WICI - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Clasur

2017-02-17T00:03:32Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Daeth y cysyniad o’r ‘clasurol’ i ieithoedd modern Ewrop o’r Lladin, ''classicus'', a gyfeiriai'n wreiddiol at ddinasyddion cefnog a oedd yn wahanol i’r rhai â llai o eiddo. Rhywbryd tua’r 2g. fe’i defnyddiwyd i ddisgrifio awduron o werth sylweddol ac o’r defnydd hwnnw y datblygai ei brif ystyr yn yr ieithoedd modern, i gyfeirio at weithiau llenyddol a chelfyddydol yr ystyrir eu bod yn fodelau sy’n haeddu eu hefelychu. Yn sgil hynny y mae’n cael ei ddefnyddio mewn nifer o gyd-destunau eraill, gyda’r un ystyr. Siaredir, er enghraifft, am geir a hyd yn oed rasys ceffylau ‘clasurol’.

Mae’r defnydd o’r gair a geiriau cysylltiedig eraill, fel ‘clasurol’, ‘clasuriaeth’ a ‘neo-glasurol’ wedi mynd yn gymhleth iawn ers cyfnod y Dadeni. Maent hefyd yn cael eu defnyddio gydag ystyron gwahanol mewn perthynas â chelfyddydau gwahanol. Cyfeirir at holl draddodiad cerddoriaeth orllewinol sy’n seiliedig ar yr hen nodiant fel cerddoriaeth glasurol, ond defnyddir y term hefyd mewn ystyr mwy cyfyng, i ddisgrifio gwaith y cyfnod 1750‒1820. Yng nghyd-destun pensaernïaeth dynoda’r term waith sydd wedi’i ysbrydoli gan arddull neu ddulliau’r byd clasurol. Mewn modd tebyg, disgrifir arluniaeth sy’n defnyddio themâu a phynciau sy’n tarddu o gelfyddyd y byd hynafol fel arluniaeth glasurol. Serch hynny, mewn perthynas â llenyddiaeth gellid gwahaniaethu rhwng tri defnydd neilltuol sy’n perthyn i’w gilydd yn y bôn, er eu bod yn aml yn wrthgyferbyniol.

Mewn perthynas â llenyddiaeth deillia’r defnydd mwyaf sylfaenol o’r gair o’r ffaith ein bod ni’n meddwl am ddiwylliant Groeg a Rhufain fel ffynhonnell gwareiddiad Ewrop ac fel ymgorfforiad o safonau oesol mewn llenyddiaeth a chelf. Dyna wreiddyn barn T. S. Eliot mai Fyrsil oedd yr awdur clasurol yn anad neb, yn rhinwedd y ffaith bod ei farddoniaeth yn ymgorffori aeddfedrwydd ac ehangder diwylliant Rhufain yng nghyfnod yr Ymerawdwr Awgwstws, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â Shakespeare, er gwaethaf mawredd ei farddoniaeth a’i ddrama. Ystyriaethau tebyg, yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, a symbylodd Saunders Lewis wrth iddo ddisgrifio’r cyfnod 1330‒1640 fel y Cyfnod Clasurol, oherwydd ei fod yn distyllu holl werthoedd diwylliant traddodiadol a rannai Cymru'r cyfnod hwnnw â gwareiddiad Ewrop Cristnogol.

Ar y llaw arall, pan wahaniaethai Saunders Lewis rhwng y farddoniaeth glasurol ar y naill law a gwaith Williams Pantycelyn ar y llall, roedd ganddo ystyriaethau gwahanol mewn meddwl. Yn y cyd-destun hwnnw cyfeiriai at rinweddau tybiedig y diwylliant clasurol, sef cynildeb, disgyblaeth, cytbwysedd a chymesuredd ffurf o’u cymharu â meddylfryd anturus, di-draddodiad y cyfnodau modern. Dyma sail y gwrthgyferbyniad cyffredin rhwng y Clasurol a’r Rhamantaidd ac, yn y cyd-destun Cymraeg, rhwng beirdd y 18g. fel Goronwy Owen ar y naill law a gwaith eu holynwyr yn y ganrif nesaf, fel T. Gwynn Jones, lle mae cyfleu emosiwn yn bwysicach na chadw cymesuredd ffurf.

Mewn cyd-destun arall gellid cyfeirio at waith y ddau awdur hwn fel clasuron, i’r graddau y teimlir eu bod yn enghreifftiau da o ddulliau llenyddol arbennig. Felly gellid disgrifio gwaith Goronwy Owen fel enghraifft glasurol o farddoniaeth sy’n efelychu priodoliaethau ffurfiol barddoniaeth draddodiadol Gymraeg. Gellid cyfeirio hefyd at waith T. Gwynn Jones fel enghraifft ‘glasurol’ o farddoniaeth ramantaidd sy’n cyflwyno’r byd drwy gyfrwng profiad emosiynol yr unigolyn. Yn yr ystyr hwn gellid dweud bod nofelau Charles Dickens yn enghreifftiau clasurol o’r nofel Fictorianaidd, er na fyddai neb yn priodoli iddynt y rhinweddau ffurfiol, clasurol. Y mae’n debyg bod y defnydd hwn o’r gair yn dibynnu ar fodolaeth cysyniad clir, cyffredin o’r teip neu’r arddull y mae’r gwaith unigol yn ei enghreifftio. Gellid dadlau hefyd ei bod yn anos meddwl am unrhyw waith llenyddol fel un clasurol i’r graddau ei fod yn unigryw. Er y gellid cynnig bod ''Gweledigaethau’r Bardd Cwsc'', Ellis Wynne, yn rhannu llawer gydag awduron dychanol yr 17g., ceir ynddynt y fath egni ac afiaith annisgybledig na fyddai neb yn dymuno’u disgrifio fel clasuron.

'''Ioan Williams'''
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Clasur

2017-02-17T00:00:06Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Daeth y cysyniad o’r ‘clasurol’ i ieithoedd modern Ewrop o’r Lladin, ''classicus'', a gyfeiriai'n wreiddiol at ddinasyddion cefnog a oedd yn wahanol i’r rhai â llai o eiddo. Rhywbryd tua’r 2g. fe’i defnyddiwyd i ddisgrifio awduron o werth sylweddol ac o’r defnydd hwnnw y datblygai ei brif ystyr yn yr ieithoedd modern, i gyfeirio at weithiau llenyddol a chelfyddydol yr ystyrir eu bod yn fodelau sy’n haeddu eu hefelychu. Yn sgil hynny y mae’n cael ei ddefnyddio mewn nifer o gyd-destunau eraill, gyda’r un ystyr. Siaredir, er enghraifft, am geir a hyd yn oed rasys ceffylau ‘clasurol’.

Mae’r defnydd o’r gair a geiriau cysylltiedig eraill, fel ‘clasurol’, ‘clasuriaeth’ a ‘neo-glasurol’ wedi mynd yn gymhleth iawn ers cyfnod y Dadeni. Maent hefyd yn cael eu defnyddio gydag ystyron gwahanol mewn perthynas â chelfyddydau gwahanol. Cyfeirir at holl draddodiad cerddoriaeth orllewinol sy’n seiliedig ar yr hen nodiant fel cerddoriaeth glasurol, ond defnyddir y term hefyd mewn ystyr mwy cyfyng, i ddisgrifio gwaith y cyfnod 1750‒1820. Yng nghyd-destun pensaernïaeth dynoda’r term waith sydd wedi’i ysbrydoli gan arddull neu ddulliau’r byd clasurol. Mewn modd tebyg, disgrifir arluniaeth sy’n defnyddio themâu a phynciau sy’n tarddu o gelfyddyd y byd hynafol fel arluniaeth glasurol. Serch hynny, mewn perthynas â llenyddiaeth gellid gwahaniaethu rhwng tri defnydd neilltuol sy’n perthyn i’w gilydd yn y bôn, er eu bod yn aml yn wrthgyferbyniol.

Mewn perthynas â llenyddiaeth deillia’r defnydd mwyaf sylfaenol o’r gair o’r ffaith ein bod ni’n meddwl am ddiwylliant Groeg a Rhufain fel ffynhonnell gwareiddiad Ewrop ac fel ymgorfforiad o safonau oesol mewn llenyddiaeth a chelf. Dyna wreiddyn barn T. S. Eliot mai Fyrsil oedd yr awdur clasurol yn anad neb, yn rhinwedd y ffaith bod ei farddoniaeth yn ymgorffori aeddfedrwydd ac ehangder diwylliant Rhufain yng nghyfnod yr Ymerawdwr Awgwstws, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â Shakespeare, er gwaethaf mawredd ei farddoniaeth a’i ddrama. Ystyriaethau tebyg, yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, a symbylodd Saunders Lewis wrth iddo ddisgrifio’r cyfnod 1330‒1640 fel y Cyfnod Clasurol, oherwydd ei fod yn distyllu holl werthoedd diwylliant traddodiadol a rannai Cymru'r cyfnod hwnnw â gwareiddiad Ewrop Cristnogol.

Ar y llaw arall, pan wahaniaethai Saunders Lewis rhwng y farddoniaeth glasurol ar y naill law a gwaith Williams Pantycelyn ar y llall, roedd ganddo ystyriaethau gwahanol mewn meddwl. Yn y cyd-destun hwnnw cyfeiriai at rinweddau tybiedig y diwylliant clasurol, sef cynildeb, disgyblaeth, cytbwysedd a chymesuredd ffurf o’u cymharu â meddylfryd anturus, di-draddodiad y cyfnodau modern. Dyma sail y gwrthgyferbyniad cyffredin rhwng y Clasurol a’r Rhamantaidd ac, yn y cyd-destun Cymraeg, rhwng beirdd y 18g. fel Goronwy Owen ar y naill law a gwaith eu holynwyr yn y ganrif nesaf, fel T. Gwynn Jones, lle mae cyfleu emosiwn yn bwysicach na chadw cymesuredd ffurf.

Mewn cyd-destun arall gellid cyfeirio at waith y ddau awdur hwn fel clasuron, i’r graddau y teimlir eu bod yn enghreifftiau da o ddulliau llenyddol arbennig. Felly gellid disgrifio gwaith Goronwy Owen fel enghraifft glasurol o farddoniaeth sy’n efelychu priodoliaethau ffurfiol barddoniaeth draddodiadol Gymraeg. Gellid cyfeirio hefyd at waith T. Gwynn Jones fel enghraifft ‘glasurol’ o farddoniaeth ramantaidd sy’n cyflwyno’r byd drwy gyfrwng profiad emosiynol yr unigolyn. Yn yr ystyr hwn gellid dweud bod nofelau Charles Dickens yn enghreifftiau clasurol o’r nofel Fictorianaidd, er na fyddai neb yn priodoli iddynt y rhinweddau ffurfiol, clasurol. Y mae’n debyg bod y defnydd hwn o’r gair yn dibynnu ar fodolaeth cysyniad clir, cyffredin o’r teip neu’r arddull y mae’r gwaith unigol yn ei enghreifftio. Gellid dadlau hefyd ei bod yn anos meddwl am unrhyw waith llenyddol fel un clasurol i’r graddau ei fod yn unigryw. Er y gellid cynnig bod ''Gweledigaethau’r Bardd Cwsc'', Ellis Wynne, yn rhannu llawer gydag awduron dychanol yr 17g., ceir ynddynt y fath egni ac afiaith annisgybliedig na fyddai neb yn dymuno’u disgrifio fel clasuron.

'''Ioan Williams'''
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Clasur

2017-02-16T22:40:01Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Daeth y cysyniad o’r ‘clasurol’ i ieithoedd modern Ewrop o’r Lladin, ''classicus'', a gyfeiriai'n wreiddiol at ddinasyddion cefnog a oedd yn wahanol i’r rhai llai eu heiddo. Rhywbryd tua’r 2g. fe’i defnyddiwyd i ddisgrifio awduron o werth sylweddol ac o’r defnydd hwnnw y datblygodd ei brif ystyr yn yr ieithoedd modern, i gyfeirio at weithiau llenyddol a chelfyddydol yr ystyrir eu bod yn fodelau sy’n haeddu eu hefelychu. Yn sgil hynny y mae’n cael ei ddefnyddio mewn nifer o gyd-destunau eraill, gyda’r un ystyr. Siaredir, er enghraifft, am geir a hyd yn oed am rasys ceffylau ‘clasurol’.

Y mae’r defnydd o’r gair a geiriau cysylltiedig eraill, fel ‘clasurol’, ‘clasuriaeth’ a ‘neo-glasurol’ wedi mynd yn gymhleth iawn ers cyfnod y Dadeni. Y maent hefyd yn cael eu defnyddio gydag ystyron gwahanol mewn perthynas â chelfyddydau gwahanol. Cyfeirir at holl draddodiad cerddoriaeth orllewinol sy’n seiliedig ar yr hen nodiant fel cerddoriaeth glasurol, ond defnyddir y term hefyd mewn ystyr mwy cyfyng, i ddisgrifio gwaith y cyfnod 1750‒1820. Yng nghyd-destun pensaernïaeth dynoda’r term waith sydd wedi’i ysbrydoli gan arddull neu ddulliau’r byd clasurol. Mewn modd tebyg, disgrifir arluniaeth sy’n defnyddio themâu a phynciau sy’n tarddu o gelfyddyd y byd hynafol fel arluniaeth glasurol. Serch hynny, mewn perthynas â llenyddiaeth gellid gwahaniaethu rhwng tri defnydd neilltuol sy’n perthyn i’w gilydd yn y bôn, er eu bod yn aml yn wrthgyferbyniol.

Mewn perthynas â llenyddiaeth deillia’r defnydd mwyaf sylfaenol o’r gair o’r ffaith ein bod ni’n meddwl am ddiwylliant Groeg a Rhufain fel ffynhonnell gwareiddiad Ewrop ac fel ymgorfforiad o safonau oesol mewn llenyddiaeth a chelf. Dyna wreiddyn barn T. S. Eliot mai Fyrsil oedd yr awdur clasurol yn anad neb, yn rhinwedd y ffaith bod ei farddoniaeth yn ymgorffori aeddfedrwydd ac ehangder diwylliant Rhufain yng nghyfnod yr Ymerawdwr Awgwstws, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â Shakespeare, er gwaethaf mawredd ei farddoniaeth a’i ddrama. Ystyriaethau tebyg, yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, a symbylodd Saunders Lewis wrth iddo ddisgrifio’r cyfnod 1330‒1640 fel y Cyfnod Clasurol, oherwydd ei fod yn distyllu holl werthoedd diwylliant traddodiadol a rannai Cymru'r cyfnod hwnnw â gwareiddiad Ewrop Cristnogol.

Ar y llaw arall, pan wahaniaethai Saunders Lewis rhwng y farddoniaeth glasurol ar y naill law a gwaith Williams Pantycelyn ar y llall, roedd ganddo ystyriaethau gwahanol mewn meddwl. Yn y cyd-destun hwnnw cyfeiriai at rinweddau tybiedig y diwylliant clasurol, sef cynildeb, disgyblaeth, cytbwysedd a chymesuredd ffurf o’u cymharu â meddylfryd anturus, di-draddodiad y cyfnodau modern. Dyma sail y gwrthgyferbyniad cyffredin rhwng y Clasurol a’r Rhamantaidd ac, yn y cyd-destun Cymraeg, rhwng beirdd y 18g. fel Goronwy Owen ar y naill law a gwaith eu holynwyr yn y ganrif nesaf, fel T. Gwynn Jones, lle mae cyfleu emosiwn yn bwysicach na chadw cymesuredd ffurf.

Mewn cyd-destun arall gellid cyfeirio at waith y ddau awdur hwn fel clasuron, i’r graddau y teimlir eu bod yn enghreifftiau da o ddulliau llenyddol arbennig. Felly gellid disgrifio gwaith Goronwy Owen fel enghraifft glasurol o farddoniaeth sy’n efelychu priodoliaethau ffurfiol barddoniaeth draddodiadol Gymraeg. Gellid cyfeirio hefyd at waith T. Gwynn Jones fel enghraifft ‘glasurol’ o farddoniaeth ramantaidd sy’n cyflwyno’r byd drwy gyfrwng profiad emosiynol yr unigolyn. Yn yr ystyr hwn gellid dweud bod nofelau Charles Dickens yn enghreifftiau clasurol o’r nofel Fictorianaidd, er na fyddai neb yn priodoli iddynt y rhinweddau ffurfiol, clasurol. Y mae’n debyg bod y defnydd hwn o’r gair yn dibynnu ar fodolaeth cysyniad clir, cyffredin o’r teip neu’r arddull y mae’r gwaith unigol yn ei enghreifftio. Gellid dadlau hefyd, ei bod yn anos meddwl am unrhyw waith llenyddol fel un clasurol i’r graddau ei fod yn unigryw. Er y gellid dadlau bod ''Gweledigaethau’r Bardd Cwsc'', Ellis Wynne, yn rhannu llawer gydag awduron dychanol yr 17g., ceir ynddynt y fath egni ac afiaith annisgybliedig na fyddai neb yn dymuno’u disgrifio fel clasuron.

'''Ioan Williams'''
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Clasur

2017-02-16T22:39:36Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Daeth y cysyniad o’r ‘clasurol’ i ieithoedd modern Ewrop o’r Lladin, ''classicus'', a gyfeiriai'n wreiddiol at ddinasyddion cefnog...'

__NOAUTOLINKS__
Daeth y cysyniad o’r ‘clasurol’ i ieithoedd modern Ewrop o’r Lladin, ''classicus'', a gyfeiriai'n wreiddiol at ddinasyddion cefnog a oedd yn wahanol i’r rhai llai eu heiddo. Rhywbryd tua’r 2g. fe’i defnyddiwyd i ddisgrifio awduron o werth sylweddol ac o’r defnydd hwnnw y datblygodd ei brif ystyr yn yr ieithoedd modern, i gyfeirio at weithiau llenyddol a chelfyddydol yr ystyrir eu bod yn fodelau sy’n haeddu eu hefelychu. Yn sgil hynny y mae’n cael ei ddefnyddio mewn nifer o gyd-destunau eraill, gyda’r un ystyr. Siaredir, er enghraifft, am geir a hyd yn oed am rasys ceffylau ‘clasurol’.

Y mae’r defnydd o’r gair a geiriau cysylltiedig eraill, fel ‘clasurol’, ‘clasuriaeth’ a ‘neo-glasurol’ wedi mynd yn gymhleth iawn ers cyfnod y Dadeni. Y maent hefyd yn cael eu defnyddio gydag ystyron gwahanol mewn perthynas â chelfyddydau gwahanol. Cyfeirir at holl draddodiad cerddoriaeth orllewinol sy’n seiliedig ar yr hen nodiant fel cerddoriaeth glasurol, ond defnyddir y term hefyd mewn ystyr mwy cyfyng, i ddisgrifio gwaith y cyfnod 1750‒1820. Yng nghyd-destun pensaernïaeth dynoda’r term waith sydd wedi’i ysbrydoli gan arddull neu ddulliau’r byd clasurol. Mewn modd tebyg, disgrifir arluniaeth sy’n defnyddio themâu a phynciau sy’n tarddu o gelfyddyd y byd hynafol fel arluniaeth glasurol. Serch hynny, mewn perthynas â llenyddiaeth gellid gwahaniaethu rhwng tri defnydd neilltuol sy’n perthyn i’w gilydd yn y bôn, er eu bod yn aml yn wrthgyferbyniol.

Mewn perthynas â llenyddiaeth deillia’r defnydd mwyaf sylfaenol o’r gair o’r ffaith ein bod ni’n meddwl am ddiwylliant Groeg a Rhufain fel ffynhonnell gwareiddiad Ewrop ac fel ymgorfforiad o safonau oesol mewn llenyddiaeth a chelf. Dyna wreiddyn barn T. S. Eliot mai Fyrsil oedd yr awdur clasurol yn anad neb, yn rhinwedd y ffaith bod ei farddoniaeth yn ymgorffori aeddfedrwydd ac ehangder diwylliant Rhufain yng nghyfnod yr Ymerawdwr Awgwstws, a hynny mewn gwrthgyferbyniad â Shakespeare, er gwaethaf mawredd ei farddoniaeth a’i ddrama. Ystyriaethau tebyg, yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, a symbylodd Saunders Lewis wrth iddo ddisgrifio’r cyfnod 1330‒1640 fel y Cyfnod Clasurol, oherwydd ei fod yn distyllu holl werthoedd diwylliant traddodiadol a rannai Cymru'r cyfnod hwnnw â gwareiddiad Ewrop Cristnogol.

Ar y llaw arall, pan wahaniaethai Saunders Lewis rhwng y farddoniaeth glasurol ar y naill law a gwaith Williams Pantycelyn ar y llall, roedd ganddo ystyriaethau gwahanol mewn meddwl. Yn y cyd-destun hwnnw cyfeiriai at rinweddau tybiedig y diwylliant clasurol, sef cynildeb, disgyblaeth, cytbwysedd a chymesuredd ffurf o’u cymharu â meddylfryd anturus, di-draddodiad y cyfnodau modern. Dyma sail y gwrthgyferbyniad cyffredin rhwng y Clasurol a’r Rhamantaidd ac, yn y cyd-destun Cymraeg, rhwng beirdd y 18g. fel Goronwy Owen ar y naill law a gwaith eu holynwyr yn y ganrif nesaf, fel T. Gwynn Jones, lle mae cyfleu emosiwn yn bwysicach na chadw cymesuredd ffurf.

Mewn cyd-destun arall gellid cyfeirio at waith y ddau awdur hwn fel clasuron, i’r graddau y teimlir eu bod yn enghreifftiau da o ddulliau llenyddol arbennig. Felly gellid disgrifio gwaith Goronwy Owen fel enghraifft glasurol o farddoniaeth sy’n efelychu priodoliaethau ffurfiol barddoniaeth draddodiadol Gymraeg. Gellid cyfeirio hefyd at waith T. Gwynn Jones fel enghraifft ‘glasurol’ o farddoniaeth ramantaidd sy’n cyflwyno’r byd drwy gyfrwng profiad emosiynol yr unigolyn. Yn yr ystyr hwn gellid dweud bod nofelau Charles Dickens yn enghreifftiau clasurol o’r nofel Fictorianaidd, er na fyddai neb yn priodoli iddynt y rhinweddau ffurfiol, clasurol. Y mae’n debyg bod y defnydd hwn o’r gair yn dibynnu ar fodolaeth cysyniad clir, cyffredin o’r teip neu’r arddull y mae’r gwaith unigol yn ei enghreifftio. Gellid dadlau hefyd, ei bod yn anos meddwl am unrhyw waith llenyddol fel un clasurol i’r graddau ei fod yn unigryw. Er y gellid dadlau bod ''Gweledigaethau’r Bardd Cwsc'', Ellis Wynne, yn rhannu llawer gydag awduron dychanol yr 17g., ceir ynddynt y fath egni ac afiaith annisgybliedig na fyddai neb yn dymuno’u disgrifio fel clasuron.

Ioan Williams
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Hermeniwteg

2016-12-24T20:08:11Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Ar ei ffurf fwyaf sylfaenol, hermeniwteg yw’r term a ddefnyddir i ddisgrifio’r broses o ddehongli testun. Yn hynny o beth mae’n air a chanddo hanes hir, yn ymestyn yn ôl at y Groegiaid a’u triniaeth o destunau. Ymddengys y term yn ogystal mewn diwinyddiaeth o’r cyfnod cynnar ymlaen, gan ddisgrifio’r broses o ddehongli’r ysgrythur, a daeth yn arbennig o bwysig wedi’r diwygiad Protestanaidd a phwyslais Martin Luther ar yr unigolyn. Ymarferwyd hermeniwteg yn ogystal mewn meysydd amrywiol megis y gyfraith, ond dim ond yn y 19g. y dechreuodd athronwyr, Friedrich Schleiermacher a Wilhelm Dilthey yn eu plith, ei drafod yn nhermau damcaniaethau cyffredinol, gan gynnig egwyddorion neu fethodoleg y gellid eu priodoli iddo ar draws sawl maes.

Bwriad Schleiermacher oedd adnabod egwyddorion cyffredinol ar gyfer hermeniwteg a thechnegau ar gyfer deall meddwl yr awdur. Roedd gan Dilthey yr un diddordeb ‘rhamantaidd’ yn yr awdur, a phwysleisiodd yn ogystal y pwysigrwydd o ddatblygu methodoleg soffistigedig er mwyn sicrhau statws i wybodaeth hermeniwteg ochr-yn-ochr â’r gwyddorau naturiol. Gyda ffigyrau pwysig megis Heidegger, Gadamer a Riceour trodd hermeniwteg o geisio dadlennu ‘bywyd seicig’ yr awdur er mwyn esbonio testun tuag at bwyslais ar y testun ei hun. Iddynt hwy, mae gan y testun fodolaeth a realiti ohono’i hunan sydd yn ymestyn y tu hwnt i’w statws fel cynnyrch un meddwl, ac y mae’r ystyr neu’r ystyron sydd yn deillio o’r testun ynghlwm wrth ffactorau amlhaenog.

Yn y cyswllt yma, adnabyddir Hans-Georg Gadamer fel y meddyliwr pwysicaf yn y maes, ac mae ei waith helaeth, ''Wahrheit und Methode'' (Gwirionedd a Method) (1960), yn datblygu sawl thema ddylanwadol. Mae’r cysyniad o’r ‘cylch hermeniwteg’ yn ganolog. Mae'n gofyn inni gynyddu ein dealltwriaeth mewn modd cylchol wrth weithio trwy destun, gan ddeall rhannau gwahanol er mwyn cael gafael ar y cyfan, a deall y gwaith yn ei gyfanrwydd er mwyn deall a dehongli’r darnau gwahanol. Fodd bynnag, mae’r cylch yma o ddehongli yn ymestyn y tu hwnt i’r testun ei hunan, nid yn unig yng nghyswllt ‘bywyd seicig’ yr awdur a’i gyd-destun hanesyddol, ond yn ogystal oherwydd dealltwriaeth, ymwybyddiaeth a gorwelion y darllenydd.

Mae’r broses o gyfryngu meddwl yr unigolyn, sef ei ddealltwriaeth o’r testun yng ngolwg ei ddaliadau a gwybodaeth ehangach, yn esgor ar y posibiliad o ddehongliadau di-rif. I Gadamer, mae’r rhagfarnau a rhagdybiaeth sydd gennym yn ganolog i ddehongliad o destun. Nid ydynt o reidrwydd yn negyddol: dyma’r categorïau a syniadau sy’n ein galluogi i ddeall y byd a’r testunau o’n cwmpas, ac er y byddant yn ein harwain i ddarllen gyda rhai anghenion neu safbwyntiau penodol mewn golwg, fe all y broses o ddarllen ein harwain i’w hailystyried.

Yn hollbwysig i Gadamer yw’r posibiliad fod y darllenydd yn ehangu a diwygio ei ragfarnau a gwybodaeth o’r byd trwy ystyried safbwyntiau a syniadau’r ‘Arall’. Yn y cysyniad yma codir cwr y llen ar hermeniwteg sydd yn ystyried fod amrywiol agweddau o’r byd yn ‘destun’, sydd yn mynd tu hwnt i destun traddodiadol, a bod modd deall ein bywydau beunyddiol mewn modd hermeniwteg. Awgrymir safbwynt moesol ar fywyd cyfunol gan y dehongliad yma o hermeniwteg, un sydd yn ymgeisio at greu perthnasau goddefgar gyda’r ‘chi foesegol’ trwy’r broses o ddysgu am yr Arall, a pherchenogi ei orwelion yn rhannol o fewn ein gorwelion ni.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Gadamer, H.-G. (2004), ''Truth and Method'' (New York: Bloomsbury Academic).

Mantzavinos, C. (2016), ‘Hermeneutics’, ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/hermeneutics/ (Cyrchwyd: 24 Rhagfyr 2016)

Zimmermann, J. (2015), ''Hermeneutics: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Hermeniwteg

2016-12-24T19:48:53Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Ar ei ffurf fwyaf sylfaenol, hermeniwteg yw’r term a ddefnyddir i ddisgrifio’r broses o ddehongli testun. Yn hynny o beth mae’n air â hanes hir, yn ymestyn yn ôl at y Groegiaid a’u triniaeth o destunau. Ymddengys y term yn ogystal mewn diwinyddiaeth o’r cyfnod cynnar ymlaen, gan ddisgrifio’r broses o ddehongli’r ysgrythur, a daeth yn arbennig o bwysig wedi’r diwygiad Protestanaidd a phwyslais Martin Luther ar yr unigolyn. Ymarferwyd hermeniwteg yn ogystal mewn meysydd amrywiol megis y gyfraith, ond dim ond yn y 19g. y dechreuodd athronwyr, Friedrich Schleiermacher a Wilhelm Dilthey yn eu plith, ei drafod yn nhermau damcaniaethau cyffredinol, gan gynnig egwyddorion neu fethodoleg y gellid eu priodoli iddo ar draws sawl maes.

Bwriad Schleiermacher oedd adnabod egwyddorion cyffredinol ar gyfer hermeniwteg a thechnegau ar gyfer deall meddwl yr awdur. Roedd gan Dilthey yr un diddordeb ‘rhamantaidd’ yn yr awdur, a phwysleisiodd yn ogystal y pwysigrwydd o ddatblygu methodoleg soffistigedig er mwyn sicrhau statws i wybodaeth hermeniwteg ochr-yn-ochr â’r gwyddorau naturiol. Gyda ffigyrau pwysig megis Heidegger, Gadamer a Riceour trodd hermeniwteg o geisio dadlennu ‘bywyd seicig’ yr awdur er mwyn esbonio testun tuag at bwyslais ar y testun ei hun. Iddynt hwy, mae gan y testun fodolaeth a realiti ohono’i hunan sydd yn ymestyn y tu hwnt i’w statws fel cynnyrch un meddwl, ac y mae’r ystyr neu’r ystyron sydd yn deillio o’r testun ynghlwm wrth ffactorau amlhaenog.

Yn y cyswllt yma, adnabyddir Hans-Georg Gadamer fel y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad, ac mae ei waith helaeth, ''Wahrheit und Methode'' (Gwirionedd a Method) (1960), yn datblygu sawl thema ddylanwadol. Mae’r cysyniad o’r ‘cylch hermeniwteg’ yn ganolog. Mae'n gofyn inni gynyddu ein dealltwriaeth mewn modd cylchol wrth weithio trwy destun, gan ddeall rhannau gwahanol er mwyn cael gafael ar y cyfan, a deall y gwaith yn ei gyfanrwydd er mwyn deall a dehongli’r darnau gwahanol. Fodd bynnag, mae’r cylch yma o ddehongli yn ymestyn y tu hwnt i’r testun ei hunan, nid yn unig yng nghyswllt ‘bywyd seicig’ yr awdur a’i gyd-destun hanesyddol, ond yn ogystal oherwydd dealltwriaeth, ymwybyddiaeth a gorwelion y darllenydd.

Mae’r broses o gyfryngu meddwl yr unigolyn, sef ei ddealltwriaeth o’r testun yng ngolwg ei ddaliadau a gwybodaeth ehangach, yn esgor ar y posibiliad o ddehongliadau di-rif. I Gadamer, mae’r rhagfarnau a rhagdybiaeth sydd gennym yn ganolog i ddehongliad o destun. Nid ydynt o reidrwydd yn negyddol: dyma’r categorïau a syniadau sy’n ein galluogi i ddeall y byd a’r testunau o’n cwmpas, ac er y byddant yn ein harwain i ddarllen gyda rhai anghenion neu safbwyntiau penodol mewn golwg, fe all y broses o ddarllen ein harwain i’w hailystyried.

Yn hollbwysig i Gadamer yw’r posibiliad fod y darllenydd yn ehangu a diwygio ei ragfarnau a gwybodaeth o’r byd trwy ystyried safbwyntiau a syniadau’r ‘Arall’. Yn y cysyniad yma codir cwr y llen ar hermeniwteg sydd yn ystyried fod amrywiol agweddau o’r byd yn ‘destun’, sydd yn mynd tu hwnt i destun traddodiadol ac yn hyrwyddo safbwynt y gellir deall ein bywydau beunyddiol mewn modd hermeniwteg. Awgrymir safbwynt moesol ar fywyd cyfunol gan y dehongliad yma o hermeniwteg, un sydd yn ymgeisio at greu perthynasau goddefgar gyda’r ‘chi foesegol’ trwy’r broses o ddysgu am yr Arall, a pherchenogi ei orwelion yn rhannol o fewn ein gorwelion ni.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Gadamer, H.-G. (2004), ''Truth and Method'' (New York: Bloomsbury Academic).

Mantzavinos, C. (2016), ‘Hermeneutics’, ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/hermeneutics/ (Cyrchwyd: 24 Rhagfyr 2016)

Zimmermann, J. (2015), ''Hermeneutics: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Hermeniwteg

2016-12-24T19:42:37Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Ar ei ffurf fwyaf sylfaenol, hermeniwteg yw’r term a ddefnyddir i ddisgrifio’r broses o ddehongli testun. Yn hynny o beth mae’n air sydd iddo hanes hir, yn ymestyn yn ôl at y Groegiaid a’u triniaeth o destunau. Ymddengys y term yn ogystal mewn diwinyddiaeth o’r cyfnod cynnar ymlaen, gan ddisgrifio’r broses o ddehongli’r ysgrythur, a daeth yn arbennig o bwysig wedi’r diwygiad Protestanaidd a phwyslais Martin Luther ar yr unigolyn. Ymarferwyd hermeniwteg yn ogystal mewn meysydd amrywiol megis y gyfraith, ond dim ond yn y 19g. y dechreuodd athronwyr, Friedrich Schleiermacher a Wilhelm Dilthey yn eu plith, ei drafod yn nhermau damcaniaethau cyffredinol, gan gynnig egwyddorion neu fethodoleg y gellid eu priodoli iddo ar draws sawl maes.

Bwriad Schleiermacher oedd adnabod egwyddorion cyffredinol ar gyfer hermeniwteg a thechnegau ar gyfer deall meddwl yr awdur. Roedd gan Dilthey yr un diddordeb ‘rhamantaidd’ yn yr awdur, a phwysleisiodd yn ogystal y pwysigrwydd o ddatblygu methodoleg soffistigedig er mwyn sicrhau statws i wybodaeth hermeniwteg ochr-yn-ochr â’r gwyddorau naturiol. Gyda ffigyrau pwysig megis Heidegger, Gadamer a Riceour trodd hermeniwteg o geisio dadlennu ‘bywyd seicig’ yr awdur er mwyn esbonio testun tuag at bwyslais ar y testun ei hun. Iddynt hwy, mae gan y testun fodolaeth a realiti ohono’i hunan sydd yn ymestyn y tu hwnt i’w statws fel cynnyrch un meddwl, ac y mae’r ystyr neu’r ystyron sydd yn deillio o’r testun ynghlwm wrth ffactorau amlhaenog.

Yn y cyswllt yma, Hans-Georg Gadamer a adnabyddir fel y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad, ac mae ei waith helaeth, ''Wahrheit und Methode'' (Gwirionedd a Method) (1960), yn datblygu sawl thema ddylanwadol. Mae’r cysyniad o’r ‘cylch hermeniwteg’ yn ganolog, sydd yn gofyn inni gynyddu ein dealltwriaeth mewn modd cylchol wrth weithio trwy destun, gan ddeall rhannau gwahanol er mwyn cael gafael ar y cyfan, a deall y gwaith yn ei gyfanrwydd er mwyn deall a dehongli’r darnau gwahanol. Fodd bynnag, mae’r cylch yma o ddehongli yn ymestyn y tu hwnt i’r testun ei hunan, nid yn unig yng nghyswllt ‘bywyd seicig’ yr awdur a’i gyd-destun hanesyddol, ond yn ogystal dealltwriaeth, ymwybyddiaeth a gorwelion y darllenydd.

Mae’r broses o gyfryngu meddwl yr unigolyn, sef ei ddealltwriaeth o’r testun yng ngolwg ei ddaliadau a gwybodaeth ehangach, yn esgor ar y posibiliad o ddehongliadau di-rif . I Gadamer, mae’r rhagfarnau a rhagdybiaeth sydd gennym yn ganolog i’r dehongliad o destun. Nid ydynt o reidrwydd yn negatif: dyma’r categorïau a syniadau sy’n ein galluogi i ddeall y byd a’r testunau o’n cwmpas, ac er y byddant yn ein harwain i ddarllen gyda rhai anghenion neu safbwyntiau penodol mewn golwg, fe all y broses o ddarllen ein harwain i’w hailystyried.

Yn hollbwysig i Gadamer yw’r posibiliad fod y darllenydd yn ehangu a diwygio ei ragfarnau a gwybodaeth o’r byd trwy ystyried safbwyntiau a syniadau’r ‘Arall’. Yn y cysyniad yma codir cwr y llen ar hermeniwteg sydd yn ystyried fod amrywiol agweddau o’r byd yn ‘destun’, sydd yn mynd tu hwnt i destun traddodiadol ac yn hyrwyddo’r safbwynt y gellir deall ein bywydau beunyddiol mewn modd hermeniwteg. Awgrymir safbwynt moesol ar fywyd cyfunol gan y dehongliad yma o hermeniwteg, un sydd yn ymgeisio at greu perthynasau goddefgar gyda’r ‘chi foesegol’ trwy’r broses o ddysgu am yr arall, a pherchenogi ei orwelion yn rhannol o fewn ein gorwelion ni.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Gadamer, H.-G. (2004), ''Truth and Method'' (New York: Bloomsbury Academic).

Mantzavinos, C. (2016), ‘Hermeneutics’, ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/hermeneutics/ (Cyrchwyd: 24 Rhagfyr 2016)

Zimmermann, J. (2015), ''Hermeneutics: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Hermeniwteg

2016-12-24T19:30:48Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Ar ei ffurf fwyaf sylfaenol, hermeniwteg yw’r term a ddefnyddir i ddisgrifio’r broses o ddehongli testun. Yn hynny o beth mae’n air...'

__NOAUTOLINKS__
Ar ei ffurf fwyaf sylfaenol, hermeniwteg yw’r term a ddefnyddir i ddisgrifio’r broses o ddehongli testun. Yn hynny o beth mae’n air sydd iddo hanes hir, yn ymestyn yn ôl at y Groegiaid a’u triniaeth o destunau. Ymddengys y term yn ogystal mewn diwinyddiaeth o’r cyfnod cynnar ymlaen, gan ddisgrifio’r broses o ddehongli’r ysgrythur, a daeth yn arbennig o bwysig wedi’r diwygiad Protestanaidd a phwyslais Martin Luther ar yr unigolyn. Ymarferwyd hermeniwteg yn ogystal mewn meysydd amrywiol megis y gyfraith, ond dim ond yn y 19g. y dechreuodd athronwyr, Friedrich Schleiermacher a Wilhelm Dilthey yn eu plith, ei drafod yn nhermau damcaniaethau cyffredinol, gan gynnig egwyddorion neu fethodoleg y gellid eu priodoli iddo ar draws sawl maes.

Bwriad Schleiermacher oedd adnabod egwyddorion cyffredinol ar gyfer hermeniwteg a thechnegau ar gyfer deall meddwl yr awdur. Rhannodd Dilthey yr un diddordeb ‘rhamantaidd’ yn yr awdur, a phwysleisiodd yn ogystal y pwysigrwydd o ddatblygu methodoleg soffistigedig er mwyn sicrhau statws i wybodaeth hermeniwteg ochr-yn-ochr â’r gwyddorau naturiol. Gyda ffigyrau pwysig megis Heidegger, Gadamer a Riceour fe drodd hermeniwteg o geisio dadlennu ‘bywyd seicig’ yr awdur er mwyn esbonio testun tuag at bwyslais ar y testun ei hun. Iddynt hwy, mae gan y testun fodolaeth a realiti ohono’i hunan sydd yn ymestyn y tu hwnt i’w statws fel cynnyrch un meddwl, ac y mae’r ystyr neu’r ystyron sydd yn deillio o’r testun ynghlwm mewn ffactorau amlhaenog.

Yn y cyswllt yma, Hans-Georg Gadamer a adnabyddir fel y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad hwn, yn seiliedig ar ei waith helaeth, ''Wahrheit und Methode'' (Gwirionedd a Method) (1960), sydd yn datblygu sawl thema ddylanwadol. Mae’r cysyniad o’r ‘cylch hermeniwteg’ yn ganolog, sydd yn gofyn inni gynyddu ein dealltwriaeth mewn modd cylchol wrth weithio trwy destun, gan ddeall rhannau gwahanol er mwyn cael gafael ar y cyfan, a deall y gwaith yn ei gyfanrwydd er mwyn deall a dehongli’r darnau gwahanol. Fodd bynnag, mae’r cylch yma o ddehongli a synnwyr yn ymestyn y tu hwnt i’r testun ei hunan, nid yn unig yng nghyswllt ‘bywyd seicig’ yr awdur a’i gyd-destun hanesyddol, ond yn ogystal dealltwriaeth, ymwybyddiaeth a gorwelion y darllenydd.

Y mae’r broses o gyfryngu meddwl yr unigolyn, sef ei ddealltwriaeth o’r testun yng ngolwg ei ddaliadau a gwybodaeth ehangach, yn esgor ar y posibiliad o ddehongliadau di-rif o destunau. I Gadamer, mae’r rhagfarnau a rhagdybiaeth sydd gennym yn ganolog i’r dehongliad o destun. Nid ydynt o reidrwydd yn negatif – dyma’r categorïau a syniadau sy’n ein galluogi i ddeall y byd a’r testunau o’n cwmpas, ac er y byddant yn arwain i ddarllen gyda rhai anghenion neu safbwyntiau penodol mewn golwg, fe all y broses o ddarllen ein harwain i’w hailystyried.

Yn hollbwysig i Gadamer yw’r posibiliad o’r darllenydd yn ehangu a diwygio ei ragfarnau a gwybodaeth o’r byd trwy ystyried safbwyntiau a syniadau o’r ‘arall’. Yn y cysyniad yma codir cwr y llen ar hermeniwteg sydd yn ystyried amrywiol agweddau o’r byd yn ‘destun’, sydd yn mynd tu hwnt i destun traddodiadol ac yn hyrwyddo’r safbwynt y gellir deall ein bywydau beunyddiol mewn modd hermeniwteg. Awgrymir safbwynt moesol ar fywyd cyfunol gan y dehongliad yma o hermeniwteg - un sydd yn ymgeisio at greu perthynasau goddefgar gyda’r ‘chi foesegol’ trwy’r broses o ddysgu am yr arall, a pherchenogi ei orwelion yn rhannol o fewn ein gorwelion ni.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Gadamer, H.-G. (2004), ''Truth and Method'' (New York: Bloomsbury Academic).

Mantzavinos, C. (2016), ‘Hermeneutics’, ''The Stanford Encyclopedia of Philosophy'' https://plato.stanford.edu/archives/win2016/entries/hermeneutics/ (Cyrchwyd: 24 Rhagfyr 2016)

Zimmermann, J. (2015), ''Hermeneutics: A Very Short Introduction'' (Oxford: Oxford University Press).

Metaffiseg

2016-12-24T19:00:19Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Defnyddiwyd y term metaffiseg yn wreiddiol yng nghyswllt gwaith athronyddol Aristoteles, i gyfeirio at yr hyn oedd yn llythrennol i’w ystyried ‘''wedi’r ffiseg''’; hynny yw, wedi astudiaeth o’r byd naturiol. Dyma'r cwestiynau a ystyrid yn fwyaf elfennol i fywyd dynol, ac yn ymwneud yn benodol â cheisio deall pobl fel pobl (yn hytrach na fel endid o’r byd naturiol), damcaniaethu am yr achosion cyntaf, a’r hyn nad yw'n newid, sef y gwirioneddau tragwyddol.

Parhaodd y dealltwriaeth o fetaffiseg fel astudiaeth o egwyddorion cyntaf, ond yn raddol fe ddaeth i gynnwys meysydd eraill, mwy penodol, yn bosibl wrth i faes ‘ffiseg’ ddatblygu’n fwy arbenigol. Erbyn y 18g. felly roedd themâu ynglŷn â’r berthynas rhwng y meddwl a’r corff, rhyddid ewyllys, gofod ac amser wedi datblygu’n ganolog i’r astudiaeth o fetaffiseg.

Yn yr 20g. daeth metaffiseg yn derm mwy dadleuol, yn enwedig oherwydd y modd y defnyddiwyd y cysyniad gan ambell athronydd dylanwadol. Er bod perthynas Wittgenstein gyda metaffiseg yn gymhleth, roedd nifer o’i ddehonglwyr yng nghylch Fienna yn ystyried ei athroniaeth yn ymosodiad ar fetaffiseg fel maes y tu hwnt i reswm, heb synnwyr ystyrlon, oherwydd nid oes modd dilysu’r syniadau trwy brawf digamsyniol.

Yn hwyrach, awgrymodd yr Americanwr John Rawls yn ei drafodaeth o egwyddorion cyfiawnder cymdeithasol nad oes modd eu hangori mewn safbwynt ‘metaffisegol’ hollgynhwysol. I’r gwrthwyneb, mewn cymdeithasau modern a nodweddir gan gredoau amrywiol, rhaid rhoi ystyriaethau felly o’r neilltu, a cheisio adnabod sut bod modd i egwyddorion gwleidyddol addas coleddu safbwyntiau metaffisegol amrywiol. Yn y cyswllt hwn, down yn agosach at ddefnydd ‘lleyg’ y term, sef categori o syniadau neu ystyriaethau – megis crefydd – sydd yn cyfannu dealltwriaeth a safbwyntiau moesol, o fewn un dehongliad hollgwmpasog o’r byd a’r bywyd dynol.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Gealy, W. (2009), ‘Wittgenstein’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 667-690.

Rawls, J. (1985), ‘Justice as fairness: political not metaphysical’, ''Philosophy and Public Affairs'', 14, 223-251.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Metaffiseg

2016-12-24T18:56:37Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Defnyddiwyd y term metaffiseg yn wreiddiol yng nghyswllt gwaith athronyddol Aristoteles, i gyfeirio at yr hyn oedd yn llythrennol i’w ystyried ‘''wedi’r ffiseg''’ ; hynny yw, wedi astudiaeth o’r byd naturiol. Dyma oedd y cwestiynau hynny a ystyrid yn fwyaf elfennol i fywyd dynol, ac yn ymwneud yn benodol â cheisio deall pobl fel pobl (yn hytrach na fel endid o’r byd naturiol), damcaniaethu am yr achosion cyntaf, a’r hyn nad yw'n newid, sef y gwirioneddau tragwyddol.

Parhaodd y dealltwriaeth o fetaffiseg fel astudiaeth o egwyddorion cyntaf, ond yn raddol fe ddaeth i ehangu at feysydd eraill, mwy penodol, yn bosibl wrth i faes ‘ffiseg’ datblygu’n fwy arbenigol. Erbyn y 18g. felly roedd themâu ynglŷn â’r berthynas rhwng y meddwl a’r corff, rhyddid ewyllys, gofod ac amser wedi datblygu’n ganolog i’r astudiaeth o fetaffiseg.

Yn yr 20g. daeth metaffiseg yn derm mwy dadleuol, yn enwedig oherwydd y modd y defnyddiwyd y cysyniad gan ambell athronydd dylanwadol. Er bod perthynas Wittgenstein gyda metaffiseg yn gymhleth, roedd nifer o’i ddehonglwyr yng nghylch Fienna yn ystyried ei athroniaeth yn ymosodiad ar fetaffiseg fel maes y tu hwnt i reswm, heb synnwyr ystyrlon, oherwydd nid oes modd dilysu’r syniadau trwy brawf digamsyniol.

Yn hwyrach, awgrymodd yr Americanwr John Rawls yn ei drafodaeth o egwyddorion cyfiawnder cymdeithasol nad oes modd eu hangori mewn safbwynt ‘metaffisegol’ hollgynhwysol. I’r gwrthwyneb, mewn cymdeithasau modern a nodweddir gan gredoau amrywiol, rhaid rhoi ystyriaethau felly o’r neilltu, a cheisio adnabod sut bod modd i egwyddorion gwleidyddol addas coleddu safbwyntiau metaffisegol amrywiol. Yn y cyswllt hwn, down yn agosach at ddefnydd ‘lleyg’ y term, sef categori o syniadau neu ystyriaethau – megis crefydd – sydd yn cyfannu dealltwriaeth a safbwyntiau moesol, o fewn un dehongliad hollgwmpasog o’r byd a’r bywyd dynol.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Gealy, W. (2009), ‘Wittgenstein’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 667-690.

Rawls, J. (1985), ‘Justice as fairness: political not metaphysical’, ''Philosophy and Public Affairs'', 14, 223-251.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Metaffiseg

2016-12-24T18:55:59Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Defnyddiwyd y term metaffiseg yn wreiddiol yng nghyswllt gwaith athronyddol Aristoteles, i gyfeirio at yr hyn oedd yn llythrennol i’w ystyried ‘''wedi’r ffiseg''’ ; hynny yw, wedi astudiaeth o’r byd naturiol. Dyma oedd y cwestiynau hynny a ystyrid yn fwyaf elfennol i fywyd dynol, ac yn ymwneud yn benodol â cheisio deall pobl fel pobl (yn hytrach na fel endid o’r byd naturiol), damcaniaethu am yr achosion cyntaf, a’r hyn nad yw'n newid, sef y gwirioneddau tragwyddol.

Parhaodd y dealltwriaeth o fetaffiseg fel astudiaeth o egwyddorion cyntaf, ond yn raddol fe ddaeth i ehangu at feysydd eraill, mwy penodol, yn bosibl wrth i faes ‘ffiseg’ datblygu’n fwy arbenigol. Erbyn y 18g. felly roedd themâu ynglŷn â’r berthynas rhwng y meddwl a’r corff, rhyddid ewyllys, gofod ac amser wedi datblygu’n ganolog i’r astudiaeth o fetaffiseg.

Yn yr 20g. daeth metaffiseg yn derm mwy dadleuol, yn enwedig oherwydd y modd y defnyddiwyd y cysyniad gan ambell athronydd dylanwadol. Er bod perthynas Wittgenstein gyda metaffiseg yn gymhleth, roedd nifer o’i ddehonglwyr yng nghylch Fienna yn ystyried ei athroniaeth yn ymosodiad ar fetaffiseg fel maes y tu hwnt i reswm, heb synnwyr ystyrlon, oherwydd nid oes modd dilysu’r syniadau trwy brawf digamsyniol.

Yn hwyrach, awgrymodd yr Americanwr John Rawls yn ei drafodaeth o egwyddorion cyfiawnder cymdeithasol nad oes modd eu hangori mewn safbwynt ‘metaffisegol’ hollgynhwysol. I’r gwrthwyneb, mewn cymdeithasau modern a nodweddir gan gredoau amrywiol, rhaid rhoi ystyriaethau felly o’r neilltu, a cheisio adnabod sut bod modd i egwyddorion gwleidyddol addas coleddu safbwyntiau metaffisegol amrywiol. Yn y cyswllt hwn, down yn agosach at ddefnydd ‘lleyg’ y term, sef categori o syniadau neu ystyriaethau – megis crefydd – sydd yn cyfannu dealltwriaeth a safbwyntiau moesol, o fewn un dehongliad hollgwmpasog o’r byd a’r bywyd dynol.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Gealy, W. (2009), ‘Wittgenstein’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 667-690.

Rawls, J. (1985), ‘Justice as fairness: political not metaphysical’, ''Philosophy and Public Affairs'', 14, 223-251.

Metaffiseg

2016-12-24T18:19:37Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Defnyddiwyd y term metaffiseg yn wreiddiol yng nghyswllt gwaith athronyddol Aristoteles, i gyfeirio at yr hyn oedd yn llythrennol i’w ys...'

__NOAUTOLINKS__
Defnyddiwyd y term metaffiseg yn wreiddiol yng nghyswllt gwaith athronyddol Aristoteles, i gyfeirio at yr hyn oedd yn llythrennol i’w ystyried ‘''wedi’r ffiseg''’ ; hynny yw, wedi astudiaeth o’r byd naturiol. Dyma oedd y cwestiynau hynny a ystyrid yn fwyaf elfennol i fywyd dynol, ac yn ymwneud yn benodol â cheisio deall pobl fel pobl (yn hytrach na fel endid o’r byd naturiol), damcaniaethu am yr achosion cyntaf, a’r hyn nad sydd yn newid: y gwirioneddau tragwyddol.

Parhau y mae’r dealltwriaeth o fetaffiseg fel astudiaeth o egwyddorion cyntaf, ond yn raddol fe ddaeth i ehangu at feysydd eraill, mwy penodol – yn bosib wrth i faes ‘ffiseg’ datblygu’n fwy arbenigol. Erbyn y 18g. felly roedd themâu ynglŷn â’r berthynas rhwng y meddwl a’r corff, rhyddid ewyllys, gofod ac amser wedi datblygu’n ganolog i’r astudiaeth o fetaffiseg.

Yn yr 20 g. daeth metaffiseg yn derm mwy dadleuol, yn enwedig oherwydd y modd y defnyddiwyd y cysyniad gan ambell athronydd dylanwadol. Er bod perthynas Wittgenstein gyda metaffiseg yn gymhleth, roedd nifer o’i ddehonglwyr yng nghylch Fienna yn ystyried ei athroniaeth yn ymosodiad ar fetaffiseg fel maes y tu hwnt i reswm, heb synnwyr ystyrlon, oherwydd nad oes modd dilysu’r syniadau trwy brawf digamsyniol.

Yn hwyrach, awgrymodd yr Americanwr John Rawls yn ei drafodaeth o egwyddorion cyfiawnder cymdeithasol nad oes modd eu hangori mewn safbwynt ‘metaffisegol’ hollgynhwysol. I’r gwrthwyneb, mewn cymdeithasau modern a nodweddir gan gredoau amrywiol, rhaid rhoi ystyriaethau felly o’r neilltu, a cheisio adnabod sut bod modd i egwyddorion gwleidyddol addas coleddu safbwyntiau metaffisegol amrywiol. Yn y cyswllt hwn, down yn agosach at ddefnydd ‘lleyg’ y term, sef categori o syniadau neu ystyriaethau – megis crefydd – sydd yn cyfannu dealltwriaeth a safbwyntiau moesol, o fewn un dehongliad hollgwmpasog o’r byd a’r bywyd dynol.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Gealy, W. (2009), ‘Wittgenstein’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 667-690.

Rawls, J. (1985), ‘Justice as fairness: political not metaphysical’, ''Philosophy and Public Affairs'', 14, 223-251.

Empeiriaeth

2016-12-24T18:10:13Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Ysgol o athroniaeth ym maes epistemoleg (yr astudiaeth o natur gwybodaeth) yw empeiriaeth, a ddatblygodd yn arbennig yn y 18g. Yn ôl hanes traddodiadol athroniaeth y gorllewin fe’i deellir fel ymateb i resymoliaeth Rene Descartes, sydd â’i gwreiddiau yn safbwynt Aristoteles a oedd yn mawrygu pwysigrwydd y synhwyrau yn groes i’w athro, Platon. Mae’r Ffrancwr Descartes, tad athroniaeth fodern, yn adnabyddus am ei gred mai’r meddwl yw sail pob gwybodaeth ac nad oes modd dibynnu ar y synhwyrau fel ffynhonnell ddibynadwy. Ymhlyg yn y ddamcaniaeth hon y mae’r gred bod y meddwl wedi’i ddodrefnu gyda rhagwybodaeth o wirioneddau sylfaenol, a’r gallu i ymresymu.

Perthyn Leibniz a Spinoza i’r traddodiad ‘cyfandirol’ hwn, a wrthwynebwyd yn fwyaf enwog gan yr Empeirwyr ‘Prydeinig’ fel John Locke, George Berkeley a David Hume. Iddynt hwythau, ‘llechen lân’ yw’r meddwl heb unrhyw wybodaeth neu strwythurau sylfaenol sydd yn cyflyru ein canfyddiad o’r byd. O’r herwydd, mae ein gwybodaeth yn seiliedig ar yr wybodaeth rydym yn ei ganfod trwy’r synhwyrau yn unig. Awgryma hyn hanfod empeiriaeth, sef mai profiad yw sail pob gwybodaeth, fel yr awgryma etymoleg y term, a ddaw o’r gair Groegaidd am brofiad.

Datblygodd safbwyntiau gwahanol ar empeiriaeth yn y 19g. a’r 20g. Daeth empeiriaeth yn gyfraniad bwysig at seiliau’r arddull gwyddonol, a’i bwyslais ar ganfod gwybodaeth sicr am y byd trwy ddulliau o brofi ac arbrofi. Yn ddiweddarach, yn enwedig gyda datblygiad safbwyntiau beirniadol megis ôl-foderniaeth ac ôl-drefedigaethedd, mae nifer wedi cwestiynu'r statws dyrchafedig mae’r safbwynt empeiraidd wedi ei briodoli i wybodaeth wyddonol, gan awgrymu iddo gael ei ddefnyddio ar adegau fel arf i danseilio ffurfiau eraill o wybodaeth. Ceir ffurf ar y math yma o feirniadaeth yn ogystal yn Athroniaeth Crefydd y Cymro, Dewi Z. Phillips. Honna bod dadlau yn erbyn bodolaeth Duw ar sail empeiriaeth yn ffurf o ddryswch athronyddol, lle mae’r ‘byd-darlun’ gwyddonol yn cael ei ddefnyddio er mwyn tanseilio byd-darlun crefyddol na ellir ei gymhwyso’n rhesymegol at ofynion empeiraidd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Davies, C. (2009), ‘Breuddwyd Descartes: Method a Metaffiseg’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 187-204.

Evans, M. (2009), ‘David Hume’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 309-335.

Phillips, D. Z. (1974), ''Athronyddu am Grefydd: Cyfeiriadau Newydd'' (Llandysul: Gwasg Gomer).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Empeiriaeth

2016-12-24T18:06:55Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Ysgol o athroniaeth ym maes epistemoleg (yr astudiaeth o natur gwybodaeth) yw empeiriaeth, a ddatblygodd yn arbennig yn y 18g. Yn ôl hanes traddodiadol athroniaeth y gorllewin fe’i deellir fel ymateb i resymoliaeth Rene Descartes, a’i gwreiddiau yn safbwynt Aristoteles a oedd yn mawrygu pwysigrwydd y synhwyrau yn groes i’w athro, Platon. Mae’r Ffrancwr Descartes, tad athroniaeth fodern, yn adnabyddus am ei gred mai’r meddwl yw sail pob gwybodaeth ac nad oes modd dibynnu ar y synhwyrau fel ffynhonnell ddibynadwy. Ymhlyg yn y ddamcaniaeth hon y mae’r gred bod y meddwl wedi’i ddodrefnu gyda rhagwybodaeth o wirioneddau sylfaenol, a’r gallu i ymresymu.

Perthyn Leibniz a Spinoza i’r traddodiad ‘cyfandirol’ hwn, a wrthwynebwyd yn fwyaf enwog gan yr Empeirwyr ‘Prydeinig’ fel John Locke, George Berkeley a David Hume. Iddynt hwythau, ‘llechen lân’ yw’r meddwl heb unrhyw wybodaeth neu strwythurau sylfaenol sydd yn cyflyru ein canfyddiad o’r byd. O’r herwydd, mae ein gwybodaeth yn seiliedig ar yr wybodaeth rydym yn ei ganfod trwy’r synhwyrau yn unig. Awgryma hyn hanfod empeiriaeth, sef mai profiad yw sail pob gwybodaeth, fel yr awgryma etymoleg y term, a ddaw o’r gair Groegaidd am brofiad.

Datblygodd safbwyntiau gwahanol ar empeiriaeth yn y 19g. a’r 20g. Daeth empeiriaeth yn gyfraniad bwysig at seiliau’r arddull gwyddonol, a’i bwyslais ar ganfod gwybodaeth sicr am y byd trwy ddulliau o brofi ac arbrofi. Yn ddiweddarach, yn enwedig gyda datblygiad safbwyntiau beirniadol megis ôl-foderniaeth ac ôl-drefedigaethedd, mae nifer wedi cwestiynu'r statws dyrchafedig mae’r safbwynt empeiraidd wedi ei briodoli i wybodaeth wyddonol, gan awgrymu iddo gael ei ddefnyddio ar adegau fel arf i danseilio ffurfiau eraill o wybodaeth. Ceir ffurf ar y math yma o feirniadaeth yn ogystal yn Athroniaeth Crefydd y Cymro, Dewi Z. Phillips. Honna bod dadlau yn erbyn bodolaeth Duw ar sail empeiriaeth yn ffurf o ddryswch athronyddol, lle mae’r ‘byd-darlun’ gwyddonol yn cael ei ddefnyddio er mwyn tanseilio byd-darlun crefyddol na ellir ei gymhwyso’n rhesymegol at ofynion empeiraidd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Davies, C. (2009), ‘Breuddwyd Descartes: Method a Metaffiseg’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 187-204.

Evans, M. (2009), ‘David Hume’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.309-335.

Phillips, D. Z. (1974), ''Athronyddu am Grefydd: Cyfeiriadau Newydd'' (Llandysul: Gwasg Gomer).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Empeiriaeth

2016-12-24T18:06:19Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Ysgol o athroniaeth ym maes epistemoleg (yr astudiaeth o natur gwybodaeth) yw empeiriaeth, a ddatblygodd yn arbennig yn y 18g. Yn ôl hanes traddodiadol athroniaeth y gorllewin fe’i deellir fel ymateb i resymoliaeth Rene Descartes, a’i gwreiddiau yn safbwynt Aristoteles a oedd yn mawrygu pwysigrwydd y synhwyrau yn groes i’w athro, Platon. Mae’r Ffrancwr Descartes, tad athroniaeth fodern, yn adnabyddus am ei gred mai’r meddwl yw sail pob gwybodaeth ac nad oes modd dibynnu ar y synhwyrau fel ffynhonnell ddibynadwy. Ymhlyg yn y ddamcaniaeth hon y mae’r gred bod y meddwl wedi’i ddodrefnu gyda rhagwybodaeth o wirioneddau sylfaenol, a’r gallu i ymresymu.

Perthyn Leibniz a Spinoza i’r traddodiad ‘cyfandirol’ hwn, a wrthwynebwyd yn fwyaf enwog gan yr Empeirwyr ‘Prydeinig’ fel John Locke, George Berkeley a David Hume. Iddynt hwythau, ‘llechen lân’ yw’r meddwl heb unrhyw wybodaeth neu strwythurau sylfaenol sydd yn cyflyru ein canfyddiad o’r byd. O’r herwydd, mae ein gwybodaeth yn seiliedig ar yr wybodaeth rydym yn ei ganfod trwy’r synhwyrau yn unig. Awgryma hyn hanfod empeiriaeth, sef mai profiad yw sail pob gwybodaeth, fel yr awgryma etymoleg y term, a ddaw o’r gair Groegaidd am brofiad.

Datblygodd safbwyntiau gwahanol ar empeiriaeth yn y 19g. a’r 20g. Daeth empeiriaeth yn gyfraniad bwysig at seiliau’r arddull gwyddonol, a’i bwyslais ar ganfod gwybodaeth sicr am y byd trwy ddulliau o brofi ac arbrofi. Yn ddiweddarach, yn enwedig gyda datblygiad safbwyntiau beirniadol megis ôl-foderniaeth ac ôl-drefedigaethedd, mae nifer wedi cwestiynu'r statws dyrchafedig mae’r safbwynt empeiraidd wedi ei briodoli i wybodaeth wyddonol, gan awgrymu iddo gael ei ddefnyddio ar adegau fel arf i danseilio ffurfiau eraill o wybodaeth. Ceir ffurf ar y math yma o feirniadaeth yn ogystal yn Athroniaeth Crefydd y Cymro, Dewi Z. Phillips. Honna bod dadlau yn erbyn bodolaeth Duw ar sail empeiriaeth yn ffurf o ddryswch athronyddol, lle mae’r ‘byd-darlun’ gwyddonol yn cael ei ddefnyddio er mwyn tanseilio byd-darlun crefyddol na ellir ei gymhwyso’n rhesymegol at ofynion empeiraidd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Davies, C. (2009), ‘Breuddwyd Descartes: Method a Metaffiseg’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 187-204.

Evans, M. (2009), ‘David Hume’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.309-335.

Phillips, D. Z. (1974), ''Athronyddu am Grefydd: Cyfeiriadau Newydd'' (Llandysul: Gwasg Gomer).

Empeiriaeth

2016-12-24T18:01:41Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Ysgol o athroniaeth ym maes epistemoleg (yr astudiaeth o natur wybodaeth) yw empeiriaeth, a ddatblygodd yn arbennig yn y 18g. Yn ôl hanes traddodiadol athroniaeth y gorllewin fe’i deellir fel ymateb i resymoliaeth Rene Descartes, a’i gwreiddiau yn safbwynt Aristoteles a fawrygai bwysigrwydd y synhwyrau yn groes i’w athro, Platon. Mae’r Ffrancwr Descartes, tad athroniaeth fodern, yn adnabyddus am ei gred mai’r meddwl yw sail pob gwybodaeth ac nad oes modd dibynnu ar y synhwyrau fel ffynhonnell ddibynadwy. Ymhlyg yn y ddamcaniaeth hon y mae’r gred bod y meddwl wedi’i ddodrefnu gyda rhagwybodaeth o wirioneddau sylfaenol, a’r gallu i ymresymu.

Perthyn Leibniz a Spinoza i’r traddodiad ‘cyfandirol’ hwn, a wrthwynebwyd yn fwyaf enwog gan yr Empeirwyr ‘Prydeinig’: John Locke, George Berkeley a David Hume. Iddynt hwythau, ‘llechen lân’ yw’r meddwl heb unrhyw wybodaeth neu strwythurau sylfaenol sydd yn cyflyru ein canfyddiad o’r byd. O’r herwydd, mae ein gwybodaeth yn seiliedig ar y wybodaeth rydym yn ei ganfod trwy’r synhwyrau yn unig. Awgryma hyn hanfod empeiriaeth, sef mai profiad yw sail pob gwybodaeth, fel yr awgryma etymoleg y term, a ddaw o’r gair Groegaidd am brofiad.

Datblygodd safbwyntiau gwahanol ar empeiriaeth yn y 19g. a’r 20g. Daeth empeiriaeth yn gyfraniad bwysig at seiliau’r arddull gwyddonol, a’i bwyslais ar ganfod gwybodaeth sicr am y byd trwy ddulliau o brofi ac arbrofi. Yn ddiweddarach, yn enwedig gyda datblygiad safbwyntiau beirniadol megis ôl-foderniaeth ac ôl-drefedigaethedd, cwestiynwyd y statws dyrchafedig y mae’r safbwynt empeiraidd wedi ei briodoli i wybodaeth wyddonol, gan awgrymu iddo gael ei ddefnyddio ar adegau fel arf i danseilio ffurfiau eraill o wybodaeth. Ceir ffurf ar y math yma o feirniadaeth yn ogystal yn Athroniaeth Crefydd y Cymro, Dewi Z. Phillips. Honna bod dadlau yn erbyn bodolaeth Duw ar sail empeiriaeth yn ffurf o ddryswch athronyddol, lle mae’r ‘byd-darlun’ gwyddonol yn cael ei ddefnyddio er mwyn tanseilio byd-darlun crefyddol na ellir ei gymhwyso’n rhesymegol at ofynion empeiraidd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Davies, C. (2009), ‘Breuddwyd Descartes: Method a Metaffiseg’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 187-204.

Evans, M. (2009), ‘David Hume’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.309-335.

Phillips, D. Z. (1974), ''Athronyddu am Grefydd: Cyfeiriadau Newydd'' (Llandysul: Gwasg Gomer).

Empeiriaeth

2016-12-24T17:52:31Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Ysgol o athroniaeth ym maes epistemoleg (yr astudiaeth o natur wybodaeth) yw empeiriaeth, a ddatblygodd yn arbennig yn y 18g. Yn ôl hanes traddodiadol athroniaeth y gorllewin fe’i deellir fel ymateb i resymoliaeth Rene Descartes, a’i gwreiddiau yn safbwynt Aristoteles a oedd yn mawrygu pwysigrwydd y synhwyrau yn groes i’w athro, Platon. Y mae’r Ffrancwr Descartes, tad athroniaeth fodern, yn adnabyddus am ei gred mai’r meddwl yw sail pob gwybodaeth ac nad oes modd dibynnu ar y synhwyrau fel ffynhonnell ddibynadwy. Yn ymhlyg yn y ddamcaniaeth hon y mae’r gred bod y meddwl wedi’i ddodrefnu gyda rhagwybodaeth o wirioneddau sylfaenol, a’r gallu i ymresymu.

Perthyn Leibniz a Spinoza i’r traddodiad ‘cyfandirol’ yma, a wrthwynebwyd yn fwyaf enwog gan yr Empeirwyr ‘Prydeinig’ – John Locke, George Berkeley a David Hume. Iddynt hwythau, ‘llechen lân’ yw’r meddwl heb unrhyw wybodaeth neu strwythurau sylfaenol sydd yn cyflyru ein canfyddiad o’r byd. O’r herwydd, y mae ein gwybodaeth yn seiliedig ar y wybodaeth rydym yn canfod trwy’r synhwyrau yn unig. Awgryma hyn hanfod empiriaeth, sef mai profiad yw sail pob gwybodaeth, fel yr awgrymir gan etymoleg y term, a ddaw o’r gair Groegaidd am brofiad.

Datblygodd mathau gwahanol o empeiriaeth yn y 19g. a’r 20g. gyda ffigyrau megis Williams James. Roedd empeiriaeth yn gyfraniad bwysig at seiliau’r arddull gwyddonol, a’i bwyslais ar ganfod gwybodaeth sicr am y byd trwy ddulliau o brofi ac arbrofi. Yn ddiweddarach, yn enwedig gyda datblygiad safbwyntiau beirniadol megis ôl-foderniaeth ac ôl-drefedigaethedd, mae nifer wedi cwestiynu’r statws dyrchafedig y mae’r safbwynt empeiraidd wedi priodoli i wybodaeth wyddonol, gan awgrymu y’i defnyddir ar adegau fel arf i danseilio ffurfiau eraill o wybodaeth. Ceir ffurf ar y math yma o feirniadaeth yn ogystal yn Athroniaeth Crefydd y Cymro, Dewi Z Phillips. Honna bod dadlau yn erbyn bodolaeth Duw ar sail empeiriaeth yn ffurf o ddryswch athronyddol, lle mae’r ‘byd-darlun’ gwyddonol yn cael ei ddefnyddio er mwyn tanseilio byd-darlun crefyddol na ellir ei gymhwyso’n rhesymegol i ofynion empeiraidd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Davies, C. (2009), ‘Breuddwyd Descartes: Method a Metaffiseg’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 187-204.

Evans, M. (2009), ‘David Hume’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.309-335.

Phillips, D. Z. (1974), ''Athronyddu am Grefydd: Cyfeiriadau Newydd'' (Llandysul: Gwasg Gomer).

Empeiriaeth

2016-12-24T17:50:00Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Ysgol o athroniaeth ym maes epistemoleg (yr astudiaeth o natur wybodaeth) yw empeiriaeth, a ddatblygodd yn arbennig yn y 18g. Yn ôl hane...'

__NOAUTOLINKS__
Ysgol o athroniaeth ym maes epistemoleg (yr astudiaeth o natur wybodaeth) yw empeiriaeth, a ddatblygodd yn arbennig yn y 18g. Yn ôl hanes traddodiadol athroniaeth y gorllewin fe’i deallir fel ymateb i resymoliaeth Rene Descartes, a’i gwreiddiau yn safbwynt Aristoteles a oedd yn mawrygu pwysigrwydd y synhwyrau yn groes i’w athro, Platon. Y mae’r Ffrancwr Descartes, tad athroniaeth fodern, yn adnabyddus am ei gred mai’r meddwl yw sail pob gwybodaeth ac nad oes modd dibynnu ar y synhwyrau fel ffynhonnell ddibynadwy. Yn ymhlyg yn y ddamcaniaeth hon y mae’r gred bod y meddwl wedi’i ddodrefnu gyda rhagwybodaeth o wirioneddau sylfaenol, a’r gallu i ymresymu.

Perthyn Leibniz a Spinoza i’r traddodiad ‘cyfandirol’ yma, a wrthwynebwyd yn fwyaf enwog gan yr Empeirwyr ‘Prydeinig’ – John Locke, George Berkeley a David Hume. Iddynt hwythau, ‘llechen lân’ yw’r meddwl heb unrhyw wybodaeth neu strwythurau sylfaenol sydd yn cyflyru ein canfyddiad o’r byd. O’r herwydd, y mae ein gwybodaeth yn seiliedig ar y wybodaeth rydym yn canfod trwy’r synhwyrau yn unig. Awgryma hyn hanfod empiriaeth, sef mai profiad yw sail pob gwybodaeth, fel yr awgrymir gan etymoleg y term, a ddaw o’r gair Groegaidd am brofiad.

Datblygodd mathau gwahanol o empeiriaeth yn y 19g. a’r 20g. gyda ffigyrau megis Williams James. Roedd empeiriaeth yn gyfraniad bwysig at seiliau’r arddull gwyddonol, a’i bwyslais ar ganfod gwybodaeth sicr am y byd trwy ddulliau o brofi ac arbrofi. Yn ddiweddarach, yn enwedig gyda datblygiad safbwyntiau beirniadol megis ôl-foderniaeth ac ôl-drefedigaethedd, mae nifer wedi cwestiynu’r statws dyrchafedig y mae’r safbwynt empeiraidd wedi priodoli i wybodaeth wyddonol, gan awgrymu y’i defnyddir ar adegau fel arf i danseilio ffurfiau eraill o wybodaeth. Ceir ffurf ar y math yma o feirniadaeth yn ogystal yn Athroniaeth Crefydd y Cymro, Dewi Z Phillips. Honna bod dadlau yn erbyn bodolaeth Duw ar sail empeiriaeth yn ffurf o ddryswch athronyddol, lle mae’r ‘byd-darlun’ gwyddonol yn cael ei ddefnyddio er mwyn tanseilio byd-darlun crefyddol na ellir ei gymhwyso’n rhesymegol i ofynion empeiraidd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Davies, C. (2009), ‘Breuddwyd Descartes: Method a Metaffiseg’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 187-204.

Evans, M. (2009), ‘David Hume’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.309-335.

Phillips, D. Z. (1974), ''Athronyddu am Grefydd: Cyfeiriadau Newydd'' (Llandysul: Gwasg Gomer).

Realaeth

2016-12-24T17:30:17Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Term yw Realaeth a ddefnyddir er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywyd fel y mae’n ymddangos i bobl yn eu bywyd beunyddiol. Ymddengys hynny yn weddol glir a syml, ond aiff y cysyniad yn fwy niwlog a chymhleth pan fydd pobl yn dechrau anghytuno ynglŷn â natur y real a bortreadir. Ai bywyd fel y mae’n ymddangos i ddynion o ddydd i ddydd yw’r real? Onid yw gwir ‘realiti’ bywyd dynol yn gorwedd islaw wyneb ein profiad ystrydebol, ac islaw ymddangosiadau twyllodrus y confensiynau cymdeithasol? Pan ofynnir y cwestiynau hyn y mae’r cysyniad o realaeth yn dechrau ymddatod.

Mae ymwneud â realiti bywyd yn rhan hanfodol o’r cysyniad o gelfyddyd. Ni ellid honni fod gweithiau celfyddydol y byd hynafol, fel ''Odyssey'' Homer, yn adlewyrchu realiti bywyd, heb sôn am weithiau mawrion yr oesoedd canol, fel ''La Divina Comedia'' Dante. Yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, cawn enghreifftiau digonol o ffresni profiad yng ngherddi Dafydd ap Gwilym ac o hylltra drygioni yng ngweledigaethau’r Bardd Cwsc. Sut bynnag, y gwahaniaeth rhwng celfyddyd y byd hynafol a’r oesoedd canol ar y naill law a chelfyddyd y byd modern ar y llall yw’r argyhoeddiad a gynyddai o ganol y 18g. bod gwirionedd i’w ddarganfod yn y profiad dynol ac mai celfyddyd yw’r cyfrwng i’w gyrraedd. Realaeth yw un o’r geiriau sy’n disgrifio’r modd o gyrraedd yr amcan hwnnw, rhywbeth sy’n perthyn i’r byd modern yn unig.

Deillia Realaeth, fel cysyniad yn ei ffurf bresennol, o ail ddegawd y 19g., pan y’i mabwysiadwyd i ddisgrifio llenyddiaeth a gyflwynai ddarlun gwir o fywyd cyfoes, gan osgoi goddrychedd eithafol Rhamantiaeth a’r Ddelfrydiaeth a gysylltwyd â chonfensiynau bywyd bwrgeisaidd. Yn y degawdau canlynol, yn Ffrainc ac wedyn yn Lloegr, ymddangosodd nifer o awduron a symbylwyd gan yr un awydd i ymestyn at y gwirionedd drwy gyfrwng portread ffyddlon, diffuant o’r byd o’u cwmpas. Y cyntaf o’r rhain oedd y Ffrancwr, Stendhal, ac fe’i dilynwyd gan Honoré de Balzac a Gustave Flaubert ac yn Lloegr gan Charles Dickens, William Makepeace Thackeray a George Elliot. Eto i gyd, ystyrir gan lawer mai’r nofelydd Rwsieg, Leo Tolstoi, awdur ''Rhyfel a Heddwch'', oedd yr awdur realaidd mwyaf.

Er ei fod i raddau’n adwaith yn erbyn goddrychedd Rhamantiaeth, y mae’n bwysig cydnabod bod llawer o brif elfennau Rhamantiaeth yn parhau yng ngwaith Realwyr y 19g. Y gwir yw bod y ddau fudiad celfyddydol hyn yn agweddau gwahanol ar yr un chwyldro cymdeithasol a symbylodd ddatblygiad diwylliant bwrgeisaidd yng nghanol y ganrif honno. Cydnabu’r beirniad Eric Auerbach ddwy brif elfen wreiddiol yn nofelau Stendhal: triniaeth ddifrifol o brofiad pobl gyffredin, yn cynnwys eu profiad goddrychol; a dadansoddiad o hanes cyfredol cymdeithas trwy gyfrwng y profiad hwnnw. Y tu ôl i’r ymdrech i ddatblygu a chydbwyso’r ddwy elfen hon sy’n gyffredin yng ngwaith yr awduron ‘Realaidd’ i gyd gwelir prif symbyliad awduron Rhamantaidd yr oes o’r blaen, sef yr ysfa i ddefnyddio celfyddyd i ymestyn at ddealltwriaeth o unoliaeth bywyd.

Mae absenoldeb yr ymdrech i gyrraedd at gydbwysedd ym mhrofiad yr unigolyn o’r byd allanol yn un o’r prif wahaniaethau rhwng nofelau realaidd y cyfnod rhwng 1830 a 1875 a gwaith y Naturiolwyr a ymddangosai yn negawdau ola’r ganrif. Ni ellid gwadu mai portreadu realiti bywyd yn fanwl a ffyddlon oedd amcan y Naturiolwyr, ond ysgrifenasant heb ddisgwyl darganfod na chytgord nac ystyr yn sylwedd y profiad dynol. Dewiswyd ganddynt, felly, bynciau a sefyllfaoedd a oedd yn eu galluogi i ddatgelu breuder bywyd a diymadferthedd yr unigolyn. Esbonia hynny pam fod yr awduron Naturiolaidd yn llwyddo llawer mwy â’r ddrama na’r Realwyr. Ochr-yn-ochr â nofelau Emile Zola, Guy de Maupassant a George Gissing, cofiwn hefyd ddramâu fel ''Y Gwaelodion'' Maxim Gorky, ''Y Gwehyddion'' Gerhart Hauptmann a ''Deffro’r Gwanwyn'' Frank Wedekind.

Yng nghyd-destun Cymru, Daniel Owen yw’r nofelydd sy’n cael ei gymharu ag awduron y mudiad realaidd, ond y mae’n ddiddorol nodi na lwyddai i greu ffuglen lle y mae’r elfennau goddrychol a gwrthrychol wedi’u cydbwyso’n effeithiol. Mae ei waith yn llawn o gymeriadau a allai fyw yn fodlon ym myd y nofelau realaidd, ond ni chredai eu creawdwr ei bod yn bosibl creu ffuglen ar sail eu profiad o’r byd.

Yn ogystal â llenyddiaeth, bu’r cysyniad o Realaeth yn bwysig mewn Arluniaeth yn negawdau canol y 19g. Yn Ffrainc, er enghraifft, yng ngwaith arlunwyr fel Camille Corot, Jean-François Millet ac, yn anad neb, Gustave Courbet, gwelwyd tuedd i ddewis pynciau sy’n cynnwys cymeriadau o ddosbarthiadau cyffredin a’u lleoli mewn cyd-destunau cyfoes. Yn Lloegr hefyd ceir rhai o briodoleddau Realaeth yng ngwaith yr arlunwyr a elwid yn ''Pre-Raphaelites'', sef Dante Gabriel Rossetti, Holman Hunt a John Everett Millais. Mae eu gwaith yn portreadu’n fanwl cyd-destunau naturiol a chymdeithasol. Y darlun y cyfeirir ato’n fwyaf aml yn y cyd-destun hwn yw ''Gwaith'' Ford Madox Brown, a gyfansoddwyd dros ddeuddeng mlynedd, rhwng 1852 ac 1865.

Erbyn diwedd y 19g., gwelir sawl mudiad celfyddydol newydd yn ymddangos sy’n gwrthryfela yn erbyn prif athrawiaethau Realaeth. Ym myd y ddrama ceir Mynegiadaeth sy’n ymwrthod â’r cysyniad mai adlewyrchu amodau’r byd cymdeithasol yw swyddogaeth celfyddyd. O ran arluniaeth a cherddoriaeth, ceir Argraffiadaeth a Symbolaeth ac mewn llenyddiaeth farddoniaeth symbolaidd awduron fel Stéphan Mallarmé a Paul Valéry, ynghyd â nofelau mwyaf y mudiad modernaidd, gan gynnwys gweithiau James Joyce a Marcel Proust sy’n gwyrdroi’r cysyniad bod unrhyw gytgord yn bosibl rhwng y gwirionedd a geir drwy gyfrwng celfyddyd a strwythurau bywyd cymdeithasol.

Nid yw dweud hynny’n awgrymu bod ffydd yr artist yng ngallu celfyddyd i’w ganiatáu i fynd i’r afael â realiti’n llai ar ddiwedd y 19g. nag yr oedd ar y dechrau, er bod seiliau athronyddol a chymdeithasol Realaeth wedi darfod yn llwyr. Y mae cred yr artist bod celfyddyd yn gyfrwng i gyrraedd yr unig wirionedd sydd ar gael ar y ddaear mor gryf ag y bu mewn unrhyw gyfnod ers diwedd y 18g.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Furst, L. R. (1992), ''Realism'' (London: Longman).

Levin, H. (1963), ''The Gates of Horn: A Study of Five French Realists'' (Oxford: Oxford University Press).

Morris, P. (2003), ''Realism'' (London: Routledge).

Williams, I. (1975), ''The Realist Novel in England. A Study in Development'' (London: Macmillan).
[[CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Realaeth

2016-12-24T17:24:52Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Term yw Realaeth a ddefnyddir er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywyd fel y mae’n ymddangos i bobl yn eu bywyd beunyddiol. Ymddengys hynny yn weddol glir a syml, ond aiff y cysyniad yn fwy niwlog a chymhleth pan fydd pobl yn dechrau anghytuno ynglŷn â natur y real a bortreadir. Ai bywyd fel y mae’n ymddangos i ddynion o ddydd i ddydd yw’r real? Onid yw gwir ‘realiti’ bywyd dynol yn gorwedd islaw wyneb ein profiad ystrydebol, ac islaw ymddangosiadau twyllodrus y confensiynau cymdeithasol? Pan ofynnir y cwestiynau hyn y mae’r cysyniad o realaeth yn dechrau ymddatod.

Mae ymwneud â realiti bywyd yn rhan hanfodol o’r cysyniad o gelfyddyd. Ni ellid honni fod gweithiau celfyddydol y byd hynafol, fel ''Odyssey'' Homer, yn adlewyrchu realiti bywyd, heb sôn am weithiau mawrion yr oesoedd canol, fel ''La Divina Comedia'' Dante. Yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, cawn enghreifftiau digonol o ffresni profiad yng ngherddi Dafydd ap Gwilym ac o hylltra drygioni yng ngweledigaethau’r Bardd Cwsc. Sut bynnag, y gwahaniaeth rhwng celfyddyd y byd hynafol a’r oesoedd canol ar y naill law a chelfyddyd y byd modern ar y llall yw’r argyhoeddiad a gynyddai o ganol y 18g. bod gwirionedd i’w ddarganfod yn y profiad dynol ac mai celfyddyd yw’r cyfrwng i’w gyrraedd. Realaeth yw un o’r geiriau sy’n disgrifio’r modd o gyrraedd yr amcan hwnnw, rhywbeth sy’n perthyn i’r byd modern yn unig.

Deillia Realaeth, fel cysyniad yn ei ffurf bresennol, o ail ddegawd y 19g., pan y’i mabwysiadwyd i ddisgrifio llenyddiaeth a gyflwynai ddarlun gwir o fywyd cyfoes, gan osgoi goddrychedd eithafol Rhamantiaeth a’r Ddelfrydiaeth a gysylltwyd â chonfensiynau bywyd bwrgeisaidd. Yn y degawdau canlynol, yn Ffrainc ac wedyn yn Lloegr, ymddangosodd nifer o awduron a symbylwyd gan yr un awydd i ymestyn at y gwirionedd drwy gyfrwng portread ffyddlon, diffuant o’r byd o’u cwmpas. Y cyntaf o’r rhain oedd y Ffrancwr, Stendhal, ac fe’i dilynwyd gan Honoré de Balzac a Gustave Flaubert ac yn Lloegr gan Charles Dickens, William Makepeace Thackeray a George Elliot. Eto i gyd, ystyrir gan lawer mai’r nofelydd Rwsieg, Leo Tolstoi, awdur ''Rhyfel a Heddwch'' oedd yr awdur realaidd mwyaf.

Er ei fod i raddau’n adwaith yn erbyn goddrychedd Rhamantiaeth, y mae’n bwysig cydnabod bod llawer o brif elfennau Rhamantiaeth yn parhau yng ngwaith Realwyr y 19g. Y gwir yw bod y ddau fudiad celfyddydol hyn yn agweddau gwahanol ar yr un chwyldro cymdeithasol a symbylodd ddatblygiad diwylliant bwrgeisaidd yng nghanol y ganrif honno. Cydnabu’r beirniad Eric Auerbach ddwy brif elfen wreiddiol yn nofelau Stendhal: triniaeth ddifrifol o brofiad pobl gyffredin, yn cynnwys eu profiad goddrychol; a dadansoddiad o hanes cyfredol cymdeithas trwy gyfrwng y profiad hwnnw. Y tu ôl i’r ymdrech i ddatblygu a chydbwyso’r ddwy elfen hon sy’n gyffredin yng ngwaith yr awduron ‘Realaidd’ i gyd gwelir prif symbyliad awduron Rhamantaidd yr oes o’r blaen, sef yr ysfa i ddefnyddio celfyddyd i ymestyn at ddealltwriaeth o unoliaeth bywyd.

Mae absenoldeb yr ymdrech i gyrraedd at gydbwysedd ym mhrofiad yr unigolyn o’r byd allanol yn un o’r prif wahaniaethau rhwng nofelau realaidd y cyfnod rhwng 1830 a 1875 a gwaith y Naturiolwyr a ymddangosai yn negawdau ola’r ganrif. Ni ellid gwadu mai portreadu realiti bywyd yn fanwl a ffyddlon oedd amcan y Naturiolwyr, ond ysgrifenasant heb ddisgwyl darganfod na chytgord nac ystyr yn sylwedd y profiad dynol. Dewiswyd ganddynt, felly, bynciau a sefyllfaoedd a oedd yn eu galluogi i ddatgelu breuder bywyd a diymadferthedd yr unigolyn. Esbonia hynny pam fod yr awduron Naturiolaidd yn llwyddo llawer mwy â’r ddrama na’r Realwyr. Ochr-yn-ochr â nofelau Emile Zola, Guy de Maupassant a George Gissing, cofiwn hefyd ddramâu fel ''Y Gwaelodion'' Maxim Gorky, ''Y Gwehyddion'' Gerhart Hauptmann a ''Deffro’r Gwanwyn'' Frank Wedekind.

Yng nghyd-destun Cymru, Daniel Owen yw’r nofelydd sy’n cael ei gymharu ag awduron y mudiad realaidd, ond y mae’n ddiddorol nodi na lwyddai i greu ffuglen lle y mae’r elfennau goddrychol a gwrthrychol wedi’u cydbwyso’n effeithiol. Mae ei waith yn llawn o gymeriadau a allai fyw yn fodlon ym myd y nofelau realaidd, ond ni chredai eu creawdwr ei bod yn bosibl creu ffuglen ar sail eu profiad o’r byd.

Yn ogystal â llenyddiaeth, bu’r cysyniad o Realaeth yn bwysig mewn Arluniaeth yn negawdau canol y 19g. Yn Ffrainc, er enghraifft, yng ngwaith arlunwyr fel Camille Corot, Jean-François Millet ac, yn anad neb, Gustave Courbet, gwelwyd tuedd i ddewis pynciau sy’n cynnwys cymeriadau o ddosbarthiadau cyffredin a’u lleoli mewn cyd-destunau cyfoes. Yn Lloegr hefyd ceir rhai o briodoleddau Realaeth yng ngwaith yr arlunwyr a elwid yn ''Pre-Raphaelites'', sef Dante Gabriel Rossetti, Holman Hunt a John Everett Millais. Mae eu gwaith yn portreadu’n fanwl cyd-destunau naturiol a chymdeithasol. Y darlun y cyfeirir ato’n fwyaf aml yn y cyd-destun hwn yw ''Gwaith'' Ford Madox Brown, a gyfansoddwyd dros ddeuddeng mlynedd, rhwng 1852 ac 1865.

Erbyn diwedd y 19g., gwelir sawl mudiad celfyddydol newydd yn ymddangos sy’n gwrthryfela yn erbyn prif athrawiaethau realaeth. Ym myd y ddrama ceir Mynegiadaeth sy’n ymwrthod â’r cysyniad mai adlewyrchu amodau’r byd cymdeithasol yw swyddogaeth celfyddyd. O ran arluniaeth a cherddoriaeth, ceir Argraffiadaeth a Symbolaeth ac mewn llenyddiaeth farddoniaeth symbolaidd awduron fel Stéphan Mallarmé a Paul Valéry, ynghyd â nofelau mwyaf y mudiad modernaidd, gan gynnwys gweithiau James Joyce a Marcel Proust sy’n gwyrdroi’r cysyniad bod unrhyw gytgord yn bosibl rhwng y gwirionedd a geir drwy gyfrwng celfyddyd a strwythurau bywyd cymdeithasol.

Nid yw dweud hynny’n awgrymu bod ffydd yr artist yng ngallu celfyddyd i’w ganiatáu i fynd i’r afael â realiti’n llai ar ddiwedd y 19g. nag yr oedd ar y dechrau, er bod seiliau athronyddol a chymdeithasol Realaeth wedi darfod yn llwyr. Y mae cred yr artist bod celfyddyd yn gyfrwng i gyrraedd yr unig wirionedd sydd ar gael i ni ar y ddaear mor gryf ag y bu mewn unrhyw gyfnod ers diwedd y 18g.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Furst, L. R. (1992), ''Realism'' (London: Longman).

Levin, H. (1963), ''The Gates of Horn: A Study of Five French Realists'' (Oxford: Oxford University Press).

Morris, P. (2003), ''Realism'' (London: Routledge).

Williams, I. (1975), ''The Realist Novel in England. A Study in Development'' (London: Macmillan).
[[CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Realaeth

2016-12-24T17:22:35Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Term yw Realaeth a ddefnyddir er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywyd fel y mae’n ymddangos i bobl yn eu bywyd beunyddiol. Ymddengys hynny yn weddol glir a syml, ond aiff y cysyniad yn fwy niwlog a chymhleth pan fydd pobl yn dechrau anghytuno ynglŷn â natur y real a bortreadir. Ai bywyd fel y mae’n ymddangos i ddynion o ddydd i ddydd yw’r real? Onid yw gwir ‘realiti’ bywyd dynol yn gorwedd islaw wyneb ein profiad ystrydebol, ac islaw ymddangosiadau twyllodrus y confensiynau cymdeithasol? Pan ofynnir y cwestiynau hyn y mae’r cysyniad o realaeth yn dechrau ymddatod.

Mae ymwneud â realiti bywyd yn rhan hanfodol o’r cysyniad o gelfyddyd. Ni ellid gwadu nad oedd gweithiau celfyddydol y byd hynafol, fel ''Odyssey'' Homer, yn adlewyrchu realiti bywyd, heb sôn am weithiau mawrion yr oesoedd canol, fel ''La Divina Comedia'' Dante. Yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, cawn enghreifftiau digonol o ffresni profiad yng ngherddi Dafydd ap Gwilym ac o hylltra drygioni yng ngweledigaethau’r Bardd Cwsc. Sut bynnag, y gwahaniaeth rhwng celfyddyd y byd hynafol a’r oesoedd canol ar y naill law a chelfyddyd y byd modern ar y llall yw’r argyhoeddiad a gynyddai o ganol y 18g. bod gwirionedd i’w ddarganfod yn y profiad dynol ac mai celfyddyd yw’r cyfrwng i’w gyrraedd. Realaeth yw un o’r geiriau sy’n disgrifio’r modd o gyrraedd yr amcan hwnnw, rhywbeth sy’n perthyn i’r byd modern yn unig.

Deillia Realaeth, fel cysyniad yn ei ffurf bresennol, o ail ddegawd y 19g., pan y’i mabwysiadwyd i ddisgrifio llenyddiaeth a gyflwynai ddarlun gwir o fywyd cyfoes, gan osgoi goddrychedd eithafol Rhamantiaeth a’r Ddelfrydiaeth a gysylltwyd â chonfensiynau bywyd bwrgeisaidd. Yn y degawdau canlynol, yn Ffrainc ac wedyn yn Lloegr, ymddangosodd nifer o awduron a symbylwyd gan yr un awydd i ymestyn at y gwirionedd drwy gyfrwng portread ffyddlon, diffuant o’r byd o’u cwmpas. Y cyntaf o’r rhain oedd y Ffrancwr, Stendhal, ac fe’i dilynwyd gan Honoré de Balzac a Gustave Flaubert ac yn Lloegr gan Charles Dickens, William Makepeace Thackeray a George Elliot. Eto i gyd, ystyrir gan lawer mai’r nofelydd Rwsieg, Leo Tolstoi, awdur ''Rhyfel a Heddwch'' oedd yr awdur realaidd mwyaf.

Er ei fod i raddau’n adwaith yn erbyn goddrychedd Rhamantiaeth, y mae’n bwysig cydnabod bod llawer o brif elfennau Rhamantiaeth yn parhau yng ngwaith Realwyr y 19g. Y gwir yw bod y ddau fudiad celfyddydol hyn yn agweddau gwahanol ar yr un chwyldro cymdeithasol a symbylodd ddatblygiad diwylliant bwrgeisaidd yng nghanol y ganrif honno. Cydnabu’r beirniad Eric Auerbach ddwy brif elfen wreiddiol yn nofelau Stendhal: triniaeth ddifrifol o brofiad pobl gyffredin, yn cynnwys eu profiad goddrychol; a dadansoddiad o hanes cyfredol cymdeithas trwy gyfrwng y profiad hwnnw. Y tu ôl i’r ymdrech i ddatblygu a chydbwyso’r ddwy elfen hon sy’n gyffredin yng ngwaith yr awduron ‘Realaidd’ i gyd gwelir prif symbyliad awduron Rhamantaidd yr oes o’r blaen, sef yr ysfa i ddefnyddio celfyddyd i ymestyn at ddealltwriaeth o unoliaeth bywyd.

Mae absenoldeb yr ymdrech i gyrraedd at gydbwysedd ym mhrofiad yr unigolyn o’r byd allanol yn un o’r prif wahaniaethau rhwng nofelau realaidd y cyfnod rhwng 1830 a 1875 a gwaith y Naturiolwyr a ymddangosai yn negawdau ola’r ganrif. Ni ellid gwadu mai portreadu realiti bywyd yn fanwl a ffyddlon oedd amcan y Naturiolwyr, ond ysgrifenasant heb ddisgwyl darganfod na chytgord nac ystyr yn sylwedd y profiad dynol. Dewiswyd ganddynt, felly, bynciau a sefyllfaoedd a oedd yn eu galluogi i ddatgelu breuder bywyd a diymadferthedd yr unigolyn. Esbonia hynny pam fod yr awduron Naturiolaidd yn llwyddo llawer mwy â’r ddrama na’r Realwyr. Ochr-yn-ochr â nofelau Emile Zola, Guy de Maupassant a George Gissing, cofiwn hefyd ddramâu fel ''Y Gwaelodion'' Maxim Gorky, ''Y Gwehyddion'' Gerhart Hauptmann a ''Deffro’r Gwanwyn'' Frank Wedekind.

Yng nghyd-destun Cymru, Daniel Owen yw’r nofelydd sy’n cael ei gymharu ag awduron y mudiad realaidd, ond y mae’n ddiddorol nodi na lwyddai i greu ffuglen lle y mae’r elfennau goddrychol a gwrthrychol wedi’u cydbwyso’n effeithiol. Mae ei waith yn llawn o gymeriadau a allai fyw yn fodlon ym myd y nofelau realaidd, ond ni chredai eu creawdwr ei bod yn bosibl creu ffuglen ar sail eu profiad o’r byd.

Yn ogystal â llenyddiaeth, bu’r cysyniad o Realaeth yn bwysig mewn Arluniaeth yn negawdau canol y 19g. Yn Ffrainc, er enghraifft, yng ngwaith arlunwyr fel Camille Corot, Jean-François Millet ac, yn anad neb, Gustave Courbet, gwelwyd tuedd i ddewis pynciau sy’n cynnwys cymeriadau o ddosbarthiadau cyffredin a’u lleoli mewn cyd-destunau cyfoes. Yn Lloegr hefyd ceir rhai o briodoleddau Realaeth yng ngwaith yr arlunwyr a elwid yn ''Pre-Raphaelites'', sef Dante Gabriel Rossetti, Holman Hunt a John Everett Millais. Mae eu gwaith yn portreadu’n fanwl cyd-destunau naturiol a chymdeithasol. Y darlun y cyfeirir ato’n fwyaf aml yn y cyd-destun hwn yw ''Gwaith'' Ford Madox Brown, a gyfansoddwyd dros ddeuddeng mlynedd, rhwng 1852 ac 1865.

Erbyn diwedd y 19g., gwelir sawl mudiad celfyddydol newydd yn ymddangos sy’n gwrthryfela yn erbyn prif athrawiaethau realaeth. Ym myd y ddrama ceir Mynegiadaeth sy’n ymwrthod â’r cysyniad mai adlewyrchu amodau’r byd cymdeithasol yw swyddogaeth celfyddyd. O ran arluniaeth a cherddoriaeth, ceir Argraffiadaeth a Symbolaeth ac mewn llenyddiaeth farddoniaeth symbolaidd awduron fel Stéphan Mallarmé a Paul Valéry, ynghyd â nofelau mwyaf y mudiad modernaidd, gan gynnwys gweithiau James Joyce a Marcel Proust sy’n gwyrdroi’r cysyniad bod unrhyw gytgord yn bosibl rhwng y gwirionedd a geir drwy gyfrwng celfyddyd a strwythurau bywyd cymdeithasol.

Nid yw dweud hynny’n awgrymu bod ffydd yr artist yng ngallu celfyddyd i’w ganiatáu i fynd i’r afael â realiti’n llai ar ddiwedd y 19g. nag yr oedd ar y dechrau, er bod seiliau athronyddol a chymdeithasol Realaeth wedi darfod yn llwyr. Y mae cred yr artist bod celfyddyd yn gyfrwng i gyrraedd yr unig wirionedd sydd ar gael i ni ar y ddaear mor gryf ag y bu mewn unrhyw gyfnod ers diwedd y 18g.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Furst, L. R. (1992), ''Realism'' (London: Longman).

Levin, H. (1963), ''The Gates of Horn: A Study of Five French Realists'' (Oxford: Oxford University Press).

Morris, P. (2003), ''Realism'' (London: Routledge).

Williams, I. (1975), ''The Realist Novel in England. A Study in Development'' (London: Macmillan).
[[CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Realaeth

2016-12-24T17:21:49Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Term yw Realaeth a ddefnyddir er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywyd fel y mae’n ymddangos i bobl yn eu bywyd beunyddiol. Ymddengys hynny yn weddol glir a syml, ond aiff y cysyniad yn fwy niwlog a chymhleth pan fydd pobl yn dechrau anghytuno ynglŷn â natur y real a bortreadir. Ai bywyd fel y mae’n ymddangos i ddynion o ddydd i ddydd yw’r real? Onid yw gwir ‘realiti’ bywyd dynol yn gorwedd islaw wyneb ein profiad ystrydebol, islaw ymddangosiadau twyllodrus y confensiynau cymdeithasol? Pan ofynnir y cwestiynau hyn y mae’r cysyniad o realaeth yn dechrau ymddatod.

Mae ymwneud â realiti bywyd yn rhan hanfodol o’r cysyniad o gelfyddyd. Ni ellid gwadu nad oedd gweithiau celfyddydol y byd hynafol, fel ''Odyssey'' Homer, yn adlewyrchu realiti bywyd, heb sôn am weithiau mawrion yr oesoedd canol, fel ''La Divina Comedia'' Dante. Yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, cawn enghreifftiau digonol o ffresni profiad yng ngherddi Dafydd ap Gwilym ac o hylltra drygioni yng ngweledigaethau’r Bardd Cwsc. Sut bynnag, y gwahaniaeth rhwng celfyddyd y byd hynafol a’r oesoedd canol ar y naill law a chelfyddyd y byd modern ar y llall yw’r argyhoeddiad a gynyddai o ganol y 18g. bod gwirionedd i’w ddarganfod yn y profiad dynol ac mai celfyddyd yw’r cyfrwng i’w gyrraedd. Realaeth yw un o’r geiriau sy’n disgrifio’r modd o gyrraedd yr amcan hwnnw, rhywbeth sy’n perthyn i’r byd modern yn unig.

Deillia Realaeth, fel cysyniad yn ei ffurf bresennol, o ail ddegawd y 19g., pan y’i mabwysiadwyd i ddisgrifio llenyddiaeth a gyflwynai ddarlun gwir o fywyd cyfoes, gan osgoi goddrychedd eithafol Rhamantiaeth a’r Ddelfrydiaeth a gysylltwyd â chonfensiynau bywyd bwrgeisaidd. Yn y degawdau canlynol, yn Ffrainc ac wedyn yn Lloegr, ymddangosodd nifer o awduron a symbylwyd gan yr un awydd i ymestyn at y gwirionedd drwy gyfrwng portread ffyddlon, diffuant o’r byd o’u cwmpas. Y cyntaf o’r rhain oedd y Ffrancwr, Stendhal, ac fe’i dilynwyd gan Honoré de Balzac a Gustave Flaubert ac yn Lloegr gan Charles Dickens, William Makepeace Thackeray a George Elliot. Eto i gyd, ystyrir gan lawer mai’r nofelydd Rwsieg, Leo Tolstoi, awdur ''Rhyfel a Heddwch'' oedd yr awdur realaidd mwyaf.

Er ei fod i raddau’n adwaith yn erbyn goddrychedd Rhamantiaeth, y mae’n bwysig cydnabod bod llawer o brif elfennau Rhamantiaeth yn parhau yng ngwaith Realwyr y 19g. Y gwir yw bod y ddau fudiad celfyddydol hyn yn agweddau gwahanol ar yr un chwyldro cymdeithasol a symbylodd ddatblygiad diwylliant bwrgeisaidd yng nghanol y ganrif honno. Cydnabu’r beirniad Eric Auerbach ddwy brif elfen wreiddiol yn nofelau Stendhal: triniaeth ddifrifol o brofiad pobl gyffredin, yn cynnwys eu profiad goddrychol; a dadansoddiad o hanes cyfredol cymdeithas trwy gyfrwng y profiad hwnnw. Y tu ôl i’r ymdrech i ddatblygu a chydbwyso’r ddwy elfen hon sy’n gyffredin yng ngwaith yr awduron ‘Realaidd’ i gyd gwelir prif symbyliad awduron Rhamantaidd yr oes o’r blaen, sef yr ysfa i ddefnyddio celfyddyd i ymestyn at ddealltwriaeth o unoliaeth bywyd.

Mae absenoldeb yr ymdrech i gyrraedd at gydbwysedd ym mhrofiad yr unigolyn o’r byd allanol yn un o’r prif wahaniaethau rhwng nofelau realaidd y cyfnod rhwng 1830 a 1875 a gwaith y Naturiolwyr a ymddangosai yn negawdau ola’r ganrif. Ni ellid gwadu mai portreadu realiti bywyd yn fanwl a ffyddlon oedd amcan y Naturiolwyr, ond ysgrifenasant heb ddisgwyl darganfod na chytgord nac ystyr yn sylwedd y profiad dynol. Dewiswyd ganddynt, felly, bynciau a sefyllfaoedd a oedd yn eu galluogi i ddatgelu breuder bywyd a diymadferthedd yr unigolyn. Esbonia hynny pam fod yr awduron Naturiolaidd yn llwyddo llawer mwy â’r ddrama na’r Realwyr. Ochr-yn-ochr â nofelau Emile Zola, Guy de Maupassant a George Gissing, cofiwn hefyd ddramâu fel ''Y Gwaelodion'' Maxim Gorky, ''Y Gwehyddion'' Gerhart Hauptmann a ''Deffro’r Gwanwyn'' Frank Wedekind.

Yng nghyd-destun Cymru, Daniel Owen yw’r nofelydd sy’n cael ei gymharu ag awduron y mudiad realaidd, ond y mae’n ddiddorol nodi na lwyddai i greu ffuglen lle y mae’r elfennau goddrychol a gwrthrychol wedi’u cydbwyso’n effeithiol. Mae ei waith yn llawn o gymeriadau a allai fyw yn fodlon ym myd y nofelau realaidd, ond ni chredai eu creawdwr ei bod yn bosibl creu ffuglen ar sail eu profiad o’r byd.

Yn ogystal â llenyddiaeth, bu’r cysyniad o Realaeth yn bwysig mewn Arluniaeth yn negawdau canol y 19g. Yn Ffrainc, er enghraifft, yng ngwaith arlunwyr fel Camille Corot, Jean-François Millet ac, yn anad neb, Gustave Courbet, gwelwyd tuedd i ddewis pynciau sy’n cynnwys cymeriadau o ddosbarthiadau cyffredin a’u lleoli mewn cyd-destunau cyfoes. Yn Lloegr hefyd ceir rhai o briodoleddau Realaeth yng ngwaith yr arlunwyr a elwid yn ''Pre-Raphaelites'', sef Dante Gabriel Rossetti, Holman Hunt a John Everett Millais. Mae eu gwaith yn portreadu’n fanwl cyd-destunau naturiol a chymdeithasol. Y darlun y cyfeirir ato’n fwyaf aml yn y cyd-destun hwn yw ''Gwaith'' Ford Madox Brown, a gyfansoddwyd dros ddeuddeng mlynedd, rhwng 1852 ac 1865.

Erbyn diwedd y 19g., gwelir sawl mudiad celfyddydol newydd yn ymddangos sy’n gwrthryfela yn erbyn prif athrawiaethau realaeth. Ym myd y ddrama ceir Mynegiadaeth sy’n ymwrthod â’r cysyniad mai adlewyrchu amodau’r byd cymdeithasol yw swyddogaeth celfyddyd. O ran arluniaeth a cherddoriaeth, ceir Argraffiadaeth a Symbolaeth ac mewn llenyddiaeth farddoniaeth symbolaidd awduron fel Stéphan Mallarmé a Paul Valéry, ynghyd â nofelau mwyaf y mudiad modernaidd, gan gynnwys gweithiau James Joyce a Marcel Proust sy’n gwyrdroi’r cysyniad bod unrhyw gytgord yn bosibl rhwng y gwirionedd a geir drwy gyfrwng celfyddyd a strwythurau bywyd cymdeithasol.

Nid yw dweud hynny’n awgrymu bod ffydd yr artist yng ngallu celfyddyd i’w ganiatáu i fynd i’r afael â realiti’n llai ar ddiwedd y 19g. nag yr oedd ar y dechrau, er bod seiliau athronyddol a chymdeithasol Realaeth wedi darfod yn llwyr. Y mae cred yr artist bod celfyddyd yn gyfrwng i gyrraedd yr unig wirionedd sydd ar gael i ni ar y ddaear mor gryf ag y bu mewn unrhyw gyfnod ers diwedd y 18g.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Furst, L. R. (1992), ''Realism'' (London: Longman).

Levin, H. (1963), ''The Gates of Horn: A Study of Five French Realists'' (Oxford: Oxford University Press).

Morris, P. (2003), ''Realism'' (London: Routledge).

Williams, I. (1975), ''The Realist Novel in England. A Study in Development'' (London: Macmillan).
[[CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Realaeth

2016-12-24T17:19:54Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Term yw Realaeth a ddefnyddir er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywyd fel y mae’n ymddangos i bobl yn eu bywyd beunyddiol. Ymddengys hynny yn weddol glir a syml, ond â'r cysyniad yn fwy niwlog a chymhleth pan fydd pobl yn dechrau anghytuno ynglŷn â natur y real. Ai bywyd fel y mae’n ymddangos i ddynion o ddydd i ddydd yw’r real? Onid yw gwir ‘realiti’ bywyd dynol yn gorwedd islaw wyneb ein profiad ystrydebol, islaw ymddangosiadau twyllodrus y confensiynau cymdeithasol? Pan ofynnir y cwestiynau hyn y mae’r cysyniad o realaeth yn dechrau ymddatod.

Mae ymwneud â realiti bywyd yn rhan hanfodol o’r cysyniad o gelfyddyd. Ni ellid gwadu nad oedd gweithiau celfyddydol y byd hynafol, fel ''Odyssey'' Homer, yn adlewyrchu realiti bywyd, heb sôn am weithiau mawrion yr oesoedd canol, fel ''La Divina Comedia'' Dante. Yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, cawn enghreifftiau digonol o ffresni profiad yng ngherddi Dafydd ap Gwilym ac o hylltra drygioni yng ngweledigaethau’r Bardd Cwsc. Sut bynnag, y gwahaniaeth rhwng celfyddyd y byd hynafol a’r oesoedd canol ar y naill law a chelfyddyd y byd modern ar y llall yw’r argyhoeddiad a gynyddai o ganol y 18g. bod gwirionedd i’w ddarganfod yn y profiad dynol ac mai celfyddyd yw’r cyfrwng i’w gyrraedd. Realaeth yw un o’r geiriau sy’n disgrifio’r modd o gyrraedd yr amcan hwnnw, rhywbeth sy’n perthyn i’r byd modern yn unig.

Deillia Realaeth, fel cysyniad yn ei ffurf bresennol, o ail ddegawd y 19g., pan y’i mabwysiadwyd i ddisgrifio llenyddiaeth a gyflwynai ddarlun gwir o fywyd cyfoes, gan osgoi goddrychedd eithafol Rhamantiaeth a’r Ddelfrydiaeth a gysylltwyd â chonfensiynau bywyd bwrgeisaidd. Yn y degawdau canlynol, yn Ffrainc ac wedyn yn Lloegr, ymddangosodd nifer o awduron a symbylwyd gan yr un awydd i ymestyn at y gwirionedd drwy gyfrwng portread ffyddlon, diffuant o’r byd o’u cwmpas. Y cyntaf o’r rhain oedd y Ffrancwr, Stendhal, ac fe’i dilynwyd gan Honoré de Balzac a Gustave Flaubert ac yn Lloegr gan Charles Dickens, William Makepeace Thackeray a George Elliot. Eto i gyd, ystyrir gan lawer mai’r nofelydd Rwsieg, Leo Tolstoi, awdur ''Rhyfel a Heddwch'' oedd yr awdur realaidd mwyaf.

Er ei fod i raddau’n adwaith yn erbyn goddrychedd Rhamantiaeth, y mae’n bwysig cydnabod bod llawer o brif elfennau Rhamantiaeth yn parhau yng ngwaith Realwyr y 19g. Y gwir yw bod y ddau fudiad celfyddydol hyn yn agweddau gwahanol ar yr un chwyldro cymdeithasol a symbylodd ddatblygiad diwylliant bwrgeisaidd yng nghanol y ganrif honno. Cydnabu’r beirniad Eric Auerbach ddwy brif elfen wreiddiol yn nofelau Stendhal: triniaeth ddifrifol o brofiad pobl gyffredin, yn cynnwys eu profiad goddrychol; a dadansoddiad o hanes cyfredol cymdeithas trwy gyfrwng y profiad hwnnw. Y tu ôl i’r ymdrech i ddatblygu a chydbwyso’r ddwy elfen hon sy’n gyffredin yng ngwaith yr awduron ‘Realaidd’ i gyd gwelir prif symbyliad awduron Rhamantaidd yr oes o’r blaen, sef yr ysfa i ddefnyddio celfyddyd i ymestyn at ddealltwriaeth o unoliaeth bywyd.

Mae absenoldeb yr ymdrech i gyrraedd at gydbwysedd ym mhrofiad yr unigolyn o’r byd allanol yn un o’r prif wahaniaethau rhwng nofelau realaidd y cyfnod rhwng 1830 a 1875 a gwaith y Naturiolwyr a ymddangosai yn negawdau ola’r ganrif. Ni ellid gwadu mai portreadu realiti bywyd yn fanwl a ffyddlon oedd amcan y Naturiolwyr, ond ysgrifenasant heb ddisgwyl darganfod na chytgord nac ystyr yn sylwedd y profiad dynol. Dewiswyd ganddynt, felly, bynciau a sefyllfaoedd a oedd yn eu galluogi i ddatgelu breuder bywyd a diymadferthedd yr unigolyn. Esbonia hynny pam fod yr awduron Naturiolaidd yn llwyddo llawer mwy â’r ddrama na’r Realwyr. Ochr-yn-ochr â nofelau Emile Zola, Guy de Maupassant a George Gissing, cofiwn hefyd ddramâu fel ''Y Gwaelodion'' Maxim Gorky, ''Y Gwehyddion'' Gerhart Hauptmann a ''Deffro’r Gwanwyn'' Frank Wedekind.

Yng nghyd-destun Cymru, Daniel Owen yw’r nofelydd sy’n cael ei gymharu ag awduron y mudiad realaidd, ond y mae’n ddiddorol nodi na lwyddai i greu ffuglen lle y mae’r elfennau goddrychol a gwrthrychol wedi’u cydbwyso’n effeithiol. Mae ei waith yn llawn o gymeriadau a allai fyw yn fodlon ym myd y nofelau realaidd, ond ni chredai eu creawdwr ei bod yn bosibl creu ffuglen ar sail eu profiad o’r byd.

Yn ogystal â llenyddiaeth, bu’r cysyniad o Realaeth yn bwysig mewn Arluniaeth yn negawdau canol y 19g. Yn Ffrainc, er enghraifft, yng ngwaith arlunwyr fel Camille Corot, Jean-François Millet ac, yn anad neb, Gustave Courbet, gwelwyd tuedd i ddewis pynciau sy’n cynnwys cymeriadau o ddosbarthiadau cyffredin a’u lleoli mewn cyd-destunau cyfoes. Yn Lloegr hefyd ceir rhai o briodoleddau Realaeth yng ngwaith yr arlunwyr a elwid yn ''Pre-Raphaelites'', sef Dante Gabriel Rossetti, Holman Hunt a John Everett Millais. Mae eu gwaith yn portreadu’n fanwl cyd-destunau naturiol a chymdeithasol. Y darlun y cyfeirir ato’n fwyaf aml yn y cyd-destun hwn yw ''Gwaith'' Ford Madox Brown, a gyfansoddwyd dros ddeuddeng mlynedd, rhwng 1852 ac 1865.

Erbyn diwedd y 19g., gwelir sawl mudiad celfyddydol newydd yn ymddangos sy’n gwrthryfela yn erbyn prif athrawiaethau realaeth. Ym myd y ddrama ceir Mynegiadaeth sy’n ymwrthod â’r cysyniad mai adlewyrchu amodau’r byd cymdeithasol yw swyddogaeth celfyddyd. O ran arluniaeth a cherddoriaeth, ceir Argraffiadaeth a Symbolaeth ac mewn llenyddiaeth farddoniaeth symbolaidd awduron fel Stéphan Mallarmé a Paul Valéry, ynghyd â nofelau mwyaf y mudiad modernaidd, gan gynnwys gweithiau James Joyce a Marcel Proust sy’n gwyrdroi’r cysyniad bod unrhyw gytgord yn bosibl rhwng y gwirionedd a geir drwy gyfrwng celfyddyd a strwythurau bywyd cymdeithasol.

Nid yw dweud hynny’n awgrymu bod ffydd yr artist yng ngallu celfyddyd i’w ganiatáu i fynd i’r afael â realiti’n llai ar ddiwedd y 19g. nag yr oedd ar y dechrau, er bod seiliau athronyddol a chymdeithasol Realaeth wedi darfod yn llwyr. Y mae cred yr artist bod celfyddyd yn gyfrwng i gyrraedd yr unig wirionedd sydd ar gael i ni ar y ddaear mor gryf ag y bu mewn unrhyw gyfnod ers diwedd y 18g.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Furst, L. R. (1992), ''Realism'' (London: Longman).

Levin, H. (1963), ''The Gates of Horn: A Study of Five French Realists'' (Oxford: Oxford University Press).

Morris, P. (2003), ''Realism'' (London: Routledge).

Williams, I. (1975), ''The Realist Novel in England. A Study in Development'' (London: Macmillan).
[[CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Aporia

2016-12-24T13:49:19Z

SeimonBrooks: /* Llyfryddiaeth */

__NOAUTOLINKS__
Cyflwr o benbleth neu syfrdandod a olygir gan y term hwn yn yr hen Roeg. Dyma’r cyflwr a fyddai Socrates yn ceisio ei ennyn yn y sawl yr oedd yn ei groesholi, gan ddatgelu i’r gwrandawyr y diffyg yn eu gwybodaeth o’r byd a’r camsyniadau oedd yn sail i’w rhagdybiaethau. Ac eto, cynnig cymorth oedd ei fwriad yn y pen draw, trwy annog myfyrio ac ymgais o’r newydd i bwyso a mesur a cheisio darganfod gwirionedd dyfnach.

Mewn llenyddiaeth defnyddir ‘aporia’ fel techneg neu ffigur ymadrodd gan awdur. Mae’r bwriad yn un tebyg, sef cyflwyno gwrthddywediad neu fynegiant o ansicrwydd. Yn aml gwneir hyn er mwyn ennyn cydymdeimlad gan y gynulleidfa, wrth i’r cymeriad ymgodymu gyda’i ddryswch.

Yn nhriniaeth Jaques Derrida o aporia ceir honiad ynghylch dryswch sydd wrth galon nifer o weithredoedd beunyddiol. Coleddir agwedd ‘ddadadeiladol’ gan Derrida sydd yn ceisio dadlennu gwedd ar destun neu wrthrych nas adnabyddid yn gynt, ac mae’r cysyniad o aporia yn ganolog i’w ymdrech i ddatgelu natur baradocsaidd cysyniadau adnabyddus, megis ‘y rhodd’ a ‘lletygarwch’ ymhlith eraill. Sut mae’n bosib cynnig a derbyn rhodd go-iawn, er enghraifft, heb danseilio’r diffyg anhunanoldeb a diolchgarwch sydd i fod yn ganolog i’r weithred? Er mwyn gwarchod yn erbyn hyn, byddai’n gofyn ''rhoi'' a ''derbyn'' anhysbys, sydd ynddo’i hunan yn ei wneud yn ddiwerth. Eto, er amhosibilrwydd y cysyniad o rodd pur, ni ddylid ildio yn ôl Derrida i’r agwedd na ddylid ymgeisio at y ddelfryd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Derrida, J. (2000), 'Hostipitality', ''Angelaki: Journal of the Theoretical Humanities'', 5/3, 3-18.

Gealy, W. (2009), ‘Socrates’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), ''Hanes Athroniaeth y Gorllewin'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.18-37.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Aporia

2016-12-24T13:48:51Z

SeimonBrooks: /* Llyfryddiaeth */

__NOAUTOLINKS__
Cyflwr o benbleth neu syfrdandod a olygir gan y term hwn yn yr hen Roeg. Dyma’r cyflwr a fyddai Socrates yn ceisio ei ennyn yn y sawl yr oedd yn ei groesholi, gan ddatgelu i’r gwrandawyr y diffyg yn eu gwybodaeth o’r byd a’r camsyniadau oedd yn sail i’w rhagdybiaethau. Ac eto, cynnig cymorth oedd ei fwriad yn y pen draw, trwy annog myfyrio ac ymgais o’r newydd i bwyso a mesur a cheisio darganfod gwirionedd dyfnach.

Mewn llenyddiaeth defnyddir ‘aporia’ fel techneg neu ffigur ymadrodd gan awdur. Mae’r bwriad yn un tebyg, sef cyflwyno gwrthddywediad neu fynegiant o ansicrwydd. Yn aml gwneir hyn er mwyn ennyn cydymdeimlad gan y gynulleidfa, wrth i’r cymeriad ymgodymu gyda’i ddryswch.

Yn nhriniaeth Jaques Derrida o aporia ceir honiad ynghylch dryswch sydd wrth galon nifer o weithredoedd beunyddiol. Coleddir agwedd ‘ddadadeiladol’ gan Derrida sydd yn ceisio dadlennu gwedd ar destun neu wrthrych nas adnabyddid yn gynt, ac mae’r cysyniad o aporia yn ganolog i’w ymdrech i ddatgelu natur baradocsaidd cysyniadau adnabyddus, megis ‘y rhodd’ a ‘lletygarwch’ ymhlith eraill. Sut mae’n bosib cynnig a derbyn rhodd go-iawn, er enghraifft, heb danseilio’r diffyg anhunanoldeb a diolchgarwch sydd i fod yn ganolog i’r weithred? Er mwyn gwarchod yn erbyn hyn, byddai’n gofyn ''rhoi'' a ''derbyn'' anhysbys, sydd ynddo’i hunan yn ei wneud yn ddiwerth. Eto, er amhosibilrwydd y cysyniad o rodd pur, ni ddylid ildio yn ôl Derrida i’r agwedd na ddylid ymgeisio at y ddelfryd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Derrida, J. (2000), 'Hostipitality', ''Angelaki: Journal of the Theoretical Humanities'', 5/3, 3-18.

Gealy, W. (2009), ‘Socrates’ yn Daniel, J. a Gealy, W. (goln), Hanes Athroniaeth y Gorllewin (Gwasg Prifysgol Cymru: Caerdydd), tt.18-37.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Realaeth

2016-12-24T13:38:06Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Y defnydd cyfredol a wneir o’r gair Realaeth yw er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywyd fel y mae’n ymddangos i bobl yn eu bywyd beunyddiol. Ymddengys hynny yn weddol glir a syml, ond aiff y cysyniad yn fwy niwlog a chymhleth pan fydd pobl yn dechrau anghytuno ynglŷn â natur y real. Ai bywyd fel y mae’n ymddangos i ddynion o ddydd i ddydd yw’r real? Onid yw gwir ‘realiti’ bywyd dynol yn gorwedd islaw wyneb ein profiad ystrydebol, islaw ymddangosiadau twyllodrus y confensiynau cymdeithasol? Pan ofynnir y cwestiynau hyn y mae’r cysyniad o realaeth yn dechrau ymddatod.

Y mae ymwneud â realiti bywyd yn rhan hanfodol o’r cysyniad o gelfyddyd. Ni ellid gwadu bod gweithiau celfyddydol y byd hynafol, fel ''Odyssey'' Homer, yn adlewyrchu realiti bywyd, heb sôn am weithiau mawrion yr oesoedd canol, fel ''La Divina Comedia'' Dante. Yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, cawn enghreifftiau digonol o ffresni profiad yng ngherddi Dafydd ap Gwilym ac o hylltra drygioni yng ngweledigaethau’r Bardd Cwsg. Sut bynnag, y gwahaniaeth rhwng celfyddyd y byd hynafol a’r oesoedd canol ar y naill law a chelfyddyd y byd modern ar y llall yw’r argyhoeddiad a gynyddai o ganol y 18g. bod gwirionedd i’w ddarganfod yn y profiad dynol ac mai celfyddyd yw’r cyfrwng i’w gyrraedd. Realaeth yw un o’r geiriau sy’n disgrifio’r modd o gyrraedd yr amcan hwnnw, rhywbeth sy’n perthyn i’r byd modern yn unig.

Deillia Realaeth, fel cysyniad yn ei ffurf bresennol, o ail ddegawd y 19g., pan y’i mabwysiadwyd i ddisgrifio llenyddiaeth a gyflwynai ddarlun gwir o fywyd cyfoes, gan osgoi goddrychedd eithafol Rhamantiaeth a’r Ddelfrydiaeth a gysylltwyd â chonfensiynau bywyd bwrgeisaidd. Yn y degawdau canlynol, yn Ffrainc ac wedyn yn Lloegr, ymddangosodd nifer o awduron a symbylwyd gan yr un awydd i ymestyn at y gwirionedd drwy gyfrwng portread ffyddlon, diffuant o’r byd o’u cwmpas. Y cyntaf o’r rhain oedd y Ffrancwr, Stendhal, ac fe’i dilynwyd gan Honoré de Balzac a Gustave Flaubert ac yn Lloegr gan Charles Dickens, William Makepeace Thackeray a George Elliot. Eto i gyd, ystyrir gan lawer mai’r nofelydd Rwsieg, Leo Tolstoi, awdur ''Rhyfel a Heddwch'' oedd yr awdur realaidd mwyaf.

Er ei fod i raddau’n adwaith yn erbyn goddrychedd Rhamantiaeth, y mae’n bwysig cydnabod bod llawer o brif elfennau Rhamantiaeth yn parhau yng ngwaith Realwyr y 19g. Y gwir yw bod y ddau fudiad celfyddydol hyn yn agweddau gwahanol ar yr un chwyldro cymdeithasol a symbylodd ddatblygiad diwylliant bwrgeisaidd yng nghanol y ganrif honno. Cydnabu’r beirniad Eric Auerbach ddwy brif elfen wreiddiol yn nofelau Stendhal: triniaeth ddifrifol o’r profiad o bobl gyffredin, yn cynnwys eu profiad goddrychol; a’r dadansoddiad o hanes cyfredol cymdeithas trwy gyfrwng y profiad hwnnw. Y tu ôl i’r ymdrech i ddatblygu a chydbwyso’r ddwy elfen hon sy’n gyffredin yng ngwaith yr awduron ‘Realaidd’ i gyd gwelir prif symbyliad awduron Rhamantaidd yr oes o’r blaen, sef yr ysfa i ddefnyddio celfyddyd i ymestyn at ddealltwriaeth o unoliaeth bywyd.

Mae absenoldeb yr ymdrech i gyrraedd at gydbwysedd ym mhrofiad yr unigolyn o’r byd allanol yn un o’r prif wahaniaethau rhwng nofelau realaidd y cyfnod rhwng 1830 a 1875 a gwaith y Naturiolwyr a ymddangosai yn negawdau ola’r ganrif. Ni ellid gwadu mai portreadu realiti bywyd yn fanwl a ffyddlon oedd amcan y Naturiolwyr, ond ysgrifenasant heb ddisgwyl darganfod na chytgord nac ystyr yn sylwedd y profiad dynol. Dewiswyd ganddynt, felly, bynciau a sefyllfaoedd a oedd yn eu galluogi i ddatgelu breuder bywyd a diymadferthedd yr unigolyn. Esbonia hynny pam fod yr awduron Naturiolaidd yn llwyddo llawer mwy â’r ddrama na’r Realwyr. Ochr-yn-ochr â nofelau Emile Zola, Guy de Maupassant a George Gissing, cofiwn hefyd ddramâu fel ''Y Gwaelodion'' Maxim Gorky, ''Y Gwehyddion'' Gerhart Hauptmann a ''Deffro’r Gwanwyn'' Frank Wedekind.

Yng nghyd-destun Cymru, Daniel Owen yw’r nofelydd sy’n cael ei gymharu ag awduron y mudiad realaidd, ond y mae’n ddiddorol nodi na lwyddai i greu ffuglen lle y mae’r elfennau goddrychol a gwrthrychol wedi’u cydbwyso’n effeithiol. Mae ei waith yn llawn o gymeriadau a allai fyw yn fodlon ym myd y nofelau realaidd, ond ni chredai eu creawdwr ei bod yn bosibl creu ffuglen ar sail eu profiad o’r byd.

Yn ogystal â llenyddiaeth, bu’r cysyniad o Realaeth yn bwysig mewn Arluniaeth yn negawdau canol y 19g. Yn Ffrainc, er enghraifft, yng ngwaith arlunwyr fel Camille Corot, Jean-François Millet ac, yn anad neb, Gustave Courbet, gwelwn y duedd i ddewis pynciau sy’n cynnwys cymeriadau o ddosbarthiadau cyffredin a’u lleoli mewn cyd-destunau cyfoes. Yn Lloegr hefyd cawn rai o briodoleddau Realaeth yng ngwaith yr arlunwyr a elwid yn ''Pre-Raphaelites'', sef Dante Gabriel Rossetti, Holman Hunt a John Everett Millais, y mae eu gwaith yn portreadu’n fanwl cyd-destunau naturiol a chymdeithasol. Y darlun y cyfeirir ato’n fwyaf aml yn y cyd-destun hwn yw ''Gwaith'' Ford Madox Brown, a gyfansoddwyd dros ddeuddeng mlynedd, rhwng 1852 ac 1865.

Erbyn diwedd y 19g. gwelir sawl mudiad celfyddydol newydd yn ymddangos, sy’n gwrthryfela yn erbyn prif athrawiaethau realaeth. Ym myd y ddrama cawn Fynegiadaeth, sy’n ymwrthod â’r cysyniad mai adlewyrchu amodau’r byd cymdeithasol yw swyddogaeth celfyddyd. O ran arluniaeth a cherddoriaeth, cawn Argraffiadaeth a Symbolaeth ac mewn llenyddiaeth cawn farddoniaeth symbolaidd awduron fel Stéphan Mallarmé a Paul Valéry, ynghyd â nofelau mwyaf y mudiad modernaidd, gan gynnwys gweithiau James Joyce a Marcel Proust sy’n gwyrdroi’r cysyniad bod unrhyw gytgord yn bosibl rhwng y gwirionedd a geir drwy gyfrwng celfyddyd a strwythurau bywyd cymdeithasol.

Nid yw dweud hynny’n awgrymu bod ffydd yr artist yng ngallu celfyddyd i’w ganiatáu i fynd i’r afael â realiti’n llai ar ddiwedd y 19g. nag yr oedd ar y dechrau, er bod seiliau athronyddol a chymdeithasol Realaeth wedi darfod yn llwyr. Y mae cred yr artist bod celfyddyd yn gyfrwng i gyrraedd yr unig wirionedd sydd ar gael i ni ar y ddaear mor gryf ag y bu mewn unrhyw gyfnod ers diwedd y 18g.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Furst, L. R. (1992), ''Realism'' (London: Longman).

Levin, H. (1963), ''The Gates of Horn: A Study of Five French Realists'' (Oxford: Oxford University Press).

Morris, P. (2003), ''Realism'' (London: Routledge).

Williams, I. (1975), ''The Realist Novel in England. A Study in Development'' (London: Macmillan).

Realaeth

2016-12-24T13:36:58Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Y defnydd cyfredol a wneir o’r gair Realaeth yw er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywy...'

__NOAUTOLINKS__
Y defnydd cyfredol a wneir o’r gair Realaeth yw er mwyn disgrifio gwaith llenyddol sy’n cyflwyno darlun cyflawn, manwl a chywir o fywyd fel y mae’n ymddangos i bobl yn eu bywyd beunyddiol. Ymddengys hynny yn weddol glir a syml, ond aiff y cysyniad yn fwy niwlog a chymhleth pan fydd pobl yn dechrau anghytuno ynglŷn â natur y real. Ai bywyd fel y mae’n ymddangos i ddynion o ddydd i ddydd yw’r real? Onid yw gwir ‘realiti’ bywyd dynol yn gorwedd islaw wyneb ein profiad ystrydebol, islaw ymddangosiadau twyllodrus y confensiynau cymdeithasol? Pan ofynnir y cwestiynau hyn y mae’r cysyniad o realaeth yn dechrau ymddatod.

Y mae ymwneud â realiti bywyd yn rhan hanfodol o’r cysyniad o gelfyddyd. Ni ellid gwadu bod gweithiau celfyddydol y byd hynafol, fel Odyssey Homer, yn adlewyrchu realiti bywyd, heb sôn am weithiau mawrion yr oesoedd canol, fel La Divina Comedia Dante. Yng nghyd-destun llenyddiaeth Gymraeg, cawn enghreifftiau digonol o ffresni profiad yng ngherddi Dafydd ap Gwilym ac o hylltra drygioni yng ngweledigaethau’r Bardd Cwsg. Sut bynnag, y gwahaniaeth rhwng celfyddyd y byd hynafol a’r oesoedd canol ar y naill law a chelfyddyd y byd modern ar y llall yw’r argyhoeddiad a gynyddai o ganol y 18g. bod gwirionedd i’w ddarganfod yn y profiad dynol ac mai celfyddyd yw’r cyfrwng i’w gyrraedd. Realaeth yw un o’r geiriau sy’n disgrifio’r modd o gyrraedd yr amcan hwnnw, rhywbeth sy’n perthyn i’r byd modern yn unig.

Deillia Realaeth, fel cysyniad yn ei ffurf bresennol, o ail ddegawd y 19g., pan y’i mabwysiadwyd i ddisgrifio llenyddiaeth a gyflwynai ddarlun gwir o fywyd cyfoes, gan osgoi goddrychedd eithafol Rhamantiaeth a’r Ddelfrydiaeth a gysylltwyd â chonfensiynau bywyd bwrgeisaidd. Yn y degawdau canlynol, yn Ffrainc ac wedyn yn Lloegr, ymddangosodd nifer o awduron a symbylwyd gan yr un awydd i ymestyn at y gwirionedd drwy gyfrwng portread ffyddlon, diffuant o’r byd o’u cwmpas. Y cyntaf o’r rhain oedd y Ffrancwr, Stendhal, ac fe’i dilynwyd gan Honoré de Balzac a Gustave Flaubert ac yn Lloegr gan Charles Dickens, William Makepeace Thackeray a George Elliot. Eto i gyd, ystyrir gan lawer mai’r nofelydd Rwsieg, Leo Tolstoi, awdur ''Rhyfel a Heddwch'' oedd yr awdur realaidd mwyaf.

Er ei fod i raddau’n adwaith yn erbyn goddrychedd Rhamantiaeth, y mae’n bwysig cydnabod bod llawer o brif elfennau Rhamantiaeth yn parhau yng ngwaith Realwyr y 19g. Y gwir yw bod y ddau fudiad celfyddydol hyn yn agweddau gwahanol ar yr un chwyldro cymdeithasol a symbylodd ddatblygiad diwylliant bwrgeisaidd yng nghanol y ganrif honno. Cydnabu’r beirniad Eric Auerbach ddwy brif elfen wreiddiol yn nofelau Stendhal: triniaeth ddifrifol o’r profiad o bobl gyffredin, yn cynnwys eu profiad goddrychol; a’r dadansoddiad o hanes cyfredol cymdeithas trwy gyfrwng y profiad hwnnw. Y tu ôl i’r ymdrech i ddatblygu a chydbwyso’r ddwy elfen hon sy’n gyffredin yng ngwaith yr awduron ‘Realaidd’ i gyd gwelir prif symbyliad awduron Rhamantaidd yr oes o’r blaen, sef yr ysfa i ddefnyddio celfyddyd i ymestyn at ddealltwriaeth o unoliaeth bywyd.

Mae absenoldeb yr ymdrech i gyrraedd at gydbwysedd ym mhrofiad yr unigolyn o’r byd allanol yn un o’r prif wahaniaethau rhwng nofelau realaidd y cyfnod rhwng 1830 a 1875 a gwaith y Naturiolwyr a ymddangosai yn negawdau ola’r ganrif. Ni ellid gwadu mai portreadu realiti bywyd yn fanwl a ffyddlon oedd amcan y Naturiolwyr, ond ysgrifenasant heb ddisgwyl darganfod na chytgord nac ystyr yn sylwedd y profiad dynol. Dewiswyd ganddynt, felly, bynciau a sefyllfaoedd a oedd yn eu galluogi i ddatgelu breuder bywyd a diymadferthedd yr unigolyn. Esbonia hynny pam fod yr awduron Naturiolaidd yn llwyddo llawer mwy â’r ddrama na’r Realwyr. Ochr-yn-ochr â nofelau Emile Zola, Guy de Maupassant a George Gissing, cofiwn hefyd ddramâu fel ''Y Gwaelodion'' Maxim Gorky, ''Y Gwehyddion'' Gerhart Hauptmann a ''Deffro’r Gwanwyn'' Frank Wedekind.

Yng nghyd-destun Cymru, Daniel Owen yw’r nofelydd sy’n cael ei gymharu ag awduron y mudiad realaidd, ond y mae’n ddiddorol nodi na lwyddai i greu ffuglen lle y mae’r elfennau goddrychol a gwrthrychol wedi’u cydbwyso’n effeithiol. Mae ei waith yn llawn o gymeriadau a allai fyw yn fodlon ym myd y nofelau realaidd, ond ni chredai eu creawdwr ei bod yn bosibl creu ffuglen ar sail eu profiad o’r byd.

Yn ogystal â llenyddiaeth, bu’r cysyniad o Realaeth yn bwysig mewn Arluniaeth yn negawdau canol y 19g. Yn Ffrainc, er enghraifft, yng ngwaith arlunwyr fel Camille Corot, Jean-François Millet ac, yn anad neb, Gustave Courbet, gwelwn y duedd i ddewis pynciau sy’n cynnwys cymeriadau o ddosbarthiadau cyffredin a’u lleoli mewn cyd-destunau cyfoes. Yn Lloegr hefyd cawn rai o briodoleddau Realaeth yng ngwaith yr arlunwyr a elwid yn ''Pre-Raphaelites'', sef Dante Gabriel Rossetti, Holman Hunt a John Everett Millais, y mae eu gwaith yn portreadu’n fanwl cyd-destunau naturiol a chymdeithasol. Y darlun y cyfeirir ato’n fwyaf aml yn y cyd-destun hwn yw ''Gwaith'' Ford Madox Brown, a gyfansoddwyd dros ddeuddeng mlynedd, rhwng 1852 ac 1865.

Erbyn diwedd y 19g. gwelir sawl mudiad celfyddydol newydd yn ymddangos, sy’n gwrthryfela yn erbyn prif athrawiaethau realaeth. Ym myd y ddrama cawn Fynegiadaeth, sy’n ymwrthod â’r cysyniad mai adlewyrchu amodau’r byd cymdeithasol yw swyddogaeth celfyddyd. O ran arluniaeth a cherddoriaeth, cawn Argraffiadaeth a Symbolaeth ac mewn llenyddiaeth cawn farddoniaeth symbolaidd awduron fel Stéphan Mallarmé a Paul Valéry, ynghyd â nofelau mwyaf y mudiad modernaidd, gan gynnwys gweithiau James Joyce a Marcel Proust sy’n gwyrdroi’r cysyniad bod unrhyw gytgord yn bosibl rhwng y gwirionedd a geir drwy gyfrwng celfyddyd a strwythurau bywyd cymdeithasol.

Nid yw dweud hynny’n awgrymu bod ffydd yr artist yng ngallu celfyddyd i’w ganiatáu i fynd i’r afael â realiti’n llai ar ddiwedd y 19g. nag yr oedd ar y dechrau, er bod seiliau athronyddol a chymdeithasol Realaeth wedi darfod yn llwyr. Y mae cred yr artist bod celfyddyd yn gyfrwng i gyrraedd yr unig wirionedd sydd ar gael i ni ar y ddaear mor gryf ag y bu mewn unrhyw gyfnod ers diwedd y 18g.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Furst, L. R. (1992), ''Realism'' (London: Longman).

Levin, H. (1963), ''The Gates of Horn: A Study of Five French Realists'' (Oxford: Oxford University Press).

Morris, P. (2003), ''Realism'' (London: Routledge).

Williams, I. (1975), ''The Realist Novel in England. A Study in Development'' (London: Macmillan).

Aporia

2016-12-23T15:14:40Z

SeimonBrooks:

Pragmatiaeth

2016-12-23T15:14:06Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Cysylltir pragmatiaeth yn bennaf gydag ysgol o athronyddu yr esgorwyd arni yn yr Unol Daleithiau yn y 19g., ac a gysylltir gyda ffigyrau megis Williams James, Charles Sanders Peirce ac yn ddiweddarach, John Dewey. Cnewyllyn yr athroniaeth hon yw’r gred nad oes ystyr i ddamcaniaeth oni wireddir y syniad hwnnw, a bod gwerth a moesoldeb damcaniaeth yn ymwneud â’u canlyniadau, ac yn arbennig â gallu’r syniad hwnnw i ddatrys problem neu wella sefyllfa. Y tu ôl i’r safbwynt hwn ceir agwedd sy’n gwrthod yr awgrym fod modd cynnig cyfrif gwrthrychol a ‘gwir’ o gredoau a gwerthoedd moesol yn yr ystyr traddodiadol, a bod gwirionedd, os yw’n bodoli o gwbl, yn ymwneud â’r hyn sy’n gweithio neu sy’n dderbyniadwy gan bobl.

Ym maes llenyddiaeth y mae’r safbwynt pragmataidd yn ymwneud â’r un gred ym mhwysigrwydd effeithiau a chanlyniadau ymarferol. Hynny yw, ystyrir a beirniedir testun o safbwynt ei effeithiau ar y darllenydd. Yn hynny o beth, mae modd olrhain y safbwynt yma i Platon a’i feirniadaeth o farddoniaeth, yn seiliedig ar y gred bod yr elfen o efelychu sydd ynghlwm â’r gelfyddyd yn ein tywys ymhellach o’r gwirionedd. Yn yr oes fodern, Philip Sidney a gysylltir gyda datblygiad yr ysgol hon o feirniadaeth lenyddol, gyda’i gred mai er mwyn yr effeithiau ar y darllenydd y saernir barddoniaeth, ac y dylai’r bardd anelu at addysgu a gwironi.

Yn y traddodiad athronyddol collodd Pragmatiaeth ei dylanwad ar ôl gwaith John Dewey, ond tua diwedd yr 20g. fe ddaeth ffigyrau megis Cornell West a Richard Rorty i gofleidio’r agwedd yn eu gwaith. Fe’u hadnabyddir fel neo-bragmatwyr, ac o safbwynt llenyddol, Rorty yw un o’r ffigyrau mwyaf diddorol, oherwydd y modd y mae’n cysylltu llenyddiaeth ‒ a’r broses o ddarllen ‒ gyda’i athroniaeth foesol a gwleidyddol ehangach. Iddo ef, yn hytrach na phwysleisio syniadau haniaethol megis hawliau, mae’n bwysicach ein bod ni’n ehangu ein gorwelion a phersonoliaeth foesol trwy ddarllen a dod i ddeall a chydymdeimlo gydag eraill, rhag sathru ar eu bywydau a’u credoau.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Rorty, R. (1989), ''Contingency, Irony and Solidarity'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Sidney, P. (2002), ''An Apology for Poetry (or Defence of Poesy)'', ail argraffiad (Manchester: Manchester University Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Corfan

2016-12-23T13:28:40Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Bar neu droed mydryddol yw corfan, sef y modd yr acennir gwahanol gyfuniadau o sillafau. Un o’r corfannau mwyaf cyffredin mewn barddoniaeth yw’r corfan talgrwn, a geir yn aml mewn mesurau pumban, sonedau, er enghraifft. Cyfuniad o ddwy sillaf yw’r math hwn o gorfan, gyda’r sillaf gyntaf yn ddiacen a’r ail sillaf yn acennog, er enghraifft, ''dyheu'', ''ymhell'', ''gerllaw'', ''fan draw''. Math arall o gorfan yw corfan crych disgynedig lle ceir clymiad o dair sillaf, gyda’r sillaf gyntaf yn acennog a’r ail a’r drydedd sillaf yn ddiacen, er enghraifft,

:''Dwy''lo yn ''deb''yg i'r ''rhain''

:''Cwsg'' fy an''wyl''yd di-''nam'',
:''Tec''ach na'r ''rhos''yn wyt ''ti'';
:''Hun''a ym ''myn''wes dy ''fam'',
:''Tar''ian dy ''fyw''yd yw ''hi''.

Dwy sillaf acennog yn dilyn ei gilydd yw corfan cytbwys, y gair cyntaf yn soned enwog R. Williams Parry, ‘Y Llwynog’, er enghraifft:

:Ganllath o gopa’r mynydd, pan oedd clych

:::::´´ – ´ – ´– ´– ´

Y gwrthwyneb i gorfan crych disgynedig yw corfan crych dyrchafedig, lle ceir geiriau neu glymiad o dair sillaf, gyda’r ddwy sillaf gyntaf yn ddiacen, a’r drydedd sillaf yn acennog, er enghraifft.

:[Nid oes] gennym ''hawl'' ar y ''sêr''
:[Nid oes] gennym ''hawl'' ar ddim ''byd''

:Mae'r ''plant bach'' o ''Lerpwl'' sy'n ''Arfon''
:Mae'r ''ddaear'' fel ''pe bai'n'' ail''adrodd''

Y corfan talgrwn o chwith yw corfan rhywiog, hynny yw, mewn clymiad o ddwy sillaf, y mae’r sillaf gyntaf yn acennog a’r ail linell yn ddiacen, ''caru'', ''rhedeg'', ''lleuad'', ''darfod'', er enghraifft.

'''Alan Llwyd'''
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Aporia

2016-12-23T13:18:35Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Cyflwr o benbleth neu syfrdandod a olygir gan y eerm hon yn yr hen Roeg. Dyma’r cyflwr a fyddai Socrates yn ceisio ei ennyn yn y sawl yr oedd yn ei groesholi, gan ddatgelu i’r gwrandawyr y diffyg yn eu gwybodaeth o’r byd a’r camsyniadau oedd yn sail i’w rhagdybiaethau. Ac eto, cynnig cymorth oedd ei fwriad yn y pen draw, trwy annog myfyrio ac ymgais o’r newydd i bwyso a mesur a cheisio darganfod gwirionedd dyfnach.

Mewn llenyddiaeth defnyddir ‘aporia’ fel techneg neu ffigur ymadrodd gan awdur. Mae’r bwriad yn un tebyg, sef cyflwyno gwrthddywediad neu fynegiant o ansicrwydd. Yn aml gwneir hyn er mwyn ennyn cydymdeimlad gan y gynulleidfa, wrth i’r cymeriad ymgodymu gyda’i ddryswch.

Yn nhriniaeth Jaques Derrida o aporia ceir honiad ynghylch dryswch sydd wrth galon nifer o weithredoedd beunyddiol. Coleddir agwedd ‘ddadadeiladol’ gan Derrida sydd yn ceisio dadlennu gwedd ar destun neu wrthrych nas adnabyddid yn gynt, ac mae’r cysyniad o aporia yn ganolog i’w ymdrech i ddatgelu natur baradocsaidd cysyniadau adnabyddus, megis ‘y rhodd’ a ‘lletygarwch’, ymhlith eraill. Sut mae’n bosib cynnig a derbyn rhodd go-iawn, er enghraifft, heb danseilio’r diffyg anhunanoldeb a diolchgarwch sydd i fod yn ganolog i’r weithred? Er mwyn gwarchod yn erbyn hyn, byddai’n gofyn ''rhoi'' a ''derbyn'' anhysbys, sydd ynddo’i hunan yn ei wneud yn ddiwerth. Eto, er amhosibilrwydd y cysyniad o rodd pur, ni ddylid ildio yn ôl Derrida i’r agwedd na ddylid ymgeisio at y ddelfryd.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Derrida, J. (2000), 'Hostipitality', ''Angelaki: Journal of the Theoretical Humanities'', 5/3, 3-18.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Aporia

2016-12-23T13:17:31Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Cyflwr o benbleth neu syfrdandod a olygir gan y eerm hon yn yr hen Roeg. Dyma’r cyflwr a fyddai Socrates yn ceisio ei ennyn yn y sawl y...'

Neo-bragmatiaeth

2016-12-23T13:03:20Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'Gweler Pragmatiaeth {{CC BY-SA}} Categori:Beirniadaeth a Theori'

Gweler [[Pragmatiaeth]]
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Pragmatiaeth

2016-12-23T13:01:57Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Cysylltir pragmatiaeth yn bennaf gydag ysgol o athronyddu yr esgorwyd arni yn yr Unol Daleithiau yn y 19g., ac a gysylltir gyda ffigyrau m...'

__NOAUTOLINKS__
Cysylltir pragmatiaeth yn bennaf gydag ysgol o athronyddu yr esgorwyd arni yn yr Unol Daleithiau yn y 19g., ac a gysylltir gyda ffigyrau megis Williams James, Charles Sanders Peirce ac yn ddiweddarach, John Dewey. Cnewyllyn yr athroniaeth hon yw’r gred nad oes ystyr i ddamcaniaeth oni wireddir y syniad hwnnw, a bod gwerth a moesoldeb damcaniaeth yn ymwneud â’u canlyniadau, ac yn arbennig â gallu’r syniad hwnnw i ddatrys problem neu wella sefyllfa. Y tu ol i’r safbwynt hwn ceir agwedd sy’n gwrthod yr awgrym fod modd cynnig cyfrif gwrthrychol a ‘gwir’ o gredoau a gwerthoedd moesol yn yr ystyr traddodiadol, a bod gwirionedd, os yw’n bodoli o gwbl, yn ymwneud â’r hyn sy’n gweithio neu sy’n dderbyniadwy gan bobl.

Ym maes llenyddiaeth y mae’r safbwynt pragmataidd yn ymwneud â’r un gred ym mhwysigrwydd effeithiau a chanlyniadau ymarferol. Hynny yw, ystyrir a beirniedir testun o safbwynt ei effeithiau ar y darllenydd. Yn hynny o beth, mae modd olrhain y safbwynt yma i Platon a’i feirniadaeth o farddoniaeth, yn seiliedig ar y gred bod yr elfen o efelychu sydd ynghlwm â’r gelfyddyd yn ein tywys ymhellach o’r gwirionedd. Yn yr oes fodern, Philip Sidney a gysylltir gyda datblygiad yr ysgol hon o feirniadaeth lenyddol, gyda’i gred mai er mwyn yr effeithiau ar y darllenydd y saernir barddoniaeth, ac y dylai’r bardd anelu at addysgu a gwironi.

Yn y traddodiad athronyddol collodd Pragmatiaeth ei ddylanwad ar ôl gwaith John Dewey, ond tua diwedd yr 20g. fe ddaeth ffigyrau meis Cornell West a Richard Rorty i gofleidio’r agwedd yn eu gwaith. Fe’u hadnabyddir fel neo-bragmatwyr, ac o safbwynt llenyddol, Rorty yw un o’r ffigyrau mwyaf diddorol, oherwydd y modd y mae’n cysylltu llenyddiaeth ‒ a’r broses o ddarllen ‒ gyda’i athroniaeth foesol a gwleidyddol ehangach. Iddo ef, yn hytrach na phwysleisio syniadau haniaethol megis hawliau, mae’n bwysicach ein bod ni’n ehangu ein gorwelion a phersonoliaeth foesol trwy ddarllen a dod i ddeall a chydymdeimlo gydag eraill, rhag sathru ar eu bywydau a’u credoau.

'''Huw Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Rorty, R. (1989), ''Contingency, Irony and Solidarity'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Sidney, P. (2002), ''An Apology for Poetry (or Defence of Poesy)'', ail argraffiad (Manchester: Manchester University Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Drama

2016-12-23T00:49:21Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Y mae tri phrif ddefnydd i’r gair ‘drama’. Mae’r cyntaf yn cyfeirio at destun ieithyddol sy’n cofnodi digwyddiad ffuglennol wedi’i ddyfeisio gogyfer â’i berfformio drwy gyfrwng cyfuniad o eiriau ac ystumiau. Cyfeiria’r ail at holl gorff y testunau hyn, neu/a’r egwyddorion celfyddydol y maent wedi eu hymgorffori. Defnyddir y trydydd i ddisgrifio unrhyw ddigwyddiad neu sefyllfa sy’n debyg i ddrama i’r graddau ei fod yn fwy cyffrous nag arfer. Felly, er enghraifft, cyfeirir at ‘ddrama llys’.

Ni cheir diffiniad digonol o ddrama heb dderbyn yn llawn ei bod yn adlewyrchu adeiledd y theatr lle mae wedi’i chreu. Mae theatr yn y cyd-destun hwn, wrth gwrs, yn meddwl llawer mwy na’r cyrchfan neu’r adeilad lle mae actorion a chynulleidfa’n ymgynnull. Mae mathau gwahanol o theatr yn adlewyrchu meddylfryd gwahanol a chymunedau a chynulleidfaoedd gwahanol. Os anghofiwn hyn rydym mewn perygl o geisio diffiniad diamod o ''genre'' celfyddydol sydd yn fwy na dim yn adlewyrchu amodau diwylliannol neilltuol iawn. Gellid dadlau y ceir drama ffuglennol y tu allan i’r theatr draddodiadol mewn theatr deledu, lle nad yw’r gynulleidfa’n bresennol yn ystod y perfformiad, ond y mae unrhyw ystyriaeth gynhwysfawr o’r ddrama hon yn gofyn i ni estyn allan i gynnwys ymateb y gynulleidfa anweledig honno.

Y mae hanes y gair ‘drama’, o’i gymharu â geiriau perthnasol eraill yn cryfhau’r pwynt hwn. Daeth i’r iaith Saesneg yn gynnar yn yr 16g. ac fe’i mabwysiadwyd yn araf gan ieithoedd Ewropeaidd eraill: ni chyrhaeddodd y Gymraeg cyn 1825. Y gair a ddefnyddid cyn hynny i ddisgrifio darnau a grëwyd i’w perfformio, naill ai’n Lladin neu yn Saesneg, oedd ''play'', sydd yn cael ei ddefnyddio hyd heddiw. Mewn modd tebyg y mae’r Ffrancwyr yn parhau i ddefnyddio’r gair ''comédie'' a’r ymadrodd ''pièce de théâtre'' ochr yn ochr â ''drame''.

Mae ymddangosiad disymwth gair newydd, fel yn yr achos hwn, yn awgrymu’n gryf fod yr hyn y mae’n ei ddynodi’n rhywbeth newydd, ond y mae tueddiad wedi bod ers hynny i guddio’r newydd-deb hwnnw. Roedd dau brif reswm am hynny. Yn y lle cyntaf roedd datblygiad cyson y traddodiad drama yn Ewrop rhwng yr 17g. a’r 19g. yn annog sylwebyddion i chwilio am wreiddiau’r traddodiad neilltuol hwnnw yng nghynnyrch theatrau cyfnodau cynharach. Gwrthwynebwyd y tueddiad hwn gan y beirniad Hwngaraidd, P. Szondi, a fynnai ddefnyddio’r gair ‘drama’ i ddisgrifio’r math arbennig o ysgrifennu theatraidd a ddatblygodd yn Ewrop o gyfnod y Dadeni tan ddiwedd y 19g. I Szondi dynodai ‘drama’ gorff o waith a fynegai gysyniad newydd o’r unigolyn fel canolbwynt ystyr, lle'r oedd y digwydd yn codi o dyndra rhyngbersonol. O’i diffinio felly hawdd yw gweld ‘y ddrama’ yn adlewyrchu’r un newidiadau athronyddol a chymdeithasol â’r nofel ar hyd y cyfnod rhwng yr 17g. a’r 19g. Er bod sawl beirniad wedi protestio yn erbyn cyfyngder theori Szondi, mae cytundeb cyffredinol erbyn hyn bod traddodiad y ddrama wedi’i seilio ar weithgarwch rhyngbersonol y gellir ei weld yn datblygu yng ngwaith Shakespeare a Ben Jonson. Ceir cytundeb hefyd fod y traddodiad hwn yn dangos straen cynyddol tua diwedd y 19g., gyda gweithiau diweddaraf H. Ibsen, A. Checof, M. Maeterlinck ac A. Strindberg. Wynebai’r awduron hyn argyfwng technegol, wrth geisio addasu ffurf ryngbersonol y ddrama draddodiadol i fynegi ffurfiau newydd o brofiad.

Parhâi'r broses hon ar hyd yr 20g. Er bod theatr fasnachol y Gorllewin yn dal i symbylu gweithiau yn seiliedig ar weledigaeth draddodiadol o’r unigolyn a’i berthynas ag eraill fel canolbwynt ystyr, mynegodd gwaith yr awduron a ystyriwyd yn fwyaf arwyddocaol gysyniadau mwy annifyr a heriol. Yn eu dwylo hwy, defnyddiwyd drama fel offeryn i danseilio cysyniadau cyfredol ynglŷn â natur personoliaeth ddynol a hyd yn oed allu’r iaith i greu a chyfleu meddwl ystyrlon. Yr oedd B. Brecht yn eithriad yn y cyfnod hwn, i raddau, oherwydd er ei fod yn defnyddio teithi theatr i ymosod ar ystrydebau cyffredin am natur dyn a’i sefyllfa yn y byd, roedd yn cynnig gweledigaeth amgen ar sail yr ideoleg Farcsaidd. Yn nwylo ymarferwyr theatraidd fel V. E. Meyerhold a gweithiau’r dramodwyr Mynegiadol, fel F. Wedekind a G. Kaiser, aeth y ddrama’n gyfrwng i gyfleu beirniadaeth ddinistriol o’r cysyniadau a’r gwerthoedd sylfaenol a fynegwyd yn nramâu’r cyfnod cynt.

Y mae beirniaid yn cyfeirio at y corff hwn o waith fel drama Fodernaidd. Yn yr 1970au mabwysiadwyd y term ôl-Foderniaeth i ddisgrifio gwaith awduron diweddarach a ymosodai ar dechnegau sylfaenol theatr ei hun. Y mae gwaith Samuel Beckett yn ganolog i’r symudiad hwn, oherwydd ei lwyddiant i greu gweithgarwch theatraidd ystyrlon sy’n tanseilio hyder y gynulleidfa yn y posibilrwydd o ddarganfod ystyr yn unrhyw le y tu allan i’r theatr ei hun. Awduron ôl-fodernaidd mwy diweddar yw G. Genet a P. Handke y mae eu gwaith wedi bwydo’r argyhoeddiad ein bod ni erbyn hyn mewn cyfnod newydd, sef cyfnod yr ôl-ddramataidd, a drama fel y cyfryw yn amhosibl. Ni honnir bod theatr wedi colli ei phwysigrwydd yn y byd gorllewinol oherwydd hyn. Y ddadl yw bod theatr yn fecanwaith hollbwysig yn ein diwylliant sy’n cynnig modd o archwilio breuder profiad personol a rhyngbersonol mewn cydweithrediad â’n gilydd. Yn y cyd-destun hwn rhoddir llawer mwy o bwyslais ar berfformiad fel cyfrwng celfyddydol nag ar y testun.

Mewn perthynas â Chymru, diddorol yw sylwi na ddefnyddiwyd y gair ‘drama’ i ddisgrifio cynnyrch y ffurf ar theatr gynhenid, sef theatr yr Anterliwt, a ffynnai yn ail hanner y 18g. a dechrau’r 19g. Yn y theatr boblogaidd honno, a etifeddodd draddodiad hynafol, nid yw’r testun ond symbyliad i weithgarwch a werthfawrogwyd gan y gynulleidfa fel cyfuniad o ddiddanwch a dychan. Prin yw'r elfennau sydd gan y diddanwch hwn a’r traddodiad o ddrama a oedd yn datblygu ymhobman yn Ewrop yn yr un cyfnod yn gyffredin. Diddorol yw nodi hefyd mai cymharol lac oedd y berthynas rhwng theatr y Mudiad Drama a ffynnai rhwng 1880 a 1950 yng Nghymru a symudiadau yn Lloegr a gweddill Ewrop. O’r dechrau bron, roedd tyndra rhwng y cwmnïau drama bychain a’r beirniaid a ddymunai hyrwyddo drama y credent yr haeddai ei chymharu â drama orau Ewrop a’r byd. Am gyfnod yng nghanol yr 20g. ymddangosai fel petai’r breuddwyd hwn ar fin ei wireddu, tra bod dramâu Saunders Lewis, Gwenlyn Parry a John Gwilym Jones yn rhan o ''repertoire'' Cwmni Theatr Cymru. Sut bynnag, ers i’r cwmni hwnnw gau yn 1984, y mae’r gweithgarwch yng Nghymru wedi dilyn y patrwm cyffredin, gyda’r ddau gwmni cenedlaethol presennol yn ffafrio prosiectau cymunedol a safle penodol dros gyflwyno dramâu traddodiadol.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Lehmann, H-T. (2006), ''Postdramatic Theatre'' (London and New York: Routledge).

Owain, O. Ll. (1948), ''Hanes y Ddrama yng Nghymru 1850‒1943'' (Lerpwl: Gwasg y Brython).

Pfister, M. (1998), ''The Theory and Analysis of Drama'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Stephens, E. C. (1998), ‘A Century of Welsh Drama’, yn Johnston, D. (gol.), ''A Guide to Welsh literature c. 1900‒1996'' (Cardiff: University of Wales Press).

Szondi, P. (1983), Theory of the Modern Drama, ''Boundary'' 2, XI, 3, 191-230.

Williams, I. M. (2004), ‘Towards national identities: Welsh theatres’, yn Kershaw, B. (gol.) ''The Cambridge History of British Theatre, III, Since 1895'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Williams, I. (2006), ''Y Mudiad Drama yng Nghymru 1880-1940'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Drama

2016-12-23T00:29:36Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Y mae tri phrif ddefnydd i’r gair ‘drama’. Mae’r cyntaf yn cyfeirio at destun ieithyddol sy’n cofnodi digwyddiad ffuglennol wedi’i ddyfeisio gogyfer â’i berfformio drwy gyfrwng cyfuniad o eiriau ac ystumiau. Cyfeiria’r ail at holl gorff y testunau hyn, neu/a’r egwyddorion celfyddydol y maent wedi eu hymgorffori. Defnyddir y trydydd i ddisgrifio unrhyw ddigwyddiad neu sefyllfa sy’n debyg i ddrama i’r graddau ei fod yn fwy cyffrous nag arfer. Felly, er enghraifft, cyfeirir at ‘ddrama llys’.

Ni cheir diffiniad digonol o ddrama heb dderbyn yn llawn ei bod yn adlewyrchu adeiledd y theatr lle mae wedi’i chreu. Mae theatr yn y cyd-destun hwn, wrth gwrs, yn meddwl llawer mwy na’r cyrchfan neu’r adeilad lle mae actorion a chynulleidfa’n ymgynnull. Mae mathau gwahanol o theatr yn adlewyrchu meddylfryd gwahanol a chymunedau a chynulleidfaoedd gwahanol. Os anghofiwn hyn rydym mewn perygl o geisio diffiniad diamod o ''genre'' celfyddydol sydd yn fwy na dim un arall yn adlewyrchu amodau diwylliannol neilltuol iawn. Gellid dadlau y ceir drama ffuglennol y tu allan i’r theatr draddodiadol mewn theatr deledu, lle nad yw’r gynulleidfa’n bresennol yn ystod y perfformiad, ond y mae unrhyw ystyriaeth gynhwysfawr o’r ddrama hon yn gofyn i ni estyn allan i gynnwys ymateb y gynulleidfa anweledig honno.

Y mae hanes y gair ‘drama’, o’i gymharu â geiriau perthnasol eraill yn cryfhau’r pwynt hwn. Daeth i’r iaith Saesneg yn gynnar yn yr 16g. ac fe’i mabwysiadwyd yn araf gan ieithoedd Ewropeaidd eraill: ni chyrhaeddodd y Gymraeg cyn 1825. Y gair a ddefnyddid cyn hynny i ddisgrifio darnau a grëwyd i’w perfformio, naill ai’n Lladin neu yn Saesneg, oedd ''play'', sydd yn cael ei ddefnyddio hyd heddiw. Mewn modd tebyg y mae’r Ffrancwyr yn parhau i ddefnyddio’r gair ''comédie'' a’r ymadrodd ''pièce de théâtre'' ochr yn ochr â ''drame''.

Mae ymddangosiad disymwth gair newydd, fel yn yr achos hwn, yn awgrymu’n gryf fod yr hyn y mae’n ei ddynodi’n rhywbeth newydd, ond y mae tueddiad wedi bod ers hynny i guddio’r newydd-deb hwnnw. Roedd dau brif reswm am hynny. Yn y lle cyntaf roedd datblygiad cyson y traddodiad drama yn Ewrop rhwng yr 17g. a’r 19g. yn annog sylwebyddion i chwilio am wreiddiau’r traddodiad neilltuol hwnnw yng nghynnyrch theatrau cyfnodau cynharach. Gwrthwynebwyd y tueddiad hwn gan y beirniad Hwngaraidd, P. Szondi, a fynnai ddefnyddio’r gair ‘drama’ i ddisgrifio’r math arbennig o ysgrifennu theatraidd a ddatblygodd yn Ewrop o gyfnod y Dadeni tan ddiwedd y 19g. yn unig. I Szondi dynodai ‘drama’ gorff o waith a fynegai gysyniad newydd o’r unigolyn fel canolbwynt ystyr, lle'r oedd y digwydd yn codi o dyndra rhyngbersonol. O’i diffinio felly hawdd yw gweld ‘y ddrama’ yn adlewyrchu’r un newidiadau athronyddol a chymdeithasol â’r nofel ar hyd y cyfnod rhwng yr 17g. a’r 19g. Er bod sawl beirniad wedi protestio yn erbyn cyfyngder theori Szondi, mae cytundeb cyffredinol erbyn hyn bod traddodiad y ddrama wedi’i seilio ar weithgarwch rhyngbersonol y gellir ei weld yn datblygu yng ngwaith Shakespeare a Ben Jonson. Ceir cytundeb hefyd fod y traddodiad hwn yn dangos straen cynyddol tua diwedd y 19g., gyda gweithiau diweddaraf H. Ibsen, A. Checof, M. Maeterlinck ac A. Strindberg. Wynebai’r awduron hyn argyfwng technegol, wrth geisio addasu ffurf ryngbersonol y ddrama draddodiadol i fynegi ffurfiau newydd o brofiad.

Parhâi'r broses hon ar hyd yr 20g. Er bod theatr fasnachol y Gorllewin yn dal i symbylu gweithiau yn seiliedig ar weledigaeth draddodiadol o’r unigolyn a’i berthynas ag eraill fel canolbwynt ystyr, mynegodd gwaith yr awduron a ystyriwyd yn fwyaf arwyddocaol gysyniadau mwy annifyr a heriol. Yn eu dwylo hwy, defnyddiwyd drama fel offeryn i danseilio cysyniadau cyfredol ynglŷn â natur personoliaeth ddynol a hyd yn oed allu’r iaith i greu a chyfleu meddwl ystyrlon. Yr oedd B. Brecht yn eithriad yn y cyfnod hwn, i raddau, oherwydd er ei fod yn defnyddio teithi theatr i ymosod ar ystrydebau cyffredin am natur dyn a’i sefyllfa yn y byd, roedd yn cynnig gweledigaeth amgen ar sail yr ideoleg Farcsaidd. Yn nwylo ymarferwyr theatraidd fel V. E. Meyerhold a gweithiau’r dramodwyr Mynegiadol, fel F. Wedekind a G. Kaiser, aeth y ddrama’n gyfrwng i gyfleu beirniadaeth ddinistriol o’r cysyniadau a’r gwerthoedd sylfaenol a fynegwyd yn nramâu’r cyfnod cynt.

Y mae beirniaid yn cyfeirio at y corff hwn o waith fel drama Fodernaidd. Yn yr 1970au mabwysiadwyd y term ôl-Foderniaeth i ddisgrifio gwaith awduron diweddarach a ymosodai ar dechnegau sylfaenol theatr ei hun. Y mae gwaith Samuel Beckett yn ganolog i’r symudiad hwn, oherwydd ei lwyddiant i greu gweithgarwch theatraidd ystyrlon sy’n tanseilio hyder y gynulleidfa yn y posibilrwydd o ddarganfod ystyr yn unrhyw le y tu allan i’r theatr ei hun. Awduron ôl-fodernaidd mwy diweddar yw G. Genet a P. Handke y mae eu gwaith wedi bwydo’r argyhoeddiad ein bod ni erbyn hyn mewn cyfnod newydd, sef cyfnod yr ôl-ddramataidd, a drama fel y cyfryw yn amhosibl. Ni honnir bod theatr wedi colli ei phwysigrwydd yn y byd gorllewinol oherwydd hyn. Y ddadl yw bod theatr yn fecanwaith hollbwysig yn ein diwylliant sy’n cynnig modd o archwilio breuder profiad personol a rhyngbersonol mewn cydweithrediad â’n gilydd. Yn y cyd-destun hwn rhoddir llawer mwy o bwyslais ar berfformiad fel cyfrwng celfyddydol nag ar y testun.

Mewn perthynas â Chymru, diddorol yw sylwi na ddefnyddiwyd y gair ‘drama’ i ddisgrifio cynnyrch y ffurf ar theatr gynhenid, sef theatr yr Anterliwt, a ffynnai yn ail hanner y 18g. a dechrau’r 19g. Yn y theatr boblogaidd honno, a etifeddodd draddodiad hynafol, nid yw’r testun ond symbyliad i weithgarwch a werthfawrogwyd gan y gynulleidfa fel cyfuniad o ddiddanwch a dychan. Prin yw'r elfennau sydd gan y diddanwch hwn a’r traddodiad o ddrama a oedd yn datblygu ymhobman yn Ewrop yn yr un cyfnod yn gyffredin. Diddorol yw nodi hefyd mai cymharol lac oedd y berthynas rhwng theatr y Mudiad Drama a ffynnai rhwng 1880 a 1950 yng Nghymru â symudiadau yn Lloegr a gweddill Ewrop. O’r dechrau bron, roedd tyndra rhwng y cwmnïau drama bychain a’r beirniaid a ddymunai hyrwyddo drama y credent yr haeddai ei chymharu â drama orau Ewrop a’r byd. Am gyfnod yng nghanol yr 20g. ymddangosai fel petai’r breuddwyd hwn ar fin ei wireddu, tra bod dramâu Saunders Lewis, Gwenlyn Parry a John Gwilym Jones yn rhan o ''repertoire'' Cwmni Theatr Cymru. Sut bynnag, ers i’r cwmni hwnnw gau yn 1984, y mae’r gweithgarwch yng Nghymru wedi dilyn y patrwm cyffredin, gyda’r ddau gwmni cenedlaethol presennol yn ffafrio prosiectau cymunedol a safle penodol dros gyflwyno dramâu traddodiadol.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Lehmann, H-T. (2006), ''Postdramatic Theatre'' (London and New York: Routledge).

Owain, O. Ll. (1948), ''Hanes y Ddrama yng Nghymru 1850‒1943'' (Lerpwl: Gwasg y Brython).

Pfister, M. (1998), ''The Theory and Analysis of Drama'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Stephens, E. C. (1998), ‘A Century of Welsh Drama’, yn Johnston, D. (gol.), ''A Guide to Welsh literature c. 1900‒1996'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Szondi, P. (1983), Theory of the Modern Drama, ''Boundary'' 2, XI, 3, 191-230.

Williams, I. M. (2004), ‘Towards national identities: Welsh theatres’, yn Kershaw, B. (gol.) ''The Cambridge History of British Theatre, III, Since 1895'' (Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt).

Williams, I. (2006), ''Y Mudiad Drama yng Nghymru 1880-1940'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Drama

2016-12-23T00:28:52Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Y mae tri phrif ddefnydd i’r gair ‘drama’. Mae’r cyntaf yn cyfeirio at destun ieithyddol sy’n cofnodi digwyddiad ffuglennol wedi...'

__NOAUTOLINKS__
Y mae tri phrif ddefnydd i’r gair ‘drama’. Mae’r cyntaf yn cyfeirio at destun ieithyddol sy’n cofnodi digwyddiad ffuglennol wedi’i ddyfeisio gogyfer â’i berfformio drwy gyfrwng cyfuniad o eiriau ac ystumiau. Cyfeiria’r ail at holl gorff y testunau hyn, neu/a’r egwyddorion celfyddydol y maent wedi eu hymgorffori. Defnyddir y trydydd i ddisgrifio unrhyw ddigwyddiad neu sefyllfa sy’n debyg i ddrama i’r graddau ei fod yn fwy cyffrous nag arfer. Felly, er enghraifft, cyfeirir at ‘ddrama llys’.

Ni cheir diffiniad digonol o ddrama heb dderbyn yn llawn ei bod yn adlewyrchu adeiledd y theatr lle mae wedi’i chreu. Mae theatr yn y cyd-destun hwn, wrth gwrs, yn meddwl llawer mwy na’r cyrchfan neu’r adeilad lle mae actorion a chynulleidfa’n ymgynnull. Mae mathau gwahanol o theatr yn adlewyrchu meddylfryd gwahanol a chymunedau a chynulleidfaoedd gwahanol. Os anghofiwn hyn rydym mewn perygl o geisio diffiniad diamod o ''genre'' celfyddydol sydd yn fwy na dim un arall yn adlewyrchu amodau diwylliannol neilltuol iawn. Gellid dadlau y ceir drama ffuglennol y tu allan i’r theatr draddodiadol mewn theatr deledu, lle nad yw’r gynulleidfa’n bresennol yn ystod y perfformiad, ond y mae unrhyw ystyriaeth gynhwysfawr o’r ddrama hon yn gofyn i ni estyn allan i gynnwys ymateb y gynulleidfa anweledig honno.

Y mae hanes y gair ‘drama’, o’i gymharu â geiriau perthnasol eraill yn cryfhau’r pwynt hwn. Daeth i’r iaith Saesneg yn gynnar yn yr 16g. ac fe’i mabwysiadwyd yn araf gan ieithoedd Ewropeaidd eraill: ni chyrhaeddodd y Gymraeg cyn 1825. Y gair a ddefnyddid cyn hynny i ddisgrifio darnau a grëwyd i’w perfformio, naill ai’n Lladin neu yn Saesneg, oedd ''play'', sydd yn cael ei ddefnyddio hyd heddiw. Mewn modd tebyg y mae’r Ffrancwyr yn parhau i ddefnyddio’r gair ''comédie'' a’r ymadrodd ''pièce de théâtre'' ochr yn ochr â ''drame''.

Mae ymddangosiad disymwth gair newydd, fel yn yr achos hwn, yn awgrymu’n gryf fod yr hyn y mae’n ei ddynodi’n rhywbeth newydd, ond y mae tueddiad wedi bod ers hynny i guddio’r newydd-deb hwnnw. Roedd dau brif reswm am hynny. Yn y lle cyntaf roedd datblygiad cyson y traddodiad drama yn Ewrop rhwng yr 17g. a’r 19g. yn annog sylwebyddion i chwilio am wreiddiau’r traddodiad neilltuol hwnnw yng nghynnyrch theatrau cyfnodau cynharach. Gwrthwynebwyd y tueddiad hwn gan y beirniad Hwngaraidd, P. Szondi, a fynnai ddefnyddio’r gair ‘drama’ i ddisgrifio’r math arbennig o ysgrifennu theatraidd a ddatblygodd yn Ewrop o gyfnod y Dadeni tan ddiwedd y 19g. yn unig. I Szondi dynodai ‘drama’ gorff o waith a fynegai gysyniad newydd o’r unigolyn fel canolbwynt ystyr, lle'r oedd y digwydd yn codi o dyndra rhyngbersonol. O’i diffinio felly hawdd yw gweld ‘y ddrama’ yn adlewyrchu’r un newidiadau athronyddol a chymdeithasol â’r nofel ar hyd y cyfnod rhwng yr 17g. a’r 19g. Er bod sawl beirniad wedi protestio yn erbyn cyfyngder theori Szondi, mae cytundeb cyffredinol erbyn hyn bod traddodiad y ddrama wedi’i seilio ar weithgarwch rhyngbersonol y gellir ei weld yn datblygu yng ngwaith Shakespeare a Ben Jonson. Ceir cytundeb hefyd fod y traddodiad hwn yn dangos straen cynyddol tua diwedd y 19g., gyda gweithiau diweddaraf H. Ibsen, A. Checof, M. Maeterlinck ac A. Strindberg. Wynebai’r awduron hyn argyfwng technegol, wrth geisio addasu ffurf ryngbersonol y ddrama draddodiadol i fynegi ffurfiau newydd o brofiad.

Parhâi'r broses hon ar hyd yr 20g. Er bod theatr fasnachol y Gorllewin yn dal i symbylu gweithiau yn seiliedig ar weledigaeth draddodiadol o’r unigolyn a’i berthynas ag eraill fel canolbwynt ystyr, mynegodd gwaith yr awduron a ystyriwyd yn fwyaf arwyddocaol gysyniadau mwy annifyr a heriol. Yn eu dwylo hwy, defnyddiwyd drama fel offeryn i danseilio cysyniadau cyfredol ynglŷn â natur personoliaeth ddynol a hyd yn oed allu’r iaith i greu a chyfleu meddwl ystyrlon. Yr oedd B. Brecht yn eithriad yn y cyfnod hwn, i raddau, oherwydd er ei fod yn defnyddio teithi theatr i ymosod ar ystrydebau cyffredin am natur dyn a’i sefyllfa yn y byd, roedd yn cynnig gweledigaeth amgen ar sail yr ideoleg Farcsaidd. Yn nwylo ymarferwyr theatraidd fel V. E. Meyerhold a gweithiau’r dramodwyr Mynegiadol, fel F. Wedekind a G. Kaiser, aeth y ddrama’n gyfrwng i gyfleu beirniadaeth ddinistriol o’r cysyniadau a’r gwerthoedd sylfaenol a fynegwyd yn nramâu’r cyfnod cynt.

Y mae beirniaid yn cyfeirio at y corff hwn o waith fel drama Fodernaidd. Yn yr 1970au mabwysiadwyd y term ôl-Foderniaeth i ddisgrifio gwaith awduron diweddarach a ymosodai ar dechnegau sylfaenol theatr ei hun. Y mae gwaith Samuel Beckett yn ganolog i’r symudiad hwn, oherwydd ei lwyddiant i greu gweithgarwch theatraidd ystyrlon sy’n tanseilio hyder y gynulleidfa yn y posibilrwydd o ddarganfod ystyr yn unrhyw le y tu allan i’r theatr ei hun. Awduron ôl-fodernaidd mwy diweddar yw G. Genet a P. Handke y mae eu gwaith wedi bwydo’r argyhoeddiad ein bod ni erbyn hyn mewn cyfnod newydd, sef cyfnod yr ôl-ddramataidd, a drama fel y cyfryw yn amhosibl. Ni honnir bod theatr wedi colli ei phwysigrwydd yn y byd gorllewinol oherwydd hyn. Y ddadl yw bod theatr yn fecanwaith hollbwysig yn ein diwylliant sy’n cynnig modd o archwilio breuder profiad personol a rhyngbersonol mewn cydweithrediad â’n gilydd. Yn y cyd-destun hwn rhoddir llawer mwy o bwyslais ar berfformiad fel cyfrwng celfyddydol nag ar y testun.

Mewn perthynas â Chymru, diddorol yw sylwi na ddefnyddiwyd y gair ‘drama’ i ddisgrifio cynnyrch y ffurf ar theatr gynhenid, sef theatr yr Anterliwt, a ffynnai yn ail hanner y 18g. a dechrau’r 19g. Yn y theatr boblogaidd honno, a etifeddodd draddodiad hynafol, nid yw’r testun ond symbyliad i weithgarwch a werthfawrogwyd gan y gynulleidfa fel cyfuniad o ddiddanwch a dychan. Prin yw'r elfennau sydd gan y diddanwch hwn a’r traddodiad o ddrama a oedd yn datblygu ymhobman yn Ewrop yn yr un cyfnod yn gyffredin. Diddorol yw nodi hefyd mai cymharol lac oedd y berthynas rhwng theatr y Mudiad Drama a ffynnai rhwng 1880 a 1950 yng Nghymru â symudiadau yn Lloegr a gweddill Ewrop. O’r dechrau bron, roedd tyndra rhwng y cwmnïau drama bychain a’r beirniaid a ddymunai hyrwyddo drama y credent yr haeddai ei chymharu â drama orau Ewrop a’r byd. Am gyfnod yng nghanol yr 20g. ymddangosai fel petai’r breuddwyd hwn ar fin ei wireddu, tra bod dramâu Saunders Lewis, Gwenlyn Parry a John Gwilym Jones yn rhan o ''repertoire'' Cwmni Theatr Cymru. Sut bynnag, ers i’r cwmni hwnnw gau yn 1984, y mae’r gweithgarwch yng Nghymru wedi dilyn y patrwm cyffredin, gyda’r ddau gwmni cenedlaethol presennol yn ffafrio prosiectau cymunedol a safle penodol dros gyflwyno dramâu traddodiadol.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Lehmann, H-T. (2006), ''Postdramatic Theatre'' (London and New York: Routledge).

Owain, O. Ll. (1948), ''Hanes y Ddrama yng Nghymru 1850‒1943'' (Lerpwl: Gwasg y Brython).

Pfister, M. (1998), ''The Theory and Analysis of Drama'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Stephens, E. C. (1998), ‘A Century of Welsh Drama’, yn Johnston, D. (gol.), ''A Guide to Welsh literature c. 1900‒1996'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Szondi, P. (1983), Theory of the Modern Drama, ''Boundary'' 2, XI, 3, 191-230.

Williams, I. M. (2004), ‘Towards national identities: Welsh theatres’, yn Kershaw, B. (gol.) ''The Cambridge History of British Theatre, III, Since 1895'' (Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt).

Williams, I. (2006), ''Y Mudiad Drama yng Nghymru 1880-1940'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Corfan

2016-12-22T22:57:41Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Bar neu droed mydryddol yw corfan, sef y modd yr acennir gwahanol gyfuniadau o sillafau. Un o’r corfannau mwyaf cyffredin mewn barddoniaeth yw’r corfan talgrwn, a geir yn aml mewn mesurau pumban, sonedau, er enghraifft. Cyfuniad o ddwy sillaf yw’r math hwn o gorfan, gyda’r sillaf gyntaf yn ddiacen a’r ail sillaf yn acennog, er enghraifft, ''dyheu'', ''ymhell'', ''gerllaw'', ''fan draw''. Math arall o gorfan yw corfan crych disgynedig lle ceir clymiad o dair sillaf, gyda’r sillaf gyntaf yn acennog a’r ail a’r drydedd sillaf yn ddiacen, er enghraifft, ''caniatáu'', ''ymarhous'', ''bwrw glaw'', ''ara’ deg''. Dwy sillaf acennog yn dilyn ei gilydd yw corfan cytbwys, y gair cyntaf yn soned enwog R. Williams Parry, ‘Y Llwynog’, er enghraifft:

:Ganllath o gopa’r mynydd, pan oedd clych

:::::´´ – ´ – ´– ´– ´

Y gwrthwyneb i gorfan crych disgynedig yw corfan crych dyrchafedig, lle ceir geiriau neu glymiad o dair sillaf, gyda’r ddwy sillaf gyntaf yn ddiacen, a’r drydedd sillaf yn acennog, er enghraifft.

:[Nid oes] gennym ''hawl'' ar y ''sêr''
:[Nid oes] gennym ''hawl'' ar ddim ''byd''

:Mae'r ''plant bach'' o ''Lerpwl'' sy'n ''Arfon''
:Mae'r ''ddaear'' fel ''pe bai'n'' ail''adrodd''

Y corfan talgrwn o chwith yw corfan rhywiog, hynny yw, mewn clymiad o ddwy sillaf, y mae’r sillaf gyntaf yn acennog a’r ail linell yn ddiacen, ''caru'', ''rhedeg'', ''lleuad'', ''darfod'', er enghraifft.

'''Alan Llwyd'''
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Corfan

2016-12-22T22:56:03Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Bar neu droed mydryddol yw corfan, sef y modd yr acennir gwahanol gyfuniadau o sillafau. Un o’r corfannau mwyaf cyffredin mewn barddoniaeth yw’r corfan talgrwn, a geir yn aml mewn mesurau pumban, sonedau, er enghraifft. Cyfuniad o ddwy sillaf yw’r math hwn o gorfan, gyda’r sillaf gyntaf yn ddiacen a’r ail sillaf yn acennog, er enghraifft, ''dyheu'', ''ymhell'', ''gerllaw'', ''fan draw''. Math arall o gorfan yw corfan crych disgynedig lle ceir clymiad o dair sillaf, gyda’r sillaf gyntaf yn acennog a’r ail a’r drydedd sillaf yn ddiacen, er enghraifft, ''caniatáu'', ''ymarhous'', ''bwrw glaw'', ''ara’ deg''. Dwy sillaf acennog yn dilyn ei gilydd yw corfan cytbwys, y gair cyntaf yn soned enwog R. Williams Parry, ‘Y Llwynog’, er enghraifft:

:Ganllath o gopa’r mynydd, pan oedd clych

:::::´´ – ´ – ´– ´– ´

Y gwrthwyneb i gorfan crych disgynedig yw corfan crych dyrchafedig, lle ceir geiriau neu glymiad o dair sillaf, gyda’r ddwy sillaf gyntaf yn ddiacen, a’r drydedd sillaf yn acennog, er enghraifft.

:[Nid oes] gennym hawl ar y sêr
:[Nid oes] gennym hawl ar ddim byd

:Mae'r plant bach o Lerpwl sy'n Arfon
:Mae'r ddaear fel pe bai'n ailadrodd

Y corfan talgrwn o chwith yw corfan rhywiog, hynny yw, mewn clymiad o ddwy sillaf, y mae’r sillaf gyntaf yn acennog a’r ail linell yn ddiacen, ''caru'', ''rhedeg'', ''lleuad'', ''darfod'', er enghraifft.

'''Alan Llwyd'''
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Corfan

2016-12-22T22:55:48Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Bar neu droed mydryddol yw corfan, sef y modd yr acennir gwahanol gyfuniadau o sillafau. Un o’r corfannau mwyaf cyffredin mewn barddoniaeth yw’r corfan talgrwn, a geir yn aml mewn mesurau pumban, sonedau, er enghraifft. Cyfuniad o ddwy sillaf yw’r math hwn o gorfan, gyda’r sillaf gyntaf yn ddiacen a’r ail sillaf yn acennog, er enghraifft, ''dyheu'', ''ymhell'', ''gerllaw'', ''fan draw''. Math arall o gorfan yw corfan crych disgynedig lle ceir clymiad o dair sillaf, gyda’r sillaf gyntaf yn acennog a’r ail a’r drydedd sillaf yn ddiacen, er enghraifft, ''caniatáu'', ''ymarhous'', ''bwrw glaw'', ''ara’ deg''. Dwy sillaf acennog yn dilyn ei gilydd yw corfan cytbwys, y gair cyntaf yn soned enwog R. Williams Parry, ‘Y Llwynog’, er enghraifft:

:Ganllath o gopa’r mynydd, pan oedd clych

:::::´´ – ´ – ´– ´– ´

Y gwrthwyneb i gorfan crych disgynedig yw corfan crych dyrchafedig, lle ceir geiriau neu glymiad o dair sillaf, gyda’r ddwy sillaf gyntaf yn ddiacen, a’r drydedd sillaf yn acennog, er enghraifft.

:[Nid oes] gennym hawl ar y sêr
[:Nid oes] gennym hawl ar ddim byd

:Mae'r plant bach o Lerpwl sy'n Arfon
:Mae'r ddaear fel pe bai'n ailadrodd

Y corfan talgrwn o chwith yw corfan rhywiog, hynny yw, mewn clymiad o ddwy sillaf, y mae’r sillaf gyntaf yn acennog a’r ail linell yn ddiacen, ''caru'', ''rhedeg'', ''lleuad'', ''darfod'', er enghraifft.

'''Alan Llwyd'''
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ecofeirniadaeth

2016-12-21T23:31:09Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Cangen o feirniadaeth lenyddol sy’n ymwneud â’r berthynas rhwng llenyddiaeth a’r amgylchedd yw ecofeirniadaeth. Daeth i’r amlwg tua diwedd yr 20g. wrth i effaith ddinistriol y ddynoliaeth ar yr amgylchedd ddod yn gynyddol amlwg ac wrth i rai beirniaid llenyddol fynnu bod angen astudio’r modd y gall iaith a llenyddiaeth ffurfio gwerthoedd a chysyniadau sy’n arwain at greu niwed ecolegol.

Yn UDA yn y 1970au y bathwyd y term ''ecocriticism'' ond nid tan y 1990au y daeth y maes i amlygrwydd yn y wlad honno ac ym Mhrydain. Bu ystyried gweithiau awduron fel Ralph Waldo Emerson (1803–82), Margaret Fuller (1810–50) a Henry David Thoreau (1817–62) yn amlwg iawn mewn trafodaethau cynnar ar ecofeirniadaeth; ysgrifennai’r awduron hyn am natur a gwylltiroedd (‘wilderness’) yn America.

Yn Lloegr, daeth llawer o’r symbyliad cynnar drwy ystyried Rhamantiaeth y 1790au, a gellir nodi astudiaeth Jonathan Bate, ''Romantic Ecology: Wordsworth and the Environmental Tradition'' (1991), ymhlith y cyfraniadau cynnar pwysicaf. Ond cyhoeddwyd astudiaethau dylanwadol iawn cyn hynny, yn eu plith gyfrol arloesol y Cymro Raymond Williams (1921–88), ''The Country and the City'' (1973). Yn y Gymraeg, gellid dadlau mai wrth ystyried ‘canu natur’ yr Oesoedd Canol y daeth rhai elfennau ar ecofeirniadaeth i amlygrwydd yn gyntaf, er na ddaethpwyd i arddel y term ‘ecofeirniadaeth’ ei hun tan ddechrau’r 21g.

Yn ei chonsýrn am yr amgylchedd mae ecofeirniadaeth yn mynnu bod beirniaid yn ystyried yr hyn sydd y tu hwnt i’r testun. Yn hynny o beth mae’n rhoi ystyriaeth ddyledus i elfennau cyfeiriadol y testun yn arbennig pan fo’r rheini’n ymwneud â’r amgylchedd naturiol. Mae’r pwyslais hwnnw’n wahanol i brif ffrwd theori lenyddol yn y cyfnod diweddar, sydd yn aml yn bwrw amheuaeth ar y berthynas rhwng y testun a’r ‘byd go iawn’.

Fodd bynnag, ni ddylid meddwl am ecofeirniadaeth fel adwaith yn erbyn theori lenyddol ddiweddar. Yn hytrach, gellir meddwl amdani fel maes amlddisgyblaethol nad yw’n cynnig ei fethodoleg benodol ei hun ond sy’n tynnu ar ffeministiaeth, Marcsiaeth, ôl-drefedigaethedd, dadadeiladaeth, seicdreiddiaeth, a hanesyddiaeth newydd (i enwi dim ond rhai meysydd perthnasol). Gellid dadlau bod ecofeirniadaeth yn dibynnu ar ryw fath o gyfaddawd neu gydbwysedd: mae’n mynnu bod realiti’r amgylchedd yn cael ei gydnabod yn llawn, ond mae hefyd yn derbyn yn llwyr fod cysyniadau megis ‘natur’ ac ‘amgylchedd’ yn greadigaethau disgyrsiol.

Yn wir, un o ystyriaethau creiddiol ecofeirniadaeth yw cwestiynu’r cysyniad o ‘natur’. Yn ei gyfrol ddylanwadol ''Keywords'' (1983), disgrifiodd Raymond Williams y gair ''nature'' fel ‘perhaps the most complex word in the language’. Ar y naill law, gellir derbyn bod y ddynoliaeth — y mamal ''Homo sapiens'' — yn rhan o fyd natur, ond ar y llaw arall mae’n gyffredin i’r ddynoliaeth ei diffinio ei hun yn erbyn natur, gan sôn, er enghraifft, am ‘berthynas dyn a natur’. Yn sicr, gweithred ddynol yw diffinio ‘natur’ ac mae yn hynny o beth yn anorfod wleidyddol. Mae cwestiynu agweddau anthropoganolog ein diwylliant, sef y modd y rhagdybiwn mai safbwyntiau a blaenoriaethau’r ddynoliaeth yw’r rhai pwysicaf, yn un o nodweddion ecofeirniadaeth.

Mae ystyried perthynas ‘diwylliant’ a ‘natur’ yn rhywbeth arall sy’n allweddol i’r maes hwn. Gellid cychwyn o safbwynt y Gymraeg drwy nodi bod y gair ''diwylliant'' yn tarddu o ''diwyllio'', sy’n golygu aredig neu amaethu. Mae’r gair ''diwyllio'' yn ei dro’n cynnwys yr elfennau ''di–'' (y rhagddodiad negyddol) a ''gwyll(t)'', ac felly’n cyfleu’r syniad mai dileu’r ‘gwyllt’ yw hanfod ‘diwylliant’. Yn yr un modd, gellir archwilio ystyron termau megis ‘cefn gwlad’, cysyniad sy’n cyfuno’r ecolegol/naturiol a’r dynol/diwylliannol mewn modd sy’n bur greiddiol i’r ‘diwylliant’ Cymraeg.

Er mai un o lwyddiannau ecofeirniadaeth fu cynyddu statws ‘ysgrifennu natur’ o bob math (gan gynnwys ysgrifennu taith, ysgrifau a chofiannau), nid yw’r maes wedi ei gyfyngu i destunau o’r fath. Yn wir, gellir dadlau bod gorbwyslais ar y cyswllt rhwng barddoniaeth y Cymry (neu’r Celtiaid) a byd natur yn nodwedd o ddisgwrs trefedigaethol. Yn y 19g., dadleuai beirniaid dylanwadol megis y Sais Matthew Arnold (1822–88) fod perthynas hynod agos gan y bobloedd Geltaidd â byd natur, gan awgrymu bod hynny’n arwydd o’u teimladrwydd a hefyd o’u cyntefigrwydd. Gellir olrhain hadau’r syniad hwn yn ôl cyn belled â’r 12g., pan fu awduron o Loegr (a Gerallt Gymro yntau) wrthi’n cysylltu’r Cymry â chyntefigrwydd a byd natur (mewn gwrthgyferbyniad honedig â diwylliant mwy soffistigedig a threfol y Saeson a’r Ffrancwyr).

Wrth ddadlennu rhagdybiaethau Rhamantaidd a Seisnig Arnold, mae Patrick Sims-Williams ac eraill wedi tanseilio cysyniadau megis ‘Celtic nature poetry’ a fu gynt mor boblogaidd. Yn wir, gan fod Arnold ac eraill tebyg iddo yn grediniol nad oedd lle i’r Gymraeg a’r ieithoedd Celtaidd eraill yn y byd modern, fe welir mor agos oedd y berthynas rhwng gwrth-Gymreictod a’r cysyniad o ‘ganu natur’ a oedd rywsut yn nodweddiadol o’r Celtiaid. (Dyma un elfen o’r hyn y gellid ei alw’n ‘Geltigiaeth’ ormesol.) Roedd gweld y Cymry fel pobl fwy ‘benywaidd’ na’r Saeson yn rhan o’r un clwm o syniadau, ac nid oedd ymagweddu o’r fath yn gyfyngedig i achos Cymru, rhywbeth y gellid ei ystyried drwy gyfrwng beirniadaeth ecoffeminyddol.

Daw’n amlwg, felly, y gall fod perthynas agos rhwng ecofeirniadaeth ac ôl-drefedigaethedd. Mae trefedigaethedd a chyfalafiaeth yn sicr wedi cael effaith andwyol (at ei gilydd) ar yr amgylchedd, a gellid dadlau bod yr un grymoedd wedi tanseilio’r Gymraeg fel iaith gymunedol hyfyw. Yn sicr, mae llenorion Cymraeg yn cyplysu’r ddau beth yn aml, yn arbennig wrth lunio gorffennol a oedd yn gyfoethocach yn ecolegol a hefyd yn Gymreiciach yn ieithyddol. Gall dadansoddiad ecofeirniadol fynd i’r afael ag addasrwydd ymddangosiadol y cyfochri hwnnw. Thema gysylltiedig a welir mewn barddoniaeth Gymraeg yw effaith newidiadau ecolegol ar adnoddau geirfaol yr iaith ei hun. Wrth i rywogaethau brinhau a natur eu perthynas â’r ddynoliaeth newid, daw termau a fu unwaith yn gwbl gyfarwydd i fod yn gynyddol ddieithr.

O safbwynt y Gymraeg, mae ecofeirniadaeth yn faes newydd o hyd ac anodd mesur ei heffaith. Ond mae ganddi’r potensial i fynd i’r afael â thestunau cyfarwydd o’r canon a’u trafod mewn dull newydd. Er enghraifft, gellir yn rhwydd gynnig dadansoddiad ecofeirniadol o gwestiwn yr hen fugail yn nhelyneg enwog Eifion Wyn: ‘Pam, Arglwydd, y gwnaethost Gwm Pennant mor dlws?’ Y man cychwyn fyddai nodi’r modd y cyflwynir y dirwedd dan sylw fel petai’n greadigaeth hynafol a digyfnewid. Mewn gwirionedd, fodd bynnag, buasai moelni eithafol y cwm yn bur ddieithr i’w drigolion lai na chanrif ynghynt. Sut a pham y mae’r gerdd hon yn cuddio’r gweddnewid mawr hwnnw? Yn yr un modd, efallai y gwelwn maes o law destunau a ymylwyd wrth lunio canon ein llenyddiaeth yn derbyn sylw newydd ar sail eu darllen â llygaid ecofeirniadol.

'''Dylan Foster Evans'''

==Llyfryddiaeth==

Clark, T. (2011), ''Cambridge Introduction to Literature and the Environment'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Foster Evans, D. (2006), ‘Ecoleg a llenyddiaeth Gymraeg’, ''Llenyddiaeth mewn Theori'', 1, 41–79.

Garrard, G. (2011), ''Ecocriticism'', New Critical Idiom, ail argraffiad (London: Routledge).

Garrard, G. (gol.) (2014), ''The Oxford Handbook of Ecocriticism'' (Oxford: Oxford University Press).

Jarvis, M. (2008), ''Welsh Environments in Contemporary Poetry'' (Cardiff: University of Wales Press).

Lewis, B. J. (2005), ‘Golwg y Beirdd Canoloesol ar Harddwch Natur’, ''Dwned'', 11, 35–63.

Sims-Williams, P. (1996), ‘The Invention of Celtic Nature Poetry’, yn Brown, T. (gol.), ''Celticism'' (Amsterdam: Rodopi), tt. 97–124.

Williams, H. (2008), ‘Ecofeirniadaeth i’r Celtiaid’, ''Llenyddiaeth mewn Theori'', 3, 1–28.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Nofel

2016-12-20T23:46:38Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Defnyddir y gair ‘nofel’ yn y Gymraeg, fel ''novel'' yn Saesneg, i ddisgrifio naratif ffuglennol lle mae canolbwynt yr adrodd ar y berthynas rhwng profiad cymeriadau unigol a’r byd y’u lleolir ynddo. Nid oes raid i’r digwyddiad mewn nofel fod yn ffuglennol ‒ gall rhai o leiaf o’r cymeriadau fod yn hanesyddol ‒ ond mae’n rhaid wrth ddychymyg yn y ffordd y mae’r berthynas rhwng y ddwy elfen hon wedi’i gweithio. Gan ddweud hynny, y mae disgwyliad bod dychymyg y nofelydd i ryw raddau’n gaeth i amodau’r bywyd neilltuol y mae’n ei bortreadu. Er ei fod yn rhannu priodoleddau naratif gyda’r epig ar y naill law a’r rhamant ar y llaw arall, ystyrir mai priod faes y nofel yw’r profiad dynol ar raddfa gyffredin. Gall nofel bortreadu cymeriadau anghyffredin a digwyddiadau eithafol, ond byddwn yn disgwyl gweld bod y berthynas rhyngddynt yn adlewyrchu amodau bywyd fel y mae.

Er ei bod, ers y 19g., wedi bod yn un o’r ''genres'' mawr llenyddol, gyda’r apêl fwyaf eang a’r sylfaen economaidd sicraf, bu datblygiad cynnar y nofel yn araf ac ansicr. Datblygodd yn wreiddiol mewn perthynas agos â’r rhamant, ac yn y gwledydd lle parheir rhamant yn gryf ni chydnabuwyd angen i wahaniaethu rhyngddynt. Felly yn Ffrangeg ac yn Almaeneg, er bod y rhamant a’r nofel wedi datblygu ar wahân i’w gilydd ers sawl canrif, defnyddir yr un gair am y ddau. Mabwysiadwyd y gair ‘nofel’ yn Saesneg yn wreiddiol, yn gynnar yn y 18g., o’r gair Sbaeneg ''novella'', oherwydd cysylltwyd y math ar ffugchwedlau a oedd yn ymddangos erbyn hynny â newydd-deb a chyfoesedd. Y mae’r amwysedd hwn wedi arwain at ansicrwydd ynglŷn â dechreuad y nofel a’i phriodoleddau sylfaenol fel ''genre'' llenyddol.

Ymddengys un peth yn sicr am wreiddiau’r nofel, sef ei bod yn mynegi ysbryd y cyfnod modern cynnar, a fynegwyd hefyd yn athroniaeth newydd a symudiadau gwleidyddol a chymdeithasol y 17g. O’r cyfnod hwnnw, gwelwn ddirywiad y fframweithiau ideolegol trosgynnol a gynhaliai’r gwahanol fathau o ramant a ffynnai ar gyfandir Ewrop o’r oesoedd canol ymlaen. Yr elfen chwyldroadol newydd a ddatblygai yn y cyfnod cythryblus hwnnw oedd parodrwydd i ymddiddori ym mhrofiad dyn fel ffynhonnell ystyr ynddo'i hun. Dyna’r elfen lywodraethol a symbylai waith y Sbaenwr, Miguel de Cervantes, yn nwy gyfrol ei ffuglen, ''Don Quijote de la Mancha'' (1605 a 1615). Datblygai’r gyfrol gyntaf o un cwestiwn sylfaenol, sef beth a fyddai’n digwydd pe bai dyn yn methu â gwahaniaethu rhwng y byd a welai o’i gwmpas a’r byd a bortreedir yn nhudalennau’r rhamantau sifalri yr oedd y nofelydd ei hun yn eu hedmygu? Datblygir cymeriadau canolog y nofel yn sgil gofyn y cwestiwn hwnnw a daw’r digwyddiadau’n ganlyniad i’r gwrthdaro rhwng y cymeriadau hynny a’r byd o’u cwmpas. Cyflwynodd y gyfrol gyntaf honno rywbeth hollol newydd i fyd y naratif yn Ewrop, ond bu’r ail yn gyfraniad mwy syfrdanol fyth, yn plymio’n ddyfnach i hanfod unigoliaeth ddynol ac yn agor allan feysydd newydd i lenyddiaeth.

Er bod ffigwr canolog ffuglen Cervantes wedi gafael yn dynn yn nychymyg darllenwyr ar draws Ewrop, ychydig a ystyriai nad oedd ei waith yn cwympo i ffurfiau naratif cydnabyddedig. Anwadal fu’r datblygiadau yn y ddwy ganrif nesaf. Parhâi darllenwyr yn Ffrainc i ddosbarthu gweithiau fel ''Gil Blas'' (1715‒1735) Alain René Lesage a ''Le Paysan Parvenu'' (1735) Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux gyda’r rhamant. Gwaith yr ysbïwr, dychanwr a’r newyddiadurwr, Daniel Defoe, yn anad dim, a symbylodd ymwybyddiaeth bod angen term newydd i ddisgrifio ffuglen a ddangosai cyn lleied o barch tuag at gategorïau llenyddol traddodiadol. Arweiniodd ''Robinson Crusoe'' (1719) at ddiddordeb newydd yn sylwedd a gwead profiad a oedd, wrth ei ystyried o safbwynt gwerthoedd traddodiadol, yn hollol ddibwys. Tueddai rhai darllenwyr ar y pryd i ystyried ei fod naill ai’n hanes go-iawn, neu’n gelwydd digywilydd, oherwydd eu bod yn methu â’i weld fel llenyddiaeth o gwbl.

Yn raddol ar ôl Defoe daeth pobl i dderbyn bod ffurf lenyddol newydd ar gael, y tueddent i’w dehongli fel mynegiant o weledigaeth y dosbarthiadau cymdeithasol newydd a symbylai ddatblygiad y sustem gyfalafol o ail hanner yr 17g. ymlaen. Cadarnhawyd y duedd honno gan waith Samuel Richardson a Henry Fielding yn Lloegr a Denis Diderot yn Ffrainc. Yna, gydag ymddangosiad nofelau realaidd Stendhal, Honoré de Balzac a Gustave Flaubert yn Ffrainc, ynghyd â rhai Charles Dickens, William Thackeray a George Elliot yn Lloegr, aeth yn ystrydeb i ddweud mai mynegiant o athroniaeth y dosbarth bwrgeisaidd oedd y nofel yn ei hanfod. Un peth yw dweud hynny, wrth gwrs, a pheth hollol wahanol yw dweud mai dyna oedd y nofel ''yn y cyfnod hwnnw''. Yn ddiau, cynigiai’r nofel ar y pwynt hanesyddol hwnnw gynghanedd ryfeddol rhwng adnoddau ffurfiol a ffurfiau argyfyngus o brofiad mewnol a symbylwyd gan amgylchiadau allanol cyfoes. Yn y cyfnod hwnnw, felly, daeth y nofel i’w hoed fel ffurf lenyddol wirioneddol fawr.

Y mae’n wir dweud hefyd bod y nofel yng nghyfnod Realaeth, sef rhwng 1830 a 1880 yn fras, wedi datblygu cydbwysedd nodweddiadol rhwng y gwahanol elfennau arddulliadol a gynigir fel naratif. Serch hynny, chwalwyd y cydbwysedd hwnnw gyda dechrau’r mudiad Modernaidd yn negawdau diweddaraf y 19g. Manteisiai awduron fel Marcel Proust, James Joyce a Thomas Mann ar y cyfle i ad-drefnu elfennau’r nofel realaidd yr oedd y berthynas rhyngddynt wedi ymddangos mor naturiol yn y cyfnod cynt, er mwyn ymgorffori deongliadau newydd o fywyd dynol. Yn nwylo’r awduron hyn newidiwyd y berthynas rhwng profiad mewnol yr unigolyn ac amodau allanol yn syfrdanol, yn bennaf trwy ad-drefnu’r berthynas rhwng dulliau gwahanol o drin amser. Felly, yng ngwaith Proust, er enghraifft, ''A La Recherche de Temps Perdu'', y mae’r dechneg o amrywio amser a modd y ferf, hyd yn oed o fewn i un adroddiad integredig, yn ein harwain i feddwl am y cysyniad o unoliaeth ddynol mewn ffordd hollol newydd.

Yn ystod y 20g. gall fod yn wir fod y nofel yn yr Unol Daleithiau ac yn America Ladin wedi arwain y ffordd o ran datblygiadau technegol ac athronyddol, yn nwylo awduron fel William Faulkner, Scott Fitzgerald a Kurt Vonnegut ar y naill law, a Gabriel Garcia Marquez, Mario Vargas Llosa a Jorge Luis Borges ar y llall. Yn y ganrif bresennol y mae’r ffurf yn dal i fod yn hynod boblogaidd ac o gryn bwysigrwydd yn economaidd. Er hynny, mae trafodaeth wedi bod ynglŷn â’i gallu i barhau fel ffurf gelfyddydol mewn oes ddigidol. Gan ei bod yn elfen mor bwysig mewn diwylliant cyfredol ar hyd y byd gorllewinol, mae braidd yn eironig bod ei diwedd wedi ei rhagweld gan sylwebyddion gwahanol ac am resymau amrywiol ers canrif gyfan.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Genette, G. (1980), ''Narrative Discourse'' (Oxford: Basil Blackwell).

Levin, H. (1963), ''Gates of Horn. A Study of Five French Realists'' (New York: Oxford University Press).

Watt, I. (1957), ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding'' (London: Chatto & Windus).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, I. (1979), ''The Idea of the Novel in Europe, 1600‒1800'' (London: Macmillan).

Williams, I. (1984), ''Y Nofel'' (Llandysul: Gwasg Gomer).

Williams, I. (1989), ''Capel a Chomin. Astudiaeth o ffugchwedlau pedwar llenor Fictoraidd'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Nofel

2016-12-20T23:45:49Z

SeimonBrooks:

Nofel

2016-12-20T20:05:33Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Defnyddir y gair ‘nofel’ yn y Gymraeg, fel ''novel'' yn Saesneg, i ddisgrifio naratif ffuglennol lle mae canolbwynt yr adrodd ar y berthynas rhwng profiad cymeriadau unigol a’r byd y’u lleolir ynddo. Nid oes raid i’r digwyddiad mewn nofel fod yn ffuglennol - gall rhai o leiaf o’r cymeriadau fod yn hanesyddol - ond y mae’n rhaid wrth ddychymyg yn y ffordd y mae’r berthynas rhwng y ddwy elfen hon wedi’i gweithio. Gan ddweud hynny, y mae disgwyliad bod dychymyg y nofelydd i ryw raddau’n gaeth i amodau’r bywyd neilltuol y mae’n ei bortreadu. Er ei fod yn rhannu priodoleddau naratif gyda’r epig ar y naill law a’r rhamant ar y llaw arall, ystyrir mai priod faes y nofel yw’r profiad dynol ar raddfa gyffredin. Gall nofel bortreadu cymeriadau anghyffredin a digwyddiadau eithafol, ond byddwn yn disgwyl gweld bod y berthynas rhyngddynt yn adlewyrchu amodau bywyd fel y mae.

Er ei bod, ers y 19g., wedi bod yn un o’r ''genres'' mawr llenyddol, gyda’r apêl fwyaf eang a’r sylfaen economaidd sicraf, bu datblygiad cynnar y nofel yn araf ac yn ansicr. Datblygodd yn wreiddiol mewn perthynas agos â’r rhamant, ac yn y gwledydd lle parheir rhamant yn gryf ni chydnabuwyd angen i wahaniaethu rhyngddynt. Felly yn Ffrangeg ac yn Almaeneg, er bod y rhamant a’r nofel wedi datblygu ar wahân i’w gilydd ers sawl canrif, defnyddir yr un gair am y ddau. Mabwysiadwyd y gair ‘nofel’ yn Saesneg yn wreiddiol, yn gynnar yn y 18g., o’r gair Sbaeneg ''novella'', oherwydd y cysylltwyd y math ar ffugchwedlau a oedd yn ymddangos erbyn hynny â newydd-deb a chyfoesedd. Y mae’r amwysedd hwn wedi arwain at ansicrwydd ynglŷn â dechreuad y nofel a’i phriodoleddau sylfaenol fel ''genre'' llenyddol.

Ymddengys un peth yn sicr am wreiddiau’r nofel, sef ei bod yn mynegi ysbryd y cyfnod modern cynnar, a fynegwyd hefyd yn athroniaeth newydd a symudiadau gwleidyddol a chymdeithasol y 17g. O’r cyfnod hwnnw gwelwn ddirywiad y fframweithiau ideolegol trosgynnol a gynhaliai’r gwahanol fathau o ramant a ffynnai ar gyfandir Ewrop o’r oesoedd canol ymlaen. Yr elfen chwyldroadol newydd a ddatblygai yn y cyfnod cythryblus hwnnw oedd parodrwydd i ymddiddori ym mhrofiad dyn fel ffynhonnell ystyr ynddo ei hun. Dyna’r elfen lywodraethol a symbylai waith y Sbaenwr, Miguel de Cervantes, yn nwy gyfrol ei ffuglen, ''Don Quijote de la Mancha'' (1605 a 1615). Datblygai’r gyfrol gyntaf o un cwestiwn sylfaenol, sef beth a fyddai’n digwydd pe bai dyn yn methu â gwahaniaethu rhwng y byd a welai o’i gwmpas a’r byd a bortreedir yn nhudalennau’r rhamantau sifalri yr oedd y nofelydd ei hun yn eu hedmygu? Datblygir cymeriadau canolog y nofel yn sgil gofyn y cwestiwn hwnnw a daw’r digwyddiadau’n ganlyniad i’r gwrthdaro rhwng y cymeriadau hynny a’r byd o’u cwmpas. Cyflwynodd y gyfrol gyntaf honno rywbeth hollol newydd i fyd y naratif yn Ewrop, ond bu’r ail yn gyfraniad mwy syfrdanol fyth, yn plymio’n ddyfnach i hanfod unigoliaeth ddynol ac yn agor allan feysydd newydd i lenyddiaeth.

Er bod ffigwr canolog ffuglen Cervantes wedi gafael yn dynn yn nychymyg darllenwyr ar draws Ewrop, ychydig a ystyriai nad oedd ei waith yn cwympo i ffurfiau naratif cydnabyddedig. Anwadal fu’r datblygiadau yn y ddwy ganrif nesaf. Parhâi darllenwyr yn Ffrainc i ddosbarthu gweithiau fel ''Gil Blas'' (1715‒1735) Alain René Lesage a ''Le Paysan Parvenu'' (1735) Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux gyda’r rhamant. Gwaith yr ysbïwr, dychanwr a’r newyddiadurwr, Daniel Defoe, yn anad dim, a symbylodd ymwybyddiaeth bod angen term newydd i ddisgrifio ffuglen a ddangosai cyn lleied o barch tuag at gategorïau llenyddol traddodiadol. Arweiniodd ''Robinson Crusoe'' (1719) at ddiddordeb newydd yn sylwedd a gwead profiad a oedd, wrth ei ystyried o safbwynt gwerthoedd traddodiadol yn hollol ddibwys. Tueddai rhai darllenwyr ar y pryd i ystyried ei fod naill ai’n hanes go iawn, neu’n gelwydd digywilydd, oherwydd eu bod yn methu â’i weld fel llenyddiaeth o gwbl.

Yn raddol ar ôl Defoe daeth pobl i dderbyn bod ffurf lenyddol newydd ar gael, y tueddent i’w dehongli fel mynegiant o weledigaeth y dosbarthiadau cymdeithasol newydd a symbylai ddatblygiad y sustem gyfalafol o ail hanner yr 17g. ymlaen. Cadarnhawyd y duedd honno gan waith Samuel Richardson a Henry Fielding yn Lloegr a Denis Diderot yn Ffrainc. Yna, gydag ymddangosiad nofelau realaidd Stendhal, Honoré de Balzac a Gustave Flaubert yn Ffrainc, ynghyd â rhai Charles Dickens, William Thackeray a George Elliot yn Lloegr, aeth yn ystrydeb i ddweud mai mynegiant o athroniaeth y dosbarth bwrgeisaidd oedd y nofel yn ei hanfod. Un peth yw dweud hynny, wrth gwrs, a pheth hollol wahanol yw dweud mai dyna a oedd y nofel ''yn y cyfnod hwnnw''. Yn ddiau, cynigiai’r nofel ar y pwynt hanesyddol hwnnw gynghanedd ryfeddol rhwng adnoddau ffurfiol a ffurfiau argyfyngus o brofiad mewnol a symbylwyd gan amgylchiadau allanol cyfoes. Yn y cyfnod hwnnw, felly, daeth y nofel i’w hoed fel ffurf lenyddol gwirioneddol fawr.

Y mae’n wir dweud hefyd bod y nofel yng nghyfnod Realaeth, sef rhwng 1830 a 1880 yn fras, wedi datblygu cydbwysedd nodweddiadol rhwng y gwahanol elfennau arddulliadol a gynigir fel naratif. Serch hynny, chwalwyd y cydbwysedd hwnnw gyda dechrau’r mudiad Modernaidd yn negawdau diweddaraf y 19g. Manteisiai awduron fel Marcel Proust, James Joyce a Thomas Mann ar y cyfle i ad-drefnu elfennau’r nofel realaidd yr oedd y berthynas rhyngddynt wedi ymddangos mor naturiol yn y cyfnod cynt, er mwyn ymgorffori deongliadau newydd o fywyd dynol. Yn nwylo’r awduron hyn newidiwyd y berthynas rhwng profiad mewnol yr unigolyn ac amodau allanol yn syfrdanol, yn bennaf trwy ad-drefnu’r berthynas rhwng dulliau gwahanol o drin amser. Felly, yng ngwaith Proust, er enghraifft, ''A La Recherche de Temps Perdu'', y mae’r dechneg o amrywio amser a modd y ferf, hyd yn oed o fewn i un adroddiad integredig, yn ein harwain i feddwl am y cysyniad o unoliaeth ddynol mewn ffordd hollol newydd.

Yn ystod y 20g. gall fod yn wir fod y nofel yn yr Unol Daleithiau ac yn America Ladin wedi arwain y ffordd o ran datblygiadau technegol ac athronyddol, yn nwylo awduron fel William Faulkner, Scott Fitzgerald a Kurt Vonnegut ar y naill law, a Gabriel Garcia Marquez, Mario Vargas Llosa a Jorge Luis Borges ar y llall. Ar drothwy’r ganrif bresennol y mae’r ffurf yn dal i fod yn hynod boblogaidd ac o gryn bwysigrwydd yn economaidd. Er hynny y mae trafodaeth wedi bod ynglŷn â’i gallu i barhau fel ffurf gelfyddydol mewn oes ddigidol. Gan ei bod yn elfen mor bwysig mewn diwylliant cyfredol ar hyd y byd gorllewinol, y mae braidd yn eironig bod ei diwedd wedi ei rhagweld gan sylwebyddion gwahanol ac am resymau amrywiol ers canrif gyfan.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Genette, G. (1980), ''Narrative Discourse'' (Rhydychen: Basil Blackwell).

Levin, H. (1963), ''Gates of Horn. A Study of Five French Realists'' (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

Watt, I. (1957), ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding'' (London: Chatto & Windus).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, I. (1979), ''The Idea of the Novel in Europe, 1600‒1800'' (London: Macmillan).

Williams, I. (1984), ''Y Nofel'' (Llandysul: Gwasg Gomer).

Williams, I. (1989), ''Capel a Chomin. Astudiaeth o ffugchwedlau pedwar llenor Fictoraidd'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Nofel

2016-12-20T20:05:07Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Defnyddir y gair ‘nofel’ yn y Gymraeg, fel ''novel'' yn Saesneg, i ddisgrifio naratif ffuglennol lle mae canolbwynt yr adrodd ar y berthynas rhwng profiad cymeriadau unigol a’r byd y’u lleolir ynddo. Nid oes raid i’r digwyddiad mewn nofel fod yn ffuglennol - gall rhai o leiaf o’r cymeriadau fod yn hanesyddol - ond y mae’n rhaid wrth ddychymyg yn y ffordd y mae’r berthynas rhwng y ddwy elfen hon wedi’i gweithio. Gan ddweud hynny, y mae disgwyliad bod dychymyg y nofelydd i ryw raddau’n gaeth i amodau’r bywyd neilltuol y mae’n ei bortreadu. Er ei fod yn rhannu priodoleddau naratif gyda’r epig ar y naill law a’r rhamant ar y llaw arall, ystyrir mai priod faes y nofel yw’r profiad dynol ar raddfa gyffredin. Gall nofel bortreadu cymeriadau anghyffredin a digwyddiadau eithafol, ond byddwn yn disgwyl gweld bod y berthynas rhyngddynt yn adlewyrchu amodau bywyd fel y mae.

Er ei bod, ers y 19g., wedi bod yn un o’r ''genres'' mawr llenyddol, gyda’r apêl fwyaf eang a’r sylfaen economaidd sicraf, bu datblygiad cynnar y nofel yn araf ac yn ansicr. Datblygodd yn wreiddiol mewn perthynas agos â’r rhamant, ac yn y gwledydd lle parheir rhamant yn gryf ni chydnabuwyd angen i wahaniaethu rhyngddynt. Felly yn Ffrangeg ac yn Almaeneg, er bod y rhamant a’r nofel wedi datblygu ar wahân i’w gilydd ers sawl canrif, defnyddir yr un gair am y ddau. Mabwysiadwyd y gair ‘nofel’ yn Saesneg yn wreiddiol, yn gynnar yn y 18g., o’r gair Sbaeneg ''novella'', oherwydd y cysylltwyd y math ar ffugchwedlau a oedd yn ymddangos erbyn hynny â newydd-deb a chyfoesedd. Y mae’r amwysedd hwn wedi arwain at ansicrwydd ynglŷn â dechreuad y nofel a’i phriodoleddau sylfaenol fel ''genre'' llenyddol.

Ymddengys un peth yn sicr am wreiddiau’r nofel, sef ei bod yn mynegi ysbryd y cyfnod modern cynnar, a fynegwyd hefyd yn athroniaeth newydd a symudiadau gwleidyddol a chymdeithasol y 17g. O’r cyfnod hwnnw gwelwn ddirywiad y fframweithiau ideolegol trosgynnol a gynhaliai’r gwahanol fathau o ramant a ffynnai ar gyfandir Ewrop o’r oesoedd canol ymlaen. Yr elfen chwyldroadol newydd a ddatblygai yn y cyfnod cythryblus hwnnw oedd parodrwydd i ymddiddori ym mhrofiad dyn fel ffynhonnell ystyr ynddo ei hun. Dyna’r elfen lywodraethol a symbylai waith y Sbaenwr, Miguel de Cervantes, yn nwy gyfrol ei ffuglen, ''Don Quijote de la Mancha'' (1605 a 1615). Datblygai’r gyfrol gyntaf o un cwestiwn sylfaenol, sef beth a fyddai’n digwydd pe bai dyn yn methu â gwahaniaethu rhwng y byd a welai o’i gwmpas a’r byd a bortreedir yn nhudalennau’r rhamantau sifalri yr oedd y nofelydd ei hun yn eu hedmygu? Datblygir cymeriadau canolog y nofel yn sgil gofyn y cwestiwn hwnnw a daw’r digwyddiadau’n ganlyniad i’r gwrthdaro rhwng y cymeriadau hynny a’r byd o’u cwmpas. Cyflwynodd y gyfrol gyntaf honno rywbeth hollol newydd i fyd y naratif yn Ewrop, ond bu’r ail yn gyfraniad mwy syfrdanol fyth, yn plymio’n ddyfnach i hanfod unigoliaeth ddynol ac yn agor allan feysydd newydd i lenyddiaeth.

Er bod ffigwr canolog ffuglen Cervantes wedi gafael yn dynn yn nychymyg darllenwyr ar draws Ewrop, ychydig a ystyriai nad oedd ei waith yn cwympo i ffurfiau naratif cydnabyddedig. Anwadal fu’r datblygiadau yn y ddwy ganrif nesaf. Parhâi darllenwyr yn Ffrainc i ddosbarthu gweithiau fel ''Gil Blas'' (1715‒1735) Alain René Lesage a ''Le Paysan Parvenu'' (1735) Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux gyda’r rhamant. Gwaith yr ysbïwr, dychanwr a’r newyddiadurwr, Daniel Defoe, yn anad dim, a symbylodd ymwybyddiaeth bod angen term newydd i ddisgrifio ffuglen a ddangosai cyn lleied o barch tuag at gategorïau llenyddol traddodiadol. Arweiniodd ''Robinson Crusoe'' (1719) at ddiddordeb newydd yn sylwedd a gwead profiad a oedd, wrth ei ystyried o safbwynt gwerthoedd traddodiadol yn hollol ddibwys. Tueddai rhai darllenwyr ar y pryd i ystyried ei fod naill ai’n hanes go iawn, neu’n gelwydd digywilydd, oherwydd eu bod yn methu â’i weld fel llenyddiaeth o gwbl.

Yn raddol ar ôl Defoe daeth pobl i dderbyn bod ffurf lenyddol newydd ar gael, y tueddent i’w dehongli fel mynegiant o weledigaeth y dosbarthiadau cymdeithasol newydd a symbylai ddatblygiad y sustem gyfalafol o ail hanner yr 17g. ymlaen. Cadarnhawyd y duedd honno gan waith Samuel Richardson a Henry Fielding yn Lloegr a Denis Diderot yn Ffrainc. Yna, gydag ymddangosiad nofelau realaidd Stendhal, Honoré de Balzac a Gustave Flaubert yn Ffrainc, ynghyd â rhai Charles Dickens, William Thackeray a George Elliot yn Lloegr, aeth yn ystrydeb i ddweud mai mynegiant o athroniaeth y dosbarth bwrgeisaidd oedd y nofel yn ei hanfod. Un peth yw dweud hynny, wrth gwrs, a pheth hollol wahanol yw dweud mai dyna a oedd y nofel ''yn y cyfnod hwnnw''. Yn ddiau, cynigiai’r nofel ar y pwynt hanesyddol hwnnw gynghanedd ryfeddol rhwng adnoddau ffurfiol a ffurfiau argyfyngus o brofiad mewnol a symbylwyd gan amgylchiadau allanol cyfoes. Yn y cyfnod hwnnw, felly, daeth y nofel i’w hoed fel ffurf lenyddol gwirioneddol fawr.

Y mae’n wir dweud hefyd bod y nofel yng nghyfnod Realaeth, sef rhwng 1830 a 1880 yn fras, wedi datblygu cydbwysedd nodweddiadol rhwng y gwahanol elfennau arddulliadol a gynigir fel naratif. Serch hynny, chwalwyd y cydbwysedd hwnnw gyda dechrau’r mudiad Modernaidd yn negawdau diweddaraf y 19g. Manteisiai awduron fel Marcel Proust, James Joyce a Thomas Mann ar y cyfle i ad-drefnu elfennau’r nofel realaidd yr oedd y berthynas rhyngddynt wedi ymddangos mor naturiol yn y cyfnod cynt, er mwyn ymgorffori deongliadau newydd o fywyd dynol. Yn nwylo’r awduron hyn newidiwyd y berthynas rhwng profiad mewnol yr unigolyn ac amodau allanol yn syfrdanol, yn bennaf trwy ad-drefnu’r berthynas rhwng dulliau gwahanol o drin amser. Felly, yng ngwaith Proust, er enghraifft, ''A La Recherche de Temps Perdu'', y mae’r dechneg o amrywio amser a modd y ferf, hyd yn oed o fewn i un adroddiad integredig, yn ein harwain i feddwl am y cysyniad o unoliaeth ddynol mewn ffordd hollol newydd.

Yn ystod y 20g. gall fod yn wir fod y nofel yn yr Unol Daleithiau ac yn America Ladin wedi arwain y ffordd o ran datblygiadau technegol ac athronyddol, yn nwylo awduron fel William Faulkner, Scott Fitzgerald a Kurt Vonnegut ar y naill law, a Gabriel Garcia Marquez, Mario Vargas Llosa a Jorge Luis Borges ar y llall. Ar drothwy’r ganrif bresennol y mae’r ffurf yn dal i fod yn hynod boblogaidd ac o gryn bwysigrwydd yn economaidd. Er hynny y mae trafodaeth wedi bod ynglŷn â’i gallu i barhau fel ffurf gelfyddydol mewn oes ddigidol. Gan ei bod yn elfen mor bwysig mewn diwylliant cyfredol ar hyd y byd gorllewinol, y mae braidd yn eironig bod ei diwedd wedi ei rhagweld gan sylwebyddion gwahanol ac am resymau amrywiol ers canrif gyfan.

''Ioan Williams''

==Llyfryddiaeth==

Genette, G. (1980), ''Narrative Discourse'' (Rhydychen: Basil Blackwell).

Levin, H. (1963), ''Gates of Horn. A Study of Five French Realists'' (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

Watt, I. (1957), ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding'' (London: Chatto & Windus).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, I. (1979), ''The Idea of the Novel in Europe, 1600‒1800'' (London: Macmillan).

Williams, I. (1984), ''Y Nofel'' (Llandysul: Gwasg Gomer).

Williams, I. (1989), ''Capel a Chomin. Astudiaeth o ffugchwedlau pedwar llenor Fictoraidd'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Nofel

2016-12-20T20:04:46Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Defnyddir y gair ‘nofel’ yn y Gymraeg, fel ''novel'' yn Saesneg, i ddisgrifio naratif ffuglennol lle mae canolbwynt yr adrodd ar y berthynas rhwng profiad cymeriadau unigol a’r byd y’u lleolir ynddo. Nid oes raid i’r digwyddiad mewn nofel fod yn ffuglennol - gall rhai o leiaf o’r cymeriadau fod yn hanesyddol - ond y mae’n rhaid wrth ddychymyg yn y ffordd y mae’r berthynas rhwng y ddwy elfen hon wedi’i gweithio . Gan ddweud hynny, y mae disgwyliad bod dychymyg y nofelydd i ryw raddau’n gaeth i amodau’r bywyd neilltuol y mae’n ei bortreadu. Er ei fod yn rhannu priodoleddau naratif gyda’r epig ar y naill law a’r rhamant ar y llaw arall, ystyrir mai priod faes y nofel yw’r profiad dynol ar raddfa gyffredin. Gall nofel bortreadu cymeriadau anghyffredin a digwyddiadau eithafol, ond byddwn yn disgwyl gweld bod y berthynas rhyngddynt yn adlewyrchu amodau bywyd fel y mae.

Er ei bod, ers y 19g., wedi bod yn un o’r ''genres'' mawr llenyddol, gyda’r apêl fwyaf eang a’r sylfaen economaidd sicraf, bu datblygiad cynnar y nofel yn araf ac yn ansicr. Datblygodd yn wreiddiol mewn perthynas agos â’r rhamant, ac yn y gwledydd lle parheir rhamant yn gryf ni chydnabuwyd angen i wahaniaethu rhyngddynt. Felly yn Ffrangeg ac yn Almaeneg, er bod y rhamant a’r nofel wedi datblygu ar wahân i’w gilydd ers sawl canrif, defnyddir yr un gair am y ddau. Mabwysiadwyd y gair ‘nofel’ yn Saesneg yn wreiddiol, yn gynnar yn y 18g., o’r gair Sbaeneg ''novella'', oherwydd y cysylltwyd y math ar ffugchwedlau a oedd yn ymddangos erbyn hynny â newydd-deb a chyfoesedd. Y mae’r amwysedd hwn wedi arwain at ansicrwydd ynglŷn â dechreuad y nofel a’i phriodoleddau sylfaenol fel ''genre'' llenyddol.

Ymddengys un peth yn sicr am wreiddiau’r nofel, sef ei bod yn mynegi ysbryd y cyfnod modern cynnar, a fynegwyd hefyd yn athroniaeth newydd a symudiadau gwleidyddol a chymdeithasol y 17g. O’r cyfnod hwnnw gwelwn ddirywiad y fframweithiau ideolegol trosgynnol a gynhaliai’r gwahanol fathau o ramant a ffynnai ar gyfandir Ewrop o’r oesoedd canol ymlaen. Yr elfen chwyldroadol newydd a ddatblygai yn y cyfnod cythryblus hwnnw oedd parodrwydd i ymddiddori ym mhrofiad dyn fel ffynhonnell ystyr ynddo ei hun. Dyna’r elfen lywodraethol a symbylai waith y Sbaenwr, Miguel de Cervantes, yn nwy gyfrol ei ffuglen, ''Don Quijote de la Mancha'' (1605 a 1615). Datblygai’r gyfrol gyntaf o un cwestiwn sylfaenol, sef beth a fyddai’n digwydd pe bai dyn yn methu â gwahaniaethu rhwng y byd a welai o’i gwmpas a’r byd a bortreedir yn nhudalennau’r rhamantau sifalri yr oedd y nofelydd ei hun yn eu hedmygu? Datblygir cymeriadau canolog y nofel yn sgil gofyn y cwestiwn hwnnw a daw’r digwyddiadau’n ganlyniad i’r gwrthdaro rhwng y cymeriadau hynny a’r byd o’u cwmpas. Cyflwynodd y gyfrol gyntaf honno rywbeth hollol newydd i fyd y naratif yn Ewrop, ond bu’r ail yn gyfraniad mwy syfrdanol fyth, yn plymio’n ddyfnach i hanfod unigoliaeth ddynol ac yn agor allan feysydd newydd i lenyddiaeth.

Er bod ffigwr canolog ffuglen Cervantes wedi gafael yn dynn yn nychymyg darllenwyr ar draws Ewrop, ychydig a ystyriai nad oedd ei waith yn cwympo i ffurfiau naratif cydnabyddedig. Anwadal fu’r datblygiadau yn y ddwy ganrif nesaf. Parhâi darllenwyr yn Ffrainc i ddosbarthu gweithiau fel ''Gil Blas'' (1715‒1735) Alain René Lesage a ''Le Paysan Parvenu'' (1735) Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux gyda’r rhamant. Gwaith yr ysbïwr, dychanwr a’r newyddiadurwr, Daniel Defoe, yn anad dim, a symbylodd ymwybyddiaeth bod angen term newydd i ddisgrifio ffuglen a ddangosai cyn lleied o barch tuag at gategorïau llenyddol traddodiadol. Arweiniodd ''Robinson Crusoe'' (1719) at ddiddordeb newydd yn sylwedd a gwead profiad a oedd, wrth ei ystyried o safbwynt gwerthoedd traddodiadol yn hollol ddibwys. Tueddai rhai darllenwyr ar y pryd i ystyried ei fod naill ai’n hanes go iawn, neu’n gelwydd digywilydd, oherwydd eu bod yn methu â’i weld fel llenyddiaeth o gwbl.

Yn raddol ar ôl Defoe daeth pobl i dderbyn bod ffurf lenyddol newydd ar gael, y tueddent i’w dehongli fel mynegiant o weledigaeth y dosbarthiadau cymdeithasol newydd a symbylai ddatblygiad y sustem gyfalafol o ail hanner yr 17g. ymlaen. Cadarnhawyd y duedd honno gan waith Samuel Richardson a Henry Fielding yn Lloegr a Denis Diderot yn Ffrainc. Yna, gydag ymddangosiad nofelau realaidd Stendhal, Honoré de Balzac a Gustave Flaubert yn Ffrainc, ynghyd â rhai Charles Dickens, William Thackeray a George Elliot yn Lloegr, aeth yn ystrydeb i ddweud mai mynegiant o athroniaeth y dosbarth bwrgeisaidd oedd y nofel yn ei hanfod. Un peth yw dweud hynny, wrth gwrs, a pheth hollol wahanol yw dweud mai dyna a oedd y nofel ''yn y cyfnod hwnnw''. Yn ddiau, cynigiai’r nofel ar y pwynt hanesyddol hwnnw gynghanedd ryfeddol rhwng adnoddau ffurfiol a ffurfiau argyfyngus o brofiad mewnol a symbylwyd gan amgylchiadau allanol cyfoes. Yn y cyfnod hwnnw, felly, daeth y nofel i’w hoed fel ffurf lenyddol gwirioneddol fawr.

Y mae’n wir dweud hefyd bod y nofel yng nghyfnod Realaeth, sef rhwng 1830 a 1880 yn fras, wedi datblygu cydbwysedd nodweddiadol rhwng y gwahanol elfennau arddulliadol a gynigir fel naratif. Serch hynny, chwalwyd y cydbwysedd hwnnw gyda dechrau’r mudiad Modernaidd yn negawdau diweddaraf y 19g. Manteisiai awduron fel Marcel Proust, James Joyce a Thomas Mann ar y cyfle i ad-drefnu elfennau’r nofel realaidd yr oedd y berthynas rhyngddynt wedi ymddangos mor naturiol yn y cyfnod cynt, er mwyn ymgorffori deongliadau newydd o fywyd dynol. Yn nwylo’r awduron hyn newidiwyd y berthynas rhwng profiad mewnol yr unigolyn ac amodau allanol yn syfrdanol, yn bennaf trwy ad-drefnu’r berthynas rhwng dulliau gwahanol o drin amser. Felly, yng ngwaith Proust, er enghraifft, ''A La Recherche de Temps Perdu'', y mae’r dechneg o amrywio amser a modd y ferf, hyd yn oed o fewn i un adroddiad integredig, yn ein harwain i feddwl am y cysyniad o unoliaeth ddynol mewn ffordd hollol newydd.

Yn ystod y 20g. gall fod yn wir fod y nofel yn yr Unol Daleithiau ac yn America Ladin wedi arwain y ffordd o ran datblygiadau technegol ac athronyddol, yn nwylo awduron fel William Faulkner, Scott Fitzgerald a Kurt Vonnegut ar y naill law, a Gabriel Garcia Marquez, Mario Vargas Llosa a Jorge Luis Borges ar y llall. Ar drothwy’r ganrif bresennol y mae’r ffurf yn dal i fod yn hynod boblogaidd ac o gryn bwysigrwydd yn economaidd. Er hynny y mae trafodaeth wedi bod ynglŷn â’i gallu i barhau fel ffurf gelfyddydol mewn oes ddigidol. Gan ei bod yn elfen mor bwysig mewn diwylliant cyfredol ar hyd y byd gorllewinol, y mae braidd yn eironig bod ei diwedd wedi ei rhagweld gan sylwebyddion gwahanol ac am resymau amrywiol ers canrif gyfan.

''Ioan Williams''

==Llyfryddiaeth==

Genette, G. (1980), ''Narrative Discourse'' (Rhydychen: Basil Blackwell).

Levin, H. (1963), ''Gates of Horn. A Study of Five French Realists'' (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

Watt, I. (1957), ''The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding'' (London: Chatto & Windus).

Williams, G. (gol.) (1999), ''Rhyddid y Nofel'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, I. (1979), ''The Idea of the Novel in Europe, 1600‒1800'' (London: Macmillan).

Williams, I. (1984), ''Y Nofel'' (Llandysul: Gwasg Gomer).

Williams, I. (1989), ''Capel a Chomin. Astudiaeth o ffugchwedlau pedwar llenor Fictoraidd'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Nofel

2016-12-20T19:33:22Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Defnyddir y gair ‘nofel’ yn y Gymraeg, fel ''novel'' yn Saesneg, i ddisgrifio naratif ffuglennol lle mae canolbwynt yr adrodd ar y ber...'

__NOAUTOLINKS__
Defnyddir y gair ‘nofel’ yn y Gymraeg, fel ''novel'' yn Saesneg, i ddisgrifio naratif ffuglennol lle mae canolbwynt yr adrodd ar y berthynas rhwng profiad cymeriadau unigol a’r byd y’u lleolir ynddo. Nid oes raid i’r digwyddiad mewn nofel fod yn ffuglennol - gall rhai o leiaf o’r cymeriadau fod yn hanesyddol - ond y mae’n rhaid wrth ddychymyg yn y ffordd y mae’r berthynas rhwng y ddwy elfen hon wedi’i gweithio . Gan ddweud hynny, y mae disgwyliad bod dychymyg y nofelydd i ryw raddau’n gaeth i amodau’r bywyd neilltuol y mae’n ei bortreadu. Er ei fod yn rhannu priodoleddau naratif gyda’r epig ar y naill law a’r rhamant ar y llaw arall, ystyrir mai priod faes y nofel yw’r profiad dynol ar raddfa gyffredin. Gall nofel bortreadu cymeriadau anghyffredin a digwyddiadau eithafol, ond byddwn yn disgwyl gweld bod y berthynas rhyngddynt yn adlewyrchu amodau bywyd fel y mae.

Er ei bod, ers y 19g., wedi bod yn un o’r ''genres'' mawr llenyddol, gyda’r apêl fwyaf eang a’r sylfaen economaidd sicraf, bu datblygiad cynnar y nofel yn araf ac yn ansicr. Datblygodd yn wreiddiol mewn perthynas agos â’r rhamant, ac yn y gwledydd lle parheir rhamant yn gryf ni chydnabuwyd angen i wahaniaethu rhyngddynt. Felly yn Ffrangeg ac yn Almaeneg, er bod y rhamant a’r nofel wedi datblygu ar wahân i’w gilydd ers sawl canrif, defnyddir yr un gair am y ddau. Mabwysiadwyd y gair ‘nofel’ yn Saesneg yn wreiddiol, yn gynnar yn y 18g., o’r gair Sbaeneg ''novella'', oherwydd y cysylltwyd y math ar ffugchwedlau a oedd yn ymddangos erbyn hynny â newydd-deb a chyfoesedd. Y mae’r amwysedd hwn wedi arwain at ansicrwydd ynglŷn â dechreuad y nofel a’i phriodoleddau sylfaenol fel ''genre'' llenyddol.

Ymddengys un peth yn sicr am wreiddiau’r nofel, sef ei bod yn mynegi ysbryd y cyfnod modern cynnar, a fynegwyd hefyd yn athroniaeth newydd a symudiadau gwleidyddol a chymdeithasol y 17g. O’r cyfnod hwnnw gwelwn ddirywiad y fframweithiau ideolegol trosgynnol a gynhaliai’r gwahanol fathau o ramant a ffynnai ar gyfandir Ewrop o’r oesoedd canol ymlaen. Yr elfen chwyldroadol newydd a ddatblygai yn y cyfnod cythryblus hwnnw oedd parodrwydd i ymddiddori ym mhrofiad dyn fel ffynhonnell ystyr ynddo ei hun. Dyna’r elfen lywodraethol a symbylai waith y Sbaenwr, Miguel de Cervantes, yn nwy gyfrol ei ffuglen, ''Don Quijote de la Mancha'' (1605 a 1615). Datblygai’r gyfrol gyntaf o un cwestiwn sylfaenol, sef beth a fyddai’n digwydd pe bai dyn yn methu â gwahaniaethu rhwng y byd a welai o’i gwmpas a’r byd a bortreedir yn nhudalennau’r rhamantau sifalri yr oedd y nofelydd ei hun yn eu hedmygu? Datblygir cymeriadau canolog y nofel yn sgil gofyn y cwestiwn hwnnw a daw’r digwyddiadau’n ganlyniad i’r gwrthdaro rhwng y cymeriadau hynny a’r byd o’u cwmpas. Cyflwynodd y gyfrol gyntaf honno rywbeth hollol newydd i fyd y naratif yn Ewrop, ond bu’r ail yn gyfraniad mwy syfrdanol fyth, yn plymio’n ddyfnach i hanfod unigoliaeth ddynol ac yn agor allan feysydd newydd i lenyddiaeth.

Er bod ffigwr canolog ffuglen Cervantes wedi gafael yn dynn yn nychymyg darllenwyr ar draws Ewrop, ychydig a ystyriai nad oedd ei waith yn cwympo i ffurfiau naratif cydnabyddedig. Anwadal fu’r datblygiadau yn y ddwy ganrif nesaf. Parhâi ddarllenwyr yn Ffrainc i ddosbarthu gweithiau fel ''Gil Blas'' (1715‒1735) Alain René Lesage a ''Le Paysan Parvenu'' (1735) Pierre Carlet de Chamblain de Marivaux gyda’r rhamant. Gwaith yr ysbïwr, dychanwr a’r newyddiadurwr, Daniel Defoe, yn anad dim, a symbylodd ymwybyddiaeth bod angen term newydd i ddisgrifio ffuglen a ddangosai cyn lleied o barch tuag at gategorïai llenyddol traddodiadol. Arweiniodd Robinson Crusoe (1719) at ddiddordeb newydd yn sylwedd a gwead profiad a oedd, wrth ei ystyried o safbwynt gwerthoedd traddodiadol yn hollol ddibwys. Tueddai rhai darllenwyr ar y pryd i ystyried ei fod naill ai’n hanes go iawn, neu’n gelwydd digywilydd, oherwydd eu bod yn methu â’i weld fel llenyddiaeth o gwbl.

Yn raddol ar ôl Defoe daeth pobl i dderbyn bod ffurf lenyddol newydd ar gael yn y byd, y tueddent i’w dehongli fel mynegiant o weledigaeth y dosbarthiadau cymdeithasol newydd a symbylai ddatblygiad y sustem gyfalafol o ail hanner yr 17g ymlaen. Cadarnhawyd y duedd honno gan waith Samuel Richardson a Henry Fielding yn Lloegr a Denis Diderot yn Ffrainc. Yna, gydag ymddangosiad nofelau realaidd, Stendhal, Honoré de Balzac a Gustave Flaubert yn Ffrainc, Charles Dickens, William Thackeray a George Elliot yn Lloegr, aeth yn ystrydeb i ddweud mai mynegiant o athroniaeth y dosbarth bwrgeisaidd oedd y nofel yn ei hanfod. Un peth yw dweud hynny, wrth gwrs, a pheth hollol wahanol yw dweud mai dyna a oedd y nofel yn y cyfnod hwnnw. Yn ddiau, cynigiai’r nofel ar y pwynt hanesyddol hwnnw gynghanedd ryfeddol rhwng adnoddau ffurfiol a ffurfiau argyfyngus o brofiad mewnol a symbylwyd gan amgylchiadau allanol cyfoes. Yn y cyfnod hwnnw, felly, daeth y nofel i’w oed fel ffurf lenyddol gwirioneddol fawr.

Y mae’n wir dweud hefyd bod y nofel yn y cyfnod Realaeth, 1830‒1880, wedi datblygu cytbwysedd nodweddiadol rhwng y gwahanol elfennau arddulliadol a gynigir fel naratif. Serch hynny, chwalwyd y cytbwysedd hwnnw gyda dechrau’r mudiad Modernaidd yn negawdau diweddaraf y 19g. Manteisiai awduron fel Marcel Proust, James Joyce a Thomas Mann ar y cyfle i ad-drefnu elfennau’r nofel realaidd yr oedd y berthynas rhyngddynt wedi ymddangos mor naturiol yn y cyfnod cynt, er mwyn ymgorffori dehongliadau newydd o fywyd dynol. Yn nwylo’r awduron hyn newidiwyd y berthynas rhwng profiad mewnol yr unigolyn ag amodau allanol yn syfrdanol, yn bennaf trwy ad-drefnu’r berthynas rhwng dulliau gwahanol o drin amser. Felly, yng ngwaith Proust, er enghraifft, A La Recherche de Temps Perdu, y mae’r dechneg o amrywio amser a modd y ferf, hyd yn oed o fewn i un adroddiad integredig, yn ein harwain i feddwl am y cysyniad o unoliaeth ddynol mewn ffordd hollol newydd.

Yn ystod y 20g. gall fod yn wir fod y nofel yn yr Unol Daleithiau ac yn America Ladin wedi arwain y ffordd o ran datblygiadau technegol ac athronyddol, yn nwylo awduron fel William Faulkner, Scott Fitzgerald a Kurt Vonnegut ar y naill law, Gabriel Garcia Marquez, Mario Vargas Llosa a Jorge Luis Borges ar y llall. Ar drothwy’r ganrif bresennol y mae’r ffurf yn dal i fod yn hynod boblogaidd ac o gryn bwysigrwydd yn economaidd. Er hynny y mae trafodaeth wedi bod ynglŷn â’i gallu i barhau fel ffurf gelfyddydol mewn oes ddigidol. Gan ei bod yn elfen mor bwysig mewn diwylliant cyfredol ar hyd y byd gorllewinol, y mae braidd yn eironig bod ei diweddwedi ei rhagweld gan sylwebyddion gwahanol ac am resymau amrywiol ers canrif gyfan.

''Ioan Williams''

==Llyfryddiaeth==

Genette, G. (1980), Narrative Discourse, cyf. Lewin, J. E. (Rhydychen: Basil Blackwell).

Levin, H. (1963), Gates of Horn. A Study of Five French Realists (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen).

Watt, I. (1957), The Rise of the Novel: Studies in Defoe, Richardson and Fielding (London: Chatto & Windus).

Williams, G. (gol.) (1999), Rhyddid y Nofel (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, I. (1979), The Idea of the Novel in Europe, 1600‒1800 (London: Macmillan).

Williams, I. (1984), Y Nofel (Llandysul: Gwasg Gomer).

Williams, I. (1989), Capel a Chomin. Astudiaeth o ffugchwedlau pedwar llenor Fictoraidd (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).

Naratif

2016-12-20T18:56:35Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Mae’r term ‘naratif’ yn disgrifio adroddiad sy’n cyflwyno digwyddiad a all fod naill ai’n syml neu’n gymhleth. Gall yr adroddiad hwnnw fod wedi’i gyfleu naill ai’n ysgrifenedig neu’n llafar, trwy gyfrwng iaith neu yn weledol. Er hynny, ymddengys ei fod ynghlwm wrth natur iaith ei hun. Mae unrhyw ddatganiad ieithyddol sy’n cynnwys goddrych a gweithred ferfol yn medru gweithredu fel naratif ‒ e.e. ‘Cwympais i ddoe’ ‒ oherwydd y mae’n adrodd am ddigwyddiad. Byddai statws y cyfryw fynegiant yn dibynnu ar ei gyd-destun ieithyddol a chymdeithasol. Gall weithredu, felly, fel brawddeg agoriadol mewn adroddiad, neu fel rhan o ddigwyddiad cymdeithasol, rhyngweithiol.

Mae naratif yn hollbresennol yn niwylliannau’r byd ac ym mhob agwedd o’n bywydau beunyddiol. Oherwydd hynny y mae sawl beirniad wedi awgrymu bod a wnelo naratif â’n hymdrechion i drefnu ein profiad ar y lefel mwyaf sylfaenol. Yn ddiau, oherwydd ei fod yn ei hanfod yn ymwneud â dilyniant, y mae naratif yn cynnig modd i ni ddod i delerau â’n profiad mewnol. Ar yr un pryd, oherwydd bod i bob digwyddiad ddimensiwn gofodol, y mae naratif yn cynnig cyfle i archwilio’r profiad o’r berthynas rhwng elfennau mewnol ac allanol ein bywyd.

Ystyrir yn gyffredinol fod dwy elfen mewn naratif, sef y deunydd storïol a’r disgwrs. Er ein bod ni’n siarad am stori fel petai’n gallu bod annibynnol ar y cyfrwng y’i mynegir drwyddo ‒ gall plentyn ofyn, ‘Dwed y stori am y ci, Gelert’. Gwyddwn nad yw’r ‘stori’ honno i’w chael gennym heblaw am atgof am adroddiad neilltuol ohoni. Er hynny, y mae beirniaid yn arfer cymharu straeon gwahanol, ac y maent yn gwahaniaethu rhyngddynt yn ôl natur y digwyddiadau a gofnodir ynddynt a swyddogaeth asiantau neu gymeriadau gwahanol. O ystyried y disgwrs ar wahân i’r deunydd storïol, ceir llawer o gynigion i bennu’r elfennau a ddefnyddir i lywio ystyr yr adroddiad. Mewn perthynas â naratif celfyddydol, er enghraifft, bydd beirniaid yn trafod safbwynt yr adroddwr a’i berthynas â’r digwyddiad, yr arddull neu gywair ieithyddol y testun, cyflymder yr adroddiad a’r pwyslais a roddir ar y gwahanol elfennau. O ran naratif gweledol, fel ffilm, byddant yn trafod ffactorau fel y berthynas rhwng hyd a lled y siotiau a ddefnyddir a’r cydbwysedd rhyngddynt ac ansawdd y goleuo.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Abbot, H. P. (2002), ''Cambridge Introduction to Narrative'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Cobley, P. (2001), ''Narrative'' (London: Routledge).

Phelan, J. (2007), ''Cambridge Companion to Narrative'' (Cambridge: Cambridge University Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Naratif

2016-12-20T18:50:30Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Mae’r term ‘naratif’ yn disgrifio adroddiad sy’n cyflwyno digwyddiad a all fod naill ai’n syml neu’n gymhleth. Gall yr adroddi...'

__NOAUTOLINKS__
Mae’r term ‘naratif’ yn disgrifio adroddiad sy’n cyflwyno digwyddiad a all fod naill ai’n syml neu’n gymhleth. Gall yr adroddiad hwnnw fod wedi’i gyfleu naill ai’n ysgrifenedig neu’n llafar, trwy gyfrwng iaith neu yn weledol. Er hynny, ymddengys ei fod ynghlwm wrth natur iaith ei hun. Mae unrhyw ddatganiad ieithyddol sy’n cynnwys goddrych a gweithred ferfol yn medru gweithredu fel naratif ‒ e.e. ‘Cwympais i ddoe’ ‒ oherwydd y mae’n adrodd am ddigwyddiad. Byddai statws y cyfryw fynegiant yn dibynnu ar ei gyd-destun ieithyddol a chymdeithasol. Gall weithredu, felly, fel brawddeg agoriadol mewn adroddiad, neu fel rhan o ddigwyddiad cymdeithasol, rhyngweithiol.

Mae naratif yn hollbresennol yn niwylliannau’r byd ac ym mhob agwedd o’n bywydau beunyddiol. Oherwydd hynny y mae sawl beirniad wedi awgrymu bod a wnelo naratif â’n hymdrechion i drefnu ein profiad ar y lefel mwyaf sylfaenol. Yn ddiau, oherwydd ei fod yn ei hanfod yn ymwneud â dilyniant, y mae naratif yn cynnig modd i ni ddod i delerau â’n profiad mewnol. Ar yr un pryd, oherwydd bod i bob digwyddiad ddimensiwn gofodol, y mae naratif yn cynnig cyfle i archwilio’r profiad o’r berthynas rhwng elfennau mewnol ac allanol ein bywyd.

Ystyrir yn gyffredinol fod dwy elfen mewn naratif, sef y deunydd storïol a’r disgwrs. Er ein bod ni’n siarad am stori fel petai’n gallu bod annibynnol ar y cyfrwng y’i mynegir drwyddo ‒ gall plentyn ofyn, ‘Dwed y stori am y ci, Gelert’. Gwyddwn nad yw’r ‘stori’ honno i’w chael gennym heblaw am atgof am adroddiad neilltuol ohoni. Er hynny, y mae beirniaid yn arfer cymharu straeon gwahanol, ac y maent yn gwahaniaethu rhyngddynt yn ôl natur y digwyddiadau a gofnodir ynddynt a swyddogaeth asiantau neu gymeriadau gwahanol. O ystyried y disgwrs ar wahân i’r deunydd storïol, ceir llawer o gynigion i bennu’r elfennau a ddefnyddir i lywio ystyr yr adroddiad. Mewn perthynas â naratif celfyddydol, er enghraifft, bydd beirniaid yn trafod safbwynt yr adroddwr a’i berthynas â’r digwyddiad, yr arddull neu gywair ieithyddol y testun, cyflymder yr adroddiad a’r pwyslais a roddir ar y gwahanol elfennau. O ran naratif gweledol, fel ffilm, byddant yn trafod ffactorau fel y berthynas rhwng hyd a lled y siotiau a ddefnyddir a’r cytbwysedd rhyngddynt ac ansawdd y goleuo.

'''Ioan Williams'''

==Llyfryddiaeth==

Abbot, H. P. (2002), ''Cambridge Introduction to Narrative'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Cobley, P. (2001), ''Narrative'' (London: Routledge).

Phelan, J. (2007), ''Cambridge Companion to Narrative'' (Cambridge: Cambridge University Press).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

Ecofeirniadaeth

2016-12-20T18:30:35Z

SeimonBrooks:

__NOAUTOLINKS__
Cangen o feirniadaeth lenyddol sy’n ymwneud â’r berthynas rhwng llenyddiaeth a’r amgylchedd yw ecofeirniadaeth. Daeth i’r amlwg tua diwedd yr 20g. wrth i effaith ddinistriol y ddynoliaeth ar yr amgylchedd ddod yn gynyddol amlwg ac wrth i rai beirniaid llenyddol fynnu bod angen astudio’r modd y gall iaith a llenyddiaeth ffurfio gwerthoedd a chysyniadau sy’n arwain at greu niwed ecolegol.

Yn UDA yn y 1970au y bathwyd y term ''ecocriticism'' ond nid tan y 1990au y daeth y maes i amlygrwydd yn y wlad honno ac ym Mhrydain. Bu ystyried gweithiau awduron fel Ralph Waldo Emerson (1803–82), Margaret Fuller (1810–50) a Henry David Thoreau (1817–62) yn amlwg iawn mewn trafodaethau cynnar ar ecofeirniadaeth; ysgrifennai’r awduron hyn am natur a gwylltiroedd (‘wilderness’) yn America.

Yn Lloegr, daeth llawer o’r symbyliad cynnar drwy ystyried Rhamantiaeth y 1790au, a gellir nodi astudiaeth Jonathan Bate, ''Romantic Ecology: Wordsworth and the Environmental Tradition'' (1991), ymhlith y cyfraniadau cynnar pwysicaf. Ond cyhoeddwyd astudiaethau dylanwadol iawn cyn hynny, yn eu plith gyfrol arloesol y Cymro Raymond Williams (1921–88), ''The Country and the City'' (1973). Yn y Gymraeg, gellid dadlau mai wrth ystyried ‘canu natur’ yr Oesoedd Canol y daeth rhai elfennau ar ecofeirniadaeth i amlygrwydd yn gyntaf, er na ddaethpwyd i arddel y term ‘ecofeirniadaeth’ ei hun tan ddechrau’r 21g.

Yn ei chonsýrn am yr amgylchedd mae ecofeirniadaeth yn mynnu bod beirniaid yn ystyried yr hyn sydd y tu hwnt i’r testun. Yn hynny o beth mae’n rhoi ystyriaeth ddyledus i elfennau cyfeiriadol y testun yn arbennig pan fo’r rheini’n ymwneud â’r amgylchedd naturiol. Mae’r pwyslais hwnnw’n wahanol i brif ffrwd theori lenyddol yn y cyfnod diweddar, sydd yn aml yn bwrw amheuaeth ar y berthynas rhwng y testun a’r ‘byd go iawn’.

Fodd bynnag, ni ddylid meddwl am ecofeirniadaeth fel adwaith yn erbyn theori lenyddol ddiweddar. Yn hytrach, gellir meddwl amdani fel maes amlddisgyblaethol nad yw’n cynnig ei fethodoleg benodol ei hun ond sy’n tynnu ar ffeministiaeth, Marcsiaeth, ôl-drefedigaethedd, dadadeiladaeth, seicdreiddiaeth, a hanesyddiaeth newydd (i enwi dim ond rhai meysydd perthnasol). Gellid dadlau bod ecofeirniadaeth yn dibynnu ar ryw fath o gyfaddawd neu gydbwysedd: mae’n mynnu bod realiti’r amgylchedd yn cael ei gydnabod yn llawn, ond mae hefyd yn derbyn yn llwyr fod cysyniadau megis ‘natur’ ac ‘amgylchedd’ yn greadigaethau disgyrsiol.

Yn wir, un o ystyriaethau creiddiol ecofeirniadaeth yw cwestiynu’r cysyniad o ‘natur’. Yn ei gyfrol ddylanwadol ''Keywords'' (1983), disgrifiodd Raymond Williams y gair nature fel ‘perhaps the most complex word in the language’. Ar y naill law, gellir derbyn bod y ddynoliaeth — y mamal ''Homo sapiens'' — yn rhan o fyd natur, ond ar y llaw arall mae’n gyffredin i’r ddynoliaeth ei diffinio ei hun yn erbyn natur, gan sôn, er enghraifft, am ‘berthynas dyn a natur’. Yn sicr, gweithred ddynol yw diffinio ‘natur’ ac mae yn hynny o beth yn anorfod wleidyddol. Mae cwestiynu agweddau anthropoganolog ein diwylliant, sef y modd y rhagdybiwn mai safbwyntiau a blaenoriaethau’r ddynoliaeth yw’r rhai pwysicaf, yn un o nodweddion ecofeirniadaeth.

Mae ystyried perthynas ‘diwylliant’ a ‘natur’ yn rhywbeth arall sy’n allweddol i’r maes hwn. Gellid cychwyn o safbwynt y Gymraeg drwy nodi bod y gair ''diwylliant'' yn tarddu o ''diwyllio'', sy’n golygu aredig neu amaethu. Mae’r gair ''diwyllio'' yn ei dro’n cynnwys yr elfennau ''di–'' (y rhagddodiad negyddol) a ''gwyll(t)'', ac felly’n cyfleu’r syniad mai dileu’r ‘gwyllt’ yw hanfod ‘diwylliant’. Yn yr un modd, gellir archwilio ystyron termau megis ‘cefn gwlad’, cysyniad sy’n cyfuno’r ecolegol/naturiol a’r dynol/diwylliannol mewn modd sy’n bur greiddiol i’r ‘diwylliant’ Cymraeg.

Er mai un o lwyddiannau ecofeirniadaeth fu cynyddu statws ‘ysgrifennu natur’ o bob math (gan gynnwys ysgrifennu taith, ysgrifau a chofiannau), nid yw’r maes wedi ei gyfyngu i destunau o’r fath. Yn wir, gellir dadlau bod gorbwyslais ar y cyswllt rhwng barddoniaeth y Cymry (neu’r Celtiaid) a byd natur yn nodwedd o ddisgwrs trefedigaethol. Yn y 19g., dadleuai beirniaid dylanwadol megis y Sais Matthew Arnold (1822–88) fod perthynas hynod agos gan y bobloedd Geltaidd â byd natur, gan awgrymu bod hynny’n arwydd o’u teimladrwydd a hefyd o’u cyntefigrwydd. Gellir olrhain hadau’r syniad hwn yn ôl cyn belled â’r 12g., pan fu awduron o Loegr (a Gerallt Gymro yntau) wrthi’n cysylltu’r Cymry â chyntefigrwydd a byd natur (mewn gwrthgyferbyniad honedig â diwylliant mwy soffistigedig a threfol y Saeson a’r Ffrancwyr).

Wrth ddadlennu rhagdybiaethau Rhamantaidd a Seisnig Arnold, mae Patrick Sims-Williams ac eraill wedi tanseilio cysyniadau megis ‘Celtic nature poetry’ a fu gynt mor boblogaidd. Yn wir, gan fod Arnold ac eraill tebyg iddo yn grediniol nad oedd lle i’r Gymraeg a’r ieithoedd Celtaidd eraill yn y byd modern, fe welir mor agos oedd y berthynas rhwng gwrth-Gymreictod a’r cysyniad o ‘ganu natur’ a oedd rywsut yn nodweddiadol o’r Celtiaid. (Dyma un elfen o’r hyn y gellid ei alw’n ‘Geltigiaeth’ ormesol.) Roedd gweld y Cymry fel pobl fwy ‘benywaidd’ na’r Saeson yn rhan o’r un clwm o syniadau, ac nid oedd ymagweddu o’r fath yn gyfyngedig i achos Cymru, rhywbeth y gellid ei ystyried drwy gyfrwng beirniadaeth ecoffeminyddol.

Daw’n amlwg, felly, y gall fod perthynas agos rhwng ecofeirniadaeth ac ôl-drefedigaethedd. Mae trefedigaethedd a chyfalafiaeth yn sicr wedi cael effaith andwyol (at ei gilydd) ar yr amgylchedd, a gellid dadlau bod yr un grymoedd wedi tanseilio’r Gymraeg fel iaith gymunedol hyfyw. Yn sicr, mae llenorion Cymraeg yn cyplysu’r ddau beth yn aml, yn arbennig wrth lunio gorffennol a oedd yn gyfoethocach yn ecolegol a hefyd yn Gymreiciach yn ieithyddol. Gall dadansoddiad ecofeirniadol fynd i’r afael ag addasrwydd ymddangosiadol y cyfochri hwnnw. Thema gysylltiedig a welir mewn barddoniaeth Gymraeg yw effaith newidiadau ecolegol ar adnoddau geirfaol yr iaith ei hun. Wrth i rywogaethau brinhau a natur eu perthynas â’r ddynoliaeth newid, daw termau a fu unwaith yn gwbl gyfarwydd i fod yn gynyddol ddieithr.

O safbwynt y Gymraeg, mae ecofeirniadaeth yn faes newydd o hyd ac anodd mesur ei heffaith. Ond mae ganddi’r potensial i fynd i’r afael â thestunau cyfarwydd o’r canon a’u trafod mewn dull newydd. Er enghraifft, gellir yn rhwydd gynnig dadansoddiad ecofeirniadol o gwestiwn yr hen fugail yn nhelyneg enwog Eifion Wyn: ‘Pam, Arglwydd, y gwnaethost Gwm Pennant mor dlws?’ Y man cychwyn fyddai nodi’r modd y cyflwynir y dirwedd dan sylw fel petai’n greadigaeth hynafol a digyfnewid. Mewn gwirionedd, fodd bynnag, buasai moelni eithafol y cwm yn bur ddieithr i’w drigolion lai na chanrif ynghynt. Sut a pham y mae’r gerdd hon yn cuddio’r gweddnewid mawr hwnnw? Yn yr un modd, efallai y gwelwn maes o law destunau a ymylwyd wrth lunio canon ein llenyddiaeth yn derbyn sylw newydd ar sail eu darllen o’r newydd â llygaid ecofeirniadol.

'''Dylan Foster Evans'''

==Llyfryddiaeth==

Clark, T. (2011), ''Cambridge Introduction to Literature and the Environment'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Foster Evans, D. (2006), ‘Ecoleg a llenyddiaeth Gymraeg’, ''Llenyddiaeth mewn Theori'', 1, 41–79.

Garrard, G. (2011), ''Ecocriticism'', New Critical Idiom, ail argraffiad (London: Routledge).

Garrard, G. (gol.) (2014), ''The Oxford Handbook of Ecocriticism'' (Oxford: Oxford University Press).

Jarvis, M. (2008), ''Welsh Environments in Contemporary Poetry'' (Cardiff: University of Wales Press).

Lewis, B. J. (2005), ‘Golwg y Beirdd Canoloesol ar Harddwch Natur’, ''Dwned'', 11, 35–63.

Sims-Williams, P. (1996), ‘The Invention of Celtic Nature Poetry’, yn Brown, T. (gol.), ''Celticism'' (Amsterdam: Rodopi), tt. 97–124.

Williams, H. (2008), ‘Ecofeirniadaeth i’r Celtiaid’, ''Llenyddiaeth mewn Theori'', 3, 1–28.
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]