https://wici.porth.ac.uk/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=RobertRhysWICI - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]2026-05-21T20:11:56ZCyfraniadau'r defnyddiwrMediaWiki 1.28.0https://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Esboniadaeth&diff=5525Esboniadaeth2022-02-07T17:34:51Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div>Un o'r termau a ddefnyddir i gyfeirio at y gwaith o drafod <nowiki>testun</nowiki> yn fanwl yw esboniadaeth. Cyfyngwyd y defnydd i raddau helaeth i'r gwaith o esbonio, neu gyhoeddi esboniad, ar rannau o'r Beibl. Er mai prin yw cyhoeddiadau o'r fath yn y Gymraeg yn yr 21g mae i esboniadaeth le pwysig yn hanes deallusol a diwylliannol Cymru. Ai gormod fyddai honni bod y sgiliau yr oedd eu hangen ar ysgolheigion testunol a beirniaid llenyddol y Gymraeg yn yr 20g. wedi'u harfer ers tro gan yr esbonwyr Beiblaidd?<br />
<br />
Mae esboniad yn aml yn cynnwys y <nowiki>testun</nowiki> Beiblaidd gwreiddiol, weithiau mewn cyfieithiad newydd o waith yr esboniwr, ynghyd â sylwadau yn egluro cefndir y [[testun]] a'i arwyddocâd ysbrydol a diwinyddol. Crybwyllwn rai o uchafbwyntiau'r ffurf yng Nghymru. Gosodwyd seiliau yn y maes gan Peter Williams, a gyhoeddodd y Beibl gyda sylwadau ar ei gynnwys mewn rhannau rhwng 1768 a 1770. Mewn argraffiadau diweddarach daeth 'Beibl Peter Williams', fel y'i gelwid, yn rhan o ddodrefn miloedd o gartrefi Cymraeg. Dibynnu ar esboniadau Saesneg a wnaeth Peter Williams am ei ddefnydd ac roedd hynny'n wir am sawl un a'i dilynodd. <br />
<br />
Rhaid cyfrif George Lewis (1763-1822) yn un o brif esbonwyr Cymru. Lluniasai eisoes y ''Drych Ysgrythyrol'', y gyfrol gyntaf o ddiwinyddiaeth gyfundrefnol yn y Gymraeg, cyn troi at y gwaith o lunio cyfres o esboniadau ar lyfrau'r Testament Newydd ar ddechrau'r 19g. Esboniwr ceidwadol, dysgedig oedd Lewis; medrai drafod y [[testun]] Groeg gwreiddiol ac mae ei ragymadroddion yn tystio i ehangder ei ffynonellau. <br />
<br />
Ond gellid dadlau mai James Hughes ('Iago Trichrug' 1779-1844) oedd esboniwr mwyaf poblogaidd a dylanwadol y 19g. Er na feddai ar adnoddau ysgolheigaidd George Lewis, ac er na honnai fod ei ddeunydd yn wreiddiol - yn wir, fel 'detholydd' y mae'n cyfeirio ato'i hun yn sgil ei ddyled i rai o'r prif esboniadau Saesneg - daeth 'Esboniad Jâms Hughes' fel y cyfeirid ato ar lafar yn rhan bwysig o fywyd crefyddol a diwylliannol Cymru. Roedd o ddefnydd arbennig i athrawon ysgolion Sul wrth iddynt baratoi eu gwersi wythnosol. Ceir ynddo esbonio cyfeiriad a chyd-destun ac ystyried perthynas ryngdestunol gwahanol rannau o'r Beibl.<br />
<br />
Cam arwyddocaol yn natblygiad esboniadaeth Gymraeg oedd cyhoeddi Testament yr Ysgol Sabbathol gan rai o weinidogion y Methodistiaid Calfinaidd yn ystod ail hanner y 19g. Yn ddiweddarach cyhoeddodd y Methodistiaid Calfinaidd esboniad yn flynyddol i gyd-fynd â maes llafur yr ysgolion Sul; ymhlith y cyfranwyr roedd rhai o brif weinidogion ac ysgolheigion Cymru, a chynhaliwyd y gyfres ar hyd yr 20g. Er bod maes esboniadaeth wedi teneuo'n sylweddol iawn erbyn yr 21g yn sgil dirywiad yn niferoedd yr eglwysi ac yng nghyflwr y colegau diwinyddol, ni ddylid diystyru arwyddocâd y corff sylweddol o esboniadaeth Feiblaidd a gynhyrchwyd yn y Gymraeg, na'r gynulleidfa helaeth Gymraeg ei hiaith a addysgwyd ac a gyfarwyddwyd ganddo. <br />
<br />
'''Robert Rhys'''<br />
<br />
==<nowiki>Llyfryddiaeth</nowiki>==<br />
<br />
Amryw (1871), ''Testament yr Ysgol Sabbothol'', Cyfrol 2 (Dinbych: Thomas Gee).<br />
<br />
Jones, R. T. (1978), 'Esbonio'r Testament Newydd yng Nghymru, 1860-1890' yn Owen E. Evans, gol., ''Efrydiau Beiblaidd Bangor 3 '' (Abertawe: Tŷ John Penry).<br />
<br />
Lewis, G. (1802-1829), ''Esponiad ar y Testament Newydd'' (Gwrecsam: Ioan Painter).<br />
<br />
Roberts, G. M. (1943), ''Bywyd a Gwaith Peter Williams'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Rhys, R. (2007), ''James Hughes, 'Iago Trichrug''' (Caernarfon: Gwasg Pantycelyn).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori: Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5524Rowlands, John2022-02-07T17:25:15Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad [[Dafydd]] ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y [[testun]] wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r [[testun]] ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ [[Dafydd]] ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y [[nofel]] Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘[[nofel]] Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: '[[Y Beirniad]] Bydol’' yn Wiliams, G. (gol.), ''Ysgrifau Beirniadol XXVI'' (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, ''Barn'', Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), ''Ysgrifau Beirniadol IV'' (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), ''Ysgrifau Beirniadol VI'' (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, ''Y Traethodydd'', Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ''T. Rowland Hughes'' (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), ''Ysgrifau Beirniadol IX'' (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, ''Taliesin'', Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, ''Y Traethodydd'', Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, ''Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion'', 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, ''Taliesin'', Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5523Rowlands, John2022-02-05T21:21:14Z<p>RobertRhys: /* Llyfryddiaeth */</p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad [[Dafydd]] ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y [[testun]] wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r testun ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ Dafydd ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y [[nofel]] Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘nofel Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: 'Y Beirniad Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5522Rowlands, John2022-02-05T21:20:37Z<p>RobertRhys: /* Llyfryddiaeth */</p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad [[Dafydd]] ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y [[testun]] wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r [[testun]] ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ [[Dafydd]] ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y [[nofel]] Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘[[nofel]] Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: '[[Y Beirniad]] Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5521Rowlands, John2022-02-05T20:51:43Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad [[Dafydd]] ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y [[testun]] wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r testun ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ Dafydd ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y [[nofel]] Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘nofel Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: '[[Y Beirniad]] Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5520Rowlands, John2022-02-05T20:50:25Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad [[Dafydd]] ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y [[testun]] wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r testun ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ Dafydd ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y [[nofel]] Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘nofel Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: '[[Y Beirniad]] Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5519Rowlands, John2022-02-05T20:49:21Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad Dafydd ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y testun wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r testun ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ Dafydd ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y nofel Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘nofel Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: '[[Y Beirniad]]]] Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5518Rowlands, John2022-02-05T20:49:12Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad [[Dafydd]] ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y [[testun]] wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r testun ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ Dafydd ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y [[nofel]] Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘nofel Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: '[[Y Beirniad]] Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5517Rowlands, John2022-02-05T19:23:03Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad Dafydd ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y testun wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r testun ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ Dafydd ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y nofel Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘nofel Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: '[[Y Beirniad]]]] Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5516Rowlands, John2022-02-05T18:55:11Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r [[testun]] yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad [[Dafydd]] ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw [[ystyr]].<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y testun wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r testun ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ Dafydd ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y [[nofel]] ei hun, yn mapio hanes y nofel Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘nofel Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: '[[Y Beirniad]]]] Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Rowlands,_John&diff=5515Rowlands, John2022-02-05T18:47:54Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' _NOAUTOLINKS_ Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beir...'</p>
<hr />
<div><br />
_NOAUTOLINKS_<br />
<br />
Bu John Rowlands (1938-2015) yn un o’n beirniaid llenyddol mwyaf toreithiog a dylanwadol am dros hanner canrif. Drwy ei weithgarwch beirniadol, fel adolygydd, [[golygydd]], a beirniad Eisteddfodol, daeth â llu o syniadau a dylanwadau newydd i gyffyrddiad â thrafodaethau ar lenyddiaeth Gymraeg ar ddiwedd yr ugeinfed ganrif a dechrau’r unfed ganrif ar hugain. Ond er mor faith fu ei yrfa, ni fu’n lladmerydd dros un athroniaeth neu ddamcaniaeth feirniadol benodol dros gwrs yr holl flynyddoedd, a gellir gweld bod ei feirniadaeth yn ymrannu’n gymharol eglur yn ddau gyfnod.<br />
<br />
Cyfnod 1 – Y cyfnod dyneiddiol-ryddfrydol<br />
<br />
Bu John Rowlands yn fyfyriwr i John Gwilym Jones ym Mangor ar ddiwedd y 1950au, a’r darlithydd hwnnw fu’r prif ddylanwad ffurfiannol ar ei syniadaeth feirniadol gynnar. Dull John Gwilym Jones o ddadansoddi barddoniaeth oedd y dull dyneiddiol-ryddfrydol, dull a ddylanwadodd arno drwy gyfrwng Beirniadaeth Ymarferol I. A. Richards ac F. R. Leavis, a Beirniadaeth Newydd W. K. Wimsatt ac M. Beardsley. Mae’r ysgol arbennig hon yn gweithredu ar sail y tybiaethau fod llenyddiaeth dda yn oesol, yn trosgynnu amser, ac yn dweud rhywbeth am y natur ddynol ym mhob oes; mai drwy ddarllen [[testun]] yn agos y deuir o hyd i’w [[ystyr]], ac nad yw ystyriaethau allanol megis cefndir bywgraffyddol yr awdur neu gyd-destunau gwleidyddol a chymdeithasol cyfoes yn berthnasol; ac mai swyddogaeth beirniad llenyddol yw cyfryngu rhwng yr awdur a’r darllenydd.<br />
<br />
Gwelir y syniadau hyn ar waith ym meirniadaeth gynnar John Rowlands hefyd. Dywedodd mewn un lle ‘nad oes gan lenyddiaeth fawr o apêl ataf onid yw’n cychwyn gyda phrofiad ac yn mynegi rhywbeth am ddyn a’i swyddogaeth yn y byd’, ac wrth iddo archwilio beth y mae’r testun yn ei ddweud am fywyd yn ei erthyglau beirniadol cynnar, â ati’n fwriadus i buro’r llenyddiaeth y mae’n ymdrin â hi o bob cyd-destun allanol. Cwbl amherthnasol iddo yw’r cwestiwn academaidd a oedd Morfudd, cariad [[Dafydd]] ap Gwilym, yn wraig o gig a gwaed ai peidio, er enghraifft, gan mai’r un yw’r gerdd ni waeth beth oedd amgylchiadau ei chreu. Wrth drafod "Dail Pren" Waldo Williams wedyn, mynnir bod y ffaith fod y gerdd ‘Cofio’ yn ddarn adrodd poblogaidd yn rhywbeth y dylai’r darllenydd ei anghofio a’i anwybyddu gan mai drwy ganolbwyntio ar y geiriau ar y dudalen y deuir o hyd i bob ac unrhyw ystyr.<br />
<br />
Y rhagdyb y tu ôl i’r safbwynt hwn yw bod yr hyn a oedd ym meddwl awdur y testun wrth iddo gofnodi’r geiriau ar bapur yn sicr o gael ei gyfleu i’r darllenydd wrth iddo’u darllen. Swyddogaeth beirniad llenyddol, felly, yw dehongli’r testun ar gyfer y darllenydd, a’r awgrym sydd yn ymhlyg yn hyn oll yw mai un dehongliad dilys sy’n bod gan fod pob darllenydd yn rhannu’r un natur ddynol. Gwelir hyn yn nefnydd helaeth John Rowlands o’r person cyntaf lluosog yn ei erthygl ‘Ystyried Dail Pren’ er enghraifft, lle mae – drwy ei ddefnydd parhaus o’r rhagenw ‘ni’ – yn cymryd yn ganiataol y byddai pob darllenydd yn ymateb i’r cerddi yn yr un ffordd. Yn yr un modd yn ei drafodaeth ar ‘Morfudd fel yr Haul’ Dafydd ap Gwilym, y cwbl a wneir yw mynd drwy’r [[cywydd]] fesul dyfyniad byr, a thrafod y dyfyniadau hynny heb wneud mwy, yng ngeiriau John Rowlands ei hun, ‘nag aralleirio ar adegau, ac wrth wneud hynny, hyd yn oed, ni wneir ymgais i archwilio’r holl bosibiliadau deongliadol’. Gall y dull hwnnw arwain at feirniadaeth ddof a di-fflach, ond y rheswm a rydd John Rowlands dros hynny yw mai erthygl ar gyfer lleygwyr ydoedd, ac yn ôl rhesymeg dyneiddiaeth ryddfrydol, byddai’r lleygwyr hynny’n rhannu’r un dehongliad â John Rowlands pe bai ganddynt yr hyfforddiant a’r arfau academaidd pwrpasol i fynd ati i edrych ar y gerdd ar eu pennau eu hunain, ac felly nid oedd angen gwneud dim mwy nag aralleirio er mwyn taflu goleuni ar rywfaint o’r eirfa a’r gystrawen ganoloesol. Ceir yr argraff, gan fod llenyddiaeth yn bodoli ar ei thelerau’i hun ac mai drwy ddarllen agos y deuir o hyd i’w hystyr, nad oes bwrpas gwneud dim mwy wedi i’r gwaith hwnnw gael ei gyflawni.<br />
Fodd bynnag, tua chanol y 1970au, dechreuodd John Rowlands ymwrthod â’r egwyddorion dyneiddiol-ryddfrydol y bu’n eu coleddu cyn hynny, gan arwain at ei ail gyfnod beirniadol.<br />
<br />
Cyfnod 2 – Y cyfnod Marcsaidd ac ôl-fodernaidd<br />
<br />
Dengys Angharad Price mai erthygl John Rowlands, ‘Poésie Cérébrale?’, a drafodai waith T. H. Parry-Williams, yw’r un sy’n ‘pontio rhwng dylanwadau ei brentisiaeth a chymeriad unigryw ei waith diweddarach’, ac mai’r ddwy brif nodwedd newydd a welir yn yr erthygl hon yw pwysleisio cyd-destunau llenyddiaeth, a chyd-destunau amseryddol a chymdeithasol yn arbennig, ac ôl-foderniaeth.<br />
<br />
Gwelir y pwyslais newydd ar gyd-destunau yn amlwg mewn erthygl ar R. Williams Parry lle dadleuir mai ‘bardd cyfnod ydyw yn anad dim’ a bod ei farddoniaeth yn adlewyrchu ei brofiadau personol ef, a digwyddiadau ei oes. Ac wrth glymu barddoniaeth R. Williams Parry wrth leoliad ac amser penodol, cydnabyddir na all fod yn fardd oesol sy’n trosgynnu amser gan na fyddai pobl a gydoesai ar yr un pryd yn ymateb i’w farddoniaeth yn yr un ffordd. Cydnabyddir, dan ddylanwad syniadau Roland Barthes am farwolaeth yr awdur, fod cymaint o ddeongliadau ag sydd o ddarllenwyr. Mae pwysleisio cyd-destunau hanesyddol a chymdeithasol llenyddiaeth yn nodwedd ar feirniadaeth lenyddol Farcsaidd, a gwelir dylanwad theorïau Marcsaidd ar y ffordd y mae John Rowlands yn edrych ar feirdd fel R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams fel aelodau o ddosbarth cymdeithasol penodol, ac fel llefarwyr ar ran y dosbarth hwnnw, yn hytrach nag fel bodau prin sy’n fwy arbennig na gweddill y gymdeithas. Mae eu barddoniaeth, i John Rowlands, ‘yn fynegiant rhannol o ddiwylliant cymdeithas arbennig mewn man arbennig ar adeg arbennig’. Drwy sylwadau fel hyn, tynnir ysgrifennu barddoniaeth o lefel cynhyrchu celfyddyd [[aruchel]] gan broffwydi a gweledyddion i lawr i lefel "praxis": gweithgarwch sy’n digwydd mewn cymdeithas benodol gan fod y gymdeithas honno’n gweld gwerth yn yr arfer, ac am fod yr arfer yn fodd o fynegi rhywbeth am y gymdeithas honno.<br />
<br />
Nid trafod llenyddiaeth o safbwynt gwahanol yn unig a wnâi John Rowlands yn ystod yr ail gyfnod beirniadol hwn, ond ei thrafod mewn dull newydd hefyd, dull ôl-fodernaidd a gofnododd yn yr erthygl ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’. Yn yr erthygl honno, mae’n gwrthod y syniad y dylid ystyried llenyddiaeth yn fynegiant o ryw wirionedd gwrthrychol, ond y dylid yn hytrach fod yn ‘effro bob amser i’r elfen yma o “dwyll” sydd mewn llenyddiaeth’ a herio’r testun yn hytrach na’i dderbyn. Dyma’r dull sydd ar waith yn ei drafodaeth ar T. Rowland Hughes lle defnyddia dystiolaeth hanesyddol er mwyn dangos mor wael oedd amodau economaidd ac ansawdd bywyd chwarelwyr Llanberis mewn gwirionedd, a sut mae nofelau T. Rowland Hughes felly yn ein twyllo gan nad yw’r cymeriadau ynddynt yn cael eu darlunio fel pobl ddarostyngedig sy’n byw mewn tlodi, ond yn hytrach fel rhai rhadlon a di-gŵyn. Defnyddia John Rowlands hyn wedyn i archwilio’r safbwynt ideolegol a gyflwynir fel gwirionedd amlwg yn nofelau T. Rowland Hughes, safbwynt tawelyddol sy’n pleidio derbyn y drefn yn hytrach na gwrthryfela yn ei herbyn.<br />
<br />
Daeth beirniadaeth lenyddol John Rowlands yn fwy bywiog a chreadigol yn y cyfnod ar ôl i’w [[nofel]] gyhoeddedig olaf ef ei hun ddod o’r wasg, a chanolbwyntiodd lawer o’i egni creadigol ar ffurf y nofel ei hun, yn mapio hanes y nofel Gymraeg, ac yn ei hyrwyddo fel ffurf. Datganodd yn 1976 nad ‘nofel Gymraeg sydd gennym, ond nofelau mewn Cymraeg’, ac nid ffaith ddibwys mo honno iddo gan fod y ffaith na chydiodd y nofel yng Nghymru yn golygu bod bydoedd cyfan o’r meddwl a’r dychymyg a’r profiad Cymreig heb eu mapio o gwbl, a’r iaith ei hun yn dlotach o’r herwydd. Eironig hefyd yw y byddai Cymru, gyda’i gwleidyddiaeth radical, ei chrefydd anghydffurfiol, a’i chymdeithas gymharol ddiddosbarth, wedi bod yn feithrinfa ardderchog i’r ffurf, gan mai pobl gyffredin yw arwyr nofelau, meddai. Er bod rhai beirniaid llenyddol Ewropeaidd ac Americanaidd wedi bod yn darogan tranc y nofel fel ffurf ers rhai blynyddoedd, aeth John Rowlands ati i geisio ei hyrwyddo. Mor gynnar â 1964, bu’n ceisio perswadio’r Eisteddfod Genedlaethol i ddenu mwy o bobl i gystadlu yng nghystadleuaeth y nofel drwy gynnig gwobr ariannol fwy sylweddol – maen a gafwyd i’r wal pan sefydlwyd Gwobr Goffa Daniel Owen, gyda gwobr o £500, yn 1978, a John Rowlands yn un o’r beirniaid. Ond anhawster arall a wynebai’r nofel oedd y tawelwch beirniadol o’i chylch. Gan fod y nofel yn ymwrthod â rhai confensiynau llenyddol, megis ‘iaith ac [[arddull]] goeth a chain’, bu hynny’n ‘rhwystr iddi gael ei hystyried o ddifri gan y beirniaid am gryn amser’ ac aeth John Rowlands ati i gyhoeddi astudiaethau o nofelau a nofelwyr unigol, ac o’r nofel yn gyffredinol, er mwyn dangos bod y ffurf yn haeddu ymdriniaeth broffesiynol o ddifri gan academyddion, a thrwy hynny berswadio awduron fod y nofel yn ffurf y gallent ei defnyddio i drafod themâu a chyfleu syniadau pwysfawr, nid i roi i ddarllenwyr ddiddanwch ennyd awr yn unig.<br />
<br />
Llwyddodd yn hynny o beth, ac wrth i nofelau mwy anturus a heriol fel rhai Wiliam Owen Roberts, Robin Llywelyn ac Angharad Tomos gael eu cyhoeddi, bu John Rowlands yn lladmerydd cryf ar eu rhan yn wyneb rhai nad oedd yn eu deall nac yn gweld eu gwerth gan mor wahanol oeddynt i nofelau a gyhoeddid yn y Gymraeg cyn hynny. Os yw’r ‘nofel Gymraeg’ yn bodoli erbyn heddiw, gellid dadlau mai John Rowlands, i raddau helaeth iawn, a’i creodd, ac efallai mai ei waith yn hyrwyddo’r nofel fel ffurf, ac fel lladmerydd dros genhedlaeth newydd o nofelwyr, oedd ei gyfraniad beirniadol pwysicaf.<br />
<br />
<br />
'''Elis Dafydd'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
Price, A. (2007), ‘John Rowlands: [[Y Beirniad]] Bydol’ yn Wiliams, G. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol XXVII" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 50-72.<br />
Rowlands, J. (1964), ‘Yr Eisteddfod a’r Nofel’, "Barn", Rhif 15, tt. 86-7.<br />
Rowlands, J. (1969), ‘Ystyried Dail Pren’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IV" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 266-86.<br />
Rowlands, J. (1971), ‘Morfudd fel yr Haul’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol VI" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 16-44.<br />
Rowlands, J. (1975), ‘Poesie Cérébrale?’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXXX, Rhif 557, tt. 321-29.<br />
Rowlands, J. (1975), "T. Rowland Hughes" (Cardiff: University of Wales Press for the Welsh Arts Council).<br />
Rowlands, J. (1976), ‘Agweddau ar y Nofel Gymraeg Gyfoes’ yn Williams, J. E. C. (gol.), "Ysgrifau Beirniadol IX" (Dinbych: Gwasg Gee), tt. 274-97.<br />
Rowlands, J. (1984), ‘Bardd y Gaeaf’, "Taliesin", Cyfrol 50, tt. 9-33.<br />
Rowlands, J. (1985), ‘T. Rowland Hughes’, "Y Traethodydd", Cyfrol CXL, Rhif 595, tt. 64-79.<br />
Rowlands, J. (1987), ‘Cipolwg ar waith T. H. Parry-Williams’, "Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion", 1987, tt. 153-75.<br />
Rowlands, J. (1990), ‘Beirniadu’n Groes i’r Graen’, "Taliesin", Cyfrol 71, tt. 57-65.</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Affaith&diff=2885Affaith2020-04-20T18:35:59Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Mae’r cysyniad o Affaith (''Affect'') bellach yn enwog am fod yn rhywbeth sy’n anodd i’w ddisgrifio. Er hyn, mae’n gysyniad awgrymog a chyfoethog, sydd yn codi cwestiynau a syniadau pellach. Yn y gwyddorau cymdeithasol a phynciau celfyddydol, mae dau brif drywydd i drwch y gwaith a gyhoeddir ar y cysyniad o affaith: mae’r cyntaf yn dilyn ôl gwaith [[Y Beirniad|y beirniad]] llenyddol a chwiyr Eve Kosofsky Sedgwick, gan gynnwys ei hymdriniaeth, ar y cyd ag Adam Frank, o ganfyddiadau y seicolegwr Silvan Tomkins (1911-1991) . Mae’r ail yn dilyn yr athronydd Brian Massumi, sydd yn ei dro yn dilyn gwaith Giles Deleuze (Massumi yw cyfieithydd nifer helaeth o lyfrau Giles Deleuze (1925-1995), a Deleuze a Félix Guattari (1930-1992) i'r Saesneg). <br />
<br />
Pwysleisia’r ddau drywydd elfennau gwahanol, ac maent wedi dylanwadu ar feysydd pwnc gwahanol – gan gynnwys Daearyddiaeth, Astudiaethau Cwiyr, Llenyddiaeth Saesneg, Astudiaethau [[Ffeminyddiaeth]] ac Astudiaethau Diwylliannol. Yn y ddau drywydd, fodd bynnag, mae affaith yn enwi galluoedd corfforol (bodily capacities): hynny yw, y modd y mae’r corff yn ymateb i’r byd - tu hwnt i ddimensiwn llafar neu’r hyn ry’n ni’n ymwybodol ohono. Un enghraifft syml fyddai’r modd y byddwn ni'n dechrau canu neu symud i gerddoriaeth, cyn i ni fod yn ymwybodol ein bod ni yn canu, neu wedi sylwi ein bod ni’n adnabod a chofio cân arbennig. Deellir affaith felly, fel ‘bodily capacities to affect and be affected’ (Clough 2007, 2). Yn ôl Gregg a Siegworth mae affeithiau yn rymoedd perfeddol (‘visceral forces’) sy’n gweithio oddi tan gwybodaeth ymwybodol, wrth ei hochr neu ar wahân iddi. (Gregg a Siegworth, 2010: 1).<br />
<br />
Cyflwyna her i nifer o gategorïau sylfaenol yn y gwyddorau cymdeithasol, gan gynnwys y syniad o’r unigolyn, o reswm, pŵer, cymuned a chofio, gwrando a thalu sylw. Ffocysir yn y cofnod hwn ar dair elfen y mae affaith yn ein hysgogi ni i feddwl amdanynt ymhellach: i) yr unigolyn a chymuned, ii) pŵer, a iii) gofod gwleidyddol. <br />
<br />
Yn gyntaf: y berthynas rhwng yr unigolyn a’r gymuned. Yn aml, deellir bywyd cymdeithasol fel cyfuniad o nifer o bobl unigol. Yn aml hefyd yn y gwyddorau cymdeithasol, meddylir am unigolion fel gweithredwyr (agents) hunanddigonol ac annibynnol. Mae affaith yn herio’r ddealltwriaeth annigonol o natur pobl, gan ein gwahodd ni i dalu sylw i’r berthynas neu’r cyswllt rhwng un unigolyn ac un arall. Er enghraifft, mae’n caniatáu ni i dalu sylw i’r egnïoedd a’r affeithiau sy’n pasio rhwng cyrff, ‘enabling bindings and unbindings, jarring disorientations and rhythmic attunements’ (Seigworth a Gregg, 2010: 2). Felly, yn hytrach na chychwyn astudiaeth drwy astudio unigolyn neu gymuned, mae affaith yn ein harwain i feddwl am yr atyniadau a’r trawsyriadau rhwng un ac un arall, fel rhan o gynulliad o bobl. Mae gwaith Brian Massumi a Patricia Clough yn mynd ymhellach na hyn o ran datod y syniad o unigolyn, gan ystyried perthynas â pheiriannau a thechnoleg. <br />
<br />
Mae yna werth gwleidyddol amlwg mewn deall yn well sut mae tonnau o affaith yn cael eu trawsyrru a’u derbyn (Amin a Thrift, 2013: 167). Gall hyn esgor ar safbwyntiau newydd wrth i ni geisio deall ymddygiad torf neu gasgliad o bobl, wrth wylio gêm bêl droed, er enghraifft, neu gymryd rhan mewn protest neu rannu cerbyd trên. Gall hyn hefyd ehangu ein dealltwriaeth o deimlad neu awyrgylch stryd, tref, (<nowiki>dinas</nowiki> neu ardal. Mae’r syniad o dalu sylw i atyniadau a’r gallu i affeithio ac i gael ein haffeithio yn gallu ymestyn tu hwnt i’r berthynas rhwng pobl er mwyn cynnwys y clymiadau rhwng pobl ac adeiladau, gwrthrychau, is-adeiledd, tywydd ac yn y blaen. Mae hyn yn cyflwyno agoriadau yn ein dealltwriaeth o sut mae ymdrin ag eraill, yn enwedig mewn rhannau eraill o’r byd, a hynny tu hwnt i fframwaith hunaniaeth, cenhedloedd, neu ddaearyddiaeth sgalar (gweler Pedwell, 2014). <br />
<br />
Yn ail: mae affaith yn newid y modd y meddyliwn am bŵer. Yn hytrach nag ystyried pŵer fel rhywbeth yr ydym yn ymwybodol o’i gyrchu, ac yn adnabod ei ffurf â’i rym, mae’r gwaith ar affaith yn ein gwahodd i ni feddwl am bwer fel rhywbeth gwasgaredig a mwy amwys. Er enghraifft, dadleua Stuart Hall (1932-2014) yn ei ysgrifau ar Thatcheriaeth fod y polisïau, y penderfyniadau, y cymeriadau a’r llinellau a weithiodd gyda’i gilydd i wneud Thatcheriaeth yn boblogaidd yn meddu grym affeithiol (''affective force'') (Hall a Jacques, 1982). O’r herwydd, dywedodd na fyddai Thatcheriaeth yn cael ei oresgyn drwy symudiad naturiol nôl i’r asgell chwith, megis pendil cloc. Dadleuai y byddai angen meddwl yn llawer ehangach am y modd yr oedd gwleidyddiaeth wedi newid yn sgil Thatcheriaeth. Un o’i bwyntiau mwyaf pwerus yn yr ysgrifau yma yw nad oedd Thatcheriaeth wedi llwyddo trwy dwyllo pobl (‘''to dupe unsuspecting folk''’, 1979: 20). Roedd grym Thatcheriaeth yn bwerus yn rhannol am ei fod yn gweithio ar ddealltwriaeth pobl ohonynt eu hunain, ar ein dealltwriaeth o’n perthynas â’n gilydd, ynghyd â’r modd y meddyliwn am ein lle yn y byd – hynny yw, materion sydd am lawer mwy na phenderfyniadau a wneir ar sail rheswm. I grynhoi, mae pŵer yn gallu cael ei deimlo fel awyrgylch, llawn cymaint â’i adnabod ar ffurf giat, camera neu ddogfen. Yn hyn o beth mae affaith yn cyd-fynd â gwaith Michel Foucault (1926-1984) ar ''governmentality'' (Walters, 2012). <br />
<br />
Yn drydydd, mae affaith yn arwain at ffordd newydd o adnabod a deall gofod gwleidyddol. Wrth feddwl am ofod drwy affeithiau, neu’r trawsyriadau rhwng cyrff, adeiledd, ac is-adeiledd gwelwn ein bod yn ymdrin â gofod fel rhywbeth sy’n cronni o amgylch pwyntiau o ddwyster neu wefrau, yn hytrach na fel rhywbeth â ffurf ffiniedig. Felly, yn wahanol i feddwl am bŵer fel rhywbeth sy’n perthyn i’r canol ac nid yr ymylon neu i un grŵp ac nid grŵp arall, adnabyddwn natur, ffurf a chyrhaeddiad gofod trwy sylwi ar fannau cyfarfod, dwysedd, adweithiau, prosesau tiriogaethu, crynoadau neu gasglfeydd o bobl ac o bethau. Gellir meddwl am hyn ymhellach drwy’r cysyniad cyfagos o awyrgylch (Closs Stephens 2016). Cyflwyna awyrgylch ddelwedd o ofod gwasgaredig a niwlaidd. Nid yw’n hawdd nodi canolfan nac ymylon awyrgylch: mewn awyrgylch, mae’n debygol bod y canolfannau a’r ymylon yn niferus. Yn wahanol i’r llinellau cadarn y byddwn ni'n cyplysu â’r cysyniad o ofod ffiniol, felly, mae’r llinellau yma yn aneglur, anffurfiedig ac yn symud. Gellid meddwl am y diffiniad hwn o ofod gwleidyddol fel y profiad o symud trwy ddinas: gellwch deithio am oriau drwy ddinas fawr heb brofi ffin gadarn ar ei diwedd hi. Gallwn hefyd deimlo’r awyrgylch yn newid tra’n deithio ar drên metro drwy sylwi ar newid mewn gwisg, lliw croen, iechyd, nerth neu hyder corfforol – olion cyfoeth a thlodi. Mae’r olion hyn yn rhai cynnil, aneithafol. Mae hi’n anodd pwyntio at, neu fesur y llinellau sy’n nodi’r math yma o symudiad o un awyrgylch i un arall. Ond yn gyffredinol, mae’n pwyntio at cysyniad o ofod fel strwythur ansefydlog sy’n symud ac sy’n lluosog. Ceir ymdriniaeth fanwl â methodoleg astudio affaith, gan gynnwys y syniad o ddarlleniad affeithiol (affective reading) gan Sedgwick (2003). <br />
<br />
I gloi, mae ymdriniaeth ysgrifenwyr ag affaith yn mynd tu hwnt i waith seicoddadansoddwyr ar yr isymwybod ac uwchlaw beirniaid tyrfa yr 20 ganrif. Fel y dadleua Teresa Brennan yn The Transmission of Affect (2004), tueddiad y beirniaid hyn yw ymdrin ag emosiynau fel pethau sy’n cael eu dal o fewn y croen. Yr her a gyflwynir gan Brennan yw ceisio meddwl am emosiynau, teimladau, egnïon a thrawsyriadau fel pethau sy’n teithio tu hwnt i’r croen. Gwahaniaeth arall rhwng gwaith ar affaith a gwaith seicoddamcaniaeth yw’r modd y mae Silvan Tomkins yn gwahaniaethu rhwng ‘drives’ y mae pobl yn eu teimlo (e.e. y rhai sy’n ein harwain ni i fwyta neu i garu), a’n profiad ni o affeithiau (gan gynnwys ofn a dicter) – sydd yn gallu bod yn hunan-gyfiawnhaol ac sy’n tarddu o unrhyw wrthrych – nid yn unig o bobl eraill. Tra bod rhai yn mynnu gwahaniaethu rhwng affaith ac emosiwn, mae’r traddodiad o waith yn Astudiaethau [[Ffeminyddiaeth]] yn enwedig yn ddrwgdybus o ymdrech i wahanu ac o bosib i israddio emosiynau (gweler gwaith Sara Ahmed ar hyn). <br />
<br />
<br />
'''Angharad Closs Stephens'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth== <br />
<br />
Ahmed, S. (2010), ''The Promise of Happiness'' (Durham NC: Duke University Press.<br />
<br />
Ahmed, S. (2004), ''The Cultural Politics of Emotion'' (Edinburgh: Edinburgh University Press).<br />
<br />
Amin, A. & Thrift, N. (2013) ''Arts of the Political: New Openings for the Left'' (Durham, NC: Duke University Press). <br />
<br />
Anderson, B. (2014), ''Encountering Affect: Capacities, Apparatuses, Conditions'' (London, NY: Routledge).<br />
<br />
Blackman,L. & Venn,C. (2010) ,golygyddion rhifyn arbennig o Body & Society, 16 (1). <br />
<br />
Brennan, T.(2004), ''The Transmission of Affect'' (New York: Cornell University Press). <br />
<br />
Closs Stephens, A., ‘The Affective Atmospheres of Nationalism’, Cultural Geographies, 23: 181-198. <br />
<br />
Clough, P. C., gyda Halley, J (2007), ''The Affective Turn: theorizing the social'' (Durham NC: Duke University Press).<br />
<br />
Gregg,M a Seigworth, G. J. (eds) (2010), ''The Affect Theory Reader'' (Durham NC: Duke University Press).<br />
<br />
Hall, S., ‘The Great Moving Right Show’, Marxism Today, January 1979: 14-20.<br />
<br />
Hall, S. & Jacques,M. (1990), ‘Introduction’, yn Hall a Jacques, eds., ''The Politics of Thatcherism'' (London: Lawrence and Wishart), 9-18.<br />
<br />
Massumi, B. (2015), ''The Politics of Affect'' (Cambridge: Polity Press).<br />
<br />
Massumi, B. (2002), ''Parables for the Virtual: Movement, Affect, Sensation'' (Durham NC: Duke University Press).<br />
<br />
Massumi, B. (1995), ‘The Autonomy of Affect’, ''Cultural Critique'', 31: 83-109.<br />
<br />
Pedwell, C. (2014), ''Affective Relations. The Transnational Politics of Empathy'' (Palgrave Macmillan). <br />
<br />
Sedgwick, E. K. (2003), ''Touching Feeling, Affect, Pedagogy, Performativity'' (Durham NC: Duke University Press). <br />
<br />
Sedgwick, E. K. a Frank, A. (1995), ''Shame and its Sisters: A Silvan Tomkins Reader'' (Durham NC: Duke University Press). <br />
<br />
Walters, W. (2012), ''Governmentality: Critical Encounters'' (London, NY: Routledge). <br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Affaith&diff=2884Affaith2020-04-20T18:32:10Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' Mae’r cysyniad o Affaith (''Affect'') bellach yn enwog am fod yn rhywbeth sy’n anodd i’w ddisgrifio. Er hyn, mae’n gysyniad awgrymog a chyfoethog...'</p>
<hr />
<div><br />
Mae’r cysyniad o Affaith (''Affect'') bellach yn enwog am fod yn rhywbeth sy’n anodd i’w ddisgrifio. Er hyn, mae’n gysyniad awgrymog a chyfoethog, sydd yn codi cwestiynau a syniadau pellach. Yn y gwyddorau cymdeithasol a phynciau celfyddydol, mae dau brif drywydd i drwch y gwaith a gyhoeddir ar y cysyniad o affaith: mae’r cyntaf yn dilyn ôl gwaith y beirniad llenyddol a chwiyr Eve Kosofsky Sedgwick, gan gynnwys ei hymdriniaeth, ar y cyd ag Adam Frank, o ganfyddiadau y seicolegwr Silvan Tomkins (1911-1991) . Mae’r ail yn dilyn yr athronydd Brian Massumi, sydd yn ei dro yn dilyn gwaith Giles Deleuze (Massumi yw cyfieithydd nifer helaeth o lyfrau Giles Deleuze (1925-1995), a Deleuze a Félix Guattari (1930-1992) i'r Saesneg). <br />
<br />
Pwysleisia’r ddau drywydd elfennau gwahanol, ac maent wedi dylanwadu ar feysydd pwnc gwahanol – gan gynnwys Daearyddiaeth, Astudiaethau Cwiyr, Llenyddiaeth Saesneg, Astudiaethau [[Ffeminyddiaeth]] ac Astudiaethau Diwylliannol. Yn y ddau drywydd, fodd bynnag, mae affaith yn enwi galluoedd corfforol (bodily capacities): hynny yw, y modd y mae’r corff yn ymateb i’r byd - tu hwnt i ddimensiwn llafar neu’r hyn ry’n ni’n ymwybodol ohono. Un enghraifft syml fyddai’r modd y byddwn ni'n dechrau canu neu symud i gerddoriaeth, cyn i ni fod yn ymwybodol ein bod ni yn canu, neu wedi sylwi ein bod ni’n adnabod a chofio cân arbennig. Deellir affaith felly, fel ‘bodily capacities to affect and be affected’ (Clough 2007, 2). Yn ôl Gregg a Siegworth mae affeithiau yn rymoedd perfeddol (‘visceral forces’) sy’n gweithio oddi tan gwybodaeth ymwybodol, wrth ei hochr neu ar wahân iddi. (Gregg a Siegworth, 2010: 1).<br />
<br />
Cyflwyna her i nifer o gategorïau sylfaenol yn y gwyddorau cymdeithasol, gan gynnwys y syniad o’r unigolyn, o reswm, pŵer, cymuned a chofio, gwrando a thalu sylw. Ffocysir yn y cofnod hwn ar dair elfen y mae affaith yn ein hysgogi ni i feddwl amdanynt ymhellach: i) yr unigolyn a chymuned, ii) pŵer, a iii) gofod gwleidyddol. <br />
<br />
Yn gyntaf: y berthynas rhwng yr unigolyn a’r gymuned. Yn aml, deellir bywyd cymdeithasol fel cyfuniad o nifer o bobl unigol. Yn aml hefyd yn y gwyddorau cymdeithasol, meddylir am unigolion fel gweithredwyr (agents) hunanddigonol ac annibynnol. Mae affaith yn herio’r ddealltwriaeth annigonol o natur pobl, gan ein gwahodd ni i dalu sylw i’r berthynas neu’r cyswllt rhwng un unigolyn ac un arall. Er enghraifft, mae’n caniatáu ni i dalu sylw i’r egnïoedd a’r affeithiau sy’n pasio rhwng cyrff, ‘enabling bindings and unbindings, jarring disorientations and rhythmic attunements’ (Seigworth a Gregg, 2010: 2). Felly, yn hytrach na chychwyn astudiaeth drwy astudio unigolyn neu gymuned, mae affaith yn ein harwain i feddwl am yr atyniadau a’r trawsyriadau rhwng un ac un arall, fel rhan o gynulliad o bobl. Mae gwaith Brian Massumi a Patricia Clough yn mynd ymhellach na hyn o ran datod y syniad o unigolyn, gan ystyried perthynas â pheiriannau a thechnoleg. <br />
<br />
Mae yna werth gwleidyddol amlwg mewn deall yn well sut mae tonnau o affaith yn cael eu trawsyrru a’u derbyn (Amin a Thrift, 2013: 167). Gall hyn esgor ar safbwyntiau newydd wrth i ni geisio deall ymddygiad torf neu gasgliad o bobl, wrth wylio gêm bêl droed, er enghraifft, neu gymryd rhan mewn protest neu rannu cerbyd trên. Gall hyn hefyd ehangu ein dealltwriaeth o deimlad neu awyrgylch stryd, tref, [[dinas]] neu ardal. Mae’r syniad o dalu sylw i atyniadau a’r gallu i affeithio ac i gael ein haffeithio yn gallu ymestyn tu hwnt i’r berthynas rhwng pobl er mwyn cynnwys y clymiadau rhwng pobl ac adeiladau, gwrthrychau, is-adeiledd, tywydd ac yn y blaen. Mae hyn yn cyflwyno agoriadau yn ein dealltwriaeth o sut mae ymdrin ag eraill, yn enwedig mewn rhannau eraill o’r byd, a hynny tu hwnt i fframwaith hunaniaeth, cenhedloedd, neu ddaearyddiaeth sgalar (gweler Pedwell, 2014). <br />
<br />
Yn ail: mae affaith yn newid y modd y meddyliwn am bŵer. Yn hytrach nag ystyried pŵer fel rhywbeth yr ydym yn ymwybodol o’i gyrchu, ac yn adnabod ei ffurf â’i rym, mae’r gwaith ar affaith yn ein gwahodd i ni feddwl am bwer fel rhywbeth gwasgaredig a mwy amwys. Er enghraifft, dadleua Stuart Hall (1932-2014) yn ei ysgrifau ar Thatcheriaeth fod y polisïau, y penderfyniadau, y cymeriadau a’r llinellau a weithiodd gyda’i gilydd i wneud Thatcheriaeth yn boblogaidd yn meddu grym affeithiol (''affective force'') (Hall a Jacques, 1982). O’r herwydd, dywedodd na fyddai Thatcheriaeth yn cael ei oresgyn drwy symudiad naturiol nôl i’r asgell chwith, megis pendil cloc. Dadleuai y byddai angen meddwl yn llawer ehangach am y modd yr oedd gwleidyddiaeth wedi newid yn sgil Thatcheriaeth. Un o’i bwyntiau mwyaf pwerus yn yr ysgrifau yma yw nad oedd Thatcheriaeth wedi llwyddo trwy dwyllo pobl (‘''to dupe unsuspecting folk''’, 1979: 20). Roedd grym Thatcheriaeth yn bwerus yn rhannol am ei fod yn gweithio ar ddealltwriaeth pobl ohonynt eu hunain, ar ein dealltwriaeth o’n perthynas â’n gilydd, ynghyd â’r modd y meddyliwn am ein lle yn y byd – hynny yw, materion sydd am lawer mwy na phenderfyniadau a wneir ar sail rheswm. I grynhoi, mae pŵer yn gallu cael ei deimlo fel awyrgylch, llawn cymaint â’i adnabod ar ffurf giat, camera neu ddogfen. Yn hyn o beth mae affaith yn cyd-fynd â gwaith Michel Foucault (1926-1984) ar ''governmentality'' (Walters, 2012). <br />
<br />
Yn drydydd, mae affaith yn arwain at ffordd newydd o adnabod a deall gofod gwleidyddol. Wrth feddwl am ofod drwy affeithiau, neu’r trawsyriadau rhwng cyrff, adeiledd, ac is-adeiledd gwelwn ein bod yn ymdrin â gofod fel rhywbeth sy’n cronni o amgylch pwyntiau o ddwyster neu wefrau, yn hytrach na fel rhywbeth â ffurf ffiniedig. Felly, yn wahanol i feddwl am bŵer fel rhywbeth sy’n perthyn i’r canol ac nid yr ymylon neu i un grŵp ac nid grŵp arall, adnabyddwn natur, ffurf a chyrhaeddiad gofod trwy sylwi ar fannau cyfarfod, dwysedd, adweithiau, prosesau tiriogaethu, crynoadau neu gasglfeydd o bobl ac o bethau. Gellir meddwl am hyn ymhellach drwy’r cysyniad cyfagos o awyrgylch (Closs Stephens 2016). Cyflwyna awyrgylch ddelwedd o ofod gwasgaredig a niwlaidd. Nid yw’n hawdd nodi canolfan nac ymylon awyrgylch: mewn awyrgylch, mae’n debygol bod y canolfannau a’r ymylon yn niferus. Yn wahanol i’r llinellau cadarn y byddwn ni'n cyplysu â’r cysyniad o ofod ffiniol, felly, mae’r llinellau yma yn aneglur, anffurfiedig ac yn symud. Gellid meddwl am y diffiniad hwn o ofod gwleidyddol fel y profiad o symud trwy ddinas: gellwch deithio am oriau drwy ddinas fawr heb brofi ffin gadarn ar ei diwedd hi. Gallwn hefyd deimlo’r awyrgylch yn newid tra’n deithio ar drên metro drwy sylwi ar newid mewn gwisg, lliw croen, iechyd, nerth neu hyder corfforol – olion cyfoeth a thlodi. Mae’r olion hyn yn rhai cynnil, aneithafol. Mae hi’n anodd pwyntio at, neu fesur y llinellau sy’n nodi’r math yma o symudiad o un awyrgylch i un arall. Ond yn gyffredinol, mae’n pwyntio at cysyniad o ofod fel strwythur ansefydlog sy’n symud ac sy’n lluosog. Ceir ymdriniaeth fanwl â methodoleg astudio affaith, gan gynnwys y syniad o ddarlleniad affeithiol (affective reading) gan Sedgwick (2003). <br />
<br />
I gloi, mae ymdriniaeth ysgrifenwyr ag affaith yn mynd tu hwnt i waith seicoddadansoddwyr ar yr isymwybod ac uwchlaw beirniaid tyrfa yr 20 ganrif. Fel y dadleua Teresa Brennan yn The Transmission of Affect (2004), tueddiad y beirniaid hyn yw ymdrin ag emosiynau fel pethau sy’n cael eu dal o fewn y croen. Yr her a gyflwynir gan Brennan yw ceisio meddwl am emosiynau, teimladau, egnïon a thrawsyriadau fel pethau sy’n teithio tu hwnt i’r croen. Gwahaniaeth arall rhwng gwaith ar affaith a gwaith seicoddamcaniaeth yw’r modd y mae Silvan Tomkins yn gwahaniaethu rhwng ‘drives’ y mae pobl yn eu teimlo (e.e. y rhai sy’n ein harwain ni i fwyta neu i garu), a’n profiad ni o affeithiau (gan gynnwys ofn a dicter) – sydd yn gallu bod yn hunan-gyfiawnhaol ac sy’n tarddu o unrhyw wrthrych – nid yn unig o bobl eraill. Tra bod rhai yn mynnu gwahaniaethu rhwng affaith ac emosiwn, mae’r traddodiad o waith yn Astudiaethau Ffeminyddiaeth yn enwedig yn ddrwgdybus o ymdrech i wahanu ac o bosib i israddio emosiynau (gweler gwaith Sara Ahmed ar hyn). <br />
<br />
<br />
'''Angharad Closs Stephens'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth== <br />
<br />
Ahmed, S. (2010), ''The Promise of Happiness'' (Durham NC: Duke University Press.<br />
<br />
Ahmed, S. (2004), ''The Cultural Politics of Emotion'' (Edinburgh: Edinburgh University Press).<br />
<br />
Amin, A. & Thrift, N. (2013) ''Arts of the Political: New Openings for the Left'' (Durham, NC: Duke University Press). <br />
<br />
Anderson, B. (2014), ''Encountering Affect: Capacities, Apparatuses, Conditions'' (London, NY: Routledge).<br />
<br />
Blackman,L. & Venn,C. (2010) ,golygyddion rhifyn arbennig o Body & Society, 16 (1). <br />
<br />
Brennan, T.(2004), ''The Transmission of Affect'' (New York: Cornell University Press). <br />
<br />
Closs Stephens, A., ‘The Affective Atmospheres of Nationalism’, Cultural Geographies, 23: 181-198. <br />
<br />
Clough, P. C., gyda Halley, J (2007), ''The Affective Turn: theorizing the social'' (Durham NC: Duke University Press).<br />
<br />
Gregg,M a Seigworth, G. J. (eds) (2010), ''The Affect Theory Reader'' (Durham NC: Duke University Press).<br />
<br />
Hall, S., ‘The Great Moving Right Show’, Marxism Today, January 1979: 14-20.<br />
<br />
Hall, S. & Jacques,M. (1990), ‘Introduction’, yn Hall a Jacques, eds., ''The Politics of Thatcherism'' (London: Lawrence and Wishart), 9-18.<br />
<br />
Massumi, B. (2015), ''The Politics of Affect'' (Cambridge: Polity Press).<br />
<br />
Massumi, B. (2002), ''Parables for the Virtual: Movement, Affect, Sensation'' (Durham NC: Duke University Press).<br />
<br />
Massumi, B. (1995), ‘The Autonomy of Affect’, ''Cultural Critique'', 31: 83-109.<br />
<br />
Pedwell, C. (2014), ''Affective Relations. The Transnational Politics of Empathy'' (Palgrave Macmillan). <br />
<br />
Sedgwick, E. K. (2003), ''Touching Feeling, Affect, Pedagogy, Performativity'' (Durham NC: Duke University Press). <br />
<br />
Sedgwick, E. K. a Frank, A. (1995), ''Shame and its Sisters: A Silvan Tomkins Reader'' (Durham NC: Duke University Press). <br />
<br />
Walters, W. (2012), ''Governmentality: Critical Encounters'' (London, NY: Routledge). <br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cyseinedd&diff=2667Cyseinedd2018-09-13T13:03:35Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Cyfatebiaeth rhwng llafariaid mewn dau neu fwy o eiriau yw cyseinedd, neu ailadrodd seiniau llafarog yn bwrpasol er mwyn creu effaith arbennig. Ni ddyli...'</p>
<hr />
<div>Cyfatebiaeth rhwng llafariaid mewn dau neu fwy o eiriau yw cyseinedd, neu ailadrodd seiniau llafarog yn bwrpasol er mwyn creu effaith arbennig. Ni ddylid cymysgu rhwng cyseinedd ac odl, lle mae’r sain ar ddiwedd y gair, boed yn llafariaid neu’n gyfuniad o lafariaid a chytseiniaid, yn cyfateb i ddiwedd gair arall. Ni ddylid cymysgu chwaith rhwng cyseinedd a chytseinedd, sef cyfatebiaeth rhwng cytseiniaid. Mae Gwyn thomas yn fardd a elwodd yn fawr ar effeithiau cyseinedd. Mae'r gerdd 'Deilen' yn defnyddio cyseineddd ('yn dal ar yr awel/ yn addfwyn yn hongian'), [[cytseinedd]] ('yn llithro - fflach, llathr -') ac odlau amrywiol wrth gyfleu symudiad deilen yn cwympo o'r goeden.<br />
<br />
'''Llŷr Gwyn Lewis a Robert Rhys'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Thomas, G. (2000), ''Gweddnewidio'' (Dinbych: Gwasg Gee)<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cytseinedd&diff=2666Cytseinedd2018-09-13T12:39:25Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div>Cyfatebiaeth rhwng cytseiniaid mewn dau neu fwy o eiriau yw cytseinedd. Yn wahanol i gyflythreniad, gall y gyfatebiaeth hon fod mewn unrhyw safle yn y geiriau dan sylw; nid oes rhaid i’r geiriau cyfatebol fod ar ddechrau’r geiriau. Nid oes angen chwaith i’r seiniau ddilyn patrwm pendant fel yn achos y gynghanedd. Ni ddylid cymysgu rhwng cytseinedd a chyseinedd, sef cyfatebiaeth rhwng llafariaid. Mae’r llinell ‘Un funud fwyn cyn delo’r hwyr i’w hynt’ o ‘Cofio’ gan Waldo Williams yn cynnwys cytseinedd (‘Un funud fwyn’) a chyseinedd (‘Un funud’, ‘fwyn’ a ‘hwyr’). Gelwir y cynganeddion croes a thraws yn gynganeddion cytsain am fod cytseinedd yn elfen hanfodol ynddynt. <br />
<br />
'''Llŷr Gwyn Lewis'''<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cytseinedd&diff=2665Cytseinedd2018-09-13T12:38:55Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Cyfatebiaeth rhwng cytseiniaid mewn dau air neu ragor yw cytseinedd. Yn wahanol i gyflythreniad, gall y gyfatebiaeth hon fod mewn unrhyw safle yn y geiria...'</p>
<hr />
<div>Cyfatebiaeth rhwng cytseiniaid mewn dau air neu ragor yw cytseinedd. Yn wahanol i gyflythreniad, gall y gyfatebiaeth hon fod mewn unrhyw safle yn y geiriau dan sylw; nid oes rhaid i’r geiriau cyfatebol fod ar ddechrau’r geiriau. Nid oes angen chwaith i’r seiniau ddilyn patrwm pendant fel yn achos y gynghanedd. Ni ddylid cymysgu rhwng cytseinedd a chyseinedd, sef cyfatebiaeth rhwng llafariaid. Mae’r llinell ‘Un funud fwyn cyn delo’r hwyr i’w hynt’ o ‘Cofio’ gan Waldo Williams yn cynnwys cytseinedd (‘Un funud fwyn’) a chyseinedd (‘Un funud’, ‘fwyn’ a ‘hwyr’). Gelwir y cynganeddion croes a thraws yn gynganeddion cytsain am fod cytseinedd yn elfen hanfodol ynddynt. <br />
<br />
'''Llŷr Gwyn Lewis'''<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cyflythreniad&diff=2664Cyflythreniad2018-09-13T12:32:03Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div>Defnydd o'r un llythrennau neu seiniau ar ddechrau dau neu fwy o eiriau yw cyflythreniad. Gwahaniaethir rhwng cyflythreniad, ar y naill law, a chyseinedd a chytseinedd ar y llall, gan y ffaith mai ar ddechrau’r gair y ceir y seiniau hyn mewn cyflythreniad. Nid yw cyflythrennu chwaith yn golygu’r un peth â chynghanedd, er mai’r un egwyddor a geir. Wrth gynganeddu, mae’r rheolau o ran ateb cytseiniaid a llafariaid yn fwy pendant, ac yn dibynnu ar safle’r llythrennau a’r seiniau o amgylch yr [[acen]].<br />
<br />
Defnyddir cyflythreniad yn aml mewn llenyddiaeth fel dyfais i gywreinio’r mynegiant neu i dynnu sylw at sain penodol sydd yn ategu’r ystyr neu’n cynnig gwrthbwynt iddo. Digwydd yn aml mewn barddoniaeth, a dwy enghraifft yw’r llinellau ’y sugnwr sydyn yn y wasgod wen’ gan R. Williams Parry, neu ‘trwst trenau’ gan Prosser Rhys. Fe’i ceir hefyd mewn rhyddiaith ac mewn [[drama]], yn enwedig [[drama]] fydryddol. Mae’n ddyfais a gaiff ei defnyddio’n aml mewn ieithwedd hysbysebu ac ati. Gellir gorbwysleisio effaith cyflythreniad ar adegau, fodd bynnag, ac nid yw pob enghraifft ohono mewn [[testun]] o reidrwydd yn arwyddocaol.<br />
<br />
Y mae’r farddoniaeth gynnar Gymraeg a oroesodd, a barddoniaeth Beirdd y Tywysogion yn enwedig, yn frith o gyflythrennu, a gellid dadlau mai o’r defnydd cyson o gyflythreniad, cytseinedd a chyseinedd y datblygodd y gynghanedd trwy dynhau a chaethiwo’r rheolau ynghlwm â’u defnydd. Gweler hefyd Cymeriad ([[cynghanedd]]), Cytseinedd.<br />
<br />
'''Llŷr Gwyn Lewis'''<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cyflythreniad&diff=2663Cyflythreniad2018-09-13T12:31:47Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div>Defnydd o'r un llythrennau neu seiniau ar ddechrau dau neu fwy o eiriau yw cyflythreniad. Gwahaniaethir rhwng cyflythreniad, ar y naill law, a chyseinedd a chytseinedd ar y llall, gan y ffaith mai ar ddechrau’r gair y ceir y seiniau hyn mewn cyflythreniad. Nid yw cyflythrennu chwaith yn golygu’r un peth â chynghanedd, er mai’r un egwyddor a geir. Wrth gynganeddu, mae’r rheolau o ran ateb cytseiniaid a llafariaid yn fwy pendant, ac yn dibynnu ar safle’r llythrennau a’r seiniau o amgylch yr [[acen]].<br />
<br />
Defnyddir cyflythreniad yn aml mewn llenyddiaeth fel dyfais i gywreinio’r mynegiant neu i dynnu sylw at sain penodol sydd yn ategu’r ystyr neu’n cynnig gwrthbwynt iddo. Digwydd yn aml mewn barddoniaeth, a dwy enghraifft yw’r llinellau ’y sugnwr sydyn yn y wasgod wen’ gan R. Williams Parry, neu ‘trwst trenau’ gan Prosser Rhys. Fe’i ceir hefyd mewn rhyddiaith ac mewn [[drama]], yn enwedig drama fydryddol. Mae’n ddyfais a gaiff ei defnyddio’n aml mewn ieithwedd hysbysebu ac ati. Gellir gorbwysleisio effaith cyflythreniad ar adegau, fodd bynnag, ac nid yw pob enghraifft ohono mewn [[testun]] o reidrwydd yn arwyddocaol.<br />
<br />
Y mae’r farddoniaeth gynnar Gymraeg a oroesodd, a barddoniaeth Beirdd y Tywysogion yn enwedig, yn frith o gyflythrennu, a gellid dadlau mai o’r defnydd cyson o gyflythreniad, cytseinedd a chyseinedd y datblygodd y gynghanedd trwy dynhau a chaethiwo’r rheolau ynghlwm â’u defnydd. Gwler hefyd Cymeriad (cynghanedd), Cytseinedd.<br />
<br />
'''Llŷr Gwyn Lewis'''<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cyflythreniad&diff=2662Cyflythreniad2018-09-13T12:29:03Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Defnydd o'r un llythrennau neu seiniau ar ddechrau dau neu fwy o eiriau yw cyflythreniad. Gwahaniaethir rhwng cyflythreniad, ar y naill law, a chyseinedd...'</p>
<hr />
<div>Defnydd o'r un llythrennau neu seiniau ar ddechrau dau neu fwy o eiriau yw cyflythreniad. Gwahaniaethir rhwng cyflythreniad, ar y naill law, a chyseinedd a chytseinedd ar y llall, gan y ffaith mai ar ddechrau’r gair y ceir y seiniau hyn mewn cyflythreniad. Nid yw cyflythrennu chwaith yn golygu’r un peth â chynghanedd, er mai’r un egwyddor a geir. Wrth gynganeddu, mae’r rheolau o ran ateb cytseiniaid a llafariaid yn fwy pendant, ac yn dibynnu ar safle’r llythrennau a’r seiniau o amgylch yr [[acen]].<br />
<br />
Defnyddir cyflythreniad yn aml mewn llenyddiaeth fel dyfais i gywreinio’r mynegiant neu i dynnu sylw at sain penodol sydd yn ategu’r ystyr neu’n cynnig gwrthbwynt iddo. Digwydd yn aml mewn barddoniaeth, a dwy enghraifft yw’r llinellau ’y sugnwr sydyn yn y wasgod wen’ gan R. Williams Parry, neu ‘trwst trenau’ gan Prosser Rhys. Fe’i ceir hefyd mewn rhyddiaith ac mewn [[drama]], yn enwedig drama fydryddol. Mae’n ddyfais a gaiff ei defnyddio’n aml mewn ieithwedd hysbysebu ac ati. Gellir gorbwysleisio effaith cyflythreniad ar adegau, fodd bynnag, ac nid yw pob enghraifft ohono mewn [[testun]] o reidrwydd yn arwyddocaol.<br />
<br />
Y mae’r farddoniaeth gynnar Gymraeg a oroesodd, a barddoniaeth Beirdd y Tywysogion yn enwedig, yn frith o gyflythrennu, a gellid dadlau mai o’r defnydd cyson o gyflythreniad, cytseinedd a chyseinedd y datblygodd y gynghanedd trwy dynhau a chaethiwo’r rheolau ynghlwm â’u defnydd.<br />
<br />
'''Llŷr Gwyn Lewis'''<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
<br />
</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Pryddest&diff=2661Pryddest2018-09-13T12:03:44Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' Math o gerdd hir a gysylltir yn bennaf â chystadleuaeth y Goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol yw pryddest. Poblogeiddiwyd y term yn yr 19g. ar ôl ei d...'</p>
<hr />
<div><br />
<br />
Math o gerdd hir a gysylltir yn bennaf â chystadleuaeth y Goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol yw pryddest. Poblogeiddiwyd y term yn yr 19g. ar ôl ei ddefnyddio gan William Williams (Caledfryn) yn ei Drych Barddonol (1839). Fel arfer cerdd ddigynghanedd yn y mesurau rhydd neu'r wers rydd yw pryddest. Dwy o bryddestau mwyaf poblogaidd hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif oedd ‘Gwerin Cymru’ (1919) gan Crwys, a ‘Mab y Bwthyn’ (1921) gan Cynan. Ceir detholiad o rai o bryddestau’r cyfnod wedi'i golygu gan E. G. Millward..<br />
<br />
Gall pryddest fod ar gynghanedd, ond heb wneud defnydd o’r pedwar mesur ar hugain traddodiadol. Defnyddiodd Euros Bowen, er enghraifft, gynghanedd yn ei ddwy bryddest [[arobryn]] yn 1948 (‘O’r Dwyrain’) a 1950 (‘Difodiant’). Ystyrid pryddest anfuddugol Dyfnallt Morgan, ‘Y Llen’ (1953), yn arloesol gan [[Saunders Lewis]] a beirniaid eraill. Ni chyfyngir y ffurf yn llwyr i’r Eisteddfod, ychwaith: yn wir, mae'r Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru yn cyfeirio at bryddest radio [[J. Kitchener Davies]], ‘Sŵn y gwynt sy’n chwythu’ (1953) fel ‘un o’r pryddestau grymusaf a gyfansoddwyd yn yr ugeinfed ganrif’. Ceir rhai o bryddestau mwyaf trawiadol canol yr 20g yn y detholiad ''Cerddi Hir''.<br />
<br />
Ers dechrau’r 21g. mae'r term yn graddol golli tir yng nghystadleuaeth y goron i’r [[dilyniant]] neu’r casgliad o gerddi. Y mae’n ddigon posibl na fydd y term yn cael ei ddefnyddio’n gyson ymhen amser, ac mai fel ffenomen sy’n perthyn yn bennaf i’r 19g. a’r 20g. yr ystyrir y bryddest maes o law. Serch hynny, gwnaed defnydd arbrofol a chyffrous o’r ffurf gan Aled Jones Williams yn ei bryddest arobryn ‘Awelon’ (2002).<br />
<br />
'''Robert Rhys'''<br />
<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Hughes, G. R. a Jones, I. (!970), ''Cerddi Hir ''(Llandysul: Gwasg Gomer)<br />
<br />
Millward, E. G. (1973), gol., ''Pryddestau Eisteddfodol Detholedig 1911-1953'' (Llys yr Eisteddfod Genedlaethol)<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]<br />
<br />
<br />
</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Traethydd&diff=2660Traethydd2018-09-13T11:58:54Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' Y traethydd yw’r person sy’n adrodd digwyddiadau’r stori. Mae ei sylwebaeth ar lafar neu’n ysgrifenedig yn cyfleu’r digwyddiadau i’r gynulle...'</p>
<hr />
<div> <br />
Y traethydd yw’r person sy’n adrodd digwyddiadau’r stori. Mae ei sylwebaeth ar lafar neu’n ysgrifenedig yn cyfleu’r digwyddiadau i’r gynulleidfa. Mae awdur yn rhydd i wneud penderfyniadau gwahanol o ran safbwynt a llais sy’n datgelu safle’r traethydd mewn perthynas â'r stori sy'n cael ei dweud.<br />
<br />
'''Traethydd yn y person cyntaf'''<br />
<br />
Mae’r traethydd yn y person cyntaf yn gymeriad yn y [[testun]]. Mae felly yn rhan o ddigwyddiadau’r stori ac yn adrodd y stori o’i safbwynt ef. Mae safle'r traethydd person cyntaf yn gyfyngedig i raddau; rhaid iddo ddweud wrth y gynulleidfa yr hyn a welodd ac a brofodd neu y clywodd sôn amdano. Ond y mae'r awdur yn rhydd i ddefnyddio mwy nag un traethydd person cyntaf o fewn yr un testun, a gall hynny fod yn ffordd ddyfeisgar o gyflwyno ymatebion gwahanol i'r un digwyddiadau craidd.<br />
<br />
Dywed John Mullan bod y modd hwn o ysgrifennu yn galluogi’r darllenydd i gydymdeimlo’n ddyfnach â’r cymeriad: <br />
'[the author] engages us not simply by giving access to a character’s thoughts... but by opening a gap between the ‘I’ who tells the story and the ‘I’ who is the past self. Here, potentially, is the [[drama]] of a person trying to make sense of him - or herself.'<br />
<br />
[[Nofel]] sy’n gwneud defnydd o’r person cyntaf yw ''Un Nos Ola Leuad'' gan Caradog Prichard. Dywed John Rowlands bod y darllenydd yn dysgu am berthynas atgofion y mab â sefydlogrwydd meddwl yr oedolyn trwy eiriau’r prif gymeriad:<br />
<br />
'Yn ''Un Nos Ola Leuad'', dysgwn ystyr taith yr adroddwr trwy atgofion y mab. Rhan o hudoliaeth enbyd y nofel yw mai ymbalfalu am ei harwyddocâd yr ydym wrth ddarllen... Yr hyn sy'n ei gwneud yn ddryslyd yw nad oes yma adroddwr hollwybodol sy'n gosod pethau mewn trefn ac yn eu hegluro fel yn y nofel drydydd person.<br />
<br />
'''Traethydd yn yr ail berson'''<br />
<br />
Mae traethydd yn yr ail berson hefyd yn gymeriad yn y stori ac yn cyfarch eraill, gan ddefnyddio rhagenwau megis ‘ti’ a ‘chi’. Mae hwn yn fath cyffredin o [[naratif]] mewn cerddoriaeth boblogaidd a rhai mathau o farddoniaeth, er ei fod yn gymharol brin mewn ffurfiau fel y nofel a straeon byrion.<br />
Pan ddefnyddir y dechneg yn gywir mae fel petai’r traethydd yn siarad yn uniongyrchol â’r gynulleidfa – yn gwneud i’r darllenydd deimlo’n rhan o’r stori. Gwneir defnydd dethol o'r dechneg yn aml trwy gyfrwng [[llythyr]] neu gyfathrebiad arall. <br />
Mae Eurig Wyn yn defnyddio’r ail berson ochr yn ochr â’r person cyntaf yn ei waith buddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli a’r Cylch 2000, ''Tri Mochyn Bach''. Y person cyntaf mewn inc du a’r ail berson mewn inc coch – y person cyntaf yn dweud y stori a’r ail berson yn cynnig sylwadaeth ar y digwydd, yn holi cymhellion y prif gymeriad ac yn ei atgoffa o ddigwyddiadau fel pe bai ei gydwybod yn siarad. Mae’r defnydd o’r ail berson yn ategu’r ymdeimlad bod y llais yn herio’r cymeriad. <br />
<br />
'''Traethydd yn y trydydd person'''<br />
<br />
Yn y trydydd person, cyfeirir at bob cymeriad gan yr adroddwr fel ‘ef’, ‘hi’, neu ‘nhw’, ond byth fel ‘fi’ neu ‘ni’ (person cyntaf), neu ‘chi’ (ail berson). Mae hyn yn ei gwneud hi'n glir nad yw’r adroddwr yn gymeriad penodol o fewn y nofel.<br />
<br />
Nid yw’n ofynnol bod bodolaeth y traethydd yn cael ei esbonio na’i ddatblygu fel cymeriad. Mae’r stori felly yn cael ei thraethu heb fanylion ynglŷn â’r traethydd. Yn hytrach, mae’r traethydd trydydd person yn ‘sylwebaeth’ neu’n ‘llais’ yn hytrach na chymeriad datblygedig. <br />
<br />
Mae dau fath o safbwynt trydydd person; gellir cael trydydd person hollwybodol, lle rydym yn eistedd yn ôl ac yn gwylio'r bywydau o bellter. Does dim cysylltiad emosiynol; mae’r traethydd yn cyflwyno'r ffeithiau’n syml.<br />
<br />
Y math arall yw’r trydydd person cyfyngedig. Os yw'n gyfyngedig, ni ŵyr y traethydd ond am feddyliau un neu fwy o gymeriadau penodol. Cyfeirir at y cymeriadau o hyd fel ‘hi’ neu ‘ef’ ond mae’r traethydd yma’n gallu darparu profiad mwy personol o fywydau cymeriadau. <br />
<br />
Mae’r dewis a wna’r awdur o ran y traethydd yn pennu faint y mae’r darllenydd yn cael gwybod am y stori ac felly yn effeithio ar farn gyffredinol y darllenwr o’r hanes. Fel dywed Ioan Williams:<br />
<br />
Mae gan bob adroddwr mewn ffug-chwedlau safbwynt arbennig sydd yn effeithio ar y ffurf mae’n ei roi i’r stori. Derbyniwn y safbwynt hwn fel confensiwn wrth ddechrau darllen nofel. Trwyddo caiff yr awdur fodd i reoli ein hymateb i’r deunydd.<br />
<br />
'''Catrin Heledd Richards'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Mullan, J. (2006), ''How novels work'' (Oxford: Oxford University Press). <br />
<br />
Prichard, C. (1961), Un Nos Ola Leuad (Dinbych: Gwasg Gee).<br />
<br />
Rowlands, J. (1993) , ‘Y Fam a’r Mab – Rhagarweiniad i Un Nos Ola Leuad’, gol. J.E. Caerwyn Williams,<br />
''Ysgrifau Beirniadol XIX'' (1993).<br />
<br />
Williams, I. (1984), ''Y Nofel'' (Llandysul: Gwasg Gomer).<br />
<br />
Wyn, E. (2000), Tri Mochyn Bach (Tal-y-bont: Y Lolfa).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Monolog&diff=2658Monolog2018-09-12T22:29:37Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' Yn y theatr mae monolog yn gyflwyniad geiriol gan gymeriad unigol a ddefnyddir i fynegi ei feddyliau a'i syniadau. Mae’r cymeriad yn siarad ar ei be...'</p>
<hr />
<div> <br />
<br />
Yn y theatr mae monolog yn gyflwyniad geiriol gan gymeriad unigol a ddefnyddir i fynegi ei feddyliau a'i syniadau. Mae’r cymeriad yn siarad ar ei ben ei hun, yn aml mewn araith weddol hir, ond fel dywed Nic Ros yn y rhagymadrodd i’r gyfrol ''Llais un yn Llefain'': <br />
'Nid yw’r monologydd ar ei ben ei hun yn llythrennol – mae ganddo gynulleidfa sy’n dystion i’w ing a’i unigrwydd. Gall yr unigolyn ar lwyfan fod yn fwy pwerus nag ensemble o berfformwyr y sefyllfa gwrthgyferbyniol hyn, sef ei fod ar ei ben ei hun, ac eto nid ydyw chwaith. Mae’r byd yr ydym yn ei weld yn un mwy preifat na mewn [[drama]] sawl perfformiwr am mai dim ond y ni sy’n dystion.'<br />
<br />
Nid yw’r cymeriad yn disgwyl ateb. Yn hytrach, mae fel petai’n siarad ag ef ei hun er mwyn deall rhyw ddilema wrth i weddill y cymeriadau aros yn fud. Gall monolog ddigwydd yng nghanol drama neu gall y ddrama gyfan fod yn fonolog. Dadleua Glennis Byron fod y monolog yn gorfodi’r gynulleidfa i ddehongli o’r cychwyn cyntaf, am nad oes llais awdurol cryf i’w tywys ac felly i hwyluso’r profiad theatraidd.<br />
<br />
Mae i’r monolog sawl diben arall hefyd: mae'r ffurf yn cynnig cyfle i gymeriad gyffesu, er enghraifft, a thrwy hyn mae’n helpu’r gynulleidfa i ddeall cymhelliad cymeriad. Dadleuodd Hannah Sams fod monolog Jiwdas yng ngolygfa 11 yn nrama Aled Jones Williams ''Iesu!'' yn enghraifft wych o hyn. Mae Aled Jones Williams yn ddramodydd sydd, mewn dramâu megis ''Anweledig'', ''Sundance'' a rhai golygfeydd yn ''Iesu!'', wedi dangos gallu’r cyfrwng hwn i hudo a dychryn cynulleidfa fel ei gilydd. Meddai’r dramodydd am y monolog: <br />
'Gwrthdaro mewnol ydi o, a dweud y gwir yn onest. Pobl sy’n ymlafnio â nhw eu hunain. . . . Ymlafnio mewnol – yn fan’no mae’r gwrthdaro gen i. ' <br />
<br />
'''Y monolog mewnol'''<br />
<br />
Defnyddir yr hyn a elwir yn fonolog mewnol fel techneg [[naratif]] mewn rhyddiaith hefyd. Mae’r monolog mewnol yn ddull a all ddatgelu meddyliau, teimladau a’r cysylltiadau sy’n rhedeg trwy feddwl cymeriad mewn testunau llenyddol. <br />
<br />
Gellir rhannu'r monolog mewnol i ddau gategori: monolog mewnol uniongyrchol a monolog mewnol anuniongyrchol. Mewn monolog mewnol uniongyrchol, nid yw’r awdur yn dangos ei bresenoldeb ac mae gan y darllenydd fynediad uniongyrchol i feddyliau’r cymeriad. Mae'r meddyliau yma yn dod yn syth o feddwl y cymeriad ac nid oddi wrth yr adroddwr. Mae’r monolog mewnol anuniongyrchol hefyd yn adlewyrchu meddyliau'r cymeriad, ond mae’r meddyliau yma yn cael eu hadrodd gan ddetholydd neu sylwebydd sy’n arwain y darllenydd.<br />
<br />
Dadleuwyd mai James Joyce sy’n cynnig yr enghraifft orau o fonolog mewnol uniongyrchol oherwydd ei ddefnydd ‘pur’ o’r dechneg. Yn 45 tudalen olaf ''Ulysses'' y mae’r awdur yn diflannu ac mae’r dweud yn cael ei adrodd yn y person cyntaf. Nid oes amser penodol i’r ferf, mae’n neidio o’r gorffennol i’r amherffaith i’r presennol i’r amodol ‘as Molly’s mind dictates’ – i ddyfynnu Robert Humphrey. O ran monolog mewnol uniongyrchol gellid crybwyll defnydd Flaubert o'r dechneg - ''style indirect libre'' - yn enwedig yn ''Madame Bovary''.<br />
<br />
Yn y Gymraeg, [[nofel]] a gymharwyd â gwaith James Joyce yw ''Un Nos Ola Leuad''. Adroddir ''Un Nos Ola Leuad'' mewn dull naratif yng ngeiriau'r traethydd - heb unrhyw ddyfynodau. Mae’n arllwys y geiriau i’r dudalen fel petai’n arllwys ei feddwl hefyd. Adroddir y naratif fel stori lafar – defnyddir ymadroddion sgyrsiol megis ‘...ddaru fi’, ac ‘ac wedyn...’. Mae’r nofel gyfan yn gyfaddefiad, yn y person cyntaf, yn rhannu ei gyfrinachau mewnol â’r dudalen. Mae’r darllenydd yn dysgu am berthynas atgofion y mab â sefydlogrwydd meddwl yr oedolyn trwy eiriau’r traethydd, sef y bachgen sydd wedi tyfu’n ddyn. Mae geiriau Nic Ros yn addas yn yr achos hwn hefyd, er mai am y monolog mwy theatrig y mae ef yn sôn: ‘rydym y tu mewn i bennau’r cymeriadau hyn, yn [[clustfeinio]] ar sgyrsiau a dadleuon gyda nhw’u hunain, gan geisio olrhain llwybr synhwyrol drwy’r anhrefn meddyliol.’ Boed yn fonolog mewn nofel neu stori, neu’n fonolog a adroddir ar y llwyfan, dyna yw hanfod y monolog. <br />
<br />
'''Catrin Heledd Richards'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Byron, G. (2003), ''Dramatic Monologue'', Cyfres ‘New Critical Idiom’ (London: Routledge).<br />
<br />
Egri, Lajos. (2004), ''The Art of Dramatic Writing'' (London: Touchstone, 2004).<br />
<br />
Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California, 1954). <br />
<br />
Joyce, J. (1933), Ulysses (Hamburg: Odyssey Press).<br />
<br />
Ros, N. (2002), ‘Rhagymadrodd: ‘Siarad â’u Hunain’, yn ''Llais un yn Llefain: Monologau Cyfoes Cymraeg'', gol. Ian Rowlands (Llanrwst: 2002).''<br />
<br />
Sams, H. (2017), 'Ffarwél i’r Absẃrd?: Agweddau ar y Theatr Gymraeg Gyfoes’ (Traethawd PhD anghyhoeddedig, Prifysgol Abertawe).<br />
<br />
Williams, M. W. (2010), ‘Holi Aled Jones Williams’, ''Ysgrifau Beirniadol XXIX'', gol. Gerwyn Wiliams (Dinbych: Gwasg Gee, 2010).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori: Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cyfarwydd&diff=2657Cyfarwydd2018-08-31T21:56:03Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
‘Cyfarwydd’ yw’r term a ddefnyddir am storïwr yn yr Oesoedd Canol. Ei ystyr yn wreiddiol, yn ôl pob tebyg, oedd ‘gŵr hyddysg’ neu hyd yn oed ‘ŵr hyddysg yn y gyfraith’. Ceir yr enghraifft gynharaf o’r gair, yn ei ffurf luosog ''cimarguitheit'' (‘cyfarwyddiaid’), mewn breinlen a ychwanegwyd at lawysgrif Ladin o’r Efengylau (Llyfr St Chad) ddiwedd y nawfed ganrif. Ychydig iawn a wyddom am y cyfarwydd a’i swyddogaeth yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol – yn wahanol i’r ‘pencerdd’ a’r ‘bardd teulu’, nid yw’n ymddangos yn rhestr swyddogion y llys yng Nghyfraith Hywel Dda a phrin iawn yw’r cyfeiriadau ato o gwbl yn y llenyddiaeth. <br />
<br />
Ceir dau gyfeiriad at y ‘cyfarwydd’ ym Mhedwaredd Gainc <nowiki>y Mabinogi</nowiki>, a’r rheini wedi denu cryn sylw gan ysgolheigion. Yn y cyntaf, â Gwydion a’i gyfeillion i lys Pryderi ‘yn rhith beirdd’, hynny yw gan ymddangos neu ymagweddu fel beirdd. Derbyniant groeso mawr a gosodir Gwydion i eistedd mewn lle anrhydeddus wrth y bwrdd bwyd. Pan ofynnir am ‘gyfarwyddyd’, mae Gwydion yn ‘diddanu y llys’ ag ‘ymddiddanau digrif’ a ‘chyfarwyddyd’, a nodir mai ef yw’r ‘cyfarwydd gorau yn y byd’. Yn ddiweddarach yn y gainc, â Gwydion a’i nai, Lleu, i lys Arianrhod gan gymryd arnynt i fod yn feirdd o Forgannwg. Eto, rhoddir croeso mawr iddynt, ac ar ôl bwyta mae Gwydion a’i chwaer yn sgwrsio am ‘chwedlau a chyfarwyddyd’; pwysleisir mai ‘cyfarwydd da’ oedd Gwydion.Tybir mai ystyr ‘cyfarwydd’ yn y ddau achos yw ‘storïwr’ ac mai ‘stori’ neu ‘hanes’ yw’r ‘cyfarwyddyd’. Os felly, beth yn union yw’r berthynas rhwng ‘bardd’ a ‘chyfarwydd’? Ai’r un ydynt? Na, yn ôl y coloffon a geir ar ddiwedd un arall o chwedlau’r ''Mabinogion'', sef ''Breuddwyd Rhonabwy'', lle awgrymir mai dwy garfan annibynnol ar ei gilydd oedd y beirdd a’r cyfarwyddiaid. Yma nodir mai’r rheswm pam na ŵyr neb y freuddwyd, ‘na bardd na chyfarwydd, heb lyfr’, yw oherwydd yr holl liwiau a grybwyllir yn y stori. Ond wedi dweud hynny, gellid dadlau mai dwbled (sef dau air cyfystyr) sydd yma, techneg weddol gyffredin mewn chwedlau llafar, cymharer ‘tir a daear’ neu ‘hud a lledrith’. O ystyried hyn oll, tybed felly a ellid dadlau mai teitl achlysurol yw ‘cyfarwydd’ sy’n dynodi swyddogaeth yn hytrach na dosbarth cymdeithasol neu broffesiynol; tybed ai un o swyddogaethau eilaidd y bardd oedd adrodd ‘cyfarwyddyd’. Yn sicr, roedd y beirdd yn gwybod am y chwedlau traddodiadol fel y dengys y cyfeiriadau yn eu cerddi. <br />
<br />
<br />
Heblaw ‘cyfarwyddyd’, ceir sawl term arall am [[naratif]] mewn ffynonellau Cymraeg canoloesol. ‘Chwedl’ sydd fwyaf cyffredin – gall hefyd olygu ‘hanes’ neu ‘newyddion’. Yn ogystal, defnyddir termau megis ‘cyfranc’ (ystyr wreiddiol y gair oedd ‘cyfarfyddiad’), ‘ystoria’ (enw sy’n tarddu o’r Lladin ''historia'' ac yn dwyn cysylltiadau efallai â ffynonellau ysgrifenedig yn hytrach na llafar) ac, wrth gwrs, ‘cainc’ a ‘mabinogi’. Mae’r term ‘ymddiddan’ (< ym + diddan(u) sef ‘diddanu eich gilydd’) yn awgrymu math arbennig o [[naratif]] – digwydd y term mewn cerddi ymddiddan megis ''Ymddiddan Arthur a’r Eryr'' lle ceir [[deialog]] rhwng dau gymeriad a hwnnw efallai ar ffurf perfformiad dramatig. ‘Ymddiddan’ yw’r term a ddefnyddir yn chwedl ''Iarlles y Ffynnon'' i ddisgrifio monolog Cynon ar ddechrau’r stori; mae’n cyfarch Cai drwy gydol y [[naratif]] ac er nad yw Cai’n ymateb, gellid dadlau mai rhyw fath o ddeialog sydd yma rhwng Cynon a Chai. Dengys ein testunau canoloesol fod ymddiddan, yn yr ystyr o sgwrsio, hefyd yn digwydd yn anffurfiol rhwng cymeriadau, ac weithiau gall atgof personol godi yn sgil sgwrs o’r fath fel, er enghraifft, yn achos Matholwch frenin Iwerddon sydd yn adrodd hanes y Pair Dadeni wrth Bendigeidfran wedi iddynt wledda. Daw’n amlwg, felly, fod adrodd straeon yn ddigwyddiad tra chyffredin yng nghymdeithas lafar Cymru’r Oesoedd Canol ac yn diriogaeth y rhai proffesiynol a’r amatur fel ei gilydd. At hynny, mae nifer y gwahanol dermau am ‘stori’ yn adlewyrchu’r amrywiaeth o fewn y genre.<br />
<br />
Adlewyrchir peth o repertoire y ‘cyfarwydd’ yn chwedlau’r Mabinogion, ynghyd â’r technegau naratif a ddefnyddid ganddo. Sylwer mai rhyddiaith, nid barddoniaeth, yw cyfrwng y naratif estynedig hwn, yn wahanol i’r sefyllfa yn y mwyafrif o wledydd Indo-Ewropeaidd. <br />
<br />
'''Sioned Davies'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Davies, S. (2005). '"He was the best teller of tales in the world": Performing Medieval Welsh Narrative’ yn ''Performing Medieval Narrative'', goln Evelyn Birge Vitz et al (D.S. Brewer, Cambridge), tt. 15-26.<br />
<br />
Davies, S. (1995), ''Crefft y Cyfarwydd: Astudiaeth o dechnegau naratif yn Y Mabinogion'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Roberts, B.F. (1992), ''Studies on Middle Welsh Literature'' (Edwin Mellen: Lewiston, Queenston, Lampeter).<br />
<br />
Ford, P. (1975-76), ‘The Poet as Cyfarwydd in Early Welsh Tradition’, ''Studia Celtica'' X/XI, 152-62.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cyfarwydd&diff=2656Cyfarwydd2018-08-31T21:51:19Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
‘Cyfarwydd’ yw’r term a ddefnyddir am storïwr yn yr Oesoedd Canol. Ei ystyr yn wreiddiol, yn ôl pob tebyg, oedd ‘gŵr hyddysg’ neu hyd yn oed ‘ŵr hyddysg yn y gyfraith’. Ceir yr enghraifft gynharaf o’r gair, yn ei ffurf luosog ''cimarguitheit'' (‘cyfarwyddiaid’), mewn breinlen a ychwanegwyd at lawysgrif Ladin o’r Efengylau (Llyfr St Chad) ddiwedd y nawfed ganrif. Ychydig iawn a wyddom am y cyfarwydd a’i swyddogaeth yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol – yn wahanol i’r ‘pencerdd’ a’r ‘bardd teulu’, nid yw’n ymddangos yn rhestr swyddogion y llys yng Nghyfraith Hywel Dda a phrin iawn yw’r cyfeiriadau ato o gwbl yn y llenyddiaeth. <br />
<br />
Ceir dau gyfeiriad at y ‘cyfarwydd’ ym Mhedwaredd Gainc <nowiki>y Mabinogi</nowiki>, a’r rheini wedi denu cryn sylw gan ysgolheigion. Yn y cyntaf, â Gwydion a’i gyfeillion i lys Pryderi ‘yn rhith beirdd’, hynny yw gan ymddangos neu ymagweddu fel beirdd. Derbyniant groeso mawr a gosodir Gwydion i eistedd mewn lle anrhydeddus wrth y bwrdd bwyd. Pan ofynnir am ‘gyfarwyddyd’, mae Gwydion yn ‘diddanu y llys’ ag ‘ymddiddanau digrif’ a ‘chyfarwyddyd’, a nodir mai ef yw’r ‘cyfarwydd gorau yn y byd’. Yn ddiweddarach yn y gainc, â Gwydion a’i nai, Lleu, i lys Arianrhod gan gymryd arnynt i fod yn feirdd o Forgannwg. Eto, rhoddir croeso mawr iddynt, ac ar ôl bwyta mae Gwydion a’i chwaer yn sgwrsio am ‘chwedlau a chyfarwyddyd’; pwysleisir mai ‘cyfarwydd da’ oedd Gwydion.Tybir mai ystyr ‘cyfarwydd’ yn y ddau achos yw ‘storïwr’ ac mai ‘stori’ neu ‘hanes’ yw’r ‘cyfarwyddyd’. Os felly, beth yn union yw’r berthynas rhwng ‘bardd’ a ‘chyfarwydd’? Ai’r un ydynt? Na, yn ôl y coloffon a geir ar ddiwedd un arall o chwedlau’r ''Mabinogion'', sef ''Breuddwyd Rhonabwy'', lle awgrymir mai dwy garfan annibynnol ar ei gilydd oedd y beirdd a’r cyfarwyddiaid. Yma nodir mai’r rheswm pam na ŵyr neb y freuddwyd, ‘na bardd na chyfarwydd, heb lyfr’, yw oherwydd yr holl liwiau a grybwyllir yn y stori. Ond wedi dweud hynny, gellid dadlau mai dwbled (sef dau air cyfystyr) sydd yma, techneg weddol gyffredin mewn chwedlau llafar, cymharer ‘tir a daear’ neu ‘hud a lledrith’. O ystyried hyn oll, tybed felly a ellid dadlau mai teitl achlysurol yw ‘cyfarwydd’ sy’n dynodi swyddogaeth yn hytrach na dosbarth cymdeithasol neu broffesiynol; tybed ai un o swyddogaethau eilaidd y bardd oedd adrodd ‘cyfarwyddyd’. Yn sicr, roedd y beirdd yn gwybod am y chwedlau traddodiadol fel y dengys y cyfeiriadau yn eu cerddi. <br />
<br />
<br />
Heblaw ‘cyfarwyddyd’, ceir sawl term arall am [[naratif]] mewn ffynonellau Cymraeg canoloesol. ‘Chwedl’ sydd fwyaf cyffredin – gall hefyd olygu ‘hanes’ neu ‘newyddion’. Yn ogystal, defnyddir termau megis ‘cyfranc’ (ystyr wreiddiol y gair oedd ‘cyfarfyddiad’), ‘ystoria’ (enw sy’n tarddu o’r Lladin ''historia'' ac yn dwyn cysylltiadau efallai â ffynonellau ysgrifenedig yn hytrach na llafar) ac, wrth gwrs, ‘cainc’ a ‘mabinogi’. Mae’r term ‘ymddiddan’ (< ym + diddan(u) sef ‘diddanu eich gilydd’) yn awgrymu math arbennig o [[naratif]] – digwydd y term mewn cerddi ymddiddan megis ''Ymddiddan Arthur a’r Eryr'' lle ceir [[deialog]] rhwng dau gymeriad a hwnnw efallai ar ffurf perfformiad dramatig. ‘Ymddiddan’ yw’r term a ddefnyddir yn chwedl ''Iarlles y Ffynnon'' i ddisgrifio monolog Cynon ar ddechrau’r stori; mae’n cyfarch Cai drwy gydol y [[naratif]] ac er nad yw Cai’n ymateb, gellid dadlau mai rhyw fath o ddeialog sydd yma rhwng Cynon a Chai. Dengys ein testunau canoloesol fod ymddiddan, yn yr ystyr o sgwrsio, hefyd yn digwydd yn anffurfiol rhwng cymeriadau, ac weithiau gall atgof personol godi yn sgil sgwrs o’r fath fel, er enghraifft, yn achos Matholwch frenin Iwerddon sydd yn adrodd hanes y Pair Dadeni wrth Bendigeidfran wedi iddynt wledda. Daw’n amlwg, felly, fod adrodd straeon yn ddigwyddiad tra chyffredin yng nghymdeithas lafar Cymru’r Oesoedd Canol ac yn diriogaeth y rhai proffesiynol a’r amatur fel ei gilydd. At hynny, mae nifer y gwahanol dermau am ‘stori’ yn adlewyrchu’r amrywiaeth o fewn y genre.<br />
<br />
Adlewyrchir peth o repertoire y ‘cyfarwydd’ yn chwedlau’r Mabinogion, ynghyd â’r technegau naratif a ddefnyddid ganddo. Sylwer mai rhyddiaith, nid barddoniaeth, yw cyfrwng y naratif estynedig hwn, yn wahanol i’r sefyllfa yn y mwyafrif o wledydd Indo-Ewropeaidd. <br />
<br />
'''Sioned Davies'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Davies, S. (2005). '"He was the best teller of tales in the world": Performing Medieval Welsh Narrative’ yn ''Performing Medieval Narrative'', goln Evelyn Birge Vitz et al (D.S. Brewer, Cambridge), tt. 15-26.<br />
<br />
Davies, S. (1995), ''Crefft y Cyfarwydd: Astudiaeth o dechnegau naratif yn Y Mabinogion'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Roberts, B.F. (1992), ''Studies on Middle Welsh Literature'' (Edwin Mellen: Lewiston, Queenston, Lampeter).<br />
<br />
Ford, P. (1975-76), ‘The Poet as Cyfarwydd in Early Welsh Tradition’, ''Studia Celtica'' X/XI, 152-62.</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Llif_yr_ymwybod&diff=2655Llif yr ymwybod2018-08-31T21:50:02Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div>Techneg [[naratif]] yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael ei rhoi gerbron y darllenydd drwy ddilyn trefn meddyliau’r cymeriad dengys nid yn unig yr hyn y mae’r cymeriad yn ei feddwl ond sut y mae’r cymeriad yn meddwl. Mae John Mullan, wrth drafod [[nofel]] sy’n defnyddio ‘llif yr ymwybod’, yn nodi bod darllenwyr yn dilyn ‘not just the unvoiced thoughts of a character . . . but the leaps of association that connect those thoughts’. Gellir adnabod y dechneg weithiau drwy sylwi ar nodweddion megis gwyro oddi wrth reolau cystrawennol a gramadegol neu gymysgu digwyddiadau’r gorffennol a’r presennol.<br />
<br />
Er bod modd olrhain llif yr ymwybod mewn llenyddiaeth i’r 19g. ac i weithiau megis ''Les Lauriers sont coupés'' (1887) gan Édouard Dujardin (1861-1949), gellir dweud i’r dechneg ddatblygu yn yr 20g. o ganlyniad i ddylanwad damcaniaethau Sigmund Freud (1856-1939)<br />
ac ymwybyddiaeth newydd o'r meddwl dynol fel y'i disgrifiwyd gan yr athronydd a’r seicolegydd Americanaidd William James (1842-1910), sef fel cyflwr lle nad oes ffiniau rhwng digwyddiadau’r gorffennol a'r presennol. Dadleuwyd hefyd bod y twf ym mhoblogrwydd y dechneg yn ymateb i’r ymdeimlad o bryder a cholled a deimlwyd wedi’r rhyfeloedd byd. Nid oedd technegau [[naratif]] y 19g. bellach yn addas i adlewyrchu’r argyfwng meddyliol na’r ymwybyddiaeth fodern o fecanwaith y meddwl, ac felly roedd angen darganfod technegau newydd. <br />
<br />
Arbrofodd Dorothy Richardson (1873-1957) gyda’r fonolog fewnol fel ffordd o gynrychioli meddyliau cymeriad yn ei chyfres o nofelau ''Pilgrimage'', ond Virginia Woolf (1882-1941) a sylweddolodd fod angen datblygu’r mynegiant er mwyn adlewyrchu prosesau’r meddwl mewn modd mwy credadwy. Roedd hynny’n cynnwys addasu’r iaith, y gystrawen, strwythur y frawddeg a chonfensiynau llenyddol. Yn ôl Leech a Short: ‘one of the major concerns of the novelist for the last hundred years or more has been how to present vividly the flow of thought through a character’s mind.’<br />
<br />
Yng Nghymru, gyda dyfodiad nofelau a roddai pwyslais ar ymwybyddiaeth fewnol, bu ymateb yn erbyn testunau a oedd yn rhy drefnus eu strwythur wrth drafod problemau seicolegol. Dywedodd Islwyn Ffowc Elis wrth drafod ''Tywyll Heno'' gan Kate Roberts yn 1962: 'amheus gen i a ellir cyfleu gwallgofrwydd o fewn ffrâm synhwyrgall y [[nofel]] naturiolaidd'. Amheuai a oedd y strwythur yn cyd-fynd â'r stori, 'Onid yw'r pictiwr yn cyfarth ar y ffrâm?' O ran technegau traethu arloesodd Caradog Prichard yn ei [[nofel]] ''Un Nos Ola Leuad'' yn 1961. Dadleuwyd bod y strwythur a’r [[arddull]] yn cyd-fynd â phrif thema'r [[nofel]], sef gwallgofrwydd. Dywedodd Gerwyn Williams amdani: <br />
Fe lwyddodd Caradog Prichard i oresgyn problem greadigol… drwy fabwysiadu technegau modernaidd - llif yr ymwybod a’r ymson mewnol - i gyfleu byd lloerig ''Un Nos Ola Leuad''.<br />
Mae'r [[nofel]] ar wasgar o ran cronoleg gan ei bod yn dilyn yr hyn a ddaw o archif meddyliau’r prif gymeriad. Cymharwyd y gwaith â gwaith yr awdur a gysylltir yn anad neb â thechneg llif yr ymwybod, sef James Joyce (1882-1941). Wrth drafod nodweddion cystrawennol Joyce yn ei [[nofel]] ''Ulysses'' (1922), meddai Leech a Short: ‘It is the truncated quality of the sentences and the sudden associative changes of topic which give the impression that the thoughts are half-formed and fairly inchoate.’<br />
<br />
[[Nofel]] Gymraeg arall y cyfeiriwyd ati fel un ‘Joyceaidd’ yw ''Mae Theomemphus yn Hen'' (1977) gan <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands (1931-2001). Mae plot y [[nofel]] yn weddol syml ond fe’i cyfoethogir gan ei gwead. Edrych yn ôl dros brofiadau a wna’r nofel ond ni ddychwela i’r gorffennol yn iawn, gan mai’r broses o gofio ei hun a bortreadir. O ganlyniad neidia’r nofel o un cyfnod i’r llall er mwyn adlewyrchu meddyliau’r traethydd yn y foment honno. Wrth sôn am ymwybyddiaeth y cymeriadau mewn nofel ‘lif yr ymwybod’ o’r fath, esbonia Robert Humphreys: ‘their consciousness’ serves as a screen on which the material in these novels is presented.’ Trwy hyn, yn nofel <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands, down i ddeall effaith ymadawiad tad y traethydd pan oedd yn blentyn arno fel oedolyn. Trwy'r dechneg cyflwynir dryswch y traethydd yn brwydro gyda’i atgofion cynnar ac yn cysylltu digwyddiadau gydag atgofion a meddyliau o’i blentyndod. <br />
<br />
Mewn nofelau seicolegol, lle mae’r ymwybod ffuglennol yn cael y sylw, mae yna amrywiaeth eang i’r modd y caiff llif yr ymwybod hwnnw ei draethu. Nid un dull penodol ‘llif yr ymwybod’ a geir, ond sawl techneg wahanol. <br />
<br />
'''Catrin Heledd Richards'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Elis, I. (1962), ‘Tywyll Heno’, ''Lleufer'', Cyfrol XVIII, rhif 4, 178-182. <br />
<br />
Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California Press).<br />
<br />
Joyce, J. (1933), ''Ulysses'' (Hamburg: Odyssey Press).<br />
<br />
Leech, G. a Short, M. (1981), ''Style in Fiction'' (London & New York: Longman).<br />
<br />
Mullan, J. (2006), ''How Novels Work'' (Oxford: Oxford University Press).<br />
<br />
Rowlands, D. (1977), ''Mae Theomemphus yn Hen'' (Llandybïe: Gwasg Salesbury, 1977).<br />
<br />
Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cyfarwydd&diff=2654Cyfarwydd2018-08-31T16:02:50Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
‘Cyfarwydd’ yw’r term a ddefnyddir am storïwr yn yr Oesoedd Canol. Ei ystyr yn wreiddiol, yn ôl pob tebyg, oedd ‘gŵr hyddysg’ neu hyd yn oed ‘ŵr hyddysg yn y gyfraith’. Ceir yr enghraifft gynharaf o’r gair, yn ei ffurf luosog ''cimarguitheit'' (‘cyfarwyddiaid’), mewn breinlen a ychwanegwyd at lawysgrif Ladin o’r Efengylau (Llyfr St Chad) ddiwedd y nawfed ganrif. Ychydig iawn a wyddom am y cyfarwydd a’i swyddogaeth yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol – yn wahanol i’r ‘pencerdd’ a’r ‘bardd teulu’, nid yw’n ymddangos yn rhestr swyddogion y llys yng Nghyfraith Hywel Dda a phrin iawn yw’r cyfeiriadau ato o gwbl yn y llenyddiaeth. <br />
<br />
Ceir dau gyfeiriad at y ‘cyfarwydd’ ym Mhedwaredd Gainc <nowiki>y Mabinogi</nowiki>, a’r rheini wedi denu cryn sylw gan ysgolheigion. Yn y cyntaf, â Gwydion a’i gyfeillion i lys Pryderi ‘yn rhith beirdd’, hynny yw gan ymddangos neu ymagweddu fel beirdd. Derbyniant groeso mawr a gosodir Gwydion i eistedd mewn lle anrhydeddus wrth y bwrdd bwyd. Pan ofynnir am ‘gyfarwyddyd’, mae Gwydion yn ‘diddanu y llys’ ag ‘ymddiddanau digrif’ a ‘chyfarwyddyd’, a nodir mai ef yw’r ‘cyfarwydd gorau yn y byd’. Yn ddiweddarach yn y gainc, â Gwydion a’i nai, Lleu, i lys Arianrhod gan gymryd arnynt i fod yn feirdd o Forgannwg. Eto, rhoddir croeso mawr iddynt, ac ar ôl bwyta mae Gwydion a’i chwaer yn sgwrsio am ‘chwedlau a chyfarwyddyd’; pwysleisir mai ‘cyfarwydd da’ oedd Gwydion.Tybir mai ystyr ‘cyfarwydd’ yn y ddau achos yw ‘storïwr’ ac mai ‘stori’ neu ‘hanes’ yw’r ‘cyfarwyddyd’. Os felly, beth yn union yw’r berthynas rhwng ‘bardd’ a ‘chyfarwydd’? Ai’r un ydynt? Na, yn ôl y coloffon a geir ar ddiwedd un arall o chwedlau’r ''Mabinogion'', sef ''Breuddwyd Rhonabwy'', lle awgrymir mai dwy garfan annibynnol ar ei gilydd oedd y beirdd a’r cyfarwyddiaid. Yma nodir mai’r rheswm pam na ŵyr neb y freuddwyd, ‘na bardd na chyfarwydd, heb lyfr’, yw oherwydd yr holl liwiau a grybwyllir yn y stori. Ond wedi dweud hynny, gellid dadlau mai dwbled (sef dau air cyfystyr) sydd yma, techneg weddol gyffredin mewn chwedlau llafar, cymharer ‘tir a daear’ neu ‘hud a lledrith’. O ystyried hyn oll, tybed felly a ellid dadlau mai teitl achlysurol yw ‘cyfarwydd’ sy’n dynodi swyddogaeth yn hytrach na dosbarth cymdeithasol neu broffesiynol; tybed ai un o swyddogaethau eilaidd y bardd oedd adrodd ‘cyfarwyddyd’. Yn sicr, roedd y beirdd yn gwybod am y chwedlau traddodiadol fel y dengys y cyfeiriadau yn eu cerddi. <br />
<br />
<br />
Heblaw ‘cyfarwyddyd’, ceir sawl term arall am [[naratif]] mewn ffynonellau Cymraeg canoloesol. ‘Chwedl’ sydd fwyaf cyffredin – gall hefyd olygu ‘hanes’ neu ‘newyddion’. Yn ogystal, defnyddir termau megis ‘cyfranc’ (ystyr wreiddiol y gair oedd ‘cyfarfyddiad’), ‘ystoria’ (enw sy’n tarddu o’r Lladin ''historia'' ac yn dwyn cysylltiadau efallai â ffynonellau ysgrifenedig yn hytrach na llafar) ac, wrth gwrs, ‘cainc’ a ‘mabinogi’. Mae’r term ‘ymddiddan’ (< ym + diddan(u) sef ‘diddanu eich gilydd’) yn awgrymu math arbennig o [[naratif]] – digwydd y term mewn cerddi ymddiddan megis ''Ymddiddan Arthur a’r Eryr'' lle ceir [[deialog]] rhwng dau gymeriad a hwnnw efallai ar ffurf perfformiad dramatig. ‘Ymddiddan’ yw’r term a ddefnyddir yn chwedl ''Iarlles y Ffynnon'' i ddisgrifio monolog Cynon ar ddechrau’r stori; mae’n cyfarch Cai drwy gydol y naratif ac er nad yw Cai’n ymateb, gellid dadlau mai rhyw fath o ddeialog sydd yma rhwng Cynon a Chai. Dengys ein testunau canoloesol fod ymddiddan, yn yr ystyr o sgwrsio, hefyd yn digwydd yn anffurfiol rhwng cymeriadau, ac weithiau gall atgof personol godi yn sgil sgwrs o’r fath fel, er enghraifft, yn achos Matholwch frenin Iwerddon sydd yn adrodd hanes y Pair Dadeni wrth Bendigeidfran wedi iddynt wledda. Daw’n amlwg, felly, fod adrodd straeon yn ddigwyddiad tra chyffredin yng nghymdeithas lafar Cymru’r Oesoedd Canol ac yn diriogaeth y rhai proffesiynol a’r amatur fel ei gilydd. At hynny, mae nifer y gwahanol dermau am ‘stori’ yn adlewyrchu’r amrywiaeth o fewn y genre.<br />
<br />
Adlewyrchir peth o repertoire y ‘cyfarwydd’ yn chwedlau’r Mabinogion, ynghyd â’r technegau naratif a ddefnyddid ganddo. Sylwer mai rhyddiaith, nid barddoniaeth, yw cyfrwng y naratif estynedig hwn, yn wahanol i’r sefyllfa yn y mwyafrif o wledydd Indo-Ewropeaidd. <br />
<br />
'''Sioned Davies'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Davies, S. (2005). '"He was the best teller of tales in the world": Performing Medieval Welsh Narrative’ yn ''Performing Medieval Narrative'', goln Evelyn Birge Vitz et al (D.S. Brewer, Cambridge), tt. 15-26.<br />
<br />
Davies, S. (1995), ''Crefft y Cyfarwydd: Astudiaeth o dechnegau naratif yn Y Mabinogion'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Roberts, B.F. (1992), ''Studies on Middle Welsh Literature'' (Edwin Mellen: Lewiston, Queenston, Lampeter).<br />
<br />
Ford, P. (1975-76), ‘The Poet as Cyfarwydd in Early Welsh Tradition’, ''Studia Celtica'' X/XI, 152-62.<br />
<br />
[[CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Cyfarwydd&diff=2653Cyfarwydd2018-08-31T15:58:31Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' ‘Cyfarwydd’ yw’r term a ddefnyddir am storïwr yn yr Oesoedd Canol. Ei ystyr yn wreiddiol, yn ôl pob tebyg, oedd ‘gŵr hyddysg’ neu hyd yn oe...'</p>
<hr />
<div><br />
<br />
‘Cyfarwydd’ yw’r term a ddefnyddir am storïwr yn yr Oesoedd Canol. Ei ystyr yn wreiddiol, yn ôl pob tebyg, oedd ‘gŵr hyddysg’ neu hyd yn oed ‘ŵr hyddysg yn y gyfraith’. Ceir yr enghraifft gynharaf o’r gair, yn ei ffurf luosog ''cimarguitheit'' (‘cyfarwyddiaid’), mewn breinlen a ychwanegwyd at lawysgrif Ladin o’r Efengylau (Llyfr St Chad) ddiwedd y nawfed ganrif. Ychydig iawn a wyddom am y cyfarwydd a’i swyddogaeth yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol – yn wahanol i’r ‘pencerdd’ a’r ‘bardd teulu’, nid yw’n ymddangos yn rhestr swyddogion y llys yng Nghyfraith Hywel Dda a phrin iawn yw’r cyfeiriadau ato o gwbl yn y llenyddiaeth. <br />
<br />
Ceir dau gyfeiriad at y ‘cyfarwydd’ ym Mhedwaredd Gainc [[y Mabinogi]], a’r rheini wedi denu cryn sylw gan ysgolheigion. Yn y cyntaf, â Gwydion a’i gyfeillion i lys Pryderi ‘yn rhith beirdd’, hynny yw gan ymddangos neu ymagweddu fel beirdd. Derbyniant groeso mawr a gosodir Gwydion i eistedd mewn lle anrhydeddus wrth y bwrdd bwyd. Pan ofynnir am ‘gyfarwyddyd’, mae Gwydion yn ‘diddanu y llys’ ag ‘ymddiddanau digrif’ a ‘chyfarwyddyd’, a nodir mai ef yw’r ‘cyfarwydd gorau yn y byd’. Yn ddiweddarach yn y gainc, â Gwydion a’i nai, Lleu, i lys Arianrhod gan gymryd arnynt i fod yn feirdd o Forgannwg. Eto, rhoddir croeso mawr iddynt, ac ar ôl bwyta mae Gwydion a’i chwaer yn sgwrsio am ‘chwedlau a chyfarwyddyd’; pwysleisir mai ‘cyfarwydd da’ oedd Gwydion.Tybir mai ystyr ‘cyfarwydd’ yn y ddau achos yw ‘storïwr’ ac mai ‘stori’ neu ‘hanes’ yw’r ‘cyfarwyddyd’. Os felly, beth yn union yw’r berthynas rhwng ‘bardd’ a ‘chyfarwydd’? Ai’r un ydynt? Na, yn ôl y coloffon a geir ar ddiwedd un arall o chwedlau’r ''Mabinogion'', sef ''Breuddwyd Rhonabwy'', lle awgrymir mai dwy garfan annibynnol ar ei gilydd oedd y beirdd a’r cyfarwyddiaid. Yma nodir mai’r rheswm pam na ŵyr neb y freuddwyd, ‘na bardd na chyfarwydd, heb lyfr’, yw oherwydd yr holl liwiau a grybwyllir yn y stori. Ond wedi dweud hynny, gellid dadlau mai dwbled (sef dau air cyfystyr) sydd yma, techneg weddol gyffredin mewn chwedlau llafar, cymharer ‘tir a daear’ neu ‘hud a lledrith’. O ystyried hyn oll, tybed felly a ellid dadlau mai teitl achlysurol yw ‘cyfarwydd’ sy’n dynodi swyddogaeth yn hytrach na dosbarth cymdeithasol neu broffesiynol; tybed ai un o swyddogaethau eilaidd y bardd oedd adrodd ‘cyfarwyddyd’. Yn sicr, roedd y beirdd yn gwybod am y chwedlau traddodiadol fel y dengys y cyfeiriadau yn eu cerddi. <br />
<br />
<br />
Heblaw ‘cyfarwyddyd’, ceir sawl term arall am [[naratif]] mewn ffynonellau Cymraeg canoloesol. ‘Chwedl’ sydd fwyaf cyffredin – gall hefyd olygu ‘hanes’ neu ‘newyddion’. Yn ogystal, defnyddir termau megis ‘cyfranc’ (ystyr wreiddiol y gair oedd ‘cyfarfyddiad’), ‘ystoria’ (enw sy’n tarddu o’r Lladin ''historia'' ac yn dwyn cysylltiadau efallai â ffynonellau ysgrifenedig yn hytrach na llafar) ac, wrth gwrs, ‘cainc’ a ‘mabinogi’. Mae’r term ‘ymddiddan’ (< ym + diddan(u) sef ‘diddanu eich gilydd’) yn awgrymu math arbennig o naratif – digwydd y term mewn cerddi ymddiddan megis ''Ymddiddan Arthur a’r Eryr'' lle ceir [[deialog]] rhwng dau gymeriad a hwnnw efallai ar ffurf perfformiad dramatig. ‘Ymddiddan’ yw’r term a ddefnyddir yn chwedl ''Iarlles y Ffynnon'' i ddisgrifio monolog Cynon ar ddechrau’r stori; mae’n cyfarch Cai drwy gydol y naratif ac er nad yw Cai’n ymateb, gellid dadlau mai rhyw fath o ddeialog sydd yma rhwng Cynon a Chai. Dengys ein testunau canoloesol fod ymddiddan, yn yr ystyr o sgwrsio, hefyd yn digwydd yn anffurfiol rhwng cymeriadau, ac weithiau gall atgof personol godi yn sgil sgwrs o’r fath fel, er enghraifft, yn achos Matholwch frenin Iwerddon sydd yn adrodd hanes y Pair Dadeni wrth Bendigeidfran wedi iddynt wledda. Daw’n amlwg, felly, fod adrodd straeon yn ddigwyddiad tra chyffredin yng nghymdeithas lafar Cymru’r Oesoedd Canol ac yn diriogaeth y rhai proffesiynol a’r amatur fel ei gilydd. At hynny, mae nifer y gwahanol dermau am ‘stori’ yn adlewyrchu’r amrywiaeth o fewn y genre.<br />
<br />
Adlewyrchir peth o repertoire y ‘cyfarwydd’ yn chwedlau’r Mabinogion, ynghyd â’r technegau naratif a ddefnyddid ganddo. Sylwer mai rhyddiaith, nid barddoniaeth, yw cyfrwng y naratif estynedig hwn, yn wahanol i’r sefyllfa yn y mwyafrif o wledydd Indo-Ewropeaidd. <br />
<br />
'''Sioned Davies'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Davies, S. (2005). '"He was the best teller of tales in the world": Performing Medieval Welsh Narrative’ yn ''Performing Medieval Narrative'', goln Evelyn Birge Vitz et al (D.S. Brewer, Cambridge), tt. 15-26.<br />
<br />
Davies, S. (1995), ''Crefft y Cyfarwydd: Astudiaeth o dechnegau naratif yn Y Mabinogion'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Roberts, B.F. (1992), ''Studies on Middle Welsh Literature'' (Edwin Mellen: Lewiston, Queenston, Lampeter).<br />
<br />
Ford, P. (1975-76), ‘The Poet as Cyfarwydd in Early Welsh Tradition’, ''Studia Celtica'' X/XI, 152-62.<br />
<br />
[[CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Llif_yr_ymwybod&diff=2648Llif yr ymwybod2018-08-20T08:07:58Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div>Techneg [[naratif]] yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael ei rhoi gerbron y darllenydd drwy ddilyn trefn meddyliau’r cymeriad dengys nid yn unig yr hyn y mae’r cymeriad yn ei feddwl ond sut y mae’r cymeriad yn meddwl. Mae John Mullan, wrth drafod [[nofel]] sy’n defnyddio ‘llif yr ymwybod’, yn nodi bod darllenwyr yn dilyn ‘not just the unvoiced thoughts of a character . . . but the leaps of association that connect those thoughts’. Gellir adnabod y dechneg weithiau drwy sylwi ar nodweddion megis gwyro oddi wrth reolau cystrawennol a gramadegol neu gymysgu digwyddiadau’r gorffennol a’r presennol.<br />
<br />
Er bod modd olrhain llif yr ymwybod mewn llenyddiaeth i’r 19g. ac i weithiau megis ''Les Lauriers sont coupés'' (1887) gan Édouard Dujardin (1861-1949), gellir dweud i’r dechneg ddatblygu yn yr 20g. o ganlyniad i ddylanwad damcaniaethau Sigmund Freud (1856-1939)<br />
ac ymwybyddiaeth newydd o'r meddwl dynol fel y'i disgrifiwyd gan yr athronydd a’r seicolegydd Americanaidd William James (1842-1910), sef fel cyflwr lle nad oes ffiniau rhwng digwyddiadau’r gorffennol a'r presennol. Dadleuwyd hefyd bod y twf ym mhoblogrwydd y dechneg yn ymateb i’r ymdeimlad o bryder a cholled a deimlwyd wedi’r rhyfeloedd byd. Nid oedd technegau [[naratif]] y 19g. bellach yn addas i adlewyrchu’r argyfwng meddyliol na’r ymwybyddiaeth fodern o fecanwaith y meddwl, ac felly roedd angen darganfod technegau newydd. <br />
<br />
Arbrofodd Dorothy Richardson (1873-1957) gyda’r fonolog fewnol fel ffordd o gynrychioli meddyliau cymeriad yn ei chyfres o nofelau ''Pilgrimage'', ond Virginia Woolf (1882-1941) a sylweddolodd fod angen datblygu’r mynegiant er mwyn adlewyrchu prosesau’r meddwl mewn modd mwy credadwy. Roedd hynny’n cynnwys addasu’r iaith, y gystrawen, strwythur y frawddeg a chonfensiynau llenyddol. Yn ôl Leech a Short: ‘one of the major concerns of the novelist for the last hundred years or more has been how to present vividly the flow of thought through a character’s mind.’<br />
<br />
Yng Nghymru, gyda dyfodiad nofelau a roddai pwyslais ar ymwybyddiaeth fewnol, bu ymateb yn erbyn testunau a oedd yn rhy drefnus eu strwythur wrth drafod problemau seicolegol. Dywedodd Islwyn Ffowc Elis wrth drafod ''Tywyll Heno'' gan Kate Roberts yn 1962: 'amheus gen i a ellir cyfleu gwallgofrwydd o fewn ffrâm synhwyrgall y [[nofel]] naturiolaidd'. Amheuai a oedd y strwythur yn cyd-fynd â'r stori, 'Onid yw'r pictiwr yn cyfarth ar y ffrâm?' O ran technegau traethu arloesodd Caradog Prichard yn ei [[nofel]] ''Un Nos Ola Leuad'' yn 1961. Dadleuwyd bod y strwythur a’r [[arddull]] yn cyd-fynd â phrif thema'r [[nofel]], sef gwallgofrwydd. Dywedodd Gerwyn Williams amdani: <br />
Fe lwyddodd Caradog Prichard i oresgyn problem greadigol… drwy fabwysiadu technegau modernaidd - llif yr ymwybod a’r ymson mewnol - i gyfleu byd lloerig ''Un Nos Ola Leuad''.<br />
Mae'r [[nofel]] ar wasgar o ran cronoleg gan ei bod yn dilyn yr hyn a ddaw o archif meddyliau’r prif gymeriad. Cymharwyd y gwaith â gwaith yr awdur a gysylltir yn anad neb â thechneg llif yr ymwybod, sef James Joyce (1882-1941). Wrth drafod nodweddion cystrawennol Joyce yn ei [[nofel]] ''Ulysses'' (1922), meddai Leech a Short: ‘It is the truncated quality of the sentences and the sudden associative changes of topic which give the impression that the thoughts are half-formed and fairly inchoate.’<br />
<br />
[[Nofel]] Gymraeg arall y cyfeiriwyd ati fel un ‘Joyceaidd’ yw ''Mae Theomemphus yn Hen'' (1977) gan <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands (1931-2001). Mae plot y nofel yn weddol syml ond fe’i cyfoethogir gan ei gwead. Edrych yn ôl dros brofiadau a wna’r nofel ond ni ddychwela i’r gorffennol yn iawn, gan mai’r broses o gofio ei hun a bortreadir. O ganlyniad neidia’r nofel o un cyfnod i’r llall er mwyn adlewyrchu meddyliau’r traethydd yn y foment honno. Wrth sôn am ymwybyddiaeth y cymeriadau mewn nofel ‘lif yr ymwybod’ o’r fath, esbonia Robert Humphreys: ‘their consciousness’ serves as a screen on which the material in these novels is presented.’ Trwy hyn, yn nofel <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands, down i ddeall effaith ymadawiad tad y traethydd pan oedd yn blentyn arno fel oedolyn. Trwy'r dechneg cyflwynir dryswch y traethydd yn brwydro gyda’i atgofion cynnar ac yn cysylltu digwyddiadau gydag atgofion a meddyliau o’i blentyndod. <br />
<br />
Mewn nofelau seicolegol, lle mae’r ymwybod ffuglennol yn cael y sylw, mae yna amrywiaeth eang i’r modd y caiff llif yr ymwybod hwnnw ei draethu. Nid un dull penodol ‘llif yr ymwybod’ a geir, ond sawl techneg wahanol. <br />
<br />
'''Catrin Heledd Richards'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Elis, I. (1962), ‘Tywyll Heno’, ''Lleufer'', Cyfrol XVIII, rhif 4, 178-182. <br />
<br />
Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California Press).<br />
<br />
Joyce, J. (1933), ''Ulysses'' (Hamburg: Odyssey Press).<br />
<br />
Leech, G. a Short, M. (1981), ''Style in Fiction'' (London & New York: Longman).<br />
<br />
Mullan, J. (2006), ''How Novels Work'' (Oxford: Oxford University Press).<br />
<br />
Rowlands, D. (1977), ''Mae Theomemphus yn Hen'' (Llandybïe: Gwasg Salesbury, 1977).<br />
<br />
Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Llif_yr_ymwybod&diff=2647Llif yr ymwybod2018-08-20T08:03:00Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div>Techneg [[naratif]] yw ‘llif yr ymwybod’, techneg a ddefnyddir i geisio adlewyrchu cronoleg y meddwl ddynol mewn llenyddiaeth. Gan fod y stori yn cael ei rhoi gerbron y darllenydd drwy ddilyn trefn meddyliau’r cymeriad dengys nid yn unig yr hyn y mae’r cymeriad yn ei feddwl ond sut y mae’r cymeriad yn meddwl. Mae John Mullan, wrth drafod [[nofel]] sy’n defnyddio ‘llif yr ymwybod’, yn nodi bod darllenwyr yn dilyn ‘not just the unvoiced thoughts of a character . . . but the leaps of association that connect those thoughts’. Gellir adnabod y dechneg weithiau drwy sylwi ar nodweddion megis gwyro oddi wrth reolau cystrawennol a gramadegol neu gymysgu digwyddiadau’r gorffennol a’r presennol.<br />
<br />
Er bod modd olrhain llif yr ymwybod mewn llenyddiaeth i’r 19g. ac i weithiau megis ''Les Lauriers sont coupés'' (1887) gan Édouard Dujardin (1861-1949), gellir dweud i’r dechneg ddatblygu yn yr 20g. o ganlyniad i ddylanwad damcaniaethau Sigmund Freud (1856-1939)<br />
ac ymwybyddiaeth newydd o'r meddwl dynol fel y'i disgrifiwyd gan yr athronydd a’r seicolegydd Americanaidd William James (1842-1910), sef fel cyflwr lle nad oes ffiniau rhwng digwyddiadau’r gorffennol a'r presennol. Dadleuwyd hefyd bod y twf ym mhoblogrwydd y dechneg yn ymateb i’r ymdeimlad o bryder a cholled a deimlwyd wedi’r rhyfeloedd byd. Nid oedd technegau [[naratif]] y 19g. bellach yn addas i adlewyrchu’r argyfwng meddyliol na’r ymwybyddiaeth fodern o fecanwaith y meddwl, ac felly roedd angen darganfod technegau newydd. <br />
<br />
Arbrofodd Dorothy Richardson (1873-1957) gyda’r fonolog fewnol fel ffordd o gynrychioli meddyliau cymeriad yn ei chyfres o nofelau ''Pilgrimage'', ond Virginia Woolf (1882-1941) a sylweddolodd fod angen datblygu’r mynegiant er mwyn adlewyrchu prosesau’r meddwl mewn modd mwy credadwy. Roedd hynny’n cynnwys addasu’r iaith, y gystrawen, strwythur y frawddeg a chonfensiynau llenyddol. Yn ôl Leech a Short: ‘one of the major concerns of the novelist for the last hundred years or more has been how to present vividly the flow of thought through a character’s mind.’<br />
<br />
Yng Nghymru, gyda dyfodiad nofelau a roddai pwyslais ar ymwybyddiaeth fewnol, bu ymateb yn erbyn testunau a oedd yn rhy drefnus eu strwythur wrth drafod problemau seicolegol. Dywedodd Islwyn Ffowc Elis wrth drafod ''Tywyll Heno'' gan Kate Roberts yn 1962: 'amheus gen i a ellir cyfleu gwallgofrwydd o fewn ffrâm synhwyrgall y [[nofel]] naturiolaidd'. Amheuai a oedd y strwythur yn cyd-fynd â'r stori, 'Onid yw'r pictiwr yn cyfarth ar y ffrâm?' O ran technegau traethu arloesodd Caradog Prichard yn ei [[nofel]] ''Un Nos Ola Leuad'' yn 1961. Dadleuwyd bod y strwythur a’r [[arddull]] yn cyd-fynd â phrif thema'r [[nofel]], sef gwallgofrwydd. Dywedodd Gerwyn Williams amdani: <br />
Fe lwyddodd Caradog Prichard i oresgyn problem greadigol… drwy fabwysiadu technegau modernaidd - llif yr ymwybod a’r ymson mewnol - i gyfleu byd lloerig ''Un Nos Ola Leuad''.<br />
Mae'r [[nofel]] ar wasgar o ran cronoleg gan ei bod yn dilyn yr hyn a ddaw o archif meddyliau’r prif gymeriad. Cymharwyd y gwaith â gwaith yr awdur a gysylltir yn anad neb â thechneg llif yr ymwybod, sef James Joyce (1882-1941). Wrth drafod nodweddion cystrawennol Joyce yn ei [[nofel]] ''Ulysses'' (1922), meddai Leech a Short: ‘It is the truncated quality of the sentences and the sudden associative changes of topic which give the impression that the thoughts are half-formed and fairly inchoate.’<br />
<br />
Nofel Gymraeg arall y cyfeiriwyd ati fel un ‘Joyceaidd’ yw ''Mae Theomemphus yn Hen'' (1977) gan <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands (1931-2001). Mae plot y nofel yn weddol syml ond fe’i cyfoethogir gan ei gwead. Edrych yn ôl dros brofiadau a wna’r nofel ond ni ddychwela i’r gorffennol yn iawn, gan mai’r broses o gofio ei hun a bortreadir. O ganlyniad neidia’r nofel o un cyfnod i’r llall er mwyn adlewyrchu meddyliau’r traethydd yn y foment honno. Wrth sôn am ymwybyddiaeth y cymeriadau mewn nofel ‘lif yr ymwybod’ o’r fath, esbonia Robert Humphreys: ‘their consciousness’ serves as a screen on which the material in these novels is presented.’ Trwy hyn, yn nofel <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands, down i ddeall effaith ymadawiad tad y traethydd pan oedd yn blentyn arno fel oedolyn. Trwy'r dechneg cyflwynir dryswch y traethydd yn brwydro gyda’i atgofion cynnar ac yn cysylltu digwyddiadau gydag atgofion a meddyliau o’i blentyndod. <br />
<br />
Mewn nofelau seicolegol, lle mae’r ymwybod ffuglennol yn cael y sylw, mae yna amrywiaeth eang i’r modd y caiff llif yr ymwybod hwnnw ei draethu. Nid un dull penodol ‘llif yr ymwybod’ a geir, ond sawl techneg wahanol. <br />
<br />
'''Catrin Heledd Richards'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Elis, I. (1962), ‘Tywyll Heno’, ''Lleufer'', Cyfrol XVIII, rhif 4, 178-182. <br />
<br />
Humphrey, R. (1954), ''Stream of Consciousness in the Modern Novel'' (Berkeley: University of California Press).<br />
<br />
Joyce, J. (1933), ''Ulysses'' (Hamburg: Odyssey Press).<br />
<br />
Leech, G. a Short, M. (1981), ''Style in Fiction'' (London & New York: Longman).<br />
<br />
Mullan, J. (2006), ''How Novels Work'' (Oxford: Oxford University Press).<br />
<br />
Rowlands, D. (1977), ''Mae Theomemphus yn Hen'' (Llandybïe: Gwasg Salesbury, 1977).<br />
<br />
Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Iolo_Morganwg&diff=2641Iolo Morganwg2018-08-10T21:50:06Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg. <br />
<br />
Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy? <br />
<br />
Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol. <br />
<br />
Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn <nowiki>teulu</nowiki> llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd. <br />
<br />
Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa <nowiki>Dafydd</nowiki>, ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru. <br />
<br />
Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y [[teulu]] Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos. <br />
<br />
Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd. <br />
<br />
Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. [[Testun]] balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn. <br />
<br />
Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto. <br />
<br />
'''Mary-Ann Constantine'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru). <br />
<br />
Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).<br />
<br />
Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).<br />
<br />
Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Iolo_Morganwg&diff=2640Iolo Morganwg2018-08-10T21:48:59Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg. <br />
<br />
Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy? <br />
<br />
Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol. <br />
<br />
Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn <nowiki>teulu</nowiki> llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd. <br />
<br />
Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa <nowiki>Dafydd</nowiki>, ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru. <br />
<br />
Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y [[teulu]] Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos. <br />
<br />
Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd. <br />
<br />
Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. [[Testun]] balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn. <br />
<br />
Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol [[Dafydd]] ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto. <br />
<br />
'''Mary-Ann Constantine'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru). <br />
<br />
Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).<br />
<br />
Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).<br />
<br />
Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Iolo_Morganwg&diff=2639Iolo Morganwg2018-08-10T21:48:26Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg. <br />
<br />
Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy? <br />
<br />
Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol. <br />
<br />
Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn <nowiki>teulu</nowiki> llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd. <br />
<br />
Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa <nowiki>Dafydd</nowiki>, ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth <nowiki>Dafydd</nowiki> Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau <nowiki>Dafydd</nowiki>ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru. <br />
<br />
Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y [[teulu]] Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos. <br />
<br />
Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd. <br />
<br />
Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. [[Testun]] balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn. <br />
<br />
Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol [[Dafydd]] ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto. <br />
<br />
'''Mary-Ann Constantine'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru). <br />
<br />
Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).<br />
<br />
Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).<br />
<br />
Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Iolo_Morganwg&diff=2638Iolo Morganwg2018-08-10T21:47:09Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg. <br />
<br />
Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy? <br />
<br />
Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol. <br />
<br />
Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn <nowiki>teulu</nowiki> llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd. <br />
<br />
Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi [[Dafydd]] ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa <nowiki>Dafydd</nowiki>, ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth [[Dafydd]] Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau Dafydd ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru. <br />
<br />
Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y [[teulu]] Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos. <br />
<br />
Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd. <br />
<br />
Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. [[Testun]] balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn. <br />
<br />
Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol Dafydd ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto. <br />
<br />
'''Mary-Ann Constantine'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru). <br />
<br />
Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).<br />
<br />
Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).<br />
<br />
Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Iolo_Morganwg&diff=2637Iolo Morganwg2018-08-10T21:45:54Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg. <br />
<br />
Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy? <br />
<br />
Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol. <br />
<br />
Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn <nowiki>teulu</nowiki> llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd. <br />
<br />
Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi [[Dafydd]] ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa [[Dafydd]], ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth Dafydd Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau Dafydd ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru. <br />
<br />
Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y [[teulu]] Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos. <br />
<br />
Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd. <br />
<br />
Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. [[Testun]] balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn. <br />
<br />
Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol Dafydd ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto. <br />
<br />
'''Mary-Ann Constantine'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru). <br />
<br />
Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).<br />
<br />
Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).<br />
<br />
Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Iolo_Morganwg&diff=2636Iolo Morganwg2018-08-10T21:44:09Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg. <br />
<br />
Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy? <br />
<br />
Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol. <br />
<br />
Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn [[teulu]] llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd. <br />
<br />
Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi [[Dafydd]] ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa [[Dafydd]], ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth Dafydd Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau Dafydd ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru. <br />
<br />
Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r [[Trioedd]], yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y [[teulu]] Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos. <br />
<br />
Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd. <br />
<br />
Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. [[Testun]] balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn. <br />
<br />
Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol Dafydd ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto. <br />
<br />
'''Mary-Ann Constantine'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru). <br />
<br />
Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).<br />
<br />
Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).<br />
<br />
Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Iolo_Morganwg&diff=2635Iolo Morganwg2018-08-10T21:38:59Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol...'</p>
<hr />
<div><br />
Adwaenir 'Iolo Morganwg' (Edward Williams, 1747-1826) am ei gyfraniadau dylanwadol at ddeffroad diwylliannol Cymru ar ddiwedd y 18g. Dylanwad rhyfeddol o gymhleth oedd hwn, a effeithiodd ar sawl maes yn ystod y ddwy ganrif ganlynol. Os gwelir ôl ei syniadau yn bennaf ym meysydd iaith, llên a hanes, ac yn enwedig yn nhwf cenedlaetholdeb, gadawodd yn ogystal etifeddiaeth wleidyddol a chrefyddol sydd bellach yn llai adnabyddus. Cyfrannodd rywfaint hefyd at ddatblygu pynciau megis amaethyddiaeth, archaeoleg a [[llên gwerin]], ac mae ambell i enghraifft o’i waith fel saer maen i’w ddarganfod hyd heddiw ym mro Morgannwg. <br />
<br />
Nid ehangder ac amrywiaeth ei ddiddordebau sy’n ei gwneud yn anodd pwyso a mesur dylanwad Iolo Morganwg ar ddiwylliant Cymru, wrth gwrs, ond natur ei gyfraniad. Os oedd Cymry’r 19g. wedi derbyn ei weledigaeth farddol yn frwd (gydag ambell i sgeptig, fel Thomas Stephens), roedd ymateb ysgolheigion i ddarganfyddiadau G. J. Williams ar ddechrau’r 20g. yn ffyrnig. Sut y gallai rhywun a ystyrid yn ‘saer y genedl’ fod yn ffugiwr, neu (yng ngeiriau Syr John Rhŷs, yn y rhagymadrodd i waith Williams) yn ‘dwyllwr’ ac yn ‘ddyn cas, llawn casineb’? Ac os oedd seiliau sigledig i hanes a llenyddiaeth Cymru—os oedd testunau a defodau ffug wedi eu plethu i ganol y dystiolaeth ddilys—sut oedd mynd ati i ddadadeiladu yr hen naratifau, a chreu rhai newydd a dibynadwy? <br />
<br />
Cafodd dysgu am ffugiadau Iolo Morganwg yr un effaith yng Nghymru, bron, ag y cafodd darganfyddiadau tebyg am ‘ddyfeisio hanes’ ar draws Prydain ac Ewrop yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Gwelir yr un math o ddadlau ffyrnig yn sgil cyhoeddi cerddi ‘Ossian’ yn yr Alban, y ''Barzaz-Breiz'' yn Llydaw, neu’r ''Kalevala'' yn y Ffindir. Er bod hanes pob diwylliant yn sicr yn unigryw, buddiol yw gosod gweledigaeth Iolo yng nghyd-destun ehangach y cyfnod er mwyn gweld yr un ysfa i greu etifeddiaeth i’r genedl trwy ddefnyddio ac ailddychmygu ffynonellau hynafol. <br />
<br />
Etifeddodd Edward Williams ddau draddodiad llenyddol: mae hyn yn bwysig wrth ystyried natur ei gyfraniad i ddiwylliannau Cymru a Lloegr yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Saer maen oedd ei dad, Edward William, a oedd hefyd yn ymddiddori mewn barddoniaeth Gymraeg. Dilynodd Iolo grefft ei dad, a gwelir olion ei ddiddordeb mewn naddu llythrennau yn yr wyddor ‘farddol’, ‘Coelbren y Beirdd’, a ddyfeisiodd yn y 1790au. Yn yr un modd, gwelir dylanwad cryf ei fam (a fagwyd mewn [[teulu]] llawer uwch ei statws) yn ei frwdfrydedd am lên Saesneg. Mae ei waith yn frith o ddyfyniadau gan feirdd megis James Thomson, William Shenstone a Shakespeare (a alwodd ‘the Bard of Bards’). Dysgodd reolau a hanes y canu caeth gan feirdd Blaenau Morgannwg megis Lewis Hopkin a Siôn Bradford. Bu’r geiriadurwr John Walters, Llandochau, yn gymydog iddo, a datblygodd diddordeb cynnar hefyd yng ngeirfa'r iaith Gymraeg, gan gasglu hen eiriau o lawysgrifau ac idiomau llafar yn ogystal â bathu geiriau newydd. <br />
<br />
Erbyn y 1770au roedd Iolo yn ysgrifennu cerddi yn Saesneg ac yn ymddiddori mewn hynafiaethau Cymreig a Phrydeinig. Cysylltodd â chymdeithas y Gwyneddigion a dechrau gohebu gydag Owen Jones (Owain Myfyr). Trwy’r cysylltiad hwn cafodd y cyfle i ddarllen llawysgrifau cerddi [[Dafydd]] ap Gwilym yn yr Ysgol Gymraeg yn Llundain. Bu’n brofiad gwefreiddiol iddo: dechreuodd efelychu [[arddull]] a geirfa Dafydd, ac ymdrwytho yn llên yr oesoedd canol. Erbyn 1789, pan gyhoeddodd y Gwyneddigion Barddoniaeth Dafydd Ab Gwilym, roedd gan Iolo ddwsin o gywyddau ‘newydd’ iddynt, a llawer o wybodaeth am fywyd y bardd – y cyfan yn cryfhau cysylltiadau Dafydd ap Gwilym â Morgannwg. Dyma’r ffugiadau cyntaf i ymddangos mewn print, a daeth sawl cyfle arall, dros y degawdau, wrth iddo weithio gydag Owain Myfyr a William Owen Pughe ar gasgliadau pwysig y ''Myvyrian Archaiology of Wales'' (1801-1807). Yn ogystal â cherddi, crëodd Iolo destunau yn ymwneud â hanes a chyfraith y cyfnod cynnar yng Nghymru, yn aml iawn dan ffurf draddodiadol y ‘Trioedd’. Roedd y [[Trioedd]] hefyd yn ffordd hwylus o gyfleu syniadaeth ei system ‘Barddas’, a honnai fod doethineb oes y derwyddon wedi ei throsglwyddo ar draws y canrifoedd mewn ‘aphorisms of morality in very concise, strong and luminous language’ (NLW 13108B, 3). Ym Morgannwg, yn ôl Iolo, yr oedd y traddodiad ‘dilys’ o Farddas wedi goroesi; nid yw’n syndod, efallai, i ddysgu ei fod yn honni iddo ddarfod yng ngogledd Cymru. <br />
<br />
Ond nid er mwyn bychanu ‘Deudneudwyr’ y gogledd yn unig y crewyd y byd rhyfeddol hwn. Yn ôl Cathryn Charnell-White, ‘Ymgais ymwybodol yw Barddas a'i helfennau […] i brofi i'r byd Seisnig dylanwadol mai cenedl soffistigedig a syber oedd y Cymry’. Gwelir olion meddwl Ioloaidd, a dyfyniadau o’r Trioedd, yng ngwaith awduron Seisnig yr oes, gan gynnwys William Wordsworth, Robert Southey, William Blake a Samuel Taylor Coleridge. Ymddiddorodd sawl un yn seremoni yr Orsedd, a gynhaliwyd am y tro cyntaf ‘yn wyneb haul a llygaid goleuni’ ar Fryn y Briallu yn Llundain ym 1792. Dyna gyfnod hynod gynhyrchiol ym mywyd Iolo, pan fu’n byw yn y ddinas am ryw dair blynedd ac yn paratoi at gyhoeddi ei ''Poems, Lyric and Pastoral'' (1794). Llafurus iawn fu’r broses o gyhoeddi trwy danysgrifiadau, ac roedd profiadau Iolo yn Llundain wedi achosi iselder difrifol (‘London ruins everyone’, ysgrifennodd at ei wraig Peggy, gan gyfaddef ei fod yn ystyried ei ladd ei hun). Ac eto mae rhyw egni ffyrnig yn perthyn i’r blynyddoedd hyn: rhoddodd ei brofiadau fin ar ei wleidyddiaeth radicalaidd, a cheir ymhlith y troednodiadau i’w gerddi ymosodiadau tanbaid yn erbyn ‘kingcraft, priestcraft’ a llywodraeth William Pitt. Roedd hi’n adeg o ryfel yn erbyn Ffrainc, ac ystyriai Iolo ei hun yn ‘Jacobin’. Cefnogai syniadau Tom Paine a Thomas Spence, ac roedd yn symud mewn cylchoedd oedd yn cynnwys ffigurau megis William Godwin a John Thelwall. Daeth hefyd i adnabod rhai o’r Undodwyr mwyaf dylanwadol, gan gynnwys y teulu Aiken/Barbauld a’r cyhoeddwr Joseph Johnson. Wedi iddo ddychwelyd o Lundain, roedd Iolo ymhlith sylfaenwyr Undodiaeth yng Nghymru, ac ysgrifennodd a chyhoeddodd gannoedd o emynau ar gyfer yr achos. <br />
<br />
Yn y 1800au, yn ôl yn Nhrefflemin, datblygodd Iolo ei syniadau barddol a’u lledaenu trwy eisteddfodau lleol y Cymreigyddion, gyda chymorth ei fab Taliesin, a ddaeth yn athro ysgol ym Merthyr Tudful. Trwy Taliesin dylanwadodd Iolo ar ôl ei farwolaeth ar gylch yr Arglwyddes Llanofer (Gwenynen Gwent) ac ar yr hanesydd Thomas Price (Carnhuanawc). Cadwyd cyfrolau niferus o lawysgrifau Iolo yn Nhŷ Llanofer ei hun, a chyhoeddwyd detholiad ohonynt gan John Williams (Ab Ithel) dan y teitl ''Barddas: A collection of original documents, illustrative of the theology, wisdom, and usages of the bardo-druidic system of the isle of Britain''. (1862, 1874). Rhoddodd y cyfrolau hyn hwb pellach i syniadaeth farddol Iolo, er gwaethaf ymdrechion llym yr hanesydd Thomas Stephens ar hyd y ganrif i ddadadeiladu ei sylfeini rhamantaidd. <br />
<br />
Gwelir felly bod syniadau Iolo Morganwg wedi dylanwadu’n gryf ar sawl agwedd o fywyd diwylliannol Cymru. Yn bennaf, cyflwynodd draddodiad llenyddol newydd i’r genedl, gan osod testunau dilys yr oesoedd canol mewn fframwaith hynafol dychmygol. [[Testun]] balchder oedd hynafiaeth a phurdeb y traddodiad hwn am y rhan fwyaf o’r 19g. yn ogystal â chysur i rai yn ystod adeg Brad y Llyfrau Gleision, pan ddibrisiwyd yr iaith a’r diwylliant yn eithafol. Ond, fel yr amlinellwyd eisoes, cymysg a chymleth fu hanes yr etifeddiaeth ‘farddol’ wedyn. <br />
<br />
Ryw ganrif ar ôl marwolaeth Iolo Morganwg, cyhoeddodd G. J. Williams ei astudiaeth fanwl o gerddi’r ‘Ychwanegiad’ i gyfrol Dafydd ap Gwilym. Yn wahanol i Syr John Rhys, nid yw’n beirniadu Iolo am ‘lygredu’ llên Cymru. Mae’n rhyfeddu yn hytrach at feddwl cyfoethog a chymhleth y bardd ‘aflonydd’ o Drefflemin, gan gydnabod ei ddawn lenyddol, ei egni, a’r dylanwad cryf a gafodd ei bersonoliaeth a’i syniadau ar draws Cymru ac ymhell y tu hwnt. Nid yw’n syndod, efallai, i’r hanesydd Prys Morgan sôn am Iolo fel rhyw fath o ‘one-man Romanticism’. Gwelir natur amlochrog ei waith yn y cyfrolau a ddeilliodd o brosiect ymchwil Canolfan Uwchefrydiau Cymraeg a Cheltaidd Prifysgol Cymru, 'Iolo Morganwg a’r Traddodiad Rhamantaidd yng Nghymru'. Cyhoeddwyd [[nofel]] yn ei lais yn 2017 hefyd. Nid yw’r drafodaeth fywiog am y ffigur allweddol hwn yn agos at ei dihysbyddu eto. <br />
<br />
'''Mary-Ann Constantine'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Constantine, M.-A. (2007), ''The Truth Against the World: Iolo Morganwg and Romantic Forgery'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Charnell-White, C. (2007), ''Bardic Circles: National, Regional and Personal Idendity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Davies, D. W. (2002), ''Presences that Disturb: Models of Romantic Identity in the Literature and Culture of the 1790s'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru). <br />
<br />
Jenkins, G.H. (gol.) (2005), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G. H., Jones, Ff. a Jones, D. (goln) (2007),'' The Correspondence of Iolo Morganwg'', 3 cyf. (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jenkins, G.H. (2012), ''Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Jones, Ff. (2010),'' ‘The Bard is a Very Singular Character’: Iolo Morganwg, Marginalia and Print Culture'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Löffler, M. (2007), ''The Literary and Historical Legacy of Iolo Morganwg, 1826-1926'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Thomas, G. (2017), ''Myfi, Iolo'' (Y Lolfa).<br />
<br />
Waring, E. (1850) ''Recollections and Anecdotes of Edward Williams, the bard of Glamorgan, or, Iolo Morganwg'' (Llundain).<br />
<br />
Williams, G. J. (1926) ''Iolo Morganwg a Chywyddau'r Ychwanegiad ''(Llundain: Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
Williams, G. J. (1956)'' Iolo Morganwg'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Bwrl%C3%A9sg&diff=2634Bwrlésg2018-08-10T16:11:10Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' Un o ffurfiau parodi yw bwrlésg; ceisio gwneud i’r gynulleidfa chwerthin yw'r nod, yn hytrach na gwneud pwynt difrifol neu symbylu rhyw weithred n...'</p>
<hr />
<div><br />
Un o ffurfiau [[parodi]] yw bwrlésg; ceisio gwneud i’r gynulleidfa chwerthin yw'r nod, yn hytrach na gwneud pwynt difrifol neu symbylu rhyw weithred neu newid: mae’n wahanol i ddychan yn hyn o beth. Mae bwrlésg yn creu hiwmor un ai trwy ymdrin â phwnc difrifol mewn modd bychanol neu trwy ymdrin â phwnc di-nod mewn modd difrifol. Cawn enghreifftiau da o fwrlésg yn ''Yr Areithiau Pros'', testunau rhyddiaith byrion a ysgrifennwyd yn yr 16g. sy’n tueddu i ddefnyddio dyfeisiau [[aruchel]] i ymdrin â phynciau annheilwng. Mae’r araith ‘Achau’r Cwrw’, er enghraifft, yn adrodd hanes ymladdfa rhwng meddwon yn [[arddull]] aruchel y chwedl [[arwrol]]; yn ‘Breuddwyd Gruffydd ap Adda ap Dafydd’ cawn hanes dyn meddw yn breuddwydio am ferch sy’n ei wrthod yn ddi-flewyn-ar-dafod ar ffurf gweledigaeth ganoloesol; ac yn ‘Breuddwyd Iolo Goch’ defnyddir fformiwla cwestiwn-ac-ateb Culhwch ac Olwen at yr un pwrpas.<br />
<br />
'''Diana Luft'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Baldick, C. (2015), ''The Oxford Dictionary of Literary Terms'' (Rhydychen: Oxford University Press, [fersiwn ar lein, gwelwyd 01/01/2018]).<br />
<br />
Jones, D. G. (gol., 1934), ''Yr Areithiau Pros'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Almanac&diff=2633Almanac2018-08-10T10:33:28Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Llyfryn yw almanac sy’n cynnwys gwybodaeth hanfodol ar gyfer y flwyddyn amaethyddol, megis calendrau a rhagolygon tywydd tymor hir. Yn gymysgedd o wybodaeth galendr syml a syniadau llai gwyddonol, caiff cyhoeddiadau megis The Old Farmer’s Almanac eu prynu a’u defnyddio o hyd, yn arbennig yng Ngogledd America. Defnyddir y gair ‘almanac’ hefyd i gyfeirio at unrhyw gyhoeddiad sy’n cynnwys deunydd calendr, e.e. y Nautical Almanac sy’n cynnwys tablau yn disgrifio symudiadau’r planedau a’r llanw, neu at gyfeirlyfrau ar gyfer pynciau arbennig, e.e. yr Almanac of British Politics.<br />
<br />
Yn wreiddiol, roedd y term ‘almanac’ yn cyfeirio at gyfres o dablau gwastadol a ddangosai symudiadau’r haul, y lleuad, a’r planedau, ac a gynhyrchwyd at ddefnydd astrolegyddion. Er bod iddynt wreiddiau llawer hŷn, ymddangosodd yr almanaciau cyntaf o dan yr enw hwnnw yn y 12g. yn Sbaen. Roedd almanaciau felly yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol, a chawsant eu copïo mewn llawysgrifau, ac mewn ffurfiau cludadwy megis yr almanaciau plygadwy a gynhwysai wybodaeth feddygol sylfaenol yn ogystal â’r deunydd calendr, ac a amcanwyd at ddefnydd meddygon.<br />
<br />
Daeth yr almanac yn fwy poblogaidd fyth gyda dyfodiad y wasg gyhoeddi a thwf y diwydiant argraffu yn yr 16g. Cafodd yr almanac printiedig Saesneg cyntaf (The Kalender of Shepherds) ei gyhoeddi yn 1503. Cyfieithiad o destun Ffrangeg oedd hwn, yn cynnwys deunydd crefyddol megis disgrifiadau o arteithiau Purdan, y Dengair Deddf, Credo’r Apostolion, a’r Pader; ceid ynddo hefyd ddeunydd meddygol megis rhestrau o bethau sy’n llesol neu yn niweidiol i’r corff, cyngor ar gadw’n iach trwy’r flwyddyn, a diagramau yn dangos esgyrn a gwythi'r corff; cynhwysai'r calendr hefyd ddyddiadau gwyliau’r seintiau a’r gwyliau symudadwy, y prif ffeiriau, a thymhorau’r llysoedd. Daeth dimensiwn gwleidyddol i’r almanac yn ystod cyfnod Rhyfel Cartref Lloegr a’r cynnwrf gwleidyddol a gododd yn sgil hynny, gydag almanacwyr ar y ddwy ochr yn darogan buddugoliaeth ar gyfer un ai’r Brenin neu’r Senedd.<br />
<br />
Daeth yr almanaciau Cymraeg cyntaf o’r wasg ar ddiwedd yr 17g. gyda chyhoeddiadau Thomas Jones (1648-1713), a adwaenid fel Thomas Jones yr Almanaciwr. Ymddangosodd ei almanaciau dan yr enw Newyddion oddiwrth y sêr rhwng 1681 a 1712. Cynhwysai’r llyfrynnau hyn y deunydd calendr arferol yn ogystal â chyfeiriadau darllen, cyngor amaethyddol ynghylch tasgau ar gyfer pob mis, rhagolygon tywydd, cyfeiriadau ynghylch gollwng gwaed, barddoniaeth, a hysbysebion ar gyfer llyfrau yr oedd Jones hefyd yn eu gwerthu. Fe'u cynhyrchwyd yn Llundain, lle bu Jones ei hun yn byw, a'u gwerthu ledled Cymru gan becmyn.<br />
<br />
Bu cynhyrchu a gwerthu almanaciau’n weddol fuddiol ar gyfer argraffwyr, ac yn fuan roedd almanacwyr eraill wedi dechrau cystadlu gyda Jones. Dechreuodd almanaciau Siôn Robert Lewis (1731-1803) o Gaergybi ddod o’r wasg yn 1707, a rhai Siôn Rhydderch (1673-1735) o Amwythig yn 1715. Mae’n debyg i rai o’r almanaciau hyn gael eu hargraffu yn Nulyn ac wedyn eu mewnforio i’r wlad trwy Gaergybi er mwyn osgoi'r dreth ar bapur a fu’n gyfrifol am godi prisiau llyfrau yn sylweddol. Mae’r almanaciau hyn i gyd ar gael ar ffurf ddigidol ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru. <br />
<br />
'''Diana Luft'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Chabás, J. (2006), ‘Almanac’, yn Glick, T., Livesy, S. J. a Wallis, F. (goln), ''Medieval Science, Medicine, and Technology: An Encyclopedia'' (Llundain: Routledge), tt. 29–31.<br />
<br />
Chapman, A. A. (2006), ‘Almanacs’, yn Kastan, David Scott (gol.), ''The Oxford Encyclopedia of British Literature'' (Rhydychen: OUP, gol. ar lein, 2006, gwelwyd 31/07/2018).<br />
<br />
Capp, B. S. (1979), ''Astrology and the Popular Press: English Almanacs 1500-1800'' (Ithaca Ny: Cornell University Press).<br />
<br />
Carey, H. M. (2004), ‘Astrological Medicine and the English Folding Almanac’, ''Social History of Medicine'' 17, 345–63.<br />
<br />
''Casgliad Almanaciau Cymru''<br />
[https://www.llyfrgell.cymru/darganfod/oriel-ddigidol/deunydd-print/almanaciau-cymraeg/]<br />
<br />
Driver, M. W. (2003), ‘When is a miscellany not miscellaneous? Making sense of the “Kalender of Shepherds”’, ''Yearbook of English Studies'' 33, 199–214.<br />
<br />
Jenkins, G. H. (1980), ''Thomas Jones yr Almanaciwr'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Caerdydd).<br />
<br />
Jenkins, G. H. (1984), ‘Thomas Jones: the Sweating Astrologer’, yn Davies, R. R. a Jones, I. G. (goln), ''Welsh Society and Nationhood: Historical Essays presented to Glanmor Williams'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Caerdydd), tt. 161–77.<br />
<br />
Jenkins, G. H. (1988), ‘Almanaciau Thomas Jones’, ''Ysgrifau Beirniadol 14'', 165–98.<br />
<br />
Jenkins, G. H. (1990), ‘Almanaciau Thomas Jones 1680-1712’, ''Cadw Tŷ mewn Cwmwl Tystion: Ysgrifau Hanesyddol ar Grefydd a Diwylliant'' (Llandysul: Gomer), tt. 51–85. <br />
<br />
Rees, E. (1969), ‘Developments in the Book Trade in Eighteenth-Century Wales’,'' The Library'', 5ed gyfres, 24, 33–43.<br />
<br />
Rees, E. (1988), ''The Welsh Book Trade before 1820'' (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru).<br />
<br />
Rees, E. a Morgan, G. (1979), ‘Welsh Almanacks, 1680-1835: Problems of Piracy’, ''The Library'', 6ed gyfres, 1, 143–63. <br />
<br />
William, D. W. (1980–4), ‘Almanacwyr Caergybi’, ''Transactions of the Anglesey Antiquarian Society and Field Club'' (1980), 67–100; (1981), 29–56; a (1984), 74–92.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Almanac&diff=2632Almanac2018-08-10T10:33:04Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Almanac Llyfryn yw almanac sy’n cynnwys gwybodaeth hanfodol ar gyfer y flwyddyn amaethyddol, megis calendrau a rhagolygon tywydd tymor hir. Yn gymysged...'</p>
<hr />
<div>Almanac<br />
<br />
Llyfryn yw almanac sy’n cynnwys gwybodaeth hanfodol ar gyfer y flwyddyn amaethyddol, megis calendrau a rhagolygon tywydd tymor hir. Yn gymysgedd o wybodaeth galendr syml a syniadau llai gwyddonol, caiff cyhoeddiadau megis The Old Farmer’s Almanac eu prynu a’u defnyddio o hyd, yn arbennig yng Ngogledd America. Defnyddir y gair ‘almanac’ hefyd i gyfeirio at unrhyw gyhoeddiad sy’n cynnwys deunydd calendr, e.e. y Nautical Almanac sy’n cynnwys tablau yn disgrifio symudiadau’r planedau a’r llanw, neu at gyfeirlyfrau ar gyfer pynciau arbennig, e.e. yr Almanac of British Politics.<br />
<br />
Yn wreiddiol, roedd y term ‘almanac’ yn cyfeirio at gyfres o dablau gwastadol a ddangosai symudiadau’r haul, y lleuad, a’r planedau, ac a gynhyrchwyd at ddefnydd astrolegyddion. Er bod iddynt wreiddiau llawer hŷn, ymddangosodd yr almanaciau cyntaf o dan yr enw hwnnw yn y 12g. yn Sbaen. Roedd almanaciau felly yn boblogaidd yn yr Oesoedd Canol, a chawsant eu copïo mewn llawysgrifau, ac mewn ffurfiau cludadwy megis yr almanaciau plygadwy a gynhwysai wybodaeth feddygol sylfaenol yn ogystal â’r deunydd calendr, ac a amcanwyd at ddefnydd meddygon.<br />
<br />
Daeth yr almanac yn fwy poblogaidd fyth gyda dyfodiad y wasg gyhoeddi a thwf y diwydiant argraffu yn yr 16g. Cafodd yr almanac printiedig Saesneg cyntaf (The Kalender of Shepherds) ei gyhoeddi yn 1503. Cyfieithiad o destun Ffrangeg oedd hwn, yn cynnwys deunydd crefyddol megis disgrifiadau o arteithiau Purdan, y Dengair Deddf, Credo’r Apostolion, a’r Pader; ceid ynddo hefyd ddeunydd meddygol megis rhestrau o bethau sy’n llesol neu yn niweidiol i’r corff, cyngor ar gadw’n iach trwy’r flwyddyn, a diagramau yn dangos esgyrn a gwythi'r corff; cynhwysai'r calendr hefyd ddyddiadau gwyliau’r seintiau a’r gwyliau symudadwy, y prif ffeiriau, a thymhorau’r llysoedd. Daeth dimensiwn gwleidyddol i’r almanac yn ystod cyfnod Rhyfel Cartref Lloegr a’r cynnwrf gwleidyddol a gododd yn sgil hynny, gydag almanacwyr ar y ddwy ochr yn darogan buddugoliaeth ar gyfer un ai’r Brenin neu’r Senedd.<br />
<br />
Daeth yr almanaciau Cymraeg cyntaf o’r wasg ar ddiwedd yr 17g. gyda chyhoeddiadau Thomas Jones (1648-1713), a adwaenid fel Thomas Jones yr Almanaciwr. Ymddangosodd ei almanaciau dan yr enw Newyddion oddiwrth y sêr rhwng 1681 a 1712. Cynhwysai’r llyfrynnau hyn y deunydd calendr arferol yn ogystal â chyfeiriadau darllen, cyngor amaethyddol ynghylch tasgau ar gyfer pob mis, rhagolygon tywydd, cyfeiriadau ynghylch gollwng gwaed, barddoniaeth, a hysbysebion ar gyfer llyfrau yr oedd Jones hefyd yn eu gwerthu. Fe'u cynhyrchwyd yn Llundain, lle bu Jones ei hun yn byw, a'u gwerthu ledled Cymru gan becmyn.<br />
<br />
Bu cynhyrchu a gwerthu almanaciau’n weddol fuddiol ar gyfer argraffwyr, ac yn fuan roedd almanacwyr eraill wedi dechrau cystadlu gyda Jones. Dechreuodd almanaciau Siôn Robert Lewis (1731-1803) o Gaergybi ddod o’r wasg yn 1707, a rhai Siôn Rhydderch (1673-1735) o Amwythig yn 1715. Mae’n debyg i rai o’r almanaciau hyn gael eu hargraffu yn Nulyn ac wedyn eu mewnforio i’r wlad trwy Gaergybi er mwyn osgoi'r dreth ar bapur a fu’n gyfrifol am godi prisiau llyfrau yn sylweddol. Mae’r almanaciau hyn i gyd ar gael ar ffurf ddigidol ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru. <br />
<br />
'''Diana Luft'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Chabás, J. (2006), ‘Almanac’, yn Glick, T., Livesy, S. J. a Wallis, F. (goln), ''Medieval Science, Medicine, and Technology: An Encyclopedia'' (Llundain: Routledge), tt. 29–31.<br />
<br />
Chapman, A. A. (2006), ‘Almanacs’, yn Kastan, David Scott (gol.), ''The Oxford Encyclopedia of British Literature'' (Rhydychen: OUP, gol. ar lein, 2006, gwelwyd 31/07/2018).<br />
<br />
Capp, B. S. (1979), ''Astrology and the Popular Press: English Almanacs 1500-1800'' (Ithaca Ny: Cornell University Press).<br />
<br />
Carey, H. M. (2004), ‘Astrological Medicine and the English Folding Almanac’, ''Social History of Medicine'' 17, 345–63.<br />
<br />
''Casgliad Almanaciau Cymru''<br />
[https://www.llyfrgell.cymru/darganfod/oriel-ddigidol/deunydd-print/almanaciau-cymraeg/]<br />
<br />
Driver, M. W. (2003), ‘When is a miscellany not miscellaneous? Making sense of the “Kalender of Shepherds”’, ''Yearbook of English Studies'' 33, 199–214.<br />
<br />
Jenkins, G. H. (1980), ''Thomas Jones yr Almanaciwr'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Caerdydd).<br />
<br />
Jenkins, G. H. (1984), ‘Thomas Jones: the Sweating Astrologer’, yn Davies, R. R. a Jones, I. G. (goln), ''Welsh Society and Nationhood: Historical Essays presented to Glanmor Williams'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Caerdydd), tt. 161–77.<br />
<br />
Jenkins, G. H. (1988), ‘Almanaciau Thomas Jones’, ''Ysgrifau Beirniadol 14'', 165–98.<br />
<br />
Jenkins, G. H. (1990), ‘Almanaciau Thomas Jones 1680-1712’, ''Cadw Tŷ mewn Cwmwl Tystion: Ysgrifau Hanesyddol ar Grefydd a Diwylliant'' (Llandysul: Gomer), tt. 51–85. <br />
<br />
Rees, E. (1969), ‘Developments in the Book Trade in Eighteenth-Century Wales’,'' The Library'', 5ed gyfres, 24, 33–43.<br />
<br />
Rees, E. (1988), ''The Welsh Book Trade before 1820'' (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru).<br />
<br />
Rees, E. a Morgan, G. (1979), ‘Welsh Almanacks, 1680-1835: Problems of Piracy’, ''The Library'', 6ed gyfres, 1, 143–63. <br />
<br />
William, D. W. (1980–4), ‘Almanacwyr Caergybi’, ''Transactions of the Anglesey Antiquarian Society and Field Club'' (1980), 67–100; (1981), 29–56; a (1984), 74–92.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Onomasteg&diff=2374Onomasteg2018-05-17T16:09:25Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Mae’r term Onomasteg yn deillio o’r Groeg ‘Onomazein’ (ὀνομάζειν - ‘i enwi’) ac mae’n cyfeirio at yr astudiaeth o enwau, eu tarddi...'</p>
<hr />
<div>Mae’r term Onomasteg yn deillio o’r Groeg ‘Onomazein’ (ὀνομάζειν - ‘i enwi’) ac mae’n cyfeirio at yr astudiaeth o enwau, eu tarddiad a phopeth sy’n ymwneud â hwy. Gelwir y sawl sy’n astudio enwau yn onomastegydd(ion). Mae enwau’n eiriau, neu’n gyfuniad o eiriau, a ddefnyddir i adnabod pob math o bethau yn benodol, megis pobl, lleoedd a gwrthrychau. Yn ôl Hough (2016), mae enwau yn ‘linguistic universal’, gyda phob iaith yn gwneud defnydd ohonynt.<br />
<br />
Mae llawlyfr Rhydychen am enwau ac enwi, a olygwyd gan Hough (2016), wedi ei rannu’n chwe adran: damcaniaeth onomasteg; toponomasteg, sef enwau lleoedd ac agweddau daearyddol megis afonydd; anthroponomasteg, sef enwau personol; onomasteg lenyddol, gan gynnwys ystyriaethau o enwau mewn ffuglen; onomasteg cymdeithasegol (socio-onomastics), sef yr astudiaeth ieithyddol-gymdeithasegol o enwau; onomasteg a disgyblaethau eraill, megis archaeoleg, seicoleg ac ieithyddiaeth; a mathau gwahanol o enwau, megis enwau anifeiliaid ac enwau mewn seryddiaeth.<br />
<br />
O fewn rhan un o’r llawlyfr, ar ddamcaniaeth onomasteg, mae Elwys De Stefani (2016) yn dadlau am wahaniaethu rhwng onomasteg gymdeithasegol (maes ieithyddion cymdeithasegol) a chymdeithaseg enwau (maes cymdeithasegwyr) ar sail methodoleg a graddfa’r hyn y maent yn ei astudio. Yn ôl De Stefani, mae ysgolheigion onomasteg-gymdeithasegol yn astudio materion micro, tra bod cymdeithasegwyr enwau yn astudio materion macro. Yr wyf wedi dadlau yn erbyn y rhaniad artiffisial yma, gan fod ieithyddion cymdeithasegol a chymdeithasegwyr yn defnyddio amrediad o fethodolegau i astudio amrywiaeth o bynciau - gyda llawer iawn o orgyffwrdd. Hefyd, mae ymdrechion i wahaniaethu fel hyn, ar sail disgyblaeth, yn gwanhau’r maes yn gyffredinol, ac yn golygu nad oes cymaint o rannu gwybodaeth ac ymwybyddiaeth o waith ein gilydd, hyd yn oed ar bynciau tebyg. Mae ‘Onomasteg’ yn cynnig ‘enw’ sydd yn cwmpasu’r astudiaeth drawsddisgyblaethol o enwau (Wheeler, 2018).<br />
<br />
Mae mudiadau a chymdeithasau onomasteg yn bodoli’n fyd-eang, ac maent yn amrywio o gymdeithasau ar lefel leol sydd yn canolbwyntio ar un agwedd o onomasteg, er enghraifft enwau lleoedd, i fudiadau rhyngwladol sydd yn ystyried pob agwedd ar onomasteg. Mae cyfnodolion penodol ym maes onomasteg, megis: ''Onoma'' - cyfnodolyn yr International Council of onomastic sciences; ''Names: A journal of onomastics'', cyfnodolyn yr American Name Society; ''Nomina Africana: Journal of African Onomastics''; ''Nomina'' - cyfnodolyn Society for Name studies in Britain and Ireland; ''The Journal of Scottish Name Studies''; ''The Journal of Literary Onomastics''. Ceir hefyd sawl mudiad a chyfnodolyn onomasteg mewn ieithoedd ar wahân i Saesneg.<br />
<br />
Yn y Deyrnas Unedig, mae’r Society for Name Studies in Britain and Ireland yn ymroddedig i astudio pob math o enwau, megis enwau personol, lleoedd ac enwau eraill, a hynny o bob math o safbwyntiau, gan gynnwys y rhai ieithyddol, hanesyddol, a chymdeithasegol. Yng Nghymru, mae Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru wedi ymroi i wneud gwaith am enwau lleoedd yng Nghymru, gan gynnwys cofnodi pob agwedd o enwau daearyddol, ac mae'n cynhyrchu cylchlythyr i’w haelodau. Mae hefyd adnodd enwau lleoedd ar wefan Prifysgol Bangor i helpu darganfod enwau Cymraeg am leoedd Saesneg. Ceir llawer o lyfrau onomastaidd Cymraeg, y rhan fwyaf ohonynt am enwau lleoedd.<br />
<br />
'''Sara Louise Wheeler'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
American Names Society: promoting the study of onomastics (2018), http://www.americannamesociety.org/<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
Canolfan Bedwyr (2018) Adnoddau Enwau Lleoedd, https://www.bangor.ac.uk/canolfanbedwyr/enwau_lleoedd.php.cy<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
Coats, R (2018), 'What is Onomastics?' https://icosweb.net/drupal/what-is-onomastics<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru / Welsh Place-Name Society (2018) https://www.facebook.com/CymdeithasEnwauLleoeddCymruWelshPlaceNameSociety/<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
De Stefani, E (2016), ‘Names and discourse’, yn Hough, C (goln), ''The Oxford Handbook of Names and Naming'' (Oxford: Oxford University Press), lleoliad kindle 1457-1814).<br />
<br />
Dictionary.com (2018), 'Name', http://www.dictionary.com/browse/name<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
Hough, C (goln) (2016), ''The Oxford Handbook of Names and Naming'', (Oxford: Oxford University Press).<br />
<br />
Hough, C (2018), 'What is Onomastics?' http://onomastics.co.uk/<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''Merriam Webster Dictionary'' (2018),'Definition of Onomastics' https://www.merriam-webster.com/dictionary/onomastics<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''Names: A Journal of Onomastics'' (2018), https://www.tandfonline.com/loi/ynam20<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''Nomina'' (2018), http://www.snsbi.org.uk/Nomina.html<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''Nomina Africana: Journal of African Onomastics'' (2018), https://journals.co.za/content/journal/nomina<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''Onoma: Journal of the International Council of Onomastic Science'' (2018), http://poj.peeters-leuven.be/content.php?url=journal&journal_code=ONO<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''Society for Name Studies in Britain and Ireland'' (2018), Home http://www.snsbi.org.uk/<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''The International Council for Onomastic Sciences'' (2018), Journals, https://icosweb.net/drupal/journal-links<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''The Journal of Literary Onomastics'' (2018), https://digitalcommons.brockport.edu/jlo/<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
''The Journal of Scottish Name Studies'' (2018), http://www.clanntuirc.co.uk/JSNS/JSNS11.html<br />
(Cyrchwyd: 25 Ebrill 2018).<br />
<br />
Wheeler, SL. (2018), ‘Autoethnographic onomastics: transdisciplinary scholarship of personal names and ‘our stories’, ''Methodological Innovations'', January-April, 1-11; http://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/2059799118769818</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Barddoniaeth_goncrid&diff=2373Barddoniaeth goncrid2018-05-17T08:58:32Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Term sy'n disgrifio math o farddoniaeth sy'n archwilio'r elfennau materol mewn iaith, yn arbennig yr agweddau gweledol a'r clywedol. Ynysir yr elfennau unigol, a'u cyfosod mewn patrymau newydd, ailadroddus yn aml, heb dalu sylw i ofynion cystrawennau traddodiadol na ffurfiau barddonol cydnabyddedig. Pan fo'r pwyslais ar y gweledol, defnyddir teipograffi, neu leoliad y geiriau ar y tudalen, i greu ystyr y gerdd. Yn y patrwm a grëir yn weledol y mae'r arwyddocâd, yn hytrach nag yn ystyr semantaidd y geiriau. Yn yr un modd, mae cerdd goncrid sy'n glywedol ei phwyslais yn defnyddio sŵn geiriau i greu patrymau ieithyddol ystyrlon. Drwodd a thro, mae'r pwyslais ar rym materol iaith, yn hytrach nag ar fynegiant goddrychol y llais ‘telynegol'. [[Testun]] y gerdd yw ei heffaith ar y llygad neu'r glust (neu'r ddeubeth yr un pryd): mae'r ystyr, felly, yn bodoli yn y dimensiwn diriaethol neu 'goncrid'.<br />
<br />
Er bod defnyddio edrychiad llythrennau i greu patrymau esthetaidd yn arferiad yn Ewrop ers cyfnod yr hen Roegiaid, daeth [[Barddoniaeth Goncrid|barddoniaeth goncrid]] i fri rhyngwladol trwy weithgarwch avant-garde mudiadau megis [[Dyfodolaeth]], Swrrealaeth a Dada yn negawdau cynnar yr ugeinfed ganrif, gan ddatblygu law yn llaw â mudiadau fel lluniadaeth (constructivism) mewn celfyddyd weledol, a digyweiredd (atonality) mewn cerddoriaeth. Enwau a gysylltir â rhai o'r arbrofion hyn yw Raoul Hausmann, F. T. Marinetti, Louis Aragon a Kurt Schwitters. Wedi'r Ail Ryfel Byd, yn rhannol yn sgil rhai o syniadau Wittgenstein am iaith, daeth bri eto ar farddoniaeth goncrid fel modd o buro iaith barddoniaeth o'i chysylltiadau â’r gorffennol (e.e. gwaith Grŵp Fienna yn y 1950au), neu fel modd o groesi ffiniau rhwng barddoniaeth a chelfyddydau eraill (e.e. gwaith Grwp Noigrandes ym Mrasil neu waith y bardd 'amlieithog' Eugen Gomringer). <br />
<br />
Mabwysiadwyd rhai o ddulliau [[Barddoniaeth Goncrid|barddoniaeth goncrid]] gan feirdd Cymraeg yn y 1970au a'r 1980au (e.e. Euros Bowen, Carmel Gahan, Meirion Pennar, <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands a Gwynne Williams), ond heb arddel ei hamcanion athronyddol na'i hideoleg ddelwddrylliol. Enghraifft drawiadol o bryddest eisteddfodol led-goncrid yw 'Awelon' gan Aled Jones Williams a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Tyddewi 2002.<br />
<br />
'''Angharad Price'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Higgins, D. (1993) 'Concrete Poetry' yn A. Preminger a T. V. F. Brogan, ''The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics'' (Princeton, New Jersey: Princeton University Press).<br />
<br />
Jones Williams, A. (2002) , 'Awelon', yn J. Elwyn Hughes, gol., ''Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi'' (Llandybïe: Gwasg Dinefwr dros Lys yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Deialog&diff=2318Deialog2018-04-03T10:28:34Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Deialog (o'r Groeg ‘dia’ = rhwng a ‘logos’ = gair) yw sgwrs neu ymddiddan rhwng dau neu fwy o gymeriadau; cymharer â ‘monolog’ ar gyfer un cy...'</p>
<hr />
<div>Deialog (o'r Groeg ‘dia’ = rhwng a ‘logos’ = gair) yw sgwrs neu ymddiddan rhwng dau neu fwy o gymeriadau; cymharer â ‘monolog’ ar gyfer un cymeriad. Gellid cynnwys deialog mewn unrhyw gyfrwng creadigol, boed yn [[nofel]], stori fer, barddoniaeth neu sgript. Mewn cyfrwng dramatig, lleferir y ddeialog gan actorion a gall y ddeialog fod wedi ei pharatoi o flaen llaw neu ei byrfyfyrio. Diffinnir y term gan R, Emrys Jones yn y gyfrol ''Termau’r Theatr'' fel, ‘Sgwrs rhwng dau neu ychwaneg o bersonau ar y llwyfan.’ Gall nifer o unigolion lefaru deialog gyda’i gilydd ar ffurf [[Corws]]. Gall ieithwedd deialog fod yn un llafar, megis deialog Wil Sam (W. S. Jones) a [[Meic Povey]], neu’n fydryddol megis deialog [[Saunders Lewis]], neu’n gyfuniad o wahanol ieithweddau. Dywed Emyr Edwards yn ei gyfrol ''Sut i Greu [[Drama]] Fer'' mai’r ‘ddawn i ysgrifennu deialog dda yw trysor pennaf y dramodydd’. Dywed ymhellach: <br />
'Trwy’r iaith a ddefnyddir i lunio deialog y mae’r dramodydd yn creu cyfrwng i’r cymeriadau eu mynegi eu hunain yn unigol ac i gymeriadau eraill. Trwy’r iaith a ddefnyddir i lunio’r ddeialog y bydd y dramodydd yn galluogi’r actor i’w fynegi ei hun yn glir ac yn uniongyrchol i’r gynulleidfa.'<br />
<br />
Gall fod i’r ddeialog is-destun os dymuna’r awdur hynny, hynny yw, rhwng llinellau’r ddeialog y ceir y gwir ystyr. Yn ôl Emyr Edwards: 'Felly, y mae deialog yn strwythur cymhleth iawn. Mae angen gofal arbennig i fedru llunio deialog sydd yn cyfleu y gwahanol lefelau o ystyr, o emosiwn, ac o weithredu a geir yn natblygiad y chwarae.' <br />
<br />
<br />
'''Manon Wyn Williams'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Jones, R. Emrys (1964), ''Termau’r Theatr'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Edwards, E. (2012), ''Sut i Greu Drama Fer'' (Bangor: Cyhoeddiadau'r Gair).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Gwerthfawrogi&diff=2292Gwerthfawrogi2018-03-22T00:02:25Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Mewn sawl cylch ar fywyd byddwn yn gwerthfawrogi, yn mynegi ein gwerthfawrogiad o gymwynas neu gyfraniad yn ddiolchgar. Ym maes beirniadaeth lenyddol fe'i defnyddid yn helaeth yn yr 20g. wrth gyfeirio at y gwaith o drafod y [[testun]]. Gofynnid i ddisgyblion a myfyrwyr lunio gwerthfawrogiad o gerdd,er enghraifft. Mae defnyddio’r term felly yn cyfleu agwedd gadarnhaol at y [[testun]], yn awgrymu ein bod yn disgwyl canfod pethau gwerthfawr ynddo ac mai gwaith y darllenydd neu’r beirniad yw dod â’r pethau gwerthfawr hyn i’r golwg trwy ddefnyddio arfau beirniadol yn bwrpasol. Pan gyhoeddodd H. J. Hughes lawlyfr ar gyfer astudio llenyddiaeth yn 1959 rhoes iddo’r teitl ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth''. <br />
<br />
Yn raddol disodlwyd ‘gwerthfawrogi’ i fesur gan eirfa fwy niwtral a gwrthrychol. (Ond mae ‘Gwerthfawrogi Llenyddiaeth’ yn dal i fod yn elfen yn un o fanylebau cyfredol Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 2018.) ''Dadansoddi 14'' oedd enw’r gyfrol o ymdriniaethau â cherddi unigol a gyhoeddodd Gwyn Thomas yn 1984. Tuag at ddiwedd yr 20g. yng ngoleuni theori arbennig dechreuwyd defnyddio’r berfenw ‘[[dadadeiladu]]’, a soniwyd am ddarllen [[testun]] yn groes i’r graen gan awgrymu agwedd fwy drwgdybus at y [[testun]] a’i awdur. Nid digon oedd nodi pa ddyfeisiau rhethregol a ddefnyddir gan yr awdur a pha effeithiau a greir ganddynt; rhaid bod yn effro i’r modd y’u defnyddir i rwydo’r darllenydd neu i gadarnhau gafael ideolegau penodol. Caed enghreifftiau o’r pwysleisiadau beirniadol hyn ar waith gan John Rowlands mewn cyfrol a gyhoeddwyd dan nawdd Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 1989. Yn y ganrif hon ceir arwyddion o adwaith yn erbyn beirniadaeth sy’n sylfaenol ddrwgdybus o’r [[testun]]; mae gwaith Rita Felski yn arwyddocaol yn hyn o beth. <br />
<br />
'''Robert Rhys'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Felski, R., (2015) ''The Limits of Critique'' (Chicago: University of Chicago Press).<br />
<br />
Hughes, H. J., (1959) ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Rowlands. J., (1989) ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gwasg Gomer).<br />
<br />
Thomas, G, (1984) ''Dadansoddi'' 14 (Llandysul: Gwasg Gomer).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Gwerthfawrogi&diff=2291Gwerthfawrogi2018-03-21T16:30:12Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Mewn sawl cylch ar fywyd byddwn yn gwerthfawrogi, yn mynegi ein gwerthfawrogiad o gymwynas neu gyfraniad yn ddiolchgar. Ym maes beirniadaeth lenyddol fe'i defnyddid yn helaeth yn yr 20g. wrth gyfeirio at y gwaith o drafod y [[testun]]. Gofynnid i ddisgyblion a myfyrwyr lunio gwerthfawrogiad o gerdd,er enghraifft. Mae defnyddio’r term felly yn cyfleu agwedd gadarnhaol at y [[testun]], yn awgrymu ein bod yn disgwyl canfod pethau gwerthfawr ynddo ac mai gwaith y darllenydd neu’r beirniad yw dod â’r pethau gwerthfawr hyn i’r golwg trwy ddefnyddio arfau beirniadol yn bwrpasol. Pan gyhoeddodd H. J. Hughes lawlyfr ar gyfer astudio llenyddiaeth yn 1959 rhoes iddo’r teitl ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth''. <br />
<br />
Yn raddol disodlwyd ‘gwerthfawrogi’ i fesur gan eirfa fwy niwtral a gwrthrychol. (Ond mae ‘Gwerthfawrogi Llenyddiaeth’ yn dal i fod yn elfen yn un o fanylebau cyfredol Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 2018.) ''Dadansoddi 14'' oedd enw’r gyfrol o ymdriniaethau â cherddi unigol a gyhoeddodd Gwyn Thomas yn 1984. Tuag at ddiwedd yr 20g. yng ngoleuni theori arbennig dechreuwyd defnyddio’r berfenw ‘[[dadadeiladu]]’, a soniwyd am ddarllen [[testun]] yn groes i’r graen gan awgrymu agwedd fwy drwgdybus at y [[testun]] a’i awdur. Nid digon oedd nodi pa ddyfeisiau rhethregol a ddefnyddir gan yr awdur a pha effeithiau a greir ganddynt; rhaid bod yn effro i’r modd y’u defnyddir i rwydo’r darllenydd neu i gadarnhau gafael ideolegau penodol. Caed enghreifftiau o’r pwysleisiadau beirniadol hyn ar waith gan John Rowlands mewn cyfrol a gyhoeddwyd dan nawdd Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 1989. Yn y ganrif hon ceir arwyddion o adwaith yn erbyn beirniadaeth sy’n sylfaenol ddrwgdybus o’r testun; mae gwaith Rita Felski yn arwyddocaol yn hyn o beth. <br />
<br />
'''Robert Rhys'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Felski, R., (2015) ''The Limits of Critique'' (Chicago: University of Chicago Press).<br />
<br />
Hughes, H. J., (1959) ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Rowlands. J., (1989) ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gwasg Gomer).<br />
<br />
Thomas, G, (1984) ''Dadansoddi'' 14 (Llandysul: Gomer, 1984).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Gwerthfawrogi&diff=2290Gwerthfawrogi2018-03-21T16:29:37Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
<br />
Mewn sawl cylch ar fywyd byddwn yn gwerthfawrogi, yn mynegi ein gwerthfawrogiad o gymwynas neu gyfraniad yn ddiolchgar. Ym maes beirniadaeth lenyddol fe'i defnyddid yn helaeth yn yr 20g. wrth gyfeirio at y gwaith o drafod y [[testun]]. Gofynnid i ddisgyblion a myfyrwyr lunio gwerthfawrogiad o gerdd,er enghraifft. Mae defnyddio’r term felly yn cyfleu agwedd gadarnhaol at y [[testun]], yn awgrymu ein bod yn disgwyl canfod pethau gwerthfawr ynddo ac mai gwaith y darllenydd neu’r beirniad yw dod â’r pethau gwerthfawr hyn i’r golwg trwy ddefnyddio arfau beirniadol yn bwrpasol. Pan gyhoeddodd H. J. Hughes lawlyfr ar gyfer astudio llenyddiaeth yn 1959 rhoes iddo’r teitl ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth''. <br />
<br />
Yn raddol disodlwyd ‘gwerthfawrogi’ i fesur gan eirfa fwy niwtral a gwrthrychol. (Ond mae ‘Gwerthfawrogi Llenyddiaeth’ yn dal i fod yn elfen yn un o fanylebau cyfredol Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 2018.) ''Dadansoddi 14'' oedd enw’r gyfrol o ymdriniaethau â cherddi unigol a gyhoeddodd Gwyn Thomas yn 1984. Tuag at ddiwedd yr 20g. yng ngoleuni theori arbennig dechreuwyd defnyddio’r berfenw ‘dadadeiladu’, a soniwyd am ddarllen [[testun]] yn groes i’r graen gan awgrymu agwedd fwy drwgdybus at y testun a’i awdur. Nid digon oedd nodi pa ddyfeisiau rhethregol a ddefnyddir gan yr awdur a pha effeithiau a greir ganddynt; rhaid bod yn effro i’r modd y’u defnyddir i rwydo’r darllenydd neu i gadarnhau gafael ideolegau penodol. Caed enghreifftiau o’r pwysleisiadau beirniadol hyn ar waith gan John Rowlands mewn cyfrol a gyhoeddwyd dan nawdd Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 1989. Yn y ganrif hon ceir arwyddion o adwaith yn erbyn beirniadaeth sy’n sylfaenol ddrwgdybus o’r testun; mae gwaith Rita Felski yn arwyddocaol yn hyn o beth. <br />
<br />
'''Robert Rhys'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Felski, R., (2015) ''The Limits of Critique'' (Chicago: University of Chicago Press).<br />
<br />
Hughes, H. J., (1959) ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Rowlands. J., (1989) ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gwasg Gomer).<br />
<br />
Thomas, G, (1984) ''Dadansoddi'' 14 (Llandysul: Gomer, 1984).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Gwerthfawrogi&diff=2289Gwerthfawrogi2018-03-21T16:27:22Z<p>RobertRhys: /* Llyfryddiaeth */</p>
<hr />
<div><br />
<br />
Mewn sawl cylch ar fywyd byddwn yn gwerthfawrogi, yn mynegi ein gwerthfawrogiad o gymwynas neu gyfraniad yn ddiolchgar. Ym maes beirniadaeth lenyddol fe'i defnyddid yn helaeth yn yr 20g. wrth gyfeirio at y gwaith o drafod y [[testun]]. Gofynnid i ddisgyblion a myfyrwyr lunio gwerthfawrogiad o gerdd,er enghraifft. Mae defnyddio’r term felly yn cyfleu agwedd gadarnhaol at y [[testun]], yn awgrymu ein bod yn disgwyl canfod pethau gwerthfawr ynddo ac mai gwaith y darllenydd neu’r beirniad yw dod â’r pethau gwerthfawr hyn i’r golwg trwy ddefnyddio arfau beirniadol yn bwrpasol. Pan gyhoeddodd H. J. Hughes lawlyfr ar gyfer astudio llenyddiaeth yn 1959 rhoes iddo’r teitl ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth''. <br />
<br />
Yn raddol disodlwyd ‘gwerthfawrogi’ i fesur gan eirfa fwy niwtral a gwrthrychol. (Ond mae ‘Gwerthfawrogi Llenyddiaeth’ yn dal i fod yn elfen yn un o fanylebau cyfredol Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 2018.) ''Dadansoddi 14'' oedd enw’r gyfrol o ymdriniaethau â cherddi unigol a gyhoeddodd Gwyn Thomas yn 1984. Tuag at ddiwedd yr 20g. yng ngoleuni theori arbennig dechreuwyd defnyddio’r berfenw ‘dadadeiladu’, a soniwyd am ddarllen testun yn groes i’r graen gan awgrymu agwedd fwy drwgdybus at y testun a’i awdur. Nid digon oedd nodi pa ddyfeisiau rhethregol a ddefnyddir gan yr awdur a pha effeithiau a greir ganddynt; rhaid bod yn effro i’r modd y’u defnyddir i rwydo’r darllenydd neu i gadarnhau gafael ideolegau penodol. Caed enghreifftiau o’r pwysleisiadau beirniadol hyn ar waith gan John Rowlands mewn cyfrol a gyhoeddwyd dan nawdd Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 1989. Yn y ganrif hon ceir arwyddion o adwaith yn erbyn beirniadaeth sy’n sylfaenol ddrwgdybus o’r testun; mae gwaith Rita Felski yn arwyddocaol yn hyn o beth. <br />
<br />
'''Robert Rhys'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Felski, R., (2015) ''The Limits of Critique'' (Chicago: University of Chicago Press).<br />
<br />
Hughes, H. J., (1959) ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
<br />
Rowlands. J., (1989) ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gwasg Gomer).<br />
<br />
Thomas, G, (1984) ''Dadansoddi'' 14 (Llandysul: Gomer, 1984).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Gwerthfawrogi&diff=2288Gwerthfawrogi2018-03-21T16:26:52Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' Mewn sawl cylch ar fywyd byddwn yn gwerthfawrogi, yn mynegi ein gwerthfawrogiad o gymwynas neu gyfraniad yn ddiolchgar. Ym maes beirniadaeth lenyddol f...'</p>
<hr />
<div><br />
<br />
Mewn sawl cylch ar fywyd byddwn yn gwerthfawrogi, yn mynegi ein gwerthfawrogiad o gymwynas neu gyfraniad yn ddiolchgar. Ym maes beirniadaeth lenyddol fe'i defnyddid yn helaeth yn yr 20g. wrth gyfeirio at y gwaith o drafod y [[testun]]. Gofynnid i ddisgyblion a myfyrwyr lunio gwerthfawrogiad o gerdd,er enghraifft. Mae defnyddio’r term felly yn cyfleu agwedd gadarnhaol at y testun, yn awgrymu ein bod yn disgwyl canfod pethau gwerthfawr ynddo ac mai gwaith y darllenydd neu’r beirniad yw dod â’r pethau gwerthfawr hyn i’r golwg trwy ddefnyddio arfau beirniadol yn bwrpasol. Pan gyhoeddodd H. J. Hughes lawlyfr ar gyfer astudio llenyddiaeth yn 1959 rhoes iddo’r teitl ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth''. <br />
<br />
Yn raddol disodlwyd ‘gwerthfawrogi’ i fesur gan eirfa fwy niwtral a gwrthrychol. (Ond mae ‘Gwerthfawrogi Llenyddiaeth’ yn dal i fod yn elfen yn un o fanylebau cyfredol Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 2018.) ''Dadansoddi 14'' oedd enw’r gyfrol o ymdriniaethau â cherddi unigol a gyhoeddodd Gwyn Thomas yn 1984. Tuag at ddiwedd yr 20g. yng ngoleuni theori arbennig dechreuwyd defnyddio’r berfenw ‘dadadeiladu’, a soniwyd am ddarllen testun yn groes i’r graen gan awgrymu agwedd fwy drwgdybus at y testun a’i awdur. Nid digon oedd nodi pa ddyfeisiau rhethregol a ddefnyddir gan yr awdur a pha effeithiau a greir ganddynt; rhaid bod yn effro i’r modd y’u defnyddir i rwydo’r darllenydd neu i gadarnhau gafael ideolegau penodol. Caed enghreifftiau o’r pwysleisiadau beirniadol hyn ar waith gan John Rowlands mewn cyfrol a gyhoeddwyd dan nawdd Cyd-bwyllgor Addysg Cymru yn 1989. Yn y ganrif hon ceir arwyddion o adwaith yn erbyn beirniadaeth sy’n sylfaenol ddrwgdybus o’r testun; mae gwaith Rita Felski yn arwyddocaol yn hyn o beth. <br />
<br />
'''Robert Rhys'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Felski, R., (2015) ''The Limits of Critique'' (Chicago: University of Chicago Press).<br />
Hughes, H. J., (1959) ''Gwerthfawrogi Llenyddiaeth'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).<br />
Rowlands. J., (1989) ''Cnoi Cil ar Lenyddiaeth'' (Llandysul: Gwasg Gomer).<br />
Thomas, G, (1984) ''Dadansoddi'' 14 (Llandysul: Gomer, 1984).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Zeitschrift_f%C3%BCr_celtische_Philologie&diff=2287Zeitschrift für celtische Philologie2018-03-21T16:01:36Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' ''Zeitschrift für celtische Philologie'' yw’r cylchgrawn cyfredol hynaf sy'n ymroddedig i bynciau astudiaethau Celtaidd yn unig, gan ganolbwyntio ar y...'</p>
<hr />
<div><br />
''Zeitschrift für celtische Philologie'' yw’r cylchgrawn cyfredol hynaf sy'n ymroddedig i bynciau astudiaethau Celtaidd yn unig, gan ganolbwyntio ar yr ieithoedd Celtaidd a llenyddiaethau ynddynt. Talfyriad arferol ei deitl (sy’n golygu ‘cyfnodolyn ar gyfer ffiloleg Geltaidd’) yw ''ZcP'' neu, yn fwy anffurfiol ac mewn cyd-destun astudiaethau Celtaidd, ‘y ''Zeitschrift''’. Mae ''ZcP'' yn cynnwys erthyglau ysgolheigaidd yn ogystal ag adolygiadau o lyfrau perthnasol i’r maes.<br />
<br />
Fe’i sefydlwyd yn 1896 gan yr ysgolheigion Celtaidd Almaenig adnabyddus Kuno Meyer (1858–1919) a Ludwig Christian Stern (1846–1911). Yn neilltuol yn ei flynyddoedd cynnar roedd prif ffocws ''ZcP'' ar ffiloleg Geltaidd yr oesoedd canol a’r hen fyd. Fodd bynnag, cynhwysir pob agwedd ar ieithoedd a llenyddiaethau Celtaidd o fewn ei rychwant, gyda nifer cynyddol o gyfraniadau sy’n ymwneud â’r ieithoedd modern. Rhwng 1921–67, fe’i golygwyd gan Julius Pokorny (1887–1970), o bosibl yr ieithydd Indo-Ewropeg mwyaf ei ddylanwad yn yr 20g. Olynydd Pokorny, hyd 1988, oedd Heinrich Wagner (1923–88), brodor o’r Swistir ac arbenigwr ar deipoleg ieithyddol a thafodieithoedd Gwyddeleg. Fe’i dilynwyd gan yr ieithydd hanesyddol Karl Horst Schmidt (1929–2012) tan 2008, ac wedyn, tan 2014, yr ysgolhaig Celtaidd Stefan Zimmer. Yn 2018 tîm [[golygyddol]] ''ZcP'' yw Jürgen Uhlich (Coleg y Drindod, Dulyn), Torsten Meissner (Caergrawnt) a Bernhard Maier (Tübingen). Dylai cyfraniadau a gynigir i’r cylchgrawn fynd at un o’r rhain. Er bod llawer o gyfraniadau, yn enwedig yn y cyfrolau cynharach, wedi’u hysgrifennu yn Almaeneg, cynhwysir erthyglau yn Saesneg a Ffrangeg, yn ogystal ag Eidaleg a Sbaeneg yn ''ZcP''. Yn wreiddiol, ymddangosodd yn flynyddol. Yn ddiweddarach, mae wedi ymddangos yn fwy afreolaidd gyda chyhyd â thair blynedd rhwng rhai cyfrolau. <br />
<br />
Mae’r cylchgrawn yn parhau i fod yn ganolog i ymchwilwyr sydd â diddordeb mewn astudiaethau Celtaidd, ac mae'r cyfrolau cynnar yn sefyll o hyd fel adnodd hanfodol; ceir ynddynt olygiadau heb eu disodli o destunau yn yr ieithoedd Celtaidd cynnar. Mae’r ''Zeitschrift'' yn tystio i wreiddiau Astudiaethau Celtaidd mewn ffiloleg Indo-Ewropeg yn ogystal â’i ddatblygiad fel disgyblaeth academaidd eang. Mae ei restr o gyfranwyr yn cynnwys y rhan fwyaf o ysgolheigion Celtaidd blaenllaw yr 20g. Mae gan y cylchgrawn gyfres gysylltiedig, y ''Buchreihe der Zeitschrift für celtische Philologie'', lle cyhoeddir ymchwil yn yr un maes.<br />
<br />
'''John T. Koch'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Hellmuth, P. S. (2006), ‘Stern, Ludwig Christian’, yn Koch, J. T. (gol.), ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia'' (Santa Barbara a Rhydychen: ABC-Clio), t. 1627.<br />
<br />
Hellmuth, P. S. (2006), ‘''Zeitschrift für celtische Philologie''’, yn Koch, J. T. (gol.), ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia'' (Santa Barbara a Rhydychen: ABC-Clio), t. 1823.<br />
<br />
Löffler, M. B. (2006), ‘Meyer, Kuno’, yn Koch, J. T. (gol.), ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia'' (Santa Barbara a Rhydychen: ABC-Clio), tt. 1295–1296.<br />
<br />
Mac Eoin, G. (2013), ‘Karl Horst Schmidt’, ''Zeitschrift für celtische Philologie'', 60, 1, tt. 1–4. <br />
<br />
Ó Cuív, B. (1988), ‘Heinrich Wagner (1923–1988)’, ''Celtica'', 20, tt. 233–234.<br />
<br />
Zimmer, S. (2006), ‘Pokorny, Julius’, yn Koch, J. T. (gol.), ''Celtic Culture: A Historical Encyclopedia'' (Santa Barbara a Rhydychen: ABC-Clio), tt. 1451–1452.<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Barddoniaeth_Goncrid&diff=2285Barddoniaeth Goncrid2018-03-07T09:37:33Z<p>RobertRhys: </p>
<hr />
<div><br />
Term sy'n disgrifio math o farddoniaeth sy'n archwilio'r elfennau materol mewn iaith, yn arbennig yr agweddau gweledol a'r clywedol. Ynysir yr elfennau unigol, a'u cyfosod mewn patrymau newydd, ailadroddus yn aml, heb dalu sylw i ofynion cystrawennau traddodiadol na ffurfiau barddonol cydnabyddedig. Pan fo'r pwyslais ar y gweledol, defnyddir teipograffi, neu leoliad y geiriau ar y tudalen, i greu ystyr y gerdd. Yn y patrwm a grëir yn weledol y mae'r arwyddocâd, yn hytrach nag yn ystyr semantaidd y geiriau. Yn yr un modd, mae cerdd goncrid sy'n glywedol ei phwyslais yn defnyddio sŵn geiriau i greu patrymau ieithyddol ystyrlon. Drwodd a thro, mae'r pwyslais ar rym materol iaith, yn hytrach nag ar fynegiant goddrychol y llais ‘telynegol'. [[Testun]] y gerdd yw ei heffaith ar y llygad neu'r glust (neu'r ddeubeth yr un pryd): mae'r ystyr, felly, yn bodoli yn y dimensiwn diriaethol neu 'goncrid'.<br />
<br />
Er bod defnyddio edrychiad llythrennau i greu patrymau esthetaidd yn arferiad yn Ewrop ers cyfnod yr hen Roegiaid, daeth barddoniaeth goncrid i fri rhyngwladol trwy weithgarwch avant-garde mudiadau megis [[Dyfodolaeth]], Swrrealaeth a Dada yn negawdau cynnar yr ugeinfed ganrif, gan ddatblygu law yn llaw â mudiadau fel lluniadaeth (constructivism) mewn celfyddyd weledol, a digyweiredd (atonality) mewn cerddoriaeth. Enwau a gysylltir â rhai o'r arbrofion hyn yw Raoul Hausmann, F. T. Marinetti, Louis Aragon a Kurt Schwitters. Wedi'r Ail Ryfel Byd, yn rhannol yn sgil rhai o syniadau Wittgenstein am iaith, daeth bri eto ar farddoniaeth goncrid fel modd o buro iaith barddoniaeth o'i chysylltiadau â’r gorffennol (e.e. gwaith Grŵp Fienna yn y 1950au), neu fel modd o groesi ffiniau rhwng barddoniaeth a chelfyddydau eraill (e.e. gwaith Grwp Noigrandes ym Mrasil neu waith y bardd 'amlieithog' Eugen Gomringer). <br />
<br />
Mabwysiadwyd rhai o ddulliau barddoniaeth goncrid gan feirdd Cymraeg yn y 1970au a'r 1980au (e.e. Euros Bowen, <nowiki>Dafydd</nowiki> Rowlands a Gwynne Williams), ond heb arddel ei hamcanion athronyddol na'i hideoleg ddelwddrylliol. Enghraifft drawiadol o bryddest eisteddfodol led-goncrid yw 'Awelon' gan Aled Jones Williams a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Tyddewi 2002.<br />
<br />
'''Angharad Price'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Higgins, D. (1993) 'Concrete Poetry' yn A. Preminger a T. V. F. Brogan, ''The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics'' (Princeton, New Jersey: Princeton University Press).<br />
<br />
Jones Williams, A. (2002) , 'Awelon', yn J. Elwyn Hughes, gol., ''Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi'' (Llandybïe: Gwasg Dinefwr dros Lys yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhyshttps://wici.porth.ac.uk/index.php?title=Barddoniaeth_Goncrid&diff=2284Barddoniaeth Goncrid2018-03-07T09:36:17Z<p>RobertRhys: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ' Term sy'n disgrifio math o farddoniaeth sy'n archwilio'r elfennau materol mewn iaith, yn arbennig yr agweddau gweledol a'r clywedol. Ynysir yr elfennau u...'</p>
<hr />
<div><br />
Term sy'n disgrifio math o farddoniaeth sy'n archwilio'r elfennau materol mewn iaith, yn arbennig yr agweddau gweledol a'r clywedol. Ynysir yr elfennau unigol, a'u cyfosod mewn patrymau newydd, ailadroddus yn aml, heb dalu sylw i ofynion cystrawennau traddodiadol na ffurfiau barddonol cydnabyddedig. Pan fo'r pwyslais ar y gweledol, defnyddir teipograffi, neu leoliad y geiriau ar y tudalen, i greu ystyr y gerdd. Yn y patrwm a grëir yn weledol y mae'r arwyddocâd, yn hytrach nag yn ystyr semantaidd y geiriau. Yn yr un modd, mae cerdd goncrid sy'n glywedol ei phwyslais yn defnyddio sŵn geiriau i greu patrymau ieithyddol ystyrlon. Drwodd a thro, mae'r pwyslais ar rym materol iaith, yn hytrach nag ar fynegiant goddrychol y llais ‘telynegol'. [[Testun]] y gerdd yw ei heffaith ar y llygad neu'r glust (neu'r ddeubeth yr un pryd): mae'r ystyr, felly, yn bodoli yn y dimensiwn diriaethol neu 'goncrid'.<br />
<br />
Er bod defnyddio edrychiad llythrennau i greu patrymau esthetaidd yn arferiad yn Ewrop ers cyfnod yr hen Roegiaid, daeth barddoniaeth goncrid i fri rhyngwladol trwy weithgarwch avant-garde mudiadau megis [[Dyfodolaeth]], Swrrealaeth a Dada yn negawdau cynnar yr ugeinfed ganrif, gan ddatblygu law yn llaw â mudiadau fel lluniadaeth (constructivism) mewn celfyddyd weledol, a digyweiredd (atonality) mewn cerddoriaeth. Enwau a gysylltir â rhai o'r arbrofion hyn yw Raoul Hausmann, F. T. Marinetti, Louis Aragon a Kurt Schwitters. Wedi'r Ail Ryfel Byd, yn rhannol yn sgil rhai o syniadau Wittgenstein am iaith, daeth bri eto ar farddoniaeth goncrid fel modd o buro iaith barddoniaeth o'i chysylltiadau â’r gorffennol (e.e. gwaith Grŵp Fienna yn y 1950au), neu fel modd o groesi ffiniau rhwng barddoniaeth a chelfyddydau eraill (e.e. gwaith Grwp Noigrandes ym Mrasil neu waith y bardd 'amlieithog' Eugen Gomringer). <br />
<br />
Mabwysiadwyd rhai o ddulliau barddoniaeth goncrid gan feirdd Cymraeg yn y 1970au a'r 1980au (e.e. Euros Bowen, [[Dafydd]] Rowlands a Gwynne Williams), ond heb arddel ei hamcanion athronyddol na'i hideoleg ddelwddrylliol. Enghraifft drawiadol o bryddest eisteddfodol led-goncrid yw 'Awelon' gan Aled Jones Williams a enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Tyddewi 2002.<br />
<br />
'''Angharad Price'''<br />
<br />
==Llyfryddiaeth==<br />
<br />
Higgins, D. (1993) 'Concrete Poetry' yn A. Preminger a T. V. F. Brogan, ''The New Princeton Encyclopedia of Poetry and Poetics'' (Princeton, New Jersey: Princeton University Press).<br />
<br />
Jones Williams, A. (2002) , 'Awelon', yn J. Elwyn Hughes, gol., ''Cyfansoddiadau a Beirniadaethau Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi'' (Llandybïe: Gwasg Dinefwr dros Lys yr Eisteddfod Genedlaethol).<br />
<br />
{{CC BY-SA}}<br />
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]</div>RobertRhys