na 100 o bartneriaid cyfryngol rhyngwladol yn cynnwys mwy na 380 o newyddiadurwyr yn gweithio ar chwe chyfandir mewn 30 o ieithoedd. Dywedodd yr ICIJ i newyddiadurwyr olrhain cofnodion llys, cyfrifon mantolen banc gwleidyddion yn Affrica, Ewrop, Gogledd America ac America Ladin, ac iddynt hefyd wneud ceisiadau [[rhyddid gwybodaeth]] ynghyd â chynnal cannoedd o gyfweliadau gydag arbenigwyr treth, llunwyr polisïau a phobl yn y diwydiant. Y [[stori]] fawr a gododd o’r gwaith ymchwiliadol hwn oedd bod y cyfoethog, gan gynnwys mwy na 128 o wleidyddion a swyddogion cyhoeddus o gwmpas y byd, yn manteisio ar gyfundrefnau treth alltraeth gyfrinachol.

Mae cyhoeddiad y ''Paradise Papers'' yn arwydd arall o bwysigrwydd cynyddol cydweithio byd-eang ar gyfer [[newyddiaduraeth]] ymchwiliadol (Sambrook 2017).

==Llyfryddiaeth==

Sambrook, R. 2017. ''Paradise Papers yet another example of the power of collaboration in investigative journalism'' [ar-lein]. London: The Conversation.
Ar gael ar: <http://theconversation.com/paradise-papers-yet-another-example-of-the-power-of-collaboration-in-investigative-journalism-87376> [Cyrchwyd: 20 Mawrth 2018]

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Llyfryddiaeth

2019-02-19T12:45:24Z

MariFflur:

__NOAUTOLINKS__Rhestr o weithiau neu ffynonellau sy’n perthyn i gategori neilltuol yw llyfryddiaeth. Math penodol, a chyffredin, o lyfryddiaeth yw honno sy’n ymddangos ar ddiwedd llyfr, neu erthygl, neu gofnod, neu ryw destun ysgrifenedig arall, ac sy’n cynnwys y gweithiau y cyfeirir atynt yn y testun, neu sy’n berthnasol i’r testun mewn rhyw ffordd. Fodd bynnag, nid yw llyfryddiaeth yn gyfyngedig i’r defnydd hwn yn unig. Gellir llunio llyfryddiaeth, sef rhestr o weithiau perthnasol, yn gyhoeddiad ar wahân: er enghraifft, yn ymwneud â phwnc penodol (rhamantiaeth Gymraeg, dyweder), neu weithiau cyhoeddedig awdur, neu eitemau a gyhoeddir mewn cylchgrawn, neu restr drefnedig o eitemau. Am enghreifftiau o lyfryddiaethau diweddar safonol o’r fath, gweler Huw Walters, ''John Morris-Jones 1864-1929 – Llyfryddiaeth Anodiadol'' neu Huw Walters, ''Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1851-1900''.

'''Simon Brooks'''

==Llyfryddiaeth==

Ifans, Rh. (2006), ‘Llyfryddiaeth’, ''Y Golygiadur: Llawlyfr i awduron a golygyddion'' (Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceredigion), t. 164.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Newyddion ffug

2019-02-19T12:43:44Z

MariFflur:

''Saesneg: Fake news''

Daeth y term [[newyddion]] ffug i sylw’r cyhoedd yn ystod 2016, wedi’i ysgogi i rannau helaeth gan negeseuon Trydar Donald Trump yn ystod ei ymgyrch arlywyddiaeth Unol Daleithiau’r America (UDA), ynghyd â post truth a ‘ffeithiau amgen’ (''alternative facts'').

Cyn 2016, roedd fake news yn golygu dehongliad ffuglennol o [[newyddiaduraeth]] gan ddiwylliant poblogaidd gyda’r bwriad o gymylu’r gwahaniaeth rhwng ffaith a ffuglen mewn rhaglenni dychan neu gomedi.

Wrth dynnu hwyl am ben ffurfiau a chonfensiynau [[newyddion]], gan gynnwys gwerthoedd newyddion, trefniannau’r swyddfa, blaenoriaethau a strategaethau fframio, mae’r math hwn o dwyll yn tynnu sylw at ragdybiaethau cyffredinol sy’n sail i newyddion ‘priodol’, mewn ffordd a ddylai fod yn ddifyr a dadleuol.

Roedd ''The Daily Show'' ar sianel ''Comedy Central'' yn UDA yn enghraifft o raglen a oedd yn bwrw golwg ar ddigwyddiadau’r newyddion a gwleidyddiaeth mewn ffordd ddychanol.

Torrodd ''That Was The Week That Was'' (TW3), rhaglen gomedi deledu ddychanol ar deledu’r BBC yn 1962 a 1963, dir newydd ym myd rhaglenni dychan ym Mhrydain. Cafodd ei dyfeisio, ei chynhyrchu a’i chyfarwyddo gan Ned Sherrin a’i chyflwyno gan David Frost. Mae’r rhaglen yn cael ei hystyried yn elfen sylweddol yn nhwf rhaglenni dychan yn y Deyrnas Unedig (DU) ar ddechrau’r 1960au, lle yr oedd ffigurau’r sefydliad a gwleidyddol yn cael eu gwawdio.

Bellach nid yw’r term ‘newyddion ffug’ yn cael ei gysylltu â dychan yn unig, ond yn hytrach, yn ôl Bakir a McStay:

:We define fake news as either wholly false or containing deliberately misleading elements incorporated within its content or context. (Bakir a McStay 2017, t. 1).

Yn ôl Tandoc (2018), mae sawl math o newyddion ffug: dychan; [[parodi]], sydd yn defnyddio gwybodaeth nad yw’n seiliedig ar ffeithiau i greu hiwmor; straeon ffug (''fabrication'') lle nad oes sail ffeithiol i’r [[stori]] ond sydd yn copïo [[arddull]] erthyglau newyddion, yn enwedig ar lwyfannau digidol gyda’r bwriad o hyrwyddo camwybodaeth; trin lluniau a fideo drwy feddalwedd soffistigedig i newid delweddau; hysbysebu a chysylltiadau cyhoeddus lle mae’r ffin rhwng gweithrediadau [[golygyddol]] a masnachol sefydliad newyddion yn annelwig; a phropaganda.

Oherwydd bod llwyfannau ar-lein, yn enwedig y cyfryngau cymdeithasol, yn dod yn
brif ffynonellau newyddion ar gyfer nifer cynyddol o unigolion, mae’n ymddangos bod y rhai sy’n ymwneud â chamwybodaeth wedi dod o hyd i sianel newydd (Tandoc et al. 2018).

Yng nghynhadledd gyntaf Donald Trump i’r wasg fel Arlywydd-etholedig y daeth y term newyddion ffug i’r amlwg y tu hwnt i drafodaethau yn y cyfryngau ac i mewn i’r brif ffrwd. Gan bwyntio at Jim Acosta, [[gohebydd]] CNN, meddai Donald Trump, “''You are fake news''!” gan wrthod gwrando ar ei gwestiwn (Carson 2017).

Mae Donald Trump wedi beirniadu’r cyfryngau, yn arbennig y darlledwr CNN a’r ''New York Times'', sawl gwaith yr wythnos am gyhoeddi newyddion ffug drwy ei ffrwd Twitter (@realDonaldTrump). Er enghraifft, ‘''The FAKE NEWS media (failing @nytimes, @NBCNews, @ABC, @CBS, @CNN) is not my enemy, it is the enemy of the American People!''’ (17 Chwefror 2017).

Bu’r wefan newyddion ac adloniant ''BuzzFeed'' yn un o’r prif gyfryngau i ddadansoddi’r ffenomen ‘newyddion ffug’ wythnos ar ôl etholiad arlywyddol UDA 2016 (Brummette et al. 2018). Canfu’r dadansoddiad bod defnyddwyr ''Facebook'' wedi ymgysylltu mwy â’r straeon ffug na storïau newyddion y sefydliadau newyddion credadwy (Silverman 2016). O’r straeon ffug a ymddangosodd yn ystod y tri mis cyn yr etholiad, rhannwyd y rhai hynny a oedd yn ffafrio Trump 30 miliwn o weithiau ar Facebook, tra bod y rhai a oedd yn ffafrio Hillary Clinton wedi eu rhannu wyth miliwn o weithiau (Allcott a Gentzkov 2017). Gwelwyd un neu fwy o storïau ffug gan yr Americanwr cyffredin yn ystod y misoedd o gwmpas yr etholiad, gyda mwy na hanner y rhai a oedd yn cofio eu gweld yn eu credu (ibid).

Oherwydd natur y cyfrwng digidol, mae awduron anhysbys yn gallu ysgrifennu a dosbarthu newyddion ffug yn gyflym ac yn gallu targedu cynulleidfa benodol. Daeth i’r amlwg yn ystod etholiad arlywyddiaeth UDA bod tref Veles ym Macedonia yn ganolfan cynhyrchu gwefannau newyddion ffug lle yr oedd nifer o bobl ifanc yn ysgrifennu storïau ffug er mwyn denu hysbysebion (BBC 2016).

Mae rhai yn honni bod gwleidyddion a sylwebyddion yn defnyddio’r term i ddisgrifio unrhyw beth y maen nhw’n anghytuno ag ef a gall y gorddefnydd o’r term yn y cyswllt hwn golli’i effaith (Carson 2017). Ond mae eraill fel y ''New York Times'' yn awgrymu bod cyhuddiadau o greu newyddion ffug yn cael effaith niweidiol ar rôl [[newyddiaduraeth]] fel y Bedwaredd Ystâd ac yn niweidio ymddiriedaeth pobl mewn newyddion, sydd yn y pen draw yn niweidio democratiaeth (Lischka 2017).

Yng Nghymru, mae bron i dri chwarter y plant 8–12 oed (73%) sy’n mynd ar-lein yn ymwybodol o’r cysyniad o newyddion ffug, ac mae pedwar ymhob deg (39%) yn dweud eu bod wedi gweld [[stori]] newyddion ffug ar-lein neu ar y cyfryngau cymdeithasol. (OFCOM 2017).

Mae sylfaenydd ''Facebook'', Mark Zuckerberg wedi ymddiheuro am y nifer o storïau ffug sy’n ymddangos ar y wefan, ac wedi rhannu gwybodaeth am sut i adnabod storïau newyddion ffug ynghyd â dileu nifer o gyfrifon ffug a grëwyd er mwyn twyllo’r cyhoedd. Mae ''Facebook'' a ''Google'' wedi lansio teclynnau newydd er mwyn nodi storïau ‘amheus’. Gwelwyd y BBC yn lansio gwasanaeth ''Reality Check'' yn 2017 er mwyn gwirio a dinoethi gwefannau sy’n rhannu storïau ffug. Mae sefydliadau fel ''FullFact'' a ''Snopes'' yn cydweithio gyda ''Facebook'' er mwyn gwirio storïau ffug a ffeithiau anghywir (Murgia 2017).

Ym mis Ionawr 2018, sefydlodd y Comisiwn Ewropeaidd grŵp o arbenigwyr ar lefel uchel (y ''High Level Expert Group on Fake News and Disinformation'') er mwyn cynghori ar fentrau polisi i wrthsefyll newyddion ffug a lledaenu [[twyllwybodaeth]]. Ym mis Mawrth 2018, cyhoeddwyd adroddiad y grŵp, ac ymhlith yr argymhellion oedd gwella tryloywder newyddion ar-lein a hyrwyddo llythrennedd cyfryngau ynghyd â gwybodaeth i wrthsefyll [[twyllwybodaeth]], a hynny er mwyn helpu pobl i lywio eu ffordd drwy amgylchedd y cyfryngau digidol.

Yn gyffredinol, mae llawer o berchnogion papurau newydd ac arsylwyr yn dweud eu bod yn gweld arwyddion calonogol bod darllenwyr yn dod yn fwy parod i dalu am newyddion. Gwêl rhai bod ymosodiadau’r Arlywydd Trump ar y cyfryngau am gyhoeddi ‘newyddion ffug’, yn ogystal â phryder cynyddol ynghylch lledaenu gwybodaeth anghywir ar y cyfryngau cymdeithasol, yn ffafrio’r diwydiant prif ffrwd (Bond a Bond 2017).

==Llyfryddiaeth==

Allcott, Hunt a Gentzkow, Matthew. 2017. Social Media and Fake News in The 2016 Election. ''Journal of Economic Perspectives'' 31(2), tt. 211–36.

Bakir, V. a McStay, A. 2017. Fake news and the economy of emotions. ''Digital Journalism'' 6, tt. 154–75.

Bond, S. a Bond, D. 2017. Newspapers welcome more digital subscribers in time of fake news [Ar-lein]. Ar gael: https://www.ft.com/content/d97bef40-f19b-11e6-8758-6876151821a6.

Brummette, John, et al. 2018. Read All About It: The Politicization of “Fake News” on Twitter, ''Journalism & Mass Communication Quarterly'' 95(2), tt. 497–517.

Burshtein, S. 2017. The True Story on Fake News. ''Intellectual Property Journal'' 29(3), tt. 397–446.

Carson, J. 2017. What is fake news? Its origins and how it grew in 2016. ''The Telegraph'' [Ar-lein]. Ar gael: https://grassrootjournalist.org/2017/06/17/what-is-fake-news-its-origins-and-how-it-grew-in-2016/Google Scholar [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

Tandoc Jr., Edson C., Lim, Zheng Wei a Ling, Richard. 2018. Defining “Fake News”: A typology of scholarly definitions, ''Digital Journalism'' 6(2), tt. 137–53.

Kirby, E. J. 2016. BBC. ''The city getting rich from fake news'' [Ar-lein]. Ar gael: https://www.bbc.co.uk/news/magazine-38168281 [Cyrchwyd: 20 Mehefin 2018].

Lischka, Juliane. A. 2017. A Badge of Honor?. ''Journalism Studies'', t. 14.

Murgia, M. 2017. Facebook campaigns against fake news in UK ahead of election [Ar-lein]. Ar gael: https://www.ft.com/content/3b9700ce-31ad-11e7-9555-23ef563ecf9a [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

OFCOM, 2017. Ar gael: https://www.ofcom.org.uk/cymru/research-and-data/media-literacy-research/childrens/children-parents-2017 [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

Silverman, C. 2016. This analysis shows how viral fake election news stories outperformed real news on Facebook [Ar-lein]. Ar gael: https://www.buzzfeed.com/craigsilverman/viral-fake-election-news-outperformed-real-news-on-facebook?utm_term=.hcwekYOeZ#.piXxDgWxP [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Newyddion ffug

2019-02-19T12:43:05Z

MariFflur:

''Saesneg: Fake news''

Daeth y term [[newyddion]] ffug i sylw’r cyhoedd yn ystod 2016, wedi’i ysgogi i rannau helaeth gan negeseuon Trydar Donald Trump yn ystod ei ymgyrch arlywyddiaeth Unol Daleithiau’r America (UDA), ynghyd â post truth a ‘ffeithiau amgen’ (''alternative facts'').

Cyn 2016, roedd fake news yn golygu dehongliad ffuglennol o [[newyddiaduraeth]] gan ddiwylliant poblogaidd gyda’r bwriad o gymylu’r gwahaniaeth rhwng ffaith a ffuglen mewn rhaglenni dychan neu gomedi.

Wrth dynnu hwyl am ben ffurfiau a chonfensiynau newyddion, gan gynnwys gwerthoedd newyddion, trefniannau’r swyddfa, blaenoriaethau a strategaethau fframio, mae’r math hwn o dwyll yn tynnu sylw at ragdybiaethau cyffredinol sy’n sail i newyddion ‘priodol’, mewn ffordd a ddylai fod yn ddifyr a dadleuol.

Roedd ''The Daily Show'' ar sianel ''Comedy Central'' yn UDA yn enghraifft o raglen a oedd yn bwrw golwg ar ddigwyddiadau’r newyddion a gwleidyddiaeth mewn ffordd ddychanol.

Torrodd ''That Was The Week That Was'' (TW3), rhaglen gomedi deledu ddychanol ar deledu’r BBC yn 1962 a 1963, dir newydd ym myd rhaglenni dychan ym Mhrydain. Cafodd ei dyfeisio, ei chynhyrchu a’i chyfarwyddo gan Ned Sherrin a’i chyflwyno gan David Frost. Mae’r rhaglen yn cael ei hystyried yn elfen sylweddol yn nhwf rhaglenni dychan yn y Deyrnas Unedig (DU) ar ddechrau’r 1960au, lle yr oedd ffigurau’r sefydliad a gwleidyddol yn cael eu gwawdio.

Bellach nid yw’r term ‘newyddion ffug’ yn cael ei gysylltu â dychan yn unig, ond yn hytrach, yn ôl Bakir a McStay:

:We define fake news as either wholly false or containing deliberately misleading elements incorporated within its content or context. (Bakir a McStay 2017, t. 1).

Yn ôl Tandoc (2018), mae sawl math o newyddion ffug: dychan; [[parodi]], sydd yn defnyddio gwybodaeth nad yw’n seiliedig ar ffeithiau i greu hiwmor; straeon ffug (''fabrication'') lle nad oes sail ffeithiol i’r [[stori]] ond sydd yn copïo [[arddull]] erthyglau newyddion, yn enwedig ar lwyfannau digidol gyda’r bwriad o hyrwyddo camwybodaeth; trin lluniau a fideo drwy feddalwedd soffistigedig i newid delweddau; hysbysebu a chysylltiadau cyhoeddus lle mae’r ffin rhwng gweithrediadau [[golygyddol]] a masnachol sefydliad newyddion yn annelwig; a phropaganda.

Oherwydd bod llwyfannau ar-lein, yn enwedig y cyfryngau cymdeithasol, yn dod yn
brif ffynonellau newyddion ar gyfer nifer cynyddol o unigolion, mae’n ymddangos bod y rhai sy’n ymwneud â chamwybodaeth wedi dod o hyd i sianel newydd (Tandoc et al. 2018).

Yng nghynhadledd gyntaf Donald Trump i’r wasg fel Arlywydd-etholedig y daeth y term newyddion ffug i’r amlwg y tu hwnt i drafodaethau yn y cyfryngau ac i mewn i’r brif ffrwd. Gan bwyntio at Jim Acosta, [[gohebydd]] CNN, meddai Donald Trump, “''You are fake news''!” gan wrthod gwrando ar ei gwestiwn (Carson 2017).

Mae Donald Trump wedi beirniadu’r cyfryngau, yn arbennig y darlledwr CNN a’r ''New York Times'', sawl gwaith yr wythnos am gyhoeddi newyddion ffug drwy ei ffrwd Twitter (@realDonaldTrump). Er enghraifft, ‘''The FAKE NEWS media (failing @nytimes, @NBCNews, @ABC, @CBS, @CNN) is not my enemy, it is the enemy of the American People!''’ (17 Chwefror 2017).

Bu’r wefan newyddion ac adloniant ''BuzzFeed'' yn un o’r prif gyfryngau i ddadansoddi’r ffenomen ‘newyddion ffug’ wythnos ar ôl etholiad arlywyddol UDA 2016 (Brummette et al. 2018). Canfu’r dadansoddiad bod defnyddwyr ''Facebook'' wedi ymgysylltu mwy â’r straeon ffug na storïau newyddion y sefydliadau newyddion credadwy (Silverman 2016). O’r straeon ffug a ymddangosodd yn ystod y tri mis cyn yr etholiad, rhannwyd y rhai hynny a oedd yn ffafrio Trump 30 miliwn o weithiau ar Facebook, tra bod y rhai a oedd yn ffafrio Hillary Clinton wedi eu rhannu wyth miliwn o weithiau (Allcott a Gentzkov 2017). Gwelwyd un neu fwy o storïau ffug gan yr Americanwr cyffredin yn ystod y misoedd o gwmpas yr etholiad, gyda mwy na hanner y rhai a oedd yn cofio eu gweld yn eu credu (ibid).

Oherwydd natur y cyfrwng digidol, mae awduron anhysbys yn gallu ysgrifennu a dosbarthu newyddion ffug yn gyflym ac yn gallu targedu cynulleidfa benodol. Daeth i’r amlwg yn ystod etholiad arlywyddiaeth UDA bod tref Veles ym Macedonia yn ganolfan cynhyrchu gwefannau newyddion ffug lle yr oedd nifer o bobl ifanc yn ysgrifennu storïau ffug er mwyn denu hysbysebion (BBC 2016).

Mae rhai yn honni bod gwleidyddion a sylwebyddion yn defnyddio’r term i ddisgrifio unrhyw beth y maen nhw’n anghytuno ag ef a gall y gorddefnydd o’r term yn y cyswllt hwn golli’i effaith (Carson 2017). Ond mae eraill fel y ''New York Times'' yn awgrymu bod cyhuddiadau o greu newyddion ffug yn cael effaith niweidiol ar rôl [[newyddiaduraeth]] fel y Bedwaredd Ystâd ac yn niweidio ymddiriedaeth pobl mewn newyddion, sydd yn y pen draw yn niweidio democratiaeth (Lischka 2017).

Yng Nghymru, mae bron i dri chwarter y plant 8–12 oed (73%) sy’n mynd ar-lein yn ymwybodol o’r cysyniad o newyddion ffug, ac mae pedwar ymhob deg (39%) yn dweud eu bod wedi gweld [[stori]] newyddion ffug ar-lein neu ar y cyfryngau cymdeithasol. (OFCOM 2017).

Mae sylfaenydd ''Facebook'', Mark Zuckerberg wedi ymddiheuro am y nifer o storïau ffug sy’n ymddangos ar y wefan, ac wedi rhannu gwybodaeth am sut i adnabod storïau newyddion ffug ynghyd â dileu nifer o gyfrifon ffug a grëwyd er mwyn twyllo’r cyhoedd. Mae ''Facebook'' a ''Google'' wedi lansio teclynnau newydd er mwyn nodi storïau ‘amheus’. Gwelwyd y BBC yn lansio gwasanaeth ''Reality Check'' yn 2017 er mwyn gwirio a dinoethi gwefannau sy’n rhannu storïau ffug. Mae sefydliadau fel ''FullFact'' a ''Snopes'' yn cydweithio gyda ''Facebook'' er mwyn gwirio storïau ffug a ffeithiau anghywir (Murgia 2017).

Ym mis Ionawr 2018, sefydlodd y Comisiwn Ewropeaidd grŵp o arbenigwyr ar lefel uchel (y ''High Level Expert Group on Fake News and Disinformation'') er mwyn cynghori ar fentrau polisi i wrthsefyll newyddion ffug a lledaenu [[twyllwybodaeth]]. Ym mis Mawrth 2018, cyhoeddwyd adroddiad y grŵp, ac ymhlith yr argymhellion oedd gwella tryloywder newyddion ar-lein a hyrwyddo llythrennedd cyfryngau ynghyd â gwybodaeth i wrthsefyll twyllwybodaeth, a hynny er mwyn helpu pobl i lywio eu ffordd drwy amgylchedd y cyfryngau digidol.

Yn gyffredinol, mae llawer o berchnogion papurau newydd ac arsylwyr yn dweud eu bod yn gweld arwyddion calonogol bod darllenwyr yn dod yn fwy parod i dalu am newyddion. Gwêl rhai bod ymosodiadau’r Arlywydd Trump ar y cyfryngau am gyhoeddi ‘newyddion ffug’, yn ogystal â phryder cynyddol ynghylch lledaenu gwybodaeth anghywir ar y cyfryngau cymdeithasol, yn ffafrio’r diwydiant prif ffrwd (Bond a Bond 2017).

[[[Llyfryddiaeth]]]

Allcott, Hunt a Gentzkow, Matthew. 2017. Social Media and Fake News in The 2016 Election. ''Journal of Economic Perspectives'' 31(2), tt. 211–36.

Bakir, V. a McStay, A. 2017. Fake news and the economy of emotions. ''Digital Journalism'' 6, tt. 154–75.

Bond, S. a Bond, D. 2017. Newspapers welcome more digital subscribers in time of fake news [Ar-lein]. Ar gael: https://www.ft.com/content/d97bef40-f19b-11e6-8758-6876151821a6.

Brummette, John, et al. 2018. Read All About It: The Politicization of “Fake News” on Twitter, ''Journalism & Mass Communication Quarterly'' 95(2), tt. 497–517.

Burshtein, S. 2017. The True Story on Fake News. ''Intellectual Property Journal'' 29(3), tt. 397–446.

Carson, J. 2017. What is fake news? Its origins and how it grew in 2016. ''The Telegraph'' [Ar-lein]. Ar gael: https://grassrootjournalist.org/2017/06/17/what-is-fake-news-its-origins-and-how-it-grew-in-2016/Google Scholar [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

Tandoc Jr., Edson C., Lim, Zheng Wei a Ling, Richard. 2018. Defining “Fake News”: A typology of scholarly definitions, ''Digital Journalism'' 6(2), tt. 137–53.

Kirby, E. J. 2016. BBC. ''The city getting rich from fake news'' [Ar-lein]. Ar gael: https://www.bbc.co.uk/news/magazine-38168281 [Cyrchwyd: 20 Mehefin 2018].

Lischka, Juliane. A. 2017. A Badge of Honor?. ''Journalism Studies'', t. 14.

Murgia, M. 2017. Facebook campaigns against fake news in UK ahead of election [Ar-lein]. Ar gael: https://www.ft.com/content/3b9700ce-31ad-11e7-9555-23ef563ecf9a [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

OFCOM, 2017. Ar gael: https://www.ofcom.org.uk/cymru/research-and-data/media-literacy-research/childrens/children-parents-2017 [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

Silverman, C. 2016. This analysis shows how viral fake election news stories outperformed real news on Facebook [Ar-lein]. Ar gael: https://www.buzzfeed.com/craigsilverman/viral-fake-election-news-outperformed-real-news-on-facebook?utm_term=.hcwekYOeZ#.piXxDgWxP [Cyrchwyd: 5 Mehefin 2018].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Newyddiaduraeth]]

Dán díreach

2018-12-16T18:30:33Z

MariFflur:

__NOAUTOLINKS__
{{DEFAULTSORT:Dan direach}}Cyfundrefn neu system farddol a fodolai yn Iwerddon ac yn ardaloedd Gaeleg yr Alban hyd yr 17g. yw ''dán díreach''. Mae’n bosibl mai’r gair sydd yn cyfateb orau i ''dán'' yn Gymraeg yw ‘cerdd’. Os cymerir esboniad Gerard Murphy o’r gair, sef ‘gift; skill, art, craft; poem’, gwelir ei fod yn ymdebygu yn ei aml ystyron i ‘cerdd’, gan gyfateb o ran yr hen ystyr eang, a’r ystyr modern mwy cyfyng. Fel yr eglura Osborn Bergin, ‘''dán'' “craft”, which originally was applied to the craft of poetry rather than to a poem, is also later used commonly to denote a poem.’ ‘Union’ neu ‘uniongyrchol’ yw ystyr ‘díreach’ wedyn, a chyfieithir y term yn ei gyfanrwydd gan John Stoddart i ‘barddas union’. Enw ar y gyfundrefn, felly, yw ''dán díreach'', yn debyg i’n ‘cerdd dafod’ ninnau. Efallai mai’r term cyffredinol ‘canu caeth’ a rydd yr argraff orau o’r term Gwyddeleg.

Fel y gynghanedd a’i mesurau, cyfundrefn sydd yn ddibynnol ar gyfrif sillafau, yn hytrach na churiadau, yw ''dán díreach''. Dyma rai o brif egwyddorion a gofynion y system, yn ôl Gerard Murphy: cyfuniad o odl, cyseinedd, cytseinedd, cywasgu, ac acennu. Rhaid defnyddio ffordd benodol hefyd o ddirwyn cerdd i ben: rhaid wrth fath ar gyrch lle caiff agoriad y gerdd ei ailadrodd, neu o leiaf ei adleisio, er mwyn rhoi undod a chyflawnder i’r gerdd.

Un mesur penodol o fewn y gyfundrefn hon yw’r ''deibide'' (neu’r ''deibhidhe''). Mae’r mesur hwn yn aml wedi cael cryn sylw gan feirniaid Cymraeg wrth iddynt ei gymharu â’r Cywydd Deuair Hirion, oherwydd ei fod yn cael ei lunio mewn cwpledi o linellau seithsill sydd yn diweddu’n acennog a diacen am yn ail.

Fel yn y Gymraeg, yr oedd enwau amrywiol ar y sawl a gyflawnai swyddogaeth bardd o fewn y gyfundrefn hon yn y canol oesoedd. Mae’n debyg mai ''fili'', neu’r gweledydd, oedd flaenaf yn y dyddiau cynnar, a gellid cymharu ei swyddogaeth â’r ‘cyfarwydd’ Cymraeg, nid yn unig o ran ehangder ei ddyletswyddau ond hefyd o ran amwysedd yr hyn sy’n hysbys i ninnau bellach amdanynt. Ymhen amser daeth y termau ''fili'' a ''bard'' i gael eu defnyddio’n gyfnewidiol heb fawr wahaniaeth rhyngddynt.

Dibynnai’r system ar ysgolion barddol yn Iwerddon ac yn ardaloedd Gaeleg yr Alban hyd oddeutu’r 17g. Roedd cyfnod hyfforddiant llawn yn para oddeutu chwe neu saith mlynedd. Y radd uchaf ymysg beirdd yr ysgolion hyn, yn cyfateb yn fras i’n pencerdd ninnau, ydoedd yr ''ollam''. Proffesiwn teuluol ydoedd bod yn ''bard'', i raddau mwy helaeth, fe ymddengys, nag yng Nghymru. Serch hynny yr oedd yr hyfforddiant yr âi’r beirdd drwyddo, a’r math o ganu dan nawdd y disgwylid iddynt ei gynhyrchu, yn dra thebyg i’r gyfundrefn farddol ganoloesol yng Nghymru hefyd. Oherwydd hynny, gellid dadlau bod cryn dipyn o gorff y cerddi a oroesodd yn dioddef o’r un gwendidau ag a geir yn llawer o gynnyrch y canu caeth yn y canol oesoedd: gall fod yn fformiwlaig, wedi’i gyfyngu i ddosbarth penodol o feirdd, gwrthrychau a chyd-destunau economaidd; tuedda tuag at y ceidwadol ac mae’n hwyrfrydig i ddatblygu neu arloesi.

Yn debyg hefyd i’r olwg draddodiadol o’r canu caeth yng Nghymru, daeth bywiogrwydd y ''dán díreach'' i ben i bob pwrpas yn ystod yr 17g. Wedi dweud hynny, ceir rhai enghreifftiau disglair o ymarferwyr cyfoes, megis y bardd-newyddiadurwr o’r Alban, Niall O’Gallagher, a gyhoeddodd gyfrol o gerddi ar fesurau’r ''dán díreach'' yn 2016.

'''Llŷr Gwyn Lewis'''

==Llyfryddiaeth==

Bergin, O. (1970), ''Irish Bardic Poetry'' (Dublin: Dublin Institute for Advanced Studies).

Murphy, G. (1956), ''Early Irish Lyrics: Eighth to Twelfth Century'' (Oxford: Oxford University Press).

Murphy, G. (1961), ''Early Irish Metrics'' (Dublin: Royal Irish Academy).

O’Gallagher, N. (2016), ''Suain nan Trì Latha'' (Clàr: Inbhir Nis).

Stoddart, J. (1987), ''Awen y Gael: Blodeugerdd o Farddoniaeth Aeleg o’r bymthegfed ganrif hyd at drothwy’r Rhyfel Byd Cyntaf'' (Llandybïe: Barddas).

Williams, J. E. C. (1958), ''Traddodiad Llenyddol Iwerddon'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Dénouement

2018-12-16T18:29:59Z

MariFflur:

__NOAUTOLINKS__
{{DEFAULTSORT:Denouement}}Gair Ffrangeg sy’n golygu datglymu, datod neu ymddatod yn llythrennol yw ''dénouement''. Ymddatrys fyddai’r cyfieithiad mwyaf cywir yn ei gyd-destun dramayddol, serch hynny, gan fod y term yn cyfeirio at ddiweddglo taclus drama lle mae’r holl wrthdrawiadau a phroblemau a gyflwynwyd yn y plot yn cael eu datrys yn yr act neu’r olygfa olaf. Mae’r ''dénouement'' fel arfer yn dilyn uchafbwynt y ddrama ac yma mae cwestiynau’r gynulleidfa am blot ac am gymeriadau’r ddrama yn cael eu hateb. Yn ôl Aristoteles, dylai hyn ddigwydd mewn ffordd naturiol a rhesymegol, gan wneud defnydd o dechnegau megis ''deus ex machina'' mewn achosion eithriadol yn unig. Er enghraifft, ar ddiwedd ''Blodeuwedd'' Saunders Lewis, yn dilyn atgyfodiad Llew Llaw Gyffes cosbir y cariadon euog drwy arwain Gronw Pebr at ei farwolaeth a throi Blodeuwedd yn dylluan. Mae tynged y cymeriadau'n glir ac y mae cwestiynau’r gynulleidfa amdanynt wedi’u hateb. Mae rhai dramodwyr cyfoes, ar y llaw arall, megis awduron theatr yr abswrd (e.e. Samuel Beckett, Harold Pinter, Bertolt Brecht) yn dewis hepgor ''dénouement'' traddodiadol gan adael diweddglo’r ddrama yn benagored gan greu ansicrwydd i’r gynulleidfa. Erbyn hyn, defnyddir y term hefyd i ddisgrifio ymddatrysiad straeon rhyddiaith yn ogystal ag yng nghyd-destun y ddrama.

'''Rhianedd Jewell'''

==Llyfryddiaeth==

Lucas, D. W. (1968), ''Aristotle: “Poetics”'' (Oxford: Clarendon Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ôl-foderniaeth

2018-11-16T14:41:50Z

MariFflur:

{{DEFAULTSORT:Ol-foderniaeth}}Term i ddisgrifio diwylliant y cyfnod ers yr Ail Ryfel Byd, a ddaeth yn wreiddiol o faes pensaernïaeth, yw ôl-foderniaeth. O fewn disgwrs lenyddol mae gwreiddiau’r term yn Ffrainc, a daeth i’r amlwg ym meysydd astudiaethau diwylliannol a llenyddol yn y byd Saesneg ei iaith yn ystod y 1980au. Erbyn iddo ddod yn derm llosg yng Nghymru yn y 1990au, câi ei ddefnyddio yn fwy na heb fel gair cyfystyr â ‘theori’ neu ‘ôl-strwythuraeth’, yn enwedig felly gan y rhai a’i dilornai. Mae perthynas ôl-foderniaeth â [[moderniaeth]] yr un mor annatod ag un [[strwythuraeth]] ag ôl-[[strwythuraeth]]. Weithiau fe’i collfernir fel dim amgen na throednodyn i foderniaeth, a chydnabyddir ei fod yn anodd i’w ddiffinio: ‘camelion o air’ ydyw yn ôl John Rowlands. Ond yn sylfaenol iawn, gellir disgrifio [[moderniaeth]] ac ôl-foderniaeth fel ei gilydd fel creisis mewn cyfathrebu.

Roedd celfyddyd ‘fodernaidd’ wedi herio confensiynau’r dydd yn y 19 g., a’r pwysicaf o’r confensiynau hyn, efallai, oedd [[Realaeth]]. Gwrthodwyd mimesis, neu gelfyddyd sy’n llunio <nowiki>copi</nowiki> o realiti, e.e. y math o [[nofel]] sy’n ddibynnol ar draethydd trydydd person, hollwybodus sy’n gosod darlun cyflawn o gymdeithas gerbron y darllenydd (fel rhai o nofelau’r Ffrancwr Honoré de Balzac (1799-1850) neu’r Cymro Daniel Owen (1836-1895)). Estheteg optimistaidd oedd [[Realaeth]], wedi ei seilio ar y gred y gellid esbonio popeth, neu y gellid anelu at esbonio popeth. I’r awdur modernaidd ar ddiwedd y 19g. a dechrau’r 20g. doedd hi ond yn bosib deall y byd fesul tipyn, neu ddim ond o berspectif penodol. Roedd ffigwr yr adroddwr trydydd person hollwybodus yn wrthun, ac felly os defnyddio adroddwr, rhaid oedd atgoffa’r darllenydd mai ffigwr rhithiol ydoedd, ac nid rhyw awdurdod ar yr hyn a ddywedid, gan ddefnyddio technegau fel [[llif yr ymwybod]] (meddylier am waith James Joyce neu Virginia Woolf). Er ei fod hefyd yn ymwrthod â’r un confensiynau, yr hyn sydd yn wahanol mewn ôl-foderniaeth yw ei fod yn derbyn ac yn wir yn cofleidio drylliogrwydd y byd modern, tra roedd [[moderniaeth]] yn y bôn yn hiraethu am gyfanrwydd.

Mae gwreiddiau ôl-foderniaeth yng ngwaith theorïwyr Ffrengig fel Louis Althusser (1918-1990), Roland Barthes (1915-1980), Jacques Derrida (1930-2004) a Michel Foucault (1926-1984). Rhoes y rhain lawer o sylw yn eu gwaith i ffigyrau [[moderniaeth]]. Jean-Français Lyotard (1924-1998) oedd y cyntaf i ddefnydio’r term yn ei ystyr cyfredol, yn ''La Condition postmoderne'' (1979), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1984. Athronydd ydoedd o ran hyfforddiant, a chyflwyna’r gwaith fel adroddiad ar gyflwr ‘gwybodaeth’ yn ein ‘cymdeithasau mwyaf datblygedig’. Gellir gweld llyfr allweddol Lyotard fel ymateb yn erbyn gwaith Jürgen Habermas (1929-), athronydd o’r Almaen. Roedd Lyotard yn feirniadol o Habermas am fod hwnnw eisiau i athroniaeth barhau yn llinach yr Oleuedigaeth trwy ymwadu â chrefydd ac ofergoeliaeth. Ond roedd Lyotard o’r farn bod Habermas yn deisyfu dealltwriaeth lwyr, ac felly wedi syrthio i fagl ‘grand récit’, neu uwchnaratif yr Oleuedigaeth. Diffiniodd Lyotard y chwyldro syniadol a fu ers diwedd y 19g. fel creisis naratifau, gan fentro diffinio ôl-foderniaeth ei hun, ar ei symlaf, fel ‘anghrediniaeth tuag at uwchnaratifau’. Uwchnaratifau yw’r hyn a geir gan rai o feddylwyr mwyaf dylanwadol y cyfnod modern, fel Hegel a Marx, sef y syniad bod i hanes fomentwm a’i fod yn symud i gyfeiriad arbennig mewn modd cynyddgar. Mae hyn yn cymryd yn ganiataol bod yna undod neu bwrpas i’w ganfod, ac mai rôl yr hanesydd neu’r athronydd neu’r beirniad llenyddol yw chwilio am yr undod a’r ystyr. Targedau penodol Lyotard yn ''La Condition postmoderne'' yw naratifau rhyddfreiniol am y ddynoliaeth (o Gristnogaeth i Farcsiaeth), a hefyd [[naratif]] rhesymegol gwyddoniaeth.

Enw arall a gysylltir yn agos ag ôl-foderniaeth yw un Jean Baudrillard (1929-2007), awdur ''Simulations'' (1981), a gyfieithiwyd i’r Saesneg yn 1983. Yn y gwaith dylanwadol hwn esbonia gysyniad y simulacrum, sef math o ddelwedd. Yn ôl Baudrillard nid yw ein cymdeithas bellach yn gallu adnabod ei hun ond drwy’r delweddau ohoni sy’n ein hamgylchynu, ac mae’r delweddau hyn yn ein twyllo, oherwydd eu bod wedi erydu’r ffin rhwng y real a’r rhith, neu’r arwyneb a’r dyfnder. Pen draw’r ddadl yw bod cynrychioliadau o’r real yn sefyll i mewn dros y peth go iawn, nes cuddio’r gwir; e.e. mae’r delweddau teledu a ddetholwyd i ddangos rhyfel y Gwlff (1991) yn celu gwirionedd y rhyfel. I Baudrillard nid yw ‘realiti’ yn bodoli, nid oes yna ‘wreiddiol’ y tu ôl i ddelwedd, e.e. nid yw’r delweddau perffaith o fenyweidd-dra a geir mewn hysbysebion yn bodoli. Mae’r ddelwedd, neu’r arwydd yn ‘wag’, neu yn ddau-ddimensiwn yn hytrach na thri. Ar un wedd mae hyn yn diswyddo’r beirniad llenyddol, ond ar y llaw arall mae yna debygrwydd amlwg gyda syniadaeth ôl-strwythurol, lle mae arwydd ieithyddol (h.y. gair) ond yn ein tywys at arwyddion eraill. Dim ond sglefrio ar yr wyneb sy’n bosib gydag iaith; chwalwyd y syniad bod i destun arwyneb sydd yn ein cyfeirio at ddyfnder neu sylfaen o ystyr. Nid chwilio am undod terfynol yw gwaith [[Y Beirniad|y beirniad]] felly, ond yn hytrach dethlir y broses o ddehongli a deall celf. Mae ôl-foderniaeth yn naturiol wrthwynebus felly i feirniadaeth Farcsaidd, ac yn fwy diweddar i hanesyddiaeth newydd.

Felly nodweddir diwylliant y cyfnod ôl-fodernaidd gan agwedd ddrwgbybus tuag at awdurdod. Mewn pensaernïaeth yr enghraifft enwocaf yw’r Sainsbury Wing ar Oriel Gelf y National Gallery yn Llundain. Mae’r adeilad yn benthyg nodweddion pensaernïol clasurol er mwyn eu cyfuno gyda’r modern mewn ffordd sy’n tanseilio’r hyn a fenthyciwyd, e.e. gan dorri rheolau’r clasurol mewn modd hunanymwybodol a bwriadol, yn hytrach na chreu <nowiki>copi</nowiki>, neu deyrnged syml. Mewn llenyddiaeth mae yna ogwydd gwrth-draddodiadol, gwrth-Realaidd, fel a geir yn ffuglen Mihangel Morgan (1955-). Mae nofelau Alain Robbe-Grillet (1922-2008), a gysylltir â symudiad y ''nouveau roman'' ([[nofel]] newydd), yn wrth-naratifau, ac yn dangos mwy o ddiddordeb mewn iaith yn hytrach na dilyn confensiynau’r [[nofel]].

Mae’r ‘cyflwr ôl-fodern’ yn effeithio arnom ni i gyd, nid dim ond trwy wylio neu ddarllen gweithiau ôl-fodern fel nofelau Mihangel Morgan, ond ar lefel fwy sylfaenol, trwy ddylanwad y cyfryngau torfol. Rydym yn byw o dan gyfalafiaeth fodern, gyda’r cyfryngau a thechnoleg yn holl-bresennol, a’n ffyrdd o gyfathrebu wedi eu chwyldroi. Pwysleisia ôl-fodernwyr fod ein byd modern yng ngwledydd cyfalafol y Gorllewin yn gwbl wahanol i’r hyn ydoedd ar ddechrau’r 20g. Yn ein cymdeithas wybodaeth (‘information society’), dadleuir, caiff ‘gwybodaeth’ ei defnyddio mewn ffordd eironig, er mwyn cadarnhau a chyfiawnhau byd-olwg y rhai sydd â grym. Meddylier am y ‘newyddion’ ar y teledu. Pwy sy’n penderfynu beth sy’n ddigon pwysig i fod ar y rhaglen, a beth am drefn yr eitemau? Mae’n amlwg nad yw hi’n fater mor syml â gosod gwybodaeth gerbron, oherwydd mae’n rhaid dewis a dethol, ac mae yna ddylanwadau ar y broses, rhai gwleidyddol a chyfalafol. Naïf fyddai dathlu’r ffaith bod y cyfryngau yn gallu cyrraedd pawb a rhoi gwybodaeth i bawb. Defnyddia Baudrillard enghraifft rhyfel y Gwlff (1991) i ddangos hyn. Yn ôl ei ddadl enwog ef, digwyddiad cyfryngol ydoedd y rhyfel, gan mai delweddau wedi eu creu gan y camerâu at ddibenion gwleidyddol oedd y cyfrwng a ddefnyddiwyd i’n hysbysu a’n haddysgu amdano. Ymhellach, galwodd Baudrillard ein cymdeithas ni yn gymdeithas y ddelwedd neu’r simulacra, sef cymdeithas sy’n masnachu mewn delweddau, a defnyddiodd Disneyland fel enghraifft. Yn ôl Baudrillard yn ''Simulations'' mae’r parc yn bodoli er mwyn celu’r ffaith bod America go-iawn yn fath o Disneyland. H.y. caiff Disneyland ei osod gerbron fel rhywbeth sydd yn amlwg yn ddychmygol, ac i fod yn ffug, dim ond er mwyn ein twyllo bod gweddill America, neu’r America go-iawn, yn real mewn cyferbyniad. Mewn gwirionedd, yn ôl Baudrillard, dyw America ddim bellach yn real, yn hytrach cyfres o ddelweddau ydyw. Mae ôl-fodernwyr, felly, yn ddrwgdybus o ‘wybodaeth’, ac yn ymwybodol iawn bod yr hyn a welwn ni o’r byd wedi cael ei fanipiwleiddio (e.e. gan y cyfryngau), neu’r ‘société de spectacle’ (‘cymdeithas y sioe/ darlun’).

Nod gweithiau ôl-fodernaidd, felly, yw herio ffyrdd ‘normal’ o weld pethau ac o feddwl; ac nid oes yna un ysgol o gelf neu o lenyddiaeth ôl-fodernaidd, yn hytrach mae’n symudiad lluosog ac amrywiol, ac ymhellach mae’n gwrthod yr hierarchiaeth sy’n gwahanu celf aruchel oddi wrth gelf poblogaidd.

Bu cryn drafod ar ôl-foderniaeth yng Nghymru yn y 1990au, yn arbennig felly yng nghyd-destun y [[nofel]] Gymraeg, gan roi sylw i destunau fel Caradog Prichard, ''Un Nos Ola Leuad'' (1961), Gareth Miles, ''Trefaelog'' (1989), Twm Miall ''Cyw Haul'' (1994) a ''Cyw Dôl'' (1995), Wiliam Owen Roberts, ''Bingo'' (1985) a ''Y Pla'' (1987) a Robin Llywelyn, ''Seren Wen ar Gefndir Gwyn'' (1992). O safbwynt beirniadaeth, dywed Simon Brooks yn ''O Dan Lygad y Gestapo'' i John Rowlands ddechrau creu ôl-foderniaeth Cymraeg, ac yn sicr ceir ganddo drafodaeth allweddol ar y pwnc yn ei erthygl ‘Chwarae â chwedlau’ (1996). Ffrwydrodd y ddadl yng Nghymru yn dilyn gwobrwyo Robin Llywelyn am ei [[nofel]] ''Seren Wen'' yn Eisteddfod Aberystwyth 1992. Ceir crynodeb o hanes derbyniad y [[nofel]] gan Angharad Price yn ''Rhwng Du a Gwyn'' (2002); cwynai adolygwyr a sylwebwyr bod un ai’r [[nofel]] ei hun neu’r trafodaethau a ddigwyddodd yn ei sgil yn elitaidd, yn ffug, ac yn anghymreig. Roedd pobl yn ymwrthod â’r label ‘ôl-fodern’ yng Nghymru, nes ei ystumio yn ‘pen-ôl foderniaeth’ (gweler Angharad Tomos a Bobi Jones). Meddai John Rowlands, yng nghyd-destun trafodaeth o’r dadeni mewn rhyddiaith Gymraeg: ‘term di-ddal y chwaraewyd ag ef fel â phêl oedd ôl-foderniaeth, a thybid mai rhywbeth llithrig a lliwgar, caotig ac anarchaidd oedd ôl-foderniaeth, gan greu’r argraff mai’r hyn a wnâi’r [[nofel]] Gymraeg ddiweddar oedd tynnu stumiau ar farddoniaeth’. A or-ddefnyddiwyd y term, ac mewn ystyr rhy eang yn y Gymraeg? Yn sicr fe ddefnyddiwyd y term yn llawer amlach nag ‘ôl-strwythurol’ neu ‘dadadeiladol’, ond yr un oedd y gŵyn yn amlach na pheidio. Beirniadwyd y cylchgrawn theoretig arloesol ''Tu Chwith'' a sefydlwyd yn 1993 am ‘ieithwedd siwdo-academaidd’. Ymateb un o’r golygyddion, Simon Brooks, oedd mynnu mai ‘Gêm iaith yw ôl-foderniaeth, mae’n wir, ac er nad oes raid iddi fod yn ddifrifol, mae bob amser o ddifrif’. Ceir hefyd drafodaeth o ymateb pobl i’r termau gan John Rowlands yn ''Taliesin'' yn 1995. Cafwyd hefyd ymateb gwrthwynebus ond deallusol gan Richard Wyn Jones a Jerry Hunter yn yr un rhifyn o ''Taliesin'' mewn erthygl sy’n cwyno bod termau beirniadaeth ôl-fodernaidd yn anghyson, a’i fod hefyd yn ddiffygiol o safbwynt datblygu gwleidyddiaeth ryddfreiniol. Ym marn John Rowlands problem ôl-foderniaeth yng Nghymru oedd ei fod yn ymwrthod â’r trosgynnol, a bod y Cymry am gadw gafael ar hyn, a hefyd eisiau meddwl bod llenyddiaeth yn sanctaidd, tra bod ôl-foderniaeth yn ei thrin fel dim mwy na math arall o ddisgwrs. Wrth dafoli, ar ddiwedd y ddegawd, awgryma Gwenllïan <nowiki>Dafydd</nowiki> mai’r ffaith nad oedd y gynulleidfa Gymraeg wedi cael digon o nofelau modernaidd i’w paratoi ar gyfer y rhai ôl-fodernaidd fu’n gyfrifol am y ‘croeso llugoer’ a gawsant.

O’i osod mewn cyd-destun rhyngwladol, nid yw’r ymateb a fu yng Nghymru yn gymaint o syndod. Yn wir gellir ei weld fel symptom o’r rhwyg a ddigwyddodd yn y traddodiad athronyddol tua diwedd y 19g. Yn sgil gwaith athronwyr megis G. W. F. Hegel (1770-1831) a Friedrich Nietzsche (1844-1900) tyfodd dau draddodiad athronyddol gwrthwynebus o fewn y ddisgyblaeth, a adnabyddir bellach fel athroniaeth cyfandirol Ewrop ar un llaw, ac athroniaeth empeiraidd, ‘dadansoddol’ y byd Saesneg ar y llaw arall. Mae’r ail grŵp o athronwyr, sy’n cynnwys y Cymro Bertrand Russell (1872-1970) a’i ddisgybl Ludwig Wittgenstein (1889-1951), yn yr un modd â dilornwyr ôl-foderniaeth yn casáu [[jargon]], ac yn disgwyl i iaith fod yn glir fel ffenestr ar y byd.

'''Heather Williams'''

==Llyfryddiaeth==
Baudrillard, J. (1991), ''La Guerre du Golfe n’a pas eu lieu'' (1991), cyfieithiwyd fel ''The Gulf War Did Not Take Place'', gan Paul Patton (Bloomington: Gwasg Prifysgol Indiana, 1995).

Baudrillard, J. (1981), ''Simulacres et simulation'' (Paris: Galilée), cyfieithiwyd fel ''Simulacra and Simulation'', gan Sheila Glaser (Ann Arbor: Gwasg Prifysgol Michigan, 1994).

Bertens, H. (1995), ''The Idea of the Postmodern: A History'' (Llundain, Routledge).

Brooks, S. (1993), ‘Dadl rhwng cromfachau’, ''Barn'' 368, 26-27.

Brooks, S. (1996), ‘Gohebiaeth. <nowiki>Llythyr</nowiki> ynghylch ôl-foderniaeth. Ateb sylwadau Jerry Hunter a Richard Wyn Jones’, ''Taliesin'' 93, 95-100.

Brooks, S. (2004), ''O Dan Lygaid y Gestapo: Yr Oleuedigaeth Cymraeg a Theori Lenyddol yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Butler, C. (2002), ''Postmodernism: A Very Short Introduction'' (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

<nowiki>Dafydd</nowiki>, G. (1999), 'Ffuglen Gymraeg Ôl-Fodern', traethawd Phd Prifysgol Cymru, Aberystwyth.

Davies, D.W. (1993), ‘Ôl-foderniaeth o chwith’, ''Barn 365'', 42-44.

Hunter, J. a Jones, R.W. (1995), ‘O’r chwith: pa mor feirniadol yw beirniadaeth ôl-fodern?’, ''Taliesin'', 92, 9-32.

Jones, R.M. a Tomos, A. (1996), ‘Pen-ôl foderniaeth’, ''Golwg'', t. 16.

Lyotard, J.-F. (1979), ''La Condition postmoderne: rapport sur le savoir'' (Paris: Minuit), cyfieithiwyd gan Geoffrey Bennington a Brian Massumi fel ''The Postmodern Condition: A Report on Knowledge'' (Minneapolis: Minneapolis University Press, 1984).

Malpas, S. (2005), ''The Postmodern'' (Llundain: Routledge).

Price, A. (2002), ''Rhwng Du a Gwyn'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>, Gwasg Prifysgol Cymru).

Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n groes i’r graen’, ''Taliesin'', 71, 57-65.

Rowlands, J. (1995), ‘Holi Simon Brooks’, ''Taliesin'', 92, 33-41.

Rowlands, J. (1996), ‘Chwarae â chwedlau: cip ar y [[nofel]] Gymraeg ôl-fodernaidd’, ''Y Traethodydd'', 151, rhif 636, 5-24.

Rowlands, J. (2000), ‘Robat Gruffydd a’r gweddill ffyddlon’, yn ''Y Sêr yn eu Graddau: Golwg ar Ffuglen y [[Nofel]] Gymraeg Ddiweddar'', gol. John Rowlands (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), 165-91.

Waugh, P. (gol.) (1992), ''Postmodernism: A Reader'' (Llundain: Arnold).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Semanteg

2018-10-30T10:19:18Z

MariFflur:

__NOAUTOLINKS__
Cangen o ieithyddiaeth sy’n archwilio’r gydberthynas rhwng ffurfiau ieithyddol ac ystyr yw semanteg. Yn benodol, mae’n ymwneud ag ystyr geiriau a brawddegau ac yn canolbwyntio yn bennaf ar yr ystyr ddynodol (hynny yw, yr ystyr lythrennol). Mae semanteg yn wahanol i faes pragmateg sy’n canolbwyntio ar yr wybodaeth ychwanegol (neu gyd-destun) sydd ei hangen er mwyn deall yr hyn y mae’r siaradwyr yn ei olygu. Gwahaniaethir rhwng semanteg eirfaol (ystyr geiriau unigol) a semanteg gyfansoddiadol (ystyr brawddegau).

Mae semanteg eirfaol yn dadansoddi’r ystyr a gyflëir gan eiriau unigol a’r cydberthnasau a geir rhwng geiriau. Yn gyntaf, dywedir bod geiriau yn rhannu nodweddion semanteg a ddefnyddir er mwyn eu dosbarthu. Gellid dweud, er enghraifft, bod y geiriau ''bwrdd'', ''cwpan'' a ''ffôn'' yn wrthrychau difywyd o’u cymharu â ''ci'', ''ceffyl'' a ''dyn'' sy’n dynodi eneidiau byw. Golyga hyn y gellir rhagweld ym mha gyd-destunau y bydd y tri gair yn ystyrlon. Cymharer y brawddegau isod:

(1) Mae’r dyn yn anadlu

(2) Mae’r ffôn yn anadlu

Mae’r ddwy frawddeg yn ramadegol gywir ond nid yw (2) yn ystyrlon o safbwynt semanteg gan mai geiriau sy’n dynodi eneidiau byw yn unig a all ymddangos fel goddrych y ferf ''anadlu''. Mae deall y dosbarthiadau hyn yn rhan hollbwysig o gaffael iaith ac o ddysgu sut i gynhyrchu iaith ystyrlon. Yn ail, ceir nifer o gysylltiadau uniongyrchol rhwng geiriau e.e. cyfystyron (''hogyn'' – ''llanc'') a gwrthwynebeiriau (''bach'' – ''mawr''). Mae shifft semantig yn disgrifio newid yn yr hyn a gyflëir gan eiriau. Er enghraifft, ''caled'' neu ''creulon'' oedd ystyr y gair ''dur'' yn yr Hen Gymraeg ond newidiodd yr ystyr dros amser er mwyn dynodi math o fetel yn unig.

Gellir hefyd ystyried rôl semanteg geiriau mewn brawddegau er mwyn dadansoddi sut y crëir ystyr. Dangosir enghreifftiau o hyn isod:

(3) Prynodd Angharad gar

(4) Gwelodd Meleri gi

Er bod (3) a (4) yn debyg o safbwynt gramadegol gan eu bod yn cynnwys berfau (''prynu'', ''gweld''), goddrychau (''Angharad'', ''Meleri'') a gwrthrychau (''car'', ''ci''), mae’r goddrychau yn chwarae rolau semanteg gwahanol. Yn (3), ''Angharad'' sy’n perfformio’r weithred (''prynu’r car'') ac yn weithredwr. Yn (4), mae ''Meleri'' yn derbyn profiad synhwyraidd (''gweld ci'') a dywedir, felly, mai hi yw’r profiedydd. Cynigia semanteg, felly, ddadansoddiad sy’n pwysleisio ystyr elfennau yn y frawddeg yn hytrach na phatrymau cystrawennol.

'''Jonathan Morris'''

==Llyfryddiaeth==

Kearns, K. (2011), ''Semantics'', 2il argraffiad (London: Palgrave Macmillan).

Parina, E. (2015), ‘Semantics of Welsh ''dur'': Synchronic Analysis and Language-Contact Considerations’, ''Journal of Celtic Linguistics'' 16(1), 1-39.

Thorne, D. A. (1985), ''Cyflwyniad i Astudio’r Iaith Gymraeg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Trask, R. L. (1999), ''Key Concepts in Language and Linguistics'' (London: Routledge).

Watkins, T. A. (1961), ''Ieithyddiaeth: Agweddau ar Astudio Iaith'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Wierzbicka, A. (1996), ''Semantics: Primes and universals'' (Oxford: Oxford University Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]
[[Categori:Ieithyddiaeth]]