WICI - Cyfraniadau'r defnyddiwr [cy]

Statws

2024-09-07T12:07:22Z

SionJonesCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Status'') '''Siôn Jones''' ==Llyfryddiaeth == Chwarae Teg (2015), ''A Woman’s Place: A Study of Women’s Roles in the Welsh Workforce'...'

(Saesneg: ''Status'')

'''Siôn Jones'''

==Llyfryddiaeth ==

Chwarae Teg (2015), ''A Woman’s Place: A Study of Women’s Roles in the Welsh Workforce'' https://www.cteg.org.uk/wp-content/uploads/2015/01/a-womans-place-full-report-1-2-DT.pdf [Cyrchwyd: 25 Mehefin 2021].

Kantzara, V. (2010), ‘Status’ yn: Ritzer, G. a Ryan, M. (goln), ''The Concise Encyclopedia of Sociology'' (Chichester: John Wiley and Sons), tt. 613–14.

Linton, R. (1936), ''The Study of Man: An Introduction'' (New York: Appleton-Century-Crofts).

Roberts, E. (1982/2015), ''Webe''r https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1459~4t~UWINjABK [Cyrchwyd: 24 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society''; cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

Ethnigrwydd

2024-09-07T12:04:06Z

SionJonesCaerdydd:

(English: ''Ethnicity'')

'''1. Cyflwyno ethnigrwydd'''

Cysyniad sy’n cyfeirio at hunaniaeth yn gysylltiedig â diwylliant yw ethnigrwydd. Gan mai lluniad cymdeithasol sy’n disgrifio hunaniaeth ddiwylliannol ydyw, gall ethnigrwydd gynnwys nodweddion megis iaith a chrefydd. O ganlyniad, gellir dangos ethnigrwydd mewn ffyrdd gwahanol. Nid yw eich ethnigrwydd wedi’i seilio ar nodweddion biolegol; yn hytrach, mae wedi’i sylfaenu ar agweddau neu ddulliau o ymddwyn sydd wedi’u dysgu (Fenton, 2010).
Cyfeiria hil at gategori o bobl sy’n rhannu rhai nodweddion corfforol etifeddol, megis lliw croen, er enghraifft. Felly, mae hil yn gysyniad oedd eisoes wedi ei wreiddio mewn bioleg, er ei fod yn cael ei gydnabod erbyn heddiw mai lluniad cymdeithasol yw hil. Mae <nowiki>ystyr</nowiki> ehangach, ar y llaw arall, i’r term ethnigrwydd – cysyniad sy’n cyfeirio at brofiadau cymdeithasol, diwylliannol a hanesyddol a rennir gan grŵp o bobl.
Mae Llywodraeth Prydain (Gov.uk, 2021) yn cydnabod bodolaeth deunaw o grwpiau ethnig, sydd wedi eu grwpio yn bum brif grŵp, sef:
·gwyn;
·ethnig cymysg neu amlethnig;
·Asiaidd neu Asiaidd Brydeinig;
·du, Affricanaidd, Caribïaidd neu ddu Prydeinig;
·unrhyw grŵp ethnig arall.

'''2. Ethnigrwydd a hil'''

Mae’r cysyniad o ethnigrwydd wedi’i gydblethu â’r diffiniad o hil, ac weithiau’n cael ei ddefnyddio yn ei le. Tra oedd hil yn cael ei gysylltu â bioleg, a bellach â lluniad cymdeithasol, mae ethnigrwydd yn cael ei gysylltu â diwylliant. Yn wahanol i hil, sydd i raddau helaeth yn weledol, gellir arddangos neu guddio ethnigrwydd, yn dibynnu ar ddewisiadau personol yr unigolyn (Laux, 2019). Ond mae angen cofio hefyd fod hil yn lluniad cymdeithasol, oherwydd pobl sydd wedi penderfynu sut rydym yn diffinio hil ac yn grwpio unigolion yn grwpiau hil gwahanol.

'''3. Ethnigrwydd, hil a chenedligrwydd'''

Cenedligrwydd yw statws yr unigolyn sy’n uniaethu â chenedl benodol. Mae ethnigrwydd, hil a chenedligrwydd eisoes wedi’u defnyddio gyda’i gilydd ac awgryma Brubaker (2009) fod modd cryfhau <nowiki>ystyr</nowiki> ethnigrwydd gan ddefnyddio’r tri gyda’i gilydd. Er hyn, mae academyddion megis Jenkins (1997) a Bonilla-Silva (1997) yn dadlau ei bod hi’n anodd gwahaniaethu rhwng cysyniadau cenedligrwydd, hil ac ethnigrwydd.

'''4. Grwpiau ethnig lleiafrifol'''

Mae ethnigrwydd hefyd yn gysylltiedig â’r term ‘ethnig lleiafrifol’, sy’n cydnabod grwpiau nad ydynt yn cynrychioli’r mwyafrif o fewn poblogaeth benodol. Nodwyd mai’r gair ethnigrwydd sy’n dod yn gyntaf cyn y gair lleiafrifol, gan fod gan bawb ethnigrwydd (Gov.uk, 2021). Mae’r term yn gymhleth yn y Gymraeg gan fod y cysylltiad â’r iaith yn hanesyddol yn golygu bod Cymry wedi medru datgan eu hunain yn grŵp ‘ethnig lleiafrifol’ mewn rhai sefyllfaoedd cymdeithasol (Brooks, 2021). Hynny yw, gall unigolyn datgan ei fod yn rhan o grŵp ethnig lleiafrifol oherwydd ei hunaniaeth wahanol ar sail iaith, sy’n wahanol i fwyafrif y boblogaeth (Fishman, 1999). Mae Brooks (2021) wedi archwilio sefyllfa’r Cymry fel grŵp ethnig lleiafrifol yn Lloegr, gan gynnig safbwynt gwahanol i’r ddadl gymhleth hon.

Serch hyn, yn y Deyrnas Unedig, mae’r term grwpiau ethnig lleiafrifol yn tueddu i gael ei ddefnyddio i gyfeirio at bobl ddu, Asiaidd, hil gymysg a grwpiau lleiafrifol gwyn, megis sipsiwn, teithwyr a Roma. Er hyn, mae grwpiau o bobl sy’n cael eu hadnabod yn grwpiau ethnig lleiafrifol yn y Deyrnas Unedig yn cynrychioli’r rhan fwyaf o’r boblogaeth ar draws y byd. Mae grwpiau ethnig lleiafrifol yn y Deyrnas Unedig yn cyfateb i tua 80% o boblogaeth y byd (Campbell-Stevens, 2020), ac felly nid ydynt yn cael eu hystyried fel grwpiau lleiafrifol yn rhyngwladol. Mae rhai’n defnyddio’r term grwpiau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised groups'') oherwydd hyn.

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Bonilla-Silva, E. (1997), ‘Rethinking racism: towards a structural interpretation’, ''American Sociological Review'', 62(3), 465–80.

Brooks, S. (2021), ''Lleiafrifoedd Ethnig a’r Gwareiddiad Cymraeg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Brubaker, R. (2009), ‘Ethnicity, race, and nationalism’, ''Annual Review of Sociology'', 35(1), 21–42.

Campbell-Stevens, R. (2020), ''‘Global majority: decolonising the language and reframing around the conversation about race’'', https://www.leedsbeckett.ac.uk/-/media/files/schools/school-of-education/final-leeds-beckett-1102-global-majority.pdf [Cyrchwyd: 26 Ebrill 2021].

Fenton, S. (2010), ''Ethnicity'' (Cambridge: Policy Press).

Fishman, J. A. (1999), ''Language and Ethnic Identity'' (Oxford: Oxford University Press).

Government UK (2021), ''List of Ethnic Groups'', https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/style-guide/ethnic-groups [Cyrchwyd 26 Ebrill 2021].

Jenkins, R. (1997), ''Rethinking Ethnicity: Arguments and Explorations'' (London: Sage).

Laux, R. (2019), ''50 years of collecting ethnicity data'', https://history.blog.gov.uk/2019/03/07/50-years-of-collecting-ethnicity-data/ [Cyrchwyd; 26 Ebrill 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Plaid

2024-09-07T12:00:05Z

SionJonesCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Party'') Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar Ceidwadaeth: Ffrydiau Amrywiol gan Dr Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gw...'

(Saesneg: ''Party'')

Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar [[Ceidwadaeth]]: Ffrydiau Amrywiol gan Dr Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) ac Y [[Teulu]] gan Dr Cynog Prys a Dr Rhian Hodges (rhan o Becyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) wedi’u haddasu gan Adam Pierce a Dr Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol [[Caerdydd]].

[[Llyfryddiaeth]]
David, M. (1996). ‘Fundamentally Flawed’, yn Lister, R. (goln), Charles Murray and the Underclass: The Developing Debate. (Llundain: IEA Health and Welfare Unit), tt. 150-156
Gamble, A. (1994). The Free Economy and the Strong state: the politics of Thatcherism. 2il argraffiad. (Basingstoke: Palgrave).
Murray, C. (1996).’The Emerging British Underclass’, yn Lister, R. (goln), Charles Murray and the Underclass: The Developing Debate. (Llundain: IEA Health and Welfare Unit), tt. 23-57
O’Neill, R. (2002), Experiments in Living: The Fatherless Family.
(Llundain: The Institute for the Study of Civil Society)

Rees, G., Williamson, H. a Istance, D. (1996). ‘’Status Zero’: a study of jobless school-leavers in South Wales.’ Research Papers in Education, 11, 219-235

Slipman, S. (1996). ‘Would You Take One Home With You?’, yn Lister, R. (goln), Charles Murray and the Underclass: The Developing Debate. (Llundain: IEA Health and Welfare Unit), tt. 161-166
Steger, M. a Roy, R. (2010). ''Neoliberalism: A Very Short Introduction''. (Oxford: Oxford University Press)

Vaïsse (2010). Neoconservatism: The Biography of a Movement. (Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press)
Wacquant, L. (1996). ‘Decivilizing and Demonizing: the remaking of the black America ghetto’, yn Loyal, S. a Quilley, S. (goln), The Sociology of Norbert Elias. (Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt) tt. 95-121

Walker, A. (1996). ‘Blaming the Victims’, yn Lister, R. (goln), Charles Murray and the Underclass: The Developing Debate. (Llundain: IEA Health and Welfare Unit), tt. 66-75

Damcaniaeth dewis rhesymegol

2023-05-26T09:49:36Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Rational choice theory'')

'''1. Cyflwyno damcaniaeth dewis rhesymegol'''

Hanfod y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw’r dybiaeth fod modd esbonio ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Ar sail hyn, cynigia’r ddamcaniaeth ystod o ganllawiau sy’n gymorth i ddeall ymddygiad economaidd a chymdeithasol. Yn ganolog i hyn y mae’r dybiaeth fod ymddygiad yn ei hanfod yn rhesymegol. Deellir bod ymddygiad yn cael ei bennu gan ddewisiadau sy’n cael eu gwneud ar sail cyfrifo costau a buddiannau tebygol y darpar-ddewis cyn dod i benderfyniad (dadansoddi cost a budd / ''cost-benefit analysis''). Cynigia hyn rym rhagdybiaethol i’r ddamcaniaeth, fel model ffurfiol o ymddygiad (Scott, 2000). Priodolir dylanwad economeg fel disgyblaeth i’r nodweddion hyn yn y ddamcaniaeth, gan ddenu sylw’r gwyddorau cymdeithasol ehangach, megis gwyddor gwleidyddiaeth, cymdeithaseg, athroniaeth, a’r gyfraith.

Ysgogir y drafodaeth, datblygiad a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i raddau helaeth gan y berthynas sydd rhwng disgyblaethau amrywiol y gwyddorau cymdeithasol. Yn aml, diffiniadau amgen o’r ddamcaniaeth sy’n arwain at drafod y berthynas rhwng disgyblaethau’r gwyddorau cymdeithasol perthnasol. Fel rheol, pennir y berthynas rhwng y disgyblaethau hyn gan ddylanwad economeg, yn bennaf oherwydd y canfyddiad o lwyddiant hanesyddol economeg fel maes academaidd. Yn sgil hyn, gwelir anghytuno am egwyddorion sylfaenol y ddamcaniaeth, gan gynnwys y ffocws ar fodau unigol a’r honiad o resymeg. O ganlyniad, mae llenyddiaeth doreithiog (Lovett, 2006) yn trafod y ddamcaniaeth; ond, er gwaethaf y tensiwn cysyniadol, mae modd crisialu rhai egwyddorion creiddiol.

'''2. Diffinio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Yn gyffredinol, deellir y ddamcaniaeth dewis rhesymegol fel modd o esbonio ffenomenau cymdeithasol fel canlyniad hunan-ddiddordeb actorion cymdeithasol. Fel rheol, mae actorion cymdeithasol yn cael eu hystyried yn fodau unigol. Adeiladir y ddamcaniaeth ar y cysyniad o resymeg: bod yr actorion hyn yn cyfrifo costau a buddiannau tebygol y dewis sydd o’u blaenau cyn dod i benderfyniad. Ar sail hyn, hanfod y ddamcaniaeth yw’r ddealltwriaeth o ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Yr enw ar y safbwynt hwn yw unigoliaeth fethodolegol (''methodological individualism'') (Scott, 2000: 127). Noda Elster (1989: 13): ‘The elementary unit of social life is the individual human action. To explain social institutions and social change is to show how they arise as the result of the action and interaction of individuals.’.

Yn yr un modd ag y mae theorïau economaidd yn trafod cynhyrchiant, nwyddau a phrynwriaeth ar sail marchnad o ‘actorion’ rhesymegol yn gweithredu er budd personol, gellir defnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i esbonio ffenomenau cymdeithasol ar sail dadl Elster (1989: 13) uchod. Gall y ddamcaniaeth esbonio adnoddau megis amser, gwybodaeth, cymeradwyaeth, a bri (Scott, 2000: 127). Mae’n enghraifft o ddamcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (''social exchange theory''), lle canfyddir rhyngweithio cymdeithasol fel canlyniad i gyfrifo costau a buddion actorion unigol rhesymegol.

Wrth gymhwyso’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i ffenomenau cymdeithasol, mae yna densiwn amlwg â’r nodweddion creiddiol perthnasol o faes economeg. Er enghraifft, mae damcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (er yn fynegiant o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol) yn cydnabod strwythurau cymdeithasol megis dwyochredd neu ymrwymiadau cymdeithasol. Yn hyn o beth, gall hoffterau mympwyol neu emosiynau (sy’n elfennau afresymol o ymddygiad) ymddangos fel y ffactorau achosol. O ganlyniad, gall actorion cymdeithasol ymddangos fel petaent yn ymddwyn yn afresymol. Er hyn, dadleuir bod pob ymddygiad cymdeithasol yn meddu ar gymhelliant rhesymegol, waeth pa mor afresymol bynnag y mae’n ymddangos.

'''2.1 Dewisiadau rhesymegol?'''

Os rhesymeg yw cynsail y ddamcaniaeth, beth yn union y mae dewis rhesymegol yn ei olygu? Mae rhai o ladmeryddion y ddamcaniaeth yn glynu’n driw at yr honiad bod pob ymddygiad yn rhesymegol. Gellir ystyried pedair nodwedd o ddewis rhesymegol yn unol â’r honiad hwn. Yn gyntaf, bydd yr ‘actor’ dan sylw yn gwneud dewisiadau mewn cyflwr meddyliol sefydlog, hynny yw, nid oes lle i gydnabod dylanwad ffactorau megis emosiwn, blinder, neu frys fel ffactorau ymddygiadol. Yn ail, ystyrir bod yr ‘actor’ yn meddu ar yr holl wybodaeth sy’n berthnasol ar gyfer y dewisiadau posib. Yn drydydd, tybir bod gan yr unigolyn y gallu i brosesu’r holl wybodaeth hon er mwyn gwneud dewis rhesymegol. O’r pwyslais hwn y deillia’r cysyniad o lwybrau dewis: bod unigolion yn medru rhag-weld (neu gyfrifo) canlyniadau eu dewisiadau (Scott, 2000: 127). Felly, wrth wneud dewis mae’r unigolyn rhesymegol yn medru rhagdybio a chyfrifo costau a buddiannau’r dewisiadau dilynol.

O ganlyniad, honnir y dylai ymddygiad rhesymegol arwain unigolion i wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u daliadau a’u buddion ym mhob achos. Hynny yw, fod unigolion yn gweithredu er y budd mwyaf i’w lles unigol – cyn belled â bod hyn yn gydnaws â’u daliadau. Yn hyn o beth, ystyrir unigolion yn actorion sy’n cael eu gyrru gan hunan-ddiddordeb sy’n cael ei sylweddoli trwy ymddygiad rhesymegol. Amod ychwanegol i ddewisiadau rhesymegol felly yw fod disgwyl i’r unigolion wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u blaenoriaethau, eu hagweddau, neu eu gwerthoedd. Ceir mân addasiadau ar hyn, yn dibynnu ar draddodiad y ddisgyblaeth; er enghraifft, mewn economeg pwysleisir elw a chyllid, tra mae’r gwyddorau cymdeithasol ehangach yn ystyried adnoddau cymdeithasol megis bri. Cafeat i’r ystyriaeth hon o amcanion a blaenoriaethau unigolion yw natur anochel y sylweddoliad (rhesymegol!) nad yw’n bosib gwireddu pob blaenoriaeth (Scott, 2000: 128).

'''3. Dehongli dewisiadau rhesymegol'''

Honiad syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod bodau unigol yn ymddwyn yn rhesymegol. Ond mae’r ymdriniaethau amrywiol o’r ddamcaniaeth o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn cymhlethu pethau (o’i gymharu â’r eglurder syml y mae economeg yn ei hawlio). Cynigia Lovett y diffiniad canlynol o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol: ‘an approach to the study of social phenomena characterized by a small bundle of core methodolgical assumptions’ (2006: 24). Trafodir y rhagdybiaethau hyn isod, fel modd o osgoi’r dadleuon ynghylch y ddamcaniaeth drwy gynnig blas o hanfodion y drafodaeth a gwerthfawrogiad o’r amryw ddiffiniadau ar draws y gwyddorau cymdeithasol.

'''3.1 Actorion pwrpasol?'''

Sail y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod actorion rhesymegol yn gwneud dewisiadau rhesymegol. Rhesymeg yw nodwedd ganolog y ddamcaniaeth, ond mae Lovett (2006: 240) yn gweld yr ‘actor’ fel tybiaeth ganolog y ddamcaniaeth. Hynny yw, ystyrir bod actorion yn meddu ar y gallu i ystyried a dewis (yn bwrpasol) o blith ystod o bosibiliadau cyn gweithredu neu ymdrechu i sylweddoli’r dewis hwnnw. O ganlyniad, nid oes rheidrwydd ar actorion i wneud dewisiadau rhesymegol ym mhob achos. Mae hwn yn ddehongliad mwy agored na’r sylw i resymeg a nodwyd uchod, ond mae’n llwyddo i adlewyrchu nifer o’r un elfennau wrth sicrhau perthnasedd ehangach. Yn glasurol, mae economeg wedi glynu at resymeg fel nodwedd o ymddygiad, tra mae disgyblaethau eraill o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn ehangu’r diffiniad o’r ddamcaniaeth.

Mae corff poblogaidd o ymchwil ar economeg ymddygiadol a seicoleg gymdeithasol yn trafod hewristigiau a thueddiadau (gweler Kahneman & Tversky, 1979): corff o lenyddiaeth sydd wedi bod yn ddylanwadol drwy ddamcaniaeth pwniad bach (Thaler & Sunstein, 2008). Felly, mae ymdriniaeth y gwyddorau cymdeithasol yn gyffredinol yn wahanol i ymdriniaeth economeg, sy’n tueddu i bwysleisio rhesymeg fel rhinwedd normadol a disgrifiadol.

'''3.2 Actorion unigol?'''

Mae <nowiki>tuedd</nowiki> i ganolbwyntio ar yr unigolyn fel yr uned ddadansoddi. Nodwyd safbwynt unigoliaeth fethodolegol eisoes, ond ystyriaeth atodol i hyn yw canolbwyntio ar fodau unigol fel yr uned berthnasol. Yn rhannol, daw hyn law yn llaw â ffocws hanesyddol ar ymddygiad dynol mewn meysydd perthnasol o’r gwyddorau cymdeithasol, ac ystyrir bodau dynol fel enghreifftiau parod sy’n cydweddu â nodweddion y ddamcaniaeth. Yn gysylltiedig â hyn, y mae ystyried ''homo economicus'' (dyn economaidd) a bodau dynol fel actorion unigol ym maes economeg (Thaler, 2000).

Er y duedd i ganolbwyntio ar fodau unigol, nid bodau unigol yw’r unig actorion pwrpasol ac annibynnol; gall actorion ar y cyd fodloni’r diffiniad mewn nifer o achosion. Enghraifft glasurol o hyn yw gwaith Herbert A. Simon ar ymddygiad gweinyddol o fewn sefydliad gweinyddol (1947). Yn yr un modd, gellir ystyried bod gweithdrefnau a phrosesau sefydliad, corfforaeth, neu grŵp ar y cyd, yn bodloni’r canfyddiad o ddewis pwrpasol sydd wrth wraidd y ddamcaniaeth dewis rhesymegol.

'''3.3 Actorion annibynnol?'''

Yn olaf, ac yn yr un modd â’r hyn a nodwyd eisoes, nid yw’r amodau annibynnol a phwrpasol yn golygu nad oes posibilrwydd fod ffactorau neu gyfyngiadau allanol yn dylanwadu neu’n effeithio ar ddewisiadau ac ymddygiad. Yr egwyddor sylfaenol yw bod cyfleoedd i’r ‘actor’ dan sylw weithredu yn annibynnol ac yn bwrpasol (fel y disgrifiwyd eisoes). Er hyn, nid oes rheidrwydd ar yr actorion i ymddwyn yn gydnaws â hyn yn gyson. Ystyrir bod actorion perthnasol yn medru ymddwyn yn bwrpasol ac yn annibynnol mewn rhai sefyllfaoedd ond nid ydynt yn gwneud hynny ym mhob achos. Daw hyn yn rhannol o gydnabod nad yw natur annibynnol yr ‘actor’ yn golygu ei fod wedi’i ynysu rhag dylanwadau allanol (gan gynnwys rhwystrau i wireddu dewisiadau). Felly, addasiad o’r egwyddor a nodwyd uchod yw hyn: bod dewisiadau’n cael eu gwneud mewn cyflwr meddyliol sefydlog. Ystyriaeth ychwanegol i hyn yw’r berthynas ehangach rhwng yr unigolyn neu’r actor a’i gyd-destun ehangach. Nodwyd enghraifft berthnasol o hyn eisoes, lle ceir cydnabyddiaeth nad yw’n bosib i actorion wireddu eu holl amcanion a bod yn rhaid blaenoriaethu. Yn aml, cyfyngiadau cyd-destunol megis strwythur cymdeithas neu’r economi sy’n esbonio hyn.

'''4. Damcaniaeth dewis rhesymegol a Chymru'''

Mae nifer o ymchwilwyr wedi tynnu ar ddamcaniaeth dewis rhesymegol er mwyn egluro materion yn ymwneud â Chymru. Ar gyfer ei ymchwil ddoethurol, cynhaliodd Jones (2017a) gyfweliadau gyda phobl ifanc yng nghymoedd de Cymru am eu dyheadau ar gyfer y dyfodol. Archwiliodd Jones (2017a) i ba raddau yr oedd damcaniaeth dewis rhesymegol yn gallu egluro dyheadau’r bobl ifanc hyn. Yn ogystal, cymhwysodd Jones (2017b) ddamcaniaeth dewis rhesymegol er mwyn egluro dewisiadau rhieni ynghylch gyrru eu plant un ai i ysgol gyfrwng Gymraeg neu ysgol gyfrwng Saesneg.

'''5. Hygrededd disgrifiadol a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Mae’r tensiynau o ran y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yn y pen draw yn gorfod wynebu’r cwestiwn pa mor glòs y dylid glynu at nodweddion rhesymeg a’r unigolyn fel yr uned dan sylw. Yn aml, mae cwestiynau o’r fath yn tarddu o natur syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth. Dadl nifer yn y gwyddorau cymdeithasol yw nad yw damcaniaeth o’r fath yn ddigonol i ddisgrifio dewisiadau ac ymddygiad. Dyma ddadl glasurol rhwng theorïau normadol a rhai disgrifiadol. Tueddir i herio damcaniaethau megis y ddamcaniaeth dewis rhesymegol ar sail eu rhinwedd disgrifiadol: pa mor ddefnyddiol a chywir yw’r ddamcaniaeth wrth ddisgrifio dewisiadau neu ymddygiad ‘go-iawn’? Y mae <nowiki>tair</nowiki> ‘her’ ‘wedi ‘bedevilled attempts to depict theories of rational action as general theories of social action. These are the problems of collective action, of social norms. and of social structure’ (Scott, 2000: 131). Goblygiad yr heriau hyn yw’r angen posib i fynd y tu hwnt i’r ddamcaniaeth neu gefnu arni (Scott, 2000). Gellir dehongli ymgais Lovett yn ei adolygiad i grisialu’r ddamcaniaeth fel ‘a small bundle of core methodological assumptions’ (2006: 24) fel ymgais i oresgyn yr heriau hyn.

Yn rhannol, rydym yn cyfeirio yn ôl at y tensiwn rhwng amryw ddisgyblaethau yn yr achos hwn; tuedda economeg i lynu at un ddamcaniaeth, yn normadol ac yn ddisgrifiadol, tra mae seicoleg yn gwahaniaethu rhyngddynt (Thaler, 2000: 138). Yn yr un modd, noda Lovett fod y dadleuon sy’n ymosod ar y ddamcaniaeth dewis rhesymegol, neu’n ei chefnogi, naill ai ‘fail to correctly understand, or at least fail to sufficiently appreciate, the role rational choice theory plays in developing explanations of social phenomena’ (2006: 237). Felly, rhaid ystyried traddodiadau a safbwyntiau disgyblaethol amrywiol wrth ddefnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol, ac yn wir wrth drafod cysyniadau creiddiol megis yr unigolyn neu resymeg.

'''Osian Elias'''

==Llyfryddiaeth==

Elster, J. (1989), ''The Cement of Society: A survey of social order'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Jones, S., ‘The aspirations and expectations of young people attending a Welsh-medium and an English-medium school in the South Wales Valleys’, traethawd PhD, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2017a.

Jones, S. (2017b), ‘What do we Know and not Know about Choice of Medium of Education in South-east Wales?’ ''Cylchgrawn Addysg Cymru'' 19 (2), 143–62.

Lovett, F. (2006), ‘Rational choice theory and explanation’, ''Rationality and Society'', 18(2), 237–72.

Scott, J. (2000), ‘Rational Choice Theory’, yn Browning, G. K., Halcli, A., & Webster, F. [goln], ''Understanding Contemporary Society : theories of the present'' (London: Sage Publications), tt. 126–38.

Simon, H. (1947), ''Administrative Behavior: a Study of Decision-making Processes in Administrative Organization'' (New York: Macmillan).

Thaler, R. (2000), ‘From homo economicus to homo sapiens’, ''Journal of Economic Perspectives'', 14 (1), 133–41.

Thaler, R. a Sunstein, C. (2008), ''Nudge: improving decisions about health, wealth, and happiness'' (New Haven: Yale University Press)

Tversky, A. a Kahneman, D. (1974), ‘Judgment under uncertainty: Heuristics and biases’, ''Science'', 185 (4157), 1124–31.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Damcaniaeth dewis rhesymegol

2023-05-26T09:35:23Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Rational Choice Theory'')

'''1. Cyflwyno damcaniaeth dewis rhesymegol'''

Hanfod y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw’r dybiaeth fod modd esbonio ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Ar sail hyn, cynigia’r ddamcaniaeth ystod o ganllawiau sy’n gymorth i ddeall ymddygiad economaidd a chymdeithasol. Yn ganolog i hyn y mae’r dybiaeth fod ymddygiad yn ei hanfod yn rhesymegol. Deellir bod ymddygiad yn cael ei bennu gan ddewisiadau sy’n cael eu gwneud ar sail cyfrifo costau a buddiannau tebygol y darpar-ddewis cyn dod i benderfyniad (dadansoddi cost a budd / ''cost-benefit analysis''). Cynigia hyn rym rhagdybiaethol i’r ddamcaniaeth, fel model ffurfiol o ymddygiad (Scott, 2000). Priodolir dylanwad economeg fel disgyblaeth i’r nodweddion hyn yn y ddamcaniaeth, gan ddenu sylw’r gwyddorau cymdeithasol ehangach, megis gwyddor gwleidyddiaeth, cymdeithaseg, athroniaeth, a’r gyfraith.

Ysgogir y drafodaeth, datblygiad a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i raddau helaeth gan y berthynas sydd rhwng disgyblaethau amrywiol y gwyddorau cymdeithasol. Yn aml, diffiniadau amgen o’r ddamcaniaeth sy’n arwain at drafod y berthynas rhwng disgyblaethau’r gwyddorau cymdeithasol perthnasol. Fel rheol, pennir y berthynas rhwng y disgyblaethau hyn gan ddylanwad economeg, yn bennaf oherwydd y canfyddiad o lwyddiant hanesyddol economeg fel maes academaidd. Yn sgil hyn, gwelir anghytuno am egwyddorion sylfaenol y ddamcaniaeth, gan gynnwys y ffocws ar fodau unigol a’r honiad o resymeg. O ganlyniad, mae llenyddiaeth doreithiog (Lovett, 2006) yn trafod y ddamcaniaeth; ond, er gwaethaf y tensiwn cysyniadol, mae modd crisialu rhai egwyddorion creiddiol.

'''2. Diffinio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Yn gyffredinol, deellir y ddamcaniaeth dewis rhesymegol fel modd o esbonio ffenomenau cymdeithasol fel canlyniad hunan-ddiddordeb actorion cymdeithasol. Fel rheol, mae actorion cymdeithasol yn cael eu hystyried yn fodau unigol. Adeiladir y ddamcaniaeth ar y cysyniad o resymeg: bod yr actorion hyn yn cyfrifo costau a buddiannau tebygol y dewis sydd o’u blaenau cyn dod i benderfyniad. Ar sail hyn, hanfod y ddamcaniaeth yw’r ddealltwriaeth o ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Yr enw ar y safbwynt hwn yw unigoliaeth fethodolegol (''methodological individualism'') (Scott, 2000: 127). Noda Elster (1989: 13): ‘The elementary unit of social life is the individual human action. To explain social institutions and social change is to show how they arise as the result of the action and interaction of individuals.’.

Yn yr un modd ag y mae theorïau economaidd yn trafod cynhyrchiant, nwyddau a phrynwriaeth ar sail marchnad o ‘actorion’ rhesymegol yn gweithredu er budd personol, gellir defnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i esbonio ffenomenau cymdeithasol ar sail dadl Elster (1989: 13) uchod. Gall y ddamcaniaeth esbonio adnoddau megis amser, gwybodaeth, cymeradwyaeth, a bri (Scott, 2000: 127). Mae’n enghraifft o ddamcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (''social exchange theory''), lle canfyddir rhyngweithio cymdeithasol fel canlyniad i gyfrifo costau a buddion actorion unigol rhesymegol.

Wrth gymhwyso’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i ffenomenau cymdeithasol, mae yna densiwn amlwg â’r nodweddion creiddiol perthnasol o faes economeg. Er enghraifft, mae damcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (er yn fynegiant o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol) yn cydnabod strwythurau cymdeithasol megis dwyochredd neu ymrwymiadau cymdeithasol. Yn hyn o beth, gall hoffterau mympwyol neu emosiynau (sy’n elfennau afresymol o ymddygiad) ymddangos fel y ffactorau achosol. O ganlyniad, gall actorion cymdeithasol ymddangos fel petaent yn ymddwyn yn afresymol. Er hyn, dadleuir bod pob ymddygiad cymdeithasol yn meddu ar gymhelliant rhesymegol, waeth pa mor afresymol bynnag y mae’n ymddangos.

'''2.1 Dewisiadau rhesymegol?'''

Os rhesymeg yw cynsail y ddamcaniaeth, beth yn union y mae dewis rhesymegol yn ei olygu? Mae rhai o ladmeryddion y ddamcaniaeth yn glynu’n driw at yr honiad bod pob ymddygiad yn rhesymegol. Gellir ystyried pedair nodwedd o ddewis rhesymegol yn unol â’r honiad hwn. Yn gyntaf, bydd yr ‘actor’ dan sylw yn gwneud dewisiadau mewn cyflwr meddyliol sefydlog, hynny yw, nid oes lle i gydnabod dylanwad ffactorau megis emosiwn, blinder, neu frys fel ffactorau ymddygiadol. Yn ail, ystyrir bod yr ‘actor’ yn meddu ar yr holl wybodaeth sy’n berthnasol ar gyfer y dewisiadau posib. Yn drydydd, tybir bod gan yr unigolyn y gallu i brosesu’r holl wybodaeth hon er mwyn gwneud dewis rhesymegol. O’r pwyslais hwn y deillia’r cysyniad o lwybrau dewis: bod unigolion yn medru rhag-weld (neu gyfrifo) canlyniadau eu dewisiadau (Scott, 2000: 127). Felly, wrth wneud dewis mae’r unigolyn rhesymegol yn medru rhagdybio a chyfrifo costau a buddiannau’r dewisiadau dilynol.

O ganlyniad, honnir y dylai ymddygiad rhesymegol arwain unigolion i wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u daliadau a’u buddion ym mhob achos. Hynny yw, fod unigolion yn gweithredu er y budd mwyaf i’w lles unigol – cyn belled â bod hyn yn gydnaws â’u daliadau. Yn hyn o beth, ystyrir unigolion yn actorion sy’n cael eu gyrru gan hunan-ddiddordeb sy’n cael ei sylweddoli trwy ymddygiad rhesymegol. Amod ychwanegol i ddewisiadau rhesymegol felly yw fod disgwyl i’r unigolion wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u blaenoriaethau, eu hagweddau, neu eu gwerthoedd. Ceir mân addasiadau ar hyn, yn dibynnu ar draddodiad y ddisgyblaeth; er enghraifft, mewn economeg pwysleisir elw a chyllid, tra mae’r gwyddorau cymdeithasol ehangach yn ystyried adnoddau cymdeithasol megis bri. Cafeat i’r ystyriaeth hon o amcanion a blaenoriaethau unigolion yw natur anochel y sylweddoliad (rhesymegol!) nad yw’n bosib gwireddu pob blaenoriaeth (Scott, 2000: 128).

'''3. Dehongli dewisiadau rhesymegol'''

Honiad syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod bodau unigol yn ymddwyn yn rhesymegol. Ond mae’r ymdriniaethau amrywiol o’r ddamcaniaeth o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn cymhlethu pethau (o’i gymharu â’r eglurder syml y mae economeg yn ei hawlio). Cynigia Lovett y diffiniad canlynol o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol: ‘an approach to the study of social phenomena characterized by a small bundle of core methodolgical assumptions’ (2006: 24). Trafodir y rhagdybiaethau hyn isod, fel modd o osgoi’r dadleuon ynghylch y ddamcaniaeth drwy gynnig blas o hanfodion y drafodaeth a gwerthfawrogiad o’r amryw ddiffiniadau ar draws y gwyddorau cymdeithasol.

'''3.1 Actorion pwrpasol?'''

Sail y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod actorion rhesymegol yn gwneud dewisiadau rhesymegol. Rhesymeg yw nodwedd ganolog y ddamcaniaeth, ond mae Lovett (2006: 240) yn gweld yr ‘actor’ fel tybiaeth ganolog y ddamcaniaeth. Hynny yw, ystyrir bod actorion yn meddu ar y gallu i ystyried a dewis (yn bwrpasol) o blith ystod o bosibiliadau cyn gweithredu neu ymdrechu i sylweddoli’r dewis hwnnw. O ganlyniad, nid oes rheidrwydd ar actorion i wneud dewisiadau rhesymegol ym mhob achos. Mae hwn yn ddehongliad mwy agored na’r sylw i resymeg a nodwyd uchod, ond mae’n llwyddo i adlewyrchu nifer o’r un elfennau wrth sicrhau perthnasedd ehangach. Yn glasurol, mae economeg wedi glynu at resymeg fel nodwedd o ymddygiad, tra mae disgyblaethau eraill o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn ehangu’r diffiniad o’r ddamcaniaeth.

Mae corff poblogaidd o ymchwil ar economeg ymddygiadol a seicoleg gymdeithasol yn trafod hewristigiau a thueddiadau (gweler Kahneman & Tversky, 1979): corff o lenyddiaeth sydd wedi bod yn ddylanwadol drwy ddamcaniaeth pwniad bach (Thaler & Sunstein, 2008). Felly, mae ymdriniaeth y gwyddorau cymdeithasol yn gyffredinol yn wahanol i ymdriniaeth economeg, sy’n tueddu i bwysleisio rhesymeg fel rhinwedd normadol a disgrifiadol.

'''3.2 Actorion unigol?'''

Mae <nowiki>tuedd</nowiki> i ganolbwyntio ar yr unigolyn fel yr uned ddadansoddi. Nodwyd safbwynt unigoliaeth fethodolegol eisoes, ond ystyriaeth atodol i hyn yw canolbwyntio ar fodau unigol fel yr uned berthnasol. Yn rhannol, daw hyn law yn llaw â ffocws hanesyddol ar ymddygiad dynol mewn meysydd perthnasol o’r gwyddorau cymdeithasol, ac ystyrir bodau dynol fel enghreifftiau parod sy’n cydweddu â nodweddion y ddamcaniaeth. Yn gysylltiedig â hyn, y mae ystyried ''homo economicus'' (dyn economaidd) a bodau dynol fel actorion unigol ym maes economeg (Thaler, 2000).

Er y duedd i ganolbwyntio ar fodau unigol, nid bodau unigol yw’r unig actorion pwrpasol ac annibynnol; gall actorion ar y cyd fodloni’r diffiniad mewn nifer o achosion. Enghraifft glasurol o hyn yw gwaith Herbert A. Simon ar ymddygiad gweinyddol o fewn sefydliad gweinyddol (1947). Yn yr un modd, gellir ystyried bod gweithdrefnau a phrosesau sefydliad, corfforaeth, neu grŵp ar y cyd, yn bodloni’r canfyddiad o ddewis pwrpasol sydd wrth wraidd y ddamcaniaeth dewis rhesymegol.

'''3.3 Actorion annibynnol?'''

Yn olaf, ac yn yr un modd â’r hyn a nodwyd eisoes, nid yw’r amodau annibynnol a phwrpasol yn golygu nad oes posibilrwydd fod ffactorau neu gyfyngiadau allanol yn dylanwadu neu’n effeithio ar ddewisiadau ac ymddygiad. Yr egwyddor sylfaenol yw bod cyfleoedd i’r ‘actor’ dan sylw weithredu yn annibynnol ac yn bwrpasol (fel y disgrifiwyd eisoes). Er hyn, nid oes rheidrwydd ar yr actorion i ymddwyn yn gydnaws â hyn yn gyson. Ystyrir bod actorion perthnasol yn medru ymddwyn yn bwrpasol ac yn annibynnol mewn rhai sefyllfaoedd ond nid ydynt yn gwneud hynny ym mhob achos. Daw hyn yn rhannol o gydnabod nad yw natur annibynnol yr ‘actor’ yn golygu ei fod wedi’i ynysu rhag dylanwadau allanol (gan gynnwys rhwystrau i wireddu dewisiadau). Felly, addasiad o’r egwyddor a nodwyd uchod yw hyn: bod dewisiadau’n cael eu gwneud mewn cyflwr meddyliol sefydlog. Ystyriaeth ychwanegol i hyn yw’r berthynas ehangach rhwng yr unigolyn neu’r actor a’i gyd-destun ehangach. Nodwyd enghraifft berthnasol o hyn eisoes, lle ceir cydnabyddiaeth nad yw’n bosib i actorion wireddu eu holl amcanion a bod yn rhaid blaenoriaethu. Yn aml, cyfyngiadau cyd-destunol megis strwythur cymdeithas neu’r economi sy’n esbonio hyn.

'''4. Damcaniaeth dewis rhesymegol a Chymru'''

Mae nifer o ymchwilwyr wedi tynnu ar ddamcaniaeth dewis rhesymegol er mwyn egluro materion yn ymwneud â Chymru. Ar gyfer ei ymchwil ddoethurol, cynhaliodd Jones (2017a) gyfweliadau gyda phobl ifanc yng nghymoedd de Cymru am eu dyheadau ar gyfer y dyfodol. Archwiliodd Jones (2017a) i ba raddau yr oedd damcaniaeth dewis rhesymegol yn gallu egluro dyheadau’r bobl ifanc hyn. Yn ogystal, cymhwysodd Jones (2017b) ddamcaniaeth dewis rhesymegol er mwyn egluro dewisiadau rhieni ynghylch gyrru eu plant un ai i ysgol gyfrwng Gymraeg neu ysgol gyfrwng Saesneg.

'''5. Hygrededd disgrifiadol a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Mae’r tensiynau o ran y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yn y pen draw yn gorfod wynebu’r cwestiwn pa mor glòs y dylid glynu at nodweddion rhesymeg a’r unigolyn fel yr uned dan sylw. Yn aml, mae cwestiynau o’r fath yn tarddu o natur syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth. Dadl nifer yn y gwyddorau cymdeithasol yw nad yw damcaniaeth o’r fath yn ddigonol i ddisgrifio dewisiadau ac ymddygiad. Dyma ddadl glasurol rhwng theorïau normadol a rhai disgrifiadol. Tueddir i herio damcaniaethau megis y ddamcaniaeth dewis rhesymegol ar sail eu rhinwedd disgrifiadol: pa mor ddefnyddiol a chywir yw’r ddamcaniaeth wrth ddisgrifio dewisiadau neu ymddygiad ‘go-iawn’? Y mae <nowiki>tair</nowiki> ‘her’ ‘wedi ‘bedevilled attempts to depict theories of rational action as general theories of social action. These are the problems of collective action, of social norms. and of social structure’ (Scott, 2000: 131). Goblygiad yr heriau hyn yw’r angen posib i fynd y tu hwnt i’r ddamcaniaeth neu gefnu arni (Scott, 2000). Gellir dehongli ymgais Lovett yn ei adolygiad i grisialu’r ddamcaniaeth fel ‘a small bundle of core methodological assumptions’ (2006: 24) fel ymgais i oresgyn yr heriau hyn.

Yn rhannol, rydym yn cyfeirio yn ôl at y tensiwn rhwng amryw ddisgyblaethau yn yr achos hwn; tuedda economeg i lynu at un ddamcaniaeth, yn normadol ac yn ddisgrifiadol, tra mae seicoleg yn gwahaniaethu rhyngddynt (Thaler, 2000: 138). Yn yr un modd, noda Lovett fod y dadleuon sy’n ymosod ar y ddamcaniaeth dewis rhesymegol, neu’n ei chefnogi, naill ai ‘fail to correctly understand, or at least fail to sufficiently appreciate, the role rational choice theory plays in developing explanations of social phenomena’ (2006: 237). Felly, rhaid ystyried traddodiadau a safbwyntiau disgyblaethol amrywiol wrth ddefnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol, ac yn wir wrth drafod cysyniadau creiddiol megis yr unigolyn neu resymeg.

'''Osian Elias'''

==Llyfryddiaeth==

Elster, J. (1989), ''The Cement of Society: A survey of social order'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Jones, S., ‘The aspirations and expectations of young people attending a Welsh-medium and an English-medium school in the South Wales Valleys’, traethawd PhD, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2017a.

Jones, S. (2017b), ‘What do we Know and not Know about Choice of Medium of Education in South-east Wales?’ ''Cylchgrawn Addysg Cymru'' 19 (2), 143–62.

Lovett, F. (2006), ‘Rational choice theory and explanation’, ''Rationality and Society'', 18(2), 237–72.

Scott, J. (2000), ‘Rational Choice Theory’, yn Browning, G. K., Halcli, A., & Webster, F. [goln], ''Understanding Contemporary Society : theories of the present'' (London: Sage Publications), tt. 126–38.

Simon, H. (1947), ''Administrative Behavior: a Study of Decision-making Processes in Administrative Organization'' (New York: Macmillan).

Thaler, R. (2000), ‘From homo economicus to homo sapiens’, ''Journal of Economic Perspectives'', 14 (1), 133–41.

Thaler, R. a Sunstein, C. (2008), ''Nudge: improving decisions about health, wealth, and happiness'' (New Haven: Yale University Press)

Tversky, A. a Kahneman, D. (1974), ‘Judgment under uncertainty: Heuristics and biases’, ''Science'', 185 (4157), 1124–31.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Damcaniaeth dewis rhesymegol

2023-05-26T09:34:41Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Rational Choice Theory'')

'''1. Cyflwyno damcaniaeth ewis rhesymegol'''

Hanfod y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw’r dybiaeth fod modd esbonio ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Ar sail hyn, cynigia’r ddamcaniaeth ystod o ganllawiau sy’n gymorth i ddeall ymddygiad economaidd a chymdeithasol. Yn ganolog i hyn y mae’r dybiaeth fod ymddygiad yn ei hanfod yn rhesymegol. Deellir bod ymddygiad yn cael ei bennu gan ddewisiadau sy’n cael eu gwneud ar sail cyfrifo costau a buddiannau tebygol y darpar-ddewis cyn dod i benderfyniad (dadansoddi cost a budd / ''cost-benefit analysis''). Cynigia hyn rym rhagdybiaethol i’r ddamcaniaeth, fel model ffurfiol o ymddygiad (Scott, 2000). Priodolir dylanwad economeg fel disgyblaeth i’r nodweddion hyn yn y ddamcaniaeth, gan ddenu sylw’r gwyddorau cymdeithasol ehangach, megis gwyddor gwleidyddiaeth, cymdeithaseg, athroniaeth, a’r gyfraith.

Ysgogir y drafodaeth, datblygiad a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i raddau helaeth gan y berthynas sydd rhwng disgyblaethau amrywiol y gwyddorau cymdeithasol. Yn aml, diffiniadau amgen o’r ddamcaniaeth sy’n arwain at drafod y berthynas rhwng disgyblaethau’r gwyddorau cymdeithasol perthnasol. Fel rheol, pennir y berthynas rhwng y disgyblaethau hyn gan ddylanwad economeg, yn bennaf oherwydd y canfyddiad o lwyddiant hanesyddol economeg fel maes academaidd. Yn sgil hyn, gwelir anghytuno am egwyddorion sylfaenol y ddamcaniaeth, gan gynnwys y ffocws ar fodau unigol a’r honiad o resymeg. O ganlyniad, mae llenyddiaeth doreithiog (Lovett, 2006) yn trafod y ddamcaniaeth; ond, er gwaethaf y tensiwn cysyniadol, mae modd crisialu rhai egwyddorion creiddiol.

'''2. Diffinio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Yn gyffredinol, deellir y ddamcaniaeth dewis rhesymegol fel modd o esbonio ffenomenau cymdeithasol fel canlyniad hunan-ddiddordeb actorion cymdeithasol. Fel rheol, mae actorion cymdeithasol yn cael eu hystyried yn fodau unigol. Adeiladir y ddamcaniaeth ar y cysyniad o resymeg: bod yr actorion hyn yn cyfrifo costau a buddiannau tebygol y dewis sydd o’u blaenau cyn dod i benderfyniad. Ar sail hyn, hanfod y ddamcaniaeth yw’r ddealltwriaeth o ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Yr enw ar y safbwynt hwn yw unigoliaeth fethodolegol (''methodological individualism'') (Scott, 2000: 127). Noda Elster (1989: 13): ‘The elementary unit of social life is the individual human action. To explain social institutions and social change is to show how they arise as the result of the action and interaction of individuals.’.

Yn yr un modd ag y mae theorïau economaidd yn trafod cynhyrchiant, nwyddau a phrynwriaeth ar sail marchnad o ‘actorion’ rhesymegol yn gweithredu er budd personol, gellir defnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i esbonio ffenomenau cymdeithasol ar sail dadl Elster (1989: 13) uchod. Gall y ddamcaniaeth esbonio adnoddau megis amser, gwybodaeth, cymeradwyaeth, a bri (Scott, 2000: 127). Mae’n enghraifft o ddamcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (''social exchange theory''), lle canfyddir rhyngweithio cymdeithasol fel canlyniad i gyfrifo costau a buddion actorion unigol rhesymegol.

Wrth gymhwyso’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i ffenomenau cymdeithasol, mae yna densiwn amlwg â’r nodweddion creiddiol perthnasol o faes economeg. Er enghraifft, mae damcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (er yn fynegiant o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol) yn cydnabod strwythurau cymdeithasol megis dwyochredd neu ymrwymiadau cymdeithasol. Yn hyn o beth, gall hoffterau mympwyol neu emosiynau (sy’n elfennau afresymol o ymddygiad) ymddangos fel y ffactorau achosol. O ganlyniad, gall actorion cymdeithasol ymddangos fel petaent yn ymddwyn yn afresymol. Er hyn, dadleuir bod pob ymddygiad cymdeithasol yn meddu ar gymhelliant rhesymegol, waeth pa mor afresymol bynnag y mae’n ymddangos.

'''2.1 Dewisiadau rhesymegol?'''

Os rhesymeg yw cynsail y ddamcaniaeth, beth yn union y mae dewis rhesymegol yn ei olygu? Mae rhai o ladmeryddion y ddamcaniaeth yn glynu’n driw at yr honiad bod pob ymddygiad yn rhesymegol. Gellir ystyried pedair nodwedd o ddewis rhesymegol yn unol â’r honiad hwn. Yn gyntaf, bydd yr ‘actor’ dan sylw yn gwneud dewisiadau mewn cyflwr meddyliol sefydlog, hynny yw, nid oes lle i gydnabod dylanwad ffactorau megis emosiwn, blinder, neu frys fel ffactorau ymddygiadol. Yn ail, ystyrir bod yr ‘actor’ yn meddu ar yr holl wybodaeth sy’n berthnasol ar gyfer y dewisiadau posib. Yn drydydd, tybir bod gan yr unigolyn y gallu i brosesu’r holl wybodaeth hon er mwyn gwneud dewis rhesymegol. O’r pwyslais hwn y deillia’r cysyniad o lwybrau dewis: bod unigolion yn medru rhag-weld (neu gyfrifo) canlyniadau eu dewisiadau (Scott, 2000: 127). Felly, wrth wneud dewis mae’r unigolyn rhesymegol yn medru rhagdybio a chyfrifo costau a buddiannau’r dewisiadau dilynol.

O ganlyniad, honnir y dylai ymddygiad rhesymegol arwain unigolion i wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u daliadau a’u buddion ym mhob achos. Hynny yw, fod unigolion yn gweithredu er y budd mwyaf i’w lles unigol – cyn belled â bod hyn yn gydnaws â’u daliadau. Yn hyn o beth, ystyrir unigolion yn actorion sy’n cael eu gyrru gan hunan-ddiddordeb sy’n cael ei sylweddoli trwy ymddygiad rhesymegol. Amod ychwanegol i ddewisiadau rhesymegol felly yw fod disgwyl i’r unigolion wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u blaenoriaethau, eu hagweddau, neu eu gwerthoedd. Ceir mân addasiadau ar hyn, yn dibynnu ar draddodiad y ddisgyblaeth; er enghraifft, mewn economeg pwysleisir elw a chyllid, tra mae’r gwyddorau cymdeithasol ehangach yn ystyried adnoddau cymdeithasol megis bri. Cafeat i’r ystyriaeth hon o amcanion a blaenoriaethau unigolion yw natur anochel y sylweddoliad (rhesymegol!) nad yw’n bosib gwireddu pob blaenoriaeth (Scott, 2000: 128).

'''3. Dehongli dewisiadau rhesymegol'''

Honiad syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod bodau unigol yn ymddwyn yn rhesymegol. Ond mae’r ymdriniaethau amrywiol o’r ddamcaniaeth o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn cymhlethu pethau (o’i gymharu â’r eglurder syml y mae economeg yn ei hawlio). Cynigia Lovett y diffiniad canlynol o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol: ‘an approach to the study of social phenomena characterized by a small bundle of core methodolgical assumptions’ (2006: 24). Trafodir y rhagdybiaethau hyn isod, fel modd o osgoi’r dadleuon ynghylch y ddamcaniaeth drwy gynnig blas o hanfodion y drafodaeth a gwerthfawrogiad o’r amryw ddiffiniadau ar draws y gwyddorau cymdeithasol.

'''3.1 Actorion pwrpasol?'''

Sail y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod actorion rhesymegol yn gwneud dewisiadau rhesymegol. Rhesymeg yw nodwedd ganolog y ddamcaniaeth, ond mae Lovett (2006: 240) yn gweld yr ‘actor’ fel tybiaeth ganolog y ddamcaniaeth. Hynny yw, ystyrir bod actorion yn meddu ar y gallu i ystyried a dewis (yn bwrpasol) o blith ystod o bosibiliadau cyn gweithredu neu ymdrechu i sylweddoli’r dewis hwnnw. O ganlyniad, nid oes rheidrwydd ar actorion i wneud dewisiadau rhesymegol ym mhob achos. Mae hwn yn ddehongliad mwy agored na’r sylw i resymeg a nodwyd uchod, ond mae’n llwyddo i adlewyrchu nifer o’r un elfennau wrth sicrhau perthnasedd ehangach. Yn glasurol, mae economeg wedi glynu at resymeg fel nodwedd o ymddygiad, tra mae disgyblaethau eraill o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn ehangu’r diffiniad o’r ddamcaniaeth.

Mae corff poblogaidd o ymchwil ar economeg ymddygiadol a seicoleg gymdeithasol yn trafod hewristigiau a thueddiadau (gweler Kahneman & Tversky, 1979): corff o lenyddiaeth sydd wedi bod yn ddylanwadol drwy ddamcaniaeth pwniad bach (Thaler & Sunstein, 2008). Felly, mae ymdriniaeth y gwyddorau cymdeithasol yn gyffredinol yn wahanol i ymdriniaeth economeg, sy’n tueddu i bwysleisio rhesymeg fel rhinwedd normadol a disgrifiadol.

'''3.2 Actorion unigol?'''

Mae <nowiki>tuedd</nowiki> i ganolbwyntio ar yr unigolyn fel yr uned ddadansoddi. Nodwyd safbwynt unigoliaeth fethodolegol eisoes, ond ystyriaeth atodol i hyn yw canolbwyntio ar fodau unigol fel yr uned berthnasol. Yn rhannol, daw hyn law yn llaw â ffocws hanesyddol ar ymddygiad dynol mewn meysydd perthnasol o’r gwyddorau cymdeithasol, ac ystyrir bodau dynol fel enghreifftiau parod sy’n cydweddu â nodweddion y ddamcaniaeth. Yn gysylltiedig â hyn, y mae ystyried ''homo economicus'' (dyn economaidd) a bodau dynol fel actorion unigol ym maes economeg (Thaler, 2000).

Er y duedd i ganolbwyntio ar fodau unigol, nid bodau unigol yw’r unig actorion pwrpasol ac annibynnol; gall actorion ar y cyd fodloni’r diffiniad mewn nifer o achosion. Enghraifft glasurol o hyn yw gwaith Herbert A. Simon ar ymddygiad gweinyddol o fewn sefydliad gweinyddol (1947). Yn yr un modd, gellir ystyried bod gweithdrefnau a phrosesau sefydliad, corfforaeth, neu grŵp ar y cyd, yn bodloni’r canfyddiad o ddewis pwrpasol sydd wrth wraidd y ddamcaniaeth dewis rhesymegol.

'''3.3 Actorion annibynnol?'''

Yn olaf, ac yn yr un modd â’r hyn a nodwyd eisoes, nid yw’r amodau annibynnol a phwrpasol yn golygu nad oes posibilrwydd fod ffactorau neu gyfyngiadau allanol yn dylanwadu neu’n effeithio ar ddewisiadau ac ymddygiad. Yr egwyddor sylfaenol yw bod cyfleoedd i’r ‘actor’ dan sylw weithredu yn annibynnol ac yn bwrpasol (fel y disgrifiwyd eisoes). Er hyn, nid oes rheidrwydd ar yr actorion i ymddwyn yn gydnaws â hyn yn gyson. Ystyrir bod actorion perthnasol yn medru ymddwyn yn bwrpasol ac yn annibynnol mewn rhai sefyllfaoedd ond nid ydynt yn gwneud hynny ym mhob achos. Daw hyn yn rhannol o gydnabod nad yw natur annibynnol yr ‘actor’ yn golygu ei fod wedi’i ynysu rhag dylanwadau allanol (gan gynnwys rhwystrau i wireddu dewisiadau). Felly, addasiad o’r egwyddor a nodwyd uchod yw hyn: bod dewisiadau’n cael eu gwneud mewn cyflwr meddyliol sefydlog. Ystyriaeth ychwanegol i hyn yw’r berthynas ehangach rhwng yr unigolyn neu’r actor a’i gyd-destun ehangach. Nodwyd enghraifft berthnasol o hyn eisoes, lle ceir cydnabyddiaeth nad yw’n bosib i actorion wireddu eu holl amcanion a bod yn rhaid blaenoriaethu. Yn aml, cyfyngiadau cyd-destunol megis strwythur cymdeithas neu’r economi sy’n esbonio hyn.

'''4. Damcaniaeth dewis rhesymegol a Chymru'''

Mae nifer o ymchwilwyr wedi tynnu ar ddamcaniaeth dewis rhesymegol er mwyn egluro materion yn ymwneud â Chymru. Ar gyfer ei ymchwil ddoethurol, cynhaliodd Jones (2017a) gyfweliadau gyda phobl ifanc yng nghymoedd de Cymru am eu dyheadau ar gyfer y dyfodol. Archwiliodd Jones (2017a) i ba raddau yr oedd damcaniaeth dewis rhesymegol yn gallu egluro dyheadau’r bobl ifanc hyn. Yn ogystal, cymhwysodd Jones (2017b) ddamcaniaeth dewis rhesymegol er mwyn egluro dewisiadau rhieni ynghylch gyrru eu plant un ai i ysgol gyfrwng Gymraeg neu ysgol gyfrwng Saesneg.

'''5. Hygrededd disgrifiadol a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Mae’r tensiynau o ran y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yn y pen draw yn gorfod wynebu’r cwestiwn pa mor glòs y dylid glynu at nodweddion rhesymeg a’r unigolyn fel yr uned dan sylw. Yn aml, mae cwestiynau o’r fath yn tarddu o natur syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth. Dadl nifer yn y gwyddorau cymdeithasol yw nad yw damcaniaeth o’r fath yn ddigonol i ddisgrifio dewisiadau ac ymddygiad. Dyma ddadl glasurol rhwng theorïau normadol a rhai disgrifiadol. Tueddir i herio damcaniaethau megis y ddamcaniaeth dewis rhesymegol ar sail eu rhinwedd disgrifiadol: pa mor ddefnyddiol a chywir yw’r ddamcaniaeth wrth ddisgrifio dewisiadau neu ymddygiad ‘go-iawn’? Y mae <nowiki>tair</nowiki> ‘her’ ‘wedi ‘bedevilled attempts to depict theories of rational action as general theories of social action. These are the problems of collective action, of social norms. and of social structure’ (Scott, 2000: 131). Goblygiad yr heriau hyn yw’r angen posib i fynd y tu hwnt i’r ddamcaniaeth neu gefnu arni (Scott, 2000). Gellir dehongli ymgais Lovett yn ei adolygiad i grisialu’r ddamcaniaeth fel ‘a small bundle of core methodological assumptions’ (2006: 24) fel ymgais i oresgyn yr heriau hyn.

Yn rhannol, rydym yn cyfeirio yn ôl at y tensiwn rhwng amryw ddisgyblaethau yn yr achos hwn; tuedda economeg i lynu at un ddamcaniaeth, yn normadol ac yn ddisgrifiadol, tra mae seicoleg yn gwahaniaethu rhyngddynt (Thaler, 2000: 138). Yn yr un modd, noda Lovett fod y dadleuon sy’n ymosod ar y ddamcaniaeth dewis rhesymegol, neu’n ei chefnogi, naill ai ‘fail to correctly understand, or at least fail to sufficiently appreciate, the role rational choice theory plays in developing explanations of social phenomena’ (2006: 237). Felly, rhaid ystyried traddodiadau a safbwyntiau disgyblaethol amrywiol wrth ddefnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol, ac yn wir wrth drafod cysyniadau creiddiol megis yr unigolyn neu resymeg.

'''Osian Elias'''

==Llyfryddiaeth==

Elster, J. (1989), ''The Cement of Society: A survey of social order'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Jones, S., ‘The aspirations and expectations of young people attending a Welsh-medium and an English-medium school in the South Wales Valleys’, traethawd PhD, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2017a.

Jones, S. (2017b), ‘What do we Know and not Know about Choice of Medium of Education in South-east Wales?’ ''Cylchgrawn Addysg Cymru'' 19 (2), 143–62.

Lovett, F. (2006), ‘Rational choice theory and explanation’, ''Rationality and Society'', 18(2), 237–72.

Scott, J. (2000), ‘Rational Choice Theory’, yn Browning, G. K., Halcli, A., & Webster, F. [goln], ''Understanding Contemporary Society : theories of the present'' (London: Sage Publications), tt. 126–38.

Simon, H. (1947), ''Administrative Behavior: a Study of Decision-making Processes in Administrative Organization'' (New York: Macmillan).

Thaler, R. (2000), ‘From homo economicus to homo sapiens’, ''Journal of Economic Perspectives'', 14 (1), 133–41.

Thaler, R. a Sunstein, C. (2008), ''Nudge: improving decisions about health, wealth, and happiness'' (New Haven: Yale University Press)

Tversky, A. a Kahneman, D. (1974), ‘Judgment under uncertainty: Heuristics and biases’, ''Science'', 185 (4157), 1124–31.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Damcaniaeth dewis rhesymegol

2023-05-26T09:32:06Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Rational Choice Theory'')

'''1. Cyflwyno Damcaniaeth Dewis Rhesymegol'''

Hanfod y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw’r dybiaeth fod modd esbonio ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Ar sail hyn, cynigia’r ddamcaniaeth ystod o ganllawiau sy’n gymorth i ddeall ymddygiad economaidd a chymdeithasol. Yn ganolog i hyn y mae’r dybiaeth fod ymddygiad yn ei hanfod yn rhesymegol. Deellir bod ymddygiad yn cael ei bennu gan ddewisiadau sy’n cael eu gwneud ar sail cyfrifo costau a buddiannau tebygol y darpar-ddewis cyn dod i benderfyniad (dadansoddi cost a budd / ''cost-benefit analysis''). Cynigia hyn rym rhagdybiaethol i’r ddamcaniaeth, fel model ffurfiol o ymddygiad (Scott, 2000). Priodolir dylanwad economeg fel disgyblaeth i’r nodweddion hyn yn y ddamcaniaeth, gan ddenu sylw’r gwyddorau cymdeithasol ehangach, megis gwyddor gwleidyddiaeth, cymdeithaseg, athroniaeth, a’r gyfraith.

Ysgogir y drafodaeth, datblygiad a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i raddau helaeth gan y berthynas sydd rhwng disgyblaethau amrywiol y gwyddorau cymdeithasol. Yn aml, diffiniadau amgen o’r ddamcaniaeth sy’n arwain at drafod y berthynas rhwng disgyblaethau’r gwyddorau cymdeithasol perthnasol. Fel rheol, pennir y berthynas rhwng y disgyblaethau hyn gan ddylanwad economeg, yn bennaf oherwydd y canfyddiad o lwyddiant hanesyddol economeg fel maes academaidd. Yn sgil hyn, gwelir anghytuno am egwyddorion sylfaenol y ddamcaniaeth, gan gynnwys y ffocws ar fodau unigol a’r honiad o resymeg. O ganlyniad, mae llenyddiaeth doreithiog (Lovett, 2006) yn trafod y ddamcaniaeth; ond, er gwaethaf y tensiwn cysyniadol, mae modd crisialu rhai egwyddorion creiddiol.

'''2. Diffinio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Yn gyffredinol, deellir y ddamcaniaeth dewis rhesymegol fel modd o esbonio ffenomenau cymdeithasol fel canlyniad hunan-ddiddordeb actorion cymdeithasol. Fel rheol, mae actorion cymdeithasol yn cael eu hystyried yn fodau unigol. Adeiladir y ddamcaniaeth ar y cysyniad o resymeg: bod yr actorion hyn yn cyfrifo costau a buddiannau tebygol y dewis sydd o’u blaenau cyn dod i benderfyniad. Ar sail hyn, hanfod y ddamcaniaeth yw’r ddealltwriaeth o ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Yr enw ar y safbwynt hwn yw unigoliaeth fethodolegol (''methodological individualism'') (Scott, 2000: 127). Noda Elster (1989: 13): ‘The elementary unit of social life is the individual human action. To explain social institutions and social change is to show how they arise as the result of the action and interaction of individuals.’.

Yn yr un modd ag y mae theorïau economaidd yn trafod cynhyrchiant, nwyddau a phrynwriaeth ar sail marchnad o ‘actorion’ rhesymegol yn gweithredu er budd personol, gellir defnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i esbonio ffenomenau cymdeithasol ar sail dadl Elster (1989: 13) uchod. Gall y ddamcaniaeth esbonio adnoddau megis amser, gwybodaeth, cymeradwyaeth, a bri (Scott, 2000: 127). Mae’n enghraifft o ddamcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (''social exchange theory''), lle canfyddir rhyngweithio cymdeithasol fel canlyniad i gyfrifo costau a buddion actorion unigol rhesymegol.

Wrth gymhwyso’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i ffenomenau cymdeithasol, mae yna densiwn amlwg â’r nodweddion creiddiol perthnasol o faes economeg. Er enghraifft, mae damcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (er yn fynegiant o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol) yn cydnabod strwythurau cymdeithasol megis dwyochredd neu ymrwymiadau cymdeithasol. Yn hyn o beth, gall hoffterau mympwyol neu emosiynau (sy’n elfennau afresymol o ymddygiad) ymddangos fel y ffactorau achosol. O ganlyniad, gall actorion cymdeithasol ymddangos fel petaent yn ymddwyn yn afresymol. Er hyn, dadleuir bod pob ymddygiad cymdeithasol yn meddu ar gymhelliant rhesymegol, waeth pa mor afresymol bynnag y mae’n ymddangos.

'''2.1 Dewisiadau rhesymegol?'''

Os rhesymeg yw cynsail y ddamcaniaeth, beth yn union y mae dewis rhesymegol yn ei olygu? Mae rhai o ladmeryddion y ddamcaniaeth yn glynu’n driw at yr honiad bod pob ymddygiad yn rhesymegol. Gellir ystyried pedair nodwedd o ddewis rhesymegol yn unol â’r honiad hwn. Yn gyntaf, bydd yr ‘actor’ dan sylw yn gwneud dewisiadau mewn cyflwr meddyliol sefydlog, hynny yw, nid oes lle i gydnabod dylanwad ffactorau megis emosiwn, blinder, neu frys fel ffactorau ymddygiadol. Yn ail, ystyrir bod yr ‘actor’ yn meddu ar yr holl wybodaeth sy’n berthnasol ar gyfer y dewisiadau posib. Yn drydydd, tybir bod gan yr unigolyn y gallu i brosesu’r holl wybodaeth hon er mwyn gwneud dewis rhesymegol. O’r pwyslais hwn y deillia’r cysyniad o lwybrau dewis: bod unigolion yn medru rhag-weld (neu gyfrifo) canlyniadau eu dewisiadau (Scott, 2000: 127). Felly, wrth wneud dewis mae’r unigolyn rhesymegol yn medru rhagdybio a chyfrifo costau a buddiannau’r dewisiadau dilynol.

O ganlyniad, honnir y dylai ymddygiad rhesymegol arwain unigolion i wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u daliadau a’u buddion ym mhob achos. Hynny yw, fod unigolion yn gweithredu er y budd mwyaf i’w lles unigol – cyn belled â bod hyn yn gydnaws â’u daliadau. Yn hyn o beth, ystyrir unigolion yn actorion sy’n cael eu gyrru gan hunan-ddiddordeb sy’n cael ei sylweddoli trwy ymddygiad rhesymegol. Amod ychwanegol i ddewisiadau rhesymegol felly yw fod disgwyl i’r unigolion wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u blaenoriaethau, eu hagweddau, neu eu gwerthoedd. Ceir mân addasiadau ar hyn, yn dibynnu ar draddodiad y ddisgyblaeth; er enghraifft, mewn economeg pwysleisir elw a chyllid, tra mae’r gwyddorau cymdeithasol ehangach yn ystyried adnoddau cymdeithasol megis bri. Cafeat i’r ystyriaeth hon o amcanion a blaenoriaethau unigolion yw natur anochel y sylweddoliad (rhesymegol!) nad yw’n bosib gwireddu pob blaenoriaeth (Scott, 2000: 128).

'''3. Dehongli dewisiadau rhesymegol'''

Honiad syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod bodau unigol yn ymddwyn yn rhesymegol. Ond mae’r ymdriniaethau amrywiol o’r ddamcaniaeth o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn cymhlethu pethau (o’i gymharu â’r eglurder syml y mae economeg yn ei hawlio). Cynigia Lovett y diffiniad canlynol o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol: ‘an approach to the study of social phenomena characterized by a small bundle of core methodolgical assumptions’ (2006: 24). Trafodir y rhagdybiaethau hyn isod, fel modd o osgoi’r dadleuon ynghylch y ddamcaniaeth drwy gynnig blas o hanfodion y drafodaeth a gwerthfawrogiad o’r amryw ddiffiniadau ar draws y gwyddorau cymdeithasol.

'''3.1 Actorion pwrpasol?'''

Sail y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod actorion rhesymegol yn gwneud dewisiadau rhesymegol. Rhesymeg yw nodwedd ganolog y ddamcaniaeth, ond mae Lovett (2006: 240) yn gweld yr ‘actor’ fel tybiaeth ganolog y ddamcaniaeth. Hynny yw, ystyrir bod actorion yn meddu ar y gallu i ystyried a dewis (yn bwrpasol) o blith ystod o bosibiliadau cyn gweithredu neu ymdrechu i sylweddoli’r dewis hwnnw. O ganlyniad, nid oes rheidrwydd ar actorion i wneud dewisiadau rhesymegol ym mhob achos. Mae hwn yn ddehongliad mwy agored na’r sylw i resymeg a nodwyd uchod, ond mae’n llwyddo i adlewyrchu nifer o’r un elfennau wrth sicrhau perthnasedd ehangach. Yn glasurol, mae economeg wedi glynu at resymeg fel nodwedd o ymddygiad, tra mae disgyblaethau eraill o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn ehangu’r diffiniad o’r ddamcaniaeth.

Mae corff poblogaidd o ymchwil ar economeg ymddygiadol a seicoleg gymdeithasol yn trafod hewristigiau a thueddiadau (gweler Kahneman & Tversky, 1979): corff o lenyddiaeth sydd wedi bod yn ddylanwadol drwy ddamcaniaeth pwniad bach (Thaler & Sunstein, 2008). Felly, mae ymdriniaeth y gwyddorau cymdeithasol yn gyffredinol yn wahanol i ymdriniaeth economeg, sy’n tueddu i bwysleisio rhesymeg fel rhinwedd normadol a disgrifiadol.

'''3.2 Actorion unigol?'''

Mae <nowiki>tuedd</nowiki> i ganolbwyntio ar yr unigolyn fel yr uned ddadansoddi. Nodwyd safbwynt unigoliaeth fethodolegol eisoes, ond ystyriaeth atodol i hyn yw canolbwyntio ar fodau unigol fel yr uned berthnasol. Yn rhannol, daw hyn law yn llaw â ffocws hanesyddol ar ymddygiad dynol mewn meysydd perthnasol o’r gwyddorau cymdeithasol, ac ystyrir bodau dynol fel enghreifftiau parod sy’n cydweddu â nodweddion y ddamcaniaeth. Yn gysylltiedig â hyn, y mae ystyried ''homo economicus'' (dyn economaidd) a bodau dynol fel actorion unigol ym maes economeg (Thaler, 2000).

Er y duedd i ganolbwyntio ar fodau unigol, nid bodau unigol yw’r unig actorion pwrpasol ac annibynnol; gall actorion ar y cyd fodloni’r diffiniad mewn nifer o achosion. Enghraifft glasurol o hyn yw gwaith Herbert A. Simon ar ymddygiad gweinyddol o fewn sefydliad gweinyddol (1947). Yn yr un modd, gellir ystyried bod gweithdrefnau a phrosesau sefydliad, corfforaeth, neu grŵp ar y cyd, yn bodloni’r canfyddiad o ddewis pwrpasol sydd wrth wraidd y ddamcaniaeth dewis rhesymegol.

'''3.3 Actorion annibynnol?'''

Yn olaf, ac yn yr un modd â’r hyn a nodwyd eisoes, nid yw’r amodau annibynnol a phwrpasol yn golygu nad oes posibilrwydd fod ffactorau neu gyfyngiadau allanol yn dylanwadu neu’n effeithio ar ddewisiadau ac ymddygiad. Yr egwyddor sylfaenol yw bod cyfleoedd i’r ‘actor’ dan sylw weithredu yn annibynnol ac yn bwrpasol (fel y disgrifiwyd eisoes). Er hyn, nid oes rheidrwydd ar yr actorion i ymddwyn yn gydnaws â hyn yn gyson. Ystyrir bod actorion perthnasol yn medru ymddwyn yn bwrpasol ac yn annibynnol mewn rhai sefyllfaoedd ond nid ydynt yn gwneud hynny ym mhob achos. Daw hyn yn rhannol o gydnabod nad yw natur annibynnol yr ‘actor’ yn golygu ei fod wedi’i ynysu rhag dylanwadau allanol (gan gynnwys rhwystrau i wireddu dewisiadau). Felly, addasiad o’r egwyddor a nodwyd uchod yw hyn: bod dewisiadau’n cael eu gwneud mewn cyflwr meddyliol sefydlog. Ystyriaeth ychwanegol i hyn yw’r berthynas ehangach rhwng yr unigolyn neu’r actor a’i gyd-destun ehangach. Nodwyd enghraifft berthnasol o hyn eisoes, lle ceir cydnabyddiaeth nad yw’n bosib i actorion wireddu eu holl amcanion a bod yn rhaid blaenoriaethu. Yn aml, cyfyngiadau cyd-destunol megis strwythur cymdeithas neu’r economi sy’n esbonio hyn.

'''4. Damcaniaeth Dewis Rhesymegol a Chymru'''

Mae nifer o ymchwilwyr wedi tynnu ar ddamcaniaeth y dewis rhesymegol er mwyn egluro materion yn ymwneud â Chymru. Ar gyfer ei ymchwil ddoethurol, cynhaliodd Jones (2017a) gyfweliadau gyda phobl ifanc yng nghymoedd de Cymru am eu dyheadau ar gyfer y dyfodol. Archwiliodd Jones (2017a) i ba raddau yr oedd damcaniaeth dewis rhesymegol yn gallu egluro dyheadau’r bobl ifanc hyn. Yn ogystal, cymhwysodd Jones (2017b) ddamcaniaeth dewis rhesymegol er mwyn egluro dewisiadau rhieni ynghylch gyrru eu plant un ai i ysgol gyfrwng Gymraeg neu ysgol gyfrwng Saesneg.

'''5. Hygrededd disgrifiadol a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Mae’r tensiynau o ran y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yn y pen draw yn gorfod wynebu’r cwestiwn pa mor glòs y dylid glynu at nodweddion rhesymeg a’r unigolyn fel yr uned dan sylw. Yn aml, mae cwestiynau o’r fath yn tarddu o natur syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth. Dadl nifer yn y gwyddorau cymdeithasol yw nad yw damcaniaeth o’r fath yn ddigonol i ddisgrifio dewisiadau ac ymddygiad. Dyma ddadl glasurol rhwng theorïau normadol a rhai disgrifiadol. Tueddir i herio damcaniaethau megis y ddamcaniaeth dewis rhesymegol ar sail eu rhinwedd disgrifiadol: pa mor ddefnyddiol a chywir yw’r ddamcaniaeth wrth ddisgrifio dewisiadau neu ymddygiad ‘go-iawn’? Y mae <nowiki>tair</nowiki> ‘her’ ‘wedi ‘bedevilled attempts to depict theories of rational action as general theories of social action. These are the problems of collective action, of social norms. and of social structure’ (Scott, 2000: 131). Goblygiad yr heriau hyn yw’r angen posib i fynd y tu hwnt i’r ddamcaniaeth neu gefnu arni (Scott, 2000). Gellir dehongli ymgais Lovett yn ei adolygiad i grisialu’r ddamcaniaeth fel ‘a small bundle of core methodological assumptions’ (2006: 24) fel ymgais i oresgyn yr heriau hyn.

Yn rhannol, rydym yn cyfeirio yn ôl at y tensiwn rhwng amryw ddisgyblaethau yn yr achos hwn; tuedda economeg i lynu at un ddamcaniaeth, yn normadol ac yn ddisgrifiadol, tra mae seicoleg yn gwahaniaethu rhyngddynt (Thaler, 2000: 138). Yn yr un modd, noda Lovett fod y dadleuon sy’n ymosod ar y ddamcaniaeth dewis rhesymegol, neu’n ei chefnogi, naill ai ‘fail to correctly understand, or at least fail to sufficiently appreciate, the role rational choice theory plays in developing explanations of social phenomena’ (2006: 237). Felly, rhaid ystyried traddodiadau a safbwyntiau disgyblaethol amrywiol wrth ddefnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol, ac yn wir wrth drafod cysyniadau creiddiol megis yr unigolyn neu resymeg.

'''Osian Elias'''

==Llyfryddiaeth==

Elster, J. (1989), ''The Cement of Society: A survey of social order'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Jones, S., ‘The aspirations and expectations of young people attending a Welsh-medium and an English-medium school in the South Wales Valleys’, traethawd PhD, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2017a.

Jones, S. (2017b), ‘What do we Know and not Know about Choice of Medium of Education in South-east Wales?’ ''Cylchgrawn Addysg Cymru'' 19 (2), 143–62.

Lovett, F. (2006), ‘Rational choice theory and explanation’, ''Rationality and Society'', 18(2), 237–72.

Scott, J. (2000), ‘Rational Choice Theory’, yn Browning, G. K., Halcli, A., & Webster, F. [goln], ''Understanding Contemporary Society : theories of the present'' (London: Sage Publications), tt. 126–38.

Simon, H. (1947), ''Administrative Behavior: a Study of Decision-making Processes in Administrative Organization'' (New York: Macmillan).

Thaler, R. (2000), ‘From homo economicus to homo sapiens’, ''Journal of Economic Perspectives'', 14 (1), 133–41.

Thaler, R. a Sunstein, C. (2008), ''Nudge: improving decisions about health, wealth, and happiness'' (New Haven: Yale University Press)

Tversky, A. a Kahneman, D. (1974), ‘Judgment under uncertainty: Heuristics and biases’, ''Science'', 185 (4157), 1124–31.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Damcaniaeth dewis rhesymegol

2023-05-26T09:30:05Z

SionJonesCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Rational Choice Theory'') '''1. Cyflwyno Damcaniaeth Dewis Rhesymegol''' Hanfod y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw’r dybiaeth fod modd esb...'

(Saesneg: ''Rational Choice Theory'')

'''1. Cyflwyno Damcaniaeth Dewis Rhesymegol'''

Hanfod y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw’r dybiaeth fod modd esbonio ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Ar sail hyn, cynigia’r ddamcaniaeth ystod o ganllawiau sy’n gymorth i ddeall ymddygiad economaidd a chymdeithasol. Yn ganolog i hyn y mae’r dybiaeth fod ymddygiad yn ei hanfod yn rhesymegol. Deellir bod ymddygiad yn cael ei bennu gan ddewisiadau sy’n cael eu gwneud ar sail cyfrifo costau a buddiannau tebygol y darpar-ddewis cyn dod i benderfyniad (dadansoddi cost a budd / ''cost-benefit analysis''). Cynigia hyn rym rhagdybiaethol i’r ddamcaniaeth, fel model ffurfiol o ymddygiad (Scott, 2000). Priodolir dylanwad economeg fel disgyblaeth i’r nodweddion hyn yn y ddamcaniaeth, gan ddenu sylw’r gwyddorau cymdeithasol ehangach, megis gwyddor gwleidyddiaeth, cymdeithaseg, athroniaeth, a’r gyfraith.

Ysgogir y drafodaeth, datblygiad a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i raddau helaeth gan y berthynas sydd rhwng disgyblaethau amrywiol y gwyddorau cymdeithasol. Yn aml, diffiniadau amgen o’r ddamcaniaeth sy’n arwain at drafod y berthynas rhwng disgyblaethau’r gwyddorau cymdeithasol perthnasol. Fel rheol, pennir y berthynas rhwng y disgyblaethau hyn gan ddylanwad economeg, yn bennaf oherwydd y canfyddiad o lwyddiant hanesyddol economeg fel maes academaidd. Yn sgil hyn, gwelir anghytuno am egwyddorion sylfaenol y ddamcaniaeth, gan gynnwys y ffocws ar fodau unigol a’r honiad o resymeg. O ganlyniad, mae llenyddiaeth doreithiog (Lovett, 2006) yn trafod y ddamcaniaeth; ond, er gwaethaf y tensiwn cysyniadol, mae modd crisialu rhai egwyddorion creiddiol.

'''2. Diffinio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Yn gyffredinol, deellir y ddamcaniaeth dewis rhesymegol fel modd o esbonio ffenomenau cymdeithasol fel canlyniad hunan-ddiddordeb actorion cymdeithasol. Fel rheol, mae actorion cymdeithasol yn cael eu hystyried yn fodau unigol. Adeiladir y ddamcaniaeth ar y cysyniad o resymeg: bod yr actorion hyn yn cyfrifo costau a buddiannau tebygol y dewis sydd o’u blaenau cyn dod i benderfyniad. Ar sail hyn, hanfod y ddamcaniaeth yw’r ddealltwriaeth o ffenomenau cymdeithasol cymhleth fel canlyniad agregedig dewisiadau unigolion. Yr enw ar y safbwynt hwn yw unigoliaeth fethodolegol (''methodological individualism'') (Scott, 2000: 127). Noda Elster (1989: 13): ‘The elementary unit of social life is the individual human action. To explain social institutions and social change is to show how they arise as the result of the action and interaction of individuals.’.

Yn yr un modd ag y mae theorïau economaidd yn trafod cynhyrchiant, nwyddau a phrynwriaeth ar sail marchnad o ‘actorion’ rhesymegol yn gweithredu er budd personol, gellir defnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i esbonio ffenomenau cymdeithasol ar sail dadl Elster (1989: 13) uchod. Gall y ddamcaniaeth esbonio adnoddau megis amser, gwybodaeth, cymeradwyaeth, a bri (Scott, 2000: 127). Mae’n enghraifft o ddamcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (social exchange theory), lle canfyddir rhyngweithio cymdeithasol fel canlyniad i gyfrifo costau a buddion actorion unigol rhesymegol.

Wrth gymhwyso’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol i ffenomenau cymdeithasol, mae yna densiwn amlwg â’r nodweddion creiddiol perthnasol o faes economeg. Er enghraifft, mae damcaniaeth cyfnewid cymdeithasol (er yn fynegiant o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol) yn cydnabod strwythurau cymdeithasol megis dwyochredd neu ymrwymiadau cymdeithasol. Yn hyn o beth, gall hoffterau mympwyol neu emosiynau (sy’n elfennau afresymol o ymddygiad) ymddangos fel y ffactorau achosol. O ganlyniad, gall actorion cymdeithasol ymddangos fel petaent yn ymddwyn yn afresymol. Er hyn, dadleuir bod pob ymddygiad cymdeithasol yn meddu ar gymhelliant rhesymegol, waeth pa mor afresymol bynnag y mae’n ymddangos.

'''2.1 Dewisiadau rhesymegol?'''

Os rhesymeg yw cynsail y ddamcaniaeth, beth yn union y mae dewis rhesymegol yn ei olygu? Mae rhai o ladmeryddion y ddamcaniaeth yn glynu’n driw at yr honiad bod pob ymddygiad yn rhesymegol. Gellir ystyried pedair nodwedd o ddewis rhesymegol yn unol â’r honiad hwn. Yn gyntaf, bydd yr ‘actor’ dan sylw yn gwneud dewisiadau mewn cyflwr meddyliol sefydlog, hynny yw, nid oes lle i gydnabod dylanwad ffactorau megis emosiwn, blinder, neu frys fel ffactorau ymddygiadol. Yn ail, ystyrir bod yr ‘actor’ yn meddu ar yr holl wybodaeth sy’n berthnasol ar gyfer y dewisiadau posib. Yn drydydd, tybir bod gan yr unigolyn y gallu i brosesu’r holl wybodaeth hon er mwyn gwneud dewis rhesymegol. O’r pwyslais hwn y deillia’r cysyniad o lwybrau dewis: bod unigolion yn medru rhag-weld (neu gyfrifo) canlyniadau eu dewisiadau (Scott, 2000: 127). Felly, wrth wneud dewis mae’r unigolyn rhesymegol yn medru rhagdybio a chyfrifo costau a buddiannau’r dewisiadau dilynol.

O ganlyniad, honnir y dylai ymddygiad rhesymegol arwain unigolion i wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u daliadau a’u buddion ym mhob achos. Hynny yw, fod unigolion yn gweithredu er y budd mwyaf i’w lles unigol – cyn belled â bod hyn yn gydnaws â’u daliadau. Yn hyn o beth, ystyrir unigolion yn actorion sy’n cael eu gyrru gan hunan-ddiddordeb sy’n cael ei sylweddoli trwy ymddygiad rhesymegol. Amod ychwanegol i ddewisiadau rhesymegol felly yw fod disgwyl i’r unigolion wneud dewisiadau sy’n gydnaws â’u blaenoriaethau, eu hagweddau, neu eu gwerthoedd. Ceir mân addasiadau ar hyn, yn dibynnu ar draddodiad y ddisgyblaeth; er enghraifft, mewn economeg pwysleisir elw a chyllid, tra mae’r gwyddorau cymdeithasol ehangach yn ystyried adnoddau cymdeithasol megis bri. Cafeat i’r ystyriaeth hon o amcanion a blaenoriaethau unigolion yw natur anochel y sylweddoliad (rhesymegol!) nad yw’n bosib gwireddu pob blaenoriaeth (Scott, 2000: 128).

'''3. Dehongli dewisiadau rhesymegol'''

Honiad syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod bodau unigol yn ymddwyn yn rhesymegol. Ond mae’r ymdriniaethau amrywiol o’r ddamcaniaeth o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn cymhlethu pethau (o’i gymharu â’r eglurder syml y mae economeg yn ei hawlio). Cynigia Lovett y diffiniad canlynol o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol: ‘an approach to the study of social phenomena characterized by a small bundle of core methodolgical assumptions’ (2006: 24). Trafodir y rhagdybiaethau hyn isod, fel modd o osgoi’r dadleuon ynghylch y ddamcaniaeth drwy gynnig blas o hanfodion y drafodaeth a gwerthfawrogiad o’r amryw ddiffiniadau ar draws y gwyddorau cymdeithasol.

'''3.1 Actorion pwrpasol?'''

Sail y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yw fod actorion rhesymegol yn gwneud dewisiadau rhesymegol. Rhesymeg yw nodwedd ganolog y ddamcaniaeth, ond mae Lovett (2006: 240) yn gweld yr ‘actor’ fel tybiaeth ganolog y ddamcaniaeth. Hynny yw, ystyrir bod actorion yn meddu ar y gallu i ystyried a dewis (yn bwrpasol) o blith ystod o bosibiliadau cyn gweithredu neu ymdrechu i sylweddoli’r dewis hwnnw. O ganlyniad, nid oes rheidrwydd ar actorion i wneud dewisiadau rhesymegol ym mhob achos. Mae hwn yn ddehongliad mwy agored na’r sylw i resymeg a nodwyd uchod, ond mae’n llwyddo i adlewyrchu nifer o’r un elfennau wrth sicrhau perthnasedd ehangach. Yn glasurol, mae economeg wedi glynu at resymeg fel nodwedd o ymddygiad, tra mae disgyblaethau eraill o fewn y gwyddorau cymdeithasol yn ehangu’r diffiniad o’r ddamcaniaeth.

Mae corff poblogaidd o ymchwil ar economeg ymddygiadol a seicoleg gymdeithasol yn trafod hewristigiau a thueddiadau (gweler Kahneman & Tversky, 1979): corff o lenyddiaeth sydd wedi bod yn ddylanwadol drwy ddamcaniaeth pwniad bach (Thaler & Sunstein, 2008). Felly, mae ymdriniaeth y gwyddorau cymdeithasol yn gyffredinol yn wahanol i ymdriniaeth economeg, sy’n tueddu i bwysleisio rhesymeg fel rhinwedd normadol a disgrifiadol.

'''3.2 Actorion unigol?'''

Mae [[tuedd]] i ganolbwyntio ar yr unigolyn fel yr uned ddadansoddi. Nodwyd safbwynt unigoliaeth fethodolegol eisoes, ond ystyriaeth atodol i hyn yw canolbwyntio ar fodau unigol fel yr uned berthnasol. Yn rhannol, daw hyn law yn llaw â ffocws hanesyddol ar ymddygiad dynol mewn meysydd perthnasol o’r gwyddorau cymdeithasol, ac ystyrir bodau dynol fel enghreifftiau parod sy’n cydweddu â nodweddion y ddamcaniaeth. Yn gysylltiedig â hyn, y mae ystyried ''homo economicus'' (dyn economaidd) a bodau dynol fel actorion unigol ym maes economeg (Thaler, 2000).

Er y duedd i ganolbwyntio ar fodau unigol, nid bodau unigol yw’r unig actorion pwrpasol ac annibynnol; gall actorion ar y cyd fodloni’r diffiniad mewn nifer o achosion. Enghraifft glasurol o hyn yw gwaith Herbert A. Simon ar ymddygiad gweinyddol o fewn sefydliad gweinyddol (1947). Yn yr un modd, gellir ystyried bod gweithdrefnau a phrosesau sefydliad, corfforaeth, neu grŵp ar y cyd, yn bodloni’r canfyddiad o ddewis pwrpasol sydd wrth wraidd y ddamcaniaeth dewis rhesymegol.

'''3.3 Actorion annibynnol?'''

Yn olaf, ac yn yr un modd â’r hyn a nodwyd eisoes, nid yw’r amodau annibynnol a phwrpasol yn golygu nad oes posibilrwydd fod ffactorau neu gyfyngiadau allanol yn dylanwadu neu’n effeithio ar ddewisiadau ac ymddygiad. Yr egwyddor sylfaenol yw bod cyfleoedd i’r ‘actor’ dan sylw weithredu yn annibynnol ac yn bwrpasol (fel y disgrifiwyd eisoes). Er hyn, nid oes rheidrwydd ar yr actorion i ymddwyn yn gydnaws â hyn yn gyson. Ystyrir bod actorion perthnasol yn medru ymddwyn yn bwrpasol ac yn annibynnol mewn rhai sefyllfaoedd ond nid ydynt yn gwneud hynny ym mhob achos. Daw hyn yn rhannol o gydnabod nad yw natur annibynnol yr ‘actor’ yn golygu ei fod wedi’i ynysu rhag dylanwadau allanol (gan gynnwys rhwystrau i wireddu dewisiadau). Felly, addasiad o’r egwyddor a nodwyd uchod yw hyn: bod dewisiadau’n cael eu gwneud mewn cyflwr meddyliol sefydlog. Ystyriaeth ychwanegol i hyn yw’r berthynas ehangach rhwng yr unigolyn neu’r actor a’i gyd-destun ehangach. Nodwyd enghraifft berthnasol o hyn eisoes, lle ceir cydnabyddiaeth nad yw’n bosib i actorion wireddu eu holl amcanion a bod yn rhaid blaenoriaethu. Yn aml, cyfyngiadau cyd-destunol megis strwythur cymdeithas neu’r economi sy’n esbonio hyn.

'''4. Damcaniaeth Dewis Rhesymegol a Chymru'''

Mae nifer o ymchwilwyr wedi tynnu ar ddamcaniaeth y dewis rhesymegol er mwyn egluro materion yn ymwneud â Chymru. Ar gyfer ei ymchwil ddoethurol, cynhaliodd Jones (2017a) gyfweliadau gyda phobl ifanc yng nghymoedd de Cymru am eu dyheadau ar gyfer y dyfodol. Archwiliodd Jones (2017a) i ba raddau yr oedd damcaniaeth dewis rhesymegol yn gallu egluro dyheadau’r bobl ifanc hyn. Yn ogystal, cymhwysodd Jones (2017b) ddamcaniaeth dewis rhesymegol er mwyn egluro dewisiadau rhieni ynghylch gyrru eu plant un ai i ysgol gyfrwng Gymraeg neu ysgol gyfrwng Saesneg.

'''5. Hygrededd disgrifiadol a’r defnydd o’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol'''

Mae’r tensiynau o ran y ddamcaniaeth dewis rhesymegol yn y pen draw yn gorfod wynebu’r cwestiwn pa mor glòs y dylid glynu at nodweddion rhesymeg a’r unigolyn fel yr uned dan sylw. Yn aml, mae cwestiynau o’r fath yn tarddu o natur syml, eglur a ffurfiol y ddamcaniaeth. Dadl nifer yn y gwyddorau cymdeithasol yw nad yw damcaniaeth o’r fath yn ddigonol i ddisgrifio dewisiadau ac ymddygiad. Dyma ddadl glasurol rhwng theorïau normadol a rhai disgrifiadol. Tueddir i herio damcaniaethau megis y ddamcaniaeth dewis rhesymegol ar sail eu rhinwedd disgrifiadol: pa mor ddefnyddiol a chywir yw’r ddamcaniaeth wrth ddisgrifio dewisiadau neu ymddygiad ‘go-iawn’? Y mae [[tair]] ‘her’ ‘wedi ‘bedevilled attempts to depict theories of rational action as general theories of social action. These are the problems of collective action, of social norms. and of social structure’ (Scott, 2000: 131). Goblygiad yr heriau hyn yw’r angen posib i fynd y tu hwnt i’r ddamcaniaeth neu gefnu arni (Scott, 2000). Gellir dehongli ymgais Lovett yn ei adolygiad i grisialu’r ddamcaniaeth fel ‘a small bundle of core methodological assumptions’ (2006: 24) fel ymgais i oresgyn yr heriau hyn.

Yn rhannol, rydym yn cyfeirio yn ôl at y tensiwn rhwng amryw ddisgyblaethau yn yr achos hwn; tuedda economeg i lynu at un ddamcaniaeth, yn normadol ac yn ddisgrifiadol, tra mae seicoleg yn gwahaniaethu rhyngddynt (Thaler, 2000: 138). Yn yr un modd, noda Lovett fod y dadleuon sy’n ymosod ar y ddamcaniaeth dewis rhesymegol, neu’n ei chefnogi, naill ai ‘fail to correctly understand, or at least fail to sufficiently appreciate, the role rational choice theory plays in developing explanations of social phenomena’ (2006: 237). Felly, rhaid ystyried traddodiadau a safbwyntiau disgyblaethol amrywiol wrth ddefnyddio’r ddamcaniaeth dewis rhesymegol, ac yn wir wrth drafod cysyniadau creiddiol megis yr unigolyn neu resymeg.

'''Osian Elias'''

==Llyfryddiaeth==

Elster, J. (1989), ''The Cement of Society: A survey of social order'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Jones, S., ‘The aspirations and expectations of young people attending a Welsh-medium and an English-medium school in the South Wales Valleys’, traethawd PhD, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2017a.

Jones, S. (2017b), ‘What do we Know and not Know about Choice of Medium of Education in South-east Wales?’ ''Cylchgrawn Addysg Cymru'' 19 (2), 143–62.

Lovett, F. (2006), ‘Rational choice theory and explanation’, ''Rationality and Society'', 18(2), 237–72.

Scott, J. (2000), ‘Rational Choice Theory’, yn Browning, G. K., Halcli, A., & Webster, F. [goln], ''Understanding Contemporary Society : theories of the present'' (London: Sage Publications), tt. 126–38.

Simon, H. (1947), ''Administrative Behavior: a Study of Decision-making Processes in Administrative Organization'' (New York: Macmillan).

Thaler, R. (2000), ‘From homo economicus to homo sapiens’, ''Journal of Economic Perspectives'', 14 (1), 133–41.

Thaler, R. a Sunstein, C. (2008), ''Nudge: improving decisions about health, wealth, and happiness'' (New Haven: Yale University Press)

Tversky, A. a Kahneman, D. (1974), ‘Judgment under uncertainty: Heuristics and biases’, ''Science'', 185 (4157), 1124–31.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Hiliaeth

2023-05-26T08:07:17Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Racism'')

'''1. Cyflwyniad i hiliaeth'''

Hiliaeth yw gweithred wahaniaethol sydd wedi’i gwreiddio mewn ymddygiad neu agwedd yn erbyn person neu grŵp o bobl sy’n rhannu nodweddion hil benodol. Mae nifer o academyddion yn diffinio hiliaeth fel ‘prejudice plus power’ (Eddo-Lodge, 2017). Mae hiliaeth yn cymryd yn ganiataol bod hil yn ffordd dderbyniol o wahaniaethu rhwng pobl a’i bod yn gyfiawn i dra-arglwyddiaethu dros grwpiau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised groups'') mewn cymdeithas gan eu trin yn llai ffafriol (Cross, 2020). Enghreifftiau o hiliaeth yw’r cynnydd mewn troseddau casineb tuag at bobl Asiaidd yn ystod pandemig Covid-19 (BBC News, 2021) neu’r ffaith fod pobl ddu yn fwy tebygol o gael eu stopio gan yr heddlu o’u cymharu â phobl wyn (Jones ac Wyn Jones 2022). Ar un llaw, gall hiliaeth ddigwydd yn ymwybodol, hynny yw, fod unigolion yn mynegi meddyliau, teimladau neu weithredoedd penodol tuag at eraill yn seiliedig ar eu hil. Neu, ar y llaw arall, gall ddigwydd yn ddiarwybod, ar ffurf ystrydebau cymdeithasol am rai grwpiau neu unigolion ar sail eu hil y mae unigolion yn eu ffurfio y tu allan i’w hymwybyddiaeth eu hunain. Gelwir hyn hefyd yn duedd ddiarwybod (''unconscious bias''). Mae’n werth nodi nad yw <nowiki>tuedd</nowiki> ddiarwybod wedi ei chyfyngu i faterion yn ymwneud â hil ac [[ethnigrwydd]] yn benodol. Gall rhagfarn fodoli tuag at unrhyw grŵp cymdeithasol, e.e. ar sail oedran, rhywedd, hunaniaeth rywiol, cyfeiriadedd rhywiol, a chrefydd.

Yn y Deyrnas Unedig ac America, cysylltir hiliaeth â’r cysyniad o fraint pobl wyn (''white privilege''), y syniad fod pobl wyn yn fwy breintiedig ac yn cael mwy o fanteision mewn cymdeithas o’u cymharu ag unigolion o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig, a goruchafiaeth pobl wyn (''white supremacy'') – y gred [[ffug]] fod pobl wyn yn uwch eu statws o’u cymharu â grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Nid yw hiliaeth bob amser yn fwriadol neu’n amlwg yn y ffordd mae’n gweithredu (Garner, 2007).

'''2. Hiliaeth sefydliadol'''

Gall hiliaeth ddigwydd ar sawl lefel wahanol. Mae’r term hiliaeth sefydliadol (''institutional racism''), neu hiliaeth systemig (''systemic racism''), yn cydnabod y gall sefydliadau yn ogystal ag unigolion fod yn hiliol. Cyfeiria’r term hiliaeth sefydliadol at fethiant sefydliadau i ddarparu gwasanaeth addas a safonol i unigolion o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig oherwydd eu hil. Mae’r term hiliaeth sefydliadol yn cael ei gysylltu ag adroddiad gan Syr William MacPherson (1999), a edrychodd ar y modd yr ymatebodd yr heddlu i farwolaeth Stephen Lawrence (dyn ifanc du a laddwyd mewn ymosodiad hiliol). Yn yr adroddiad, daeth MacPherson i’r casgliad fod yna dystiolaeth fod hiliaeth sefydliadol yn bodoli ymysg yr heddlu gan nad oeddent wedi gwneud digon i ddal yr unigolion a laddodd Stephen Lawrence. Awgrymodd MacPherson y gallai hiliaeth sefydliadol fodoli mewn sefydliadau eraill hefyd a phwysleisiodd ei bod yn bwysig i sefydliadau sicrhau nad yw eu polisïau a’u harferion yn anfanteisio unrhyw aelod o’r gymdeithas.

'''3. Microymosodiadau'''

Yn ôl Gillborn (2008), mae hiliaeth wedi <nowiki>addasu</nowiki> dros amser o ganlyniad i newidiadau yn ein cymdeithas. Er enghraifft, cydnabyddir bod hiliaeth heddiw yn cynnwys microymosodiadau (''microaggressions'') neu ystrydebau sydd wedi’u derbyn yn ein diwylliant ni. Mae microymosodiadau yn weithredoedd sy’n tueddu i fod yn fach ac yn gynnil, ond maent yn cael eu hailadrodd ac yn tyfu i fod yn weithredoedd mwy. Yn aml, mae microymosodiadau’n gysylltiedig â thuedd ddiarwybod, er enghraifft dweud bod person du yn ‘siarad Cymraeg yn dda’ gan gymryd yn ganiataol nad ydynt yn medru siarad yr iaith, neu gyffwrdd gwallt person du heb ganiatâd.

'''4. Polisi a hiliaeth'''

Mae hil yn un o’r nodweddion gwarchodedig yn Neddf Cydraddoldeb 2010. Golyga hyn ei bod yn anghyfreithlon i sefydliadau wahaniaethu neu drin unigolion yn llai ffafriol ar sail eu hil (Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, 2021).

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

BBC News (2021), ''‘Asian hate crime in UK increases during pandemic’'', https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-56937299 [Cyrchwyd: 13 Mai 2021]

Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (2021), ''Deg cwestiwn allweddol am y ddeddf'', https://www.equalityhumanrights.com/cy/equality-act/deg-cwestiwn-allweddol-am-y-ddeddf [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Cross, K. J. (2020), ‘Racism is the manifestation of White supremacy and antiracism is the answer’, ''Journal of Engineering Education'', 109(4), 625–8.

Eddo-Lodge, R. (2017), ''Why I’m no longer talking to White people about race'' (London: Bloomsbury Circus).

Garner, S. (2007), ''Whiteness'' (London and New York: Routledge).

Gillborn, D. (2008), ''Racism and Education: Coincidence or Conspiracy?'' (London: Routledge).

Jones, R. ac Wyn Jones, R. (2022). ''The Welsh criminal justice system: on the jagged edge.'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

MacPherson, W. (1999), ''The Stephen Lawrence Inquiry'', https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/277111/4262.pdf [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Hiliaeth

2023-05-26T08:06:30Z

SionJonesCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Racism'') '''1. Cyflwyniad i hiliaeth''' Hiliaeth yw gweithred wahaniaethol sydd wedi’i gwreiddio mewn ymddygiad neu agwedd yn erbyn pers...'

(Saesneg: ''Racism'')

'''1. Cyflwyniad i hiliaeth'''

Hiliaeth yw gweithred wahaniaethol sydd wedi’i gwreiddio mewn ymddygiad neu agwedd yn erbyn person neu grŵp o bobl sy’n rhannu nodweddion hil benodol. Mae nifer o academyddion yn diffinio hiliaeth fel ‘prejudice plus power’ (Eddo-Lodge, 2017). Mae hiliaeth yn cymryd yn ganiataol bod hil yn ffordd dderbyniol o wahaniaethu rhwng pobl a’i bod yn gyfiawn i dra-arglwyddiaethu dros grwpiau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised groups'') mewn cymdeithas gan eu trin yn llai ffafriol (Cross, 2020). Enghreifftiau o hiliaeth yw’r cynnydd mewn troseddau casineb tuag at bobl Asiaidd yn ystod pandemig Covid-19 (BBC News, 2021) neu’r ffaith fod pobl ddu yn fwy tebygol o gael eu stopio gan yr heddlu o’u cymharu â phobl wyn (Jones ac Wyn Jones 2022). Ar un llaw, gall hiliaeth ddigwydd yn ymwybodol, hynny yw, fod unigolion yn mynegi meddyliau, teimladau neu weithredoedd penodol tuag at eraill yn seiliedig ar eu hil. Neu, ar y llaw arall, gall ddigwydd yn ddiarwybod, ar ffurf ystrydebau cymdeithasol am rai grwpiau neu unigolion ar sail eu hil y mae unigolion yn eu ffurfio y tu allan i’w hymwybyddiaeth eu hunain. Gelwir hyn hefyd yn duedd ddiarwybod (''unconscious bias''). Mae’n werth nodi nad yw [[tuedd]] ddiarwybod wedi ei chyfyngu i faterion yn ymwneud â hil ac [[ethnigrwydd]] yn benodol. Gall rhagfarn fodoli tuag at unrhyw grŵp cymdeithasol, e.e. ar sail oedran, rhywedd, hunaniaeth rywiol, cyfeiriadedd rhywiol, a chrefydd.

Yn y Deyrnas Unedig ac America, cysylltir hiliaeth â’r cysyniad o fraint pobl wyn (''white privilege''), y syniad fod pobl wyn yn fwy breintiedig ac yn cael mwy o fanteision mewn cymdeithas o’u cymharu ag unigolion o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig, a goruchafiaeth pobl wyn (''white supremacy'') – y gred [[ffug]] fod pobl wyn yn uwch eu statws o’u cymharu â grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Nid yw hiliaeth bob amser yn fwriadol neu’n amlwg yn y ffordd mae’n gweithredu (Garner, 2007).

'''2. Hiliaeth sefydliadol'''

Gall hiliaeth ddigwydd ar sawl lefel wahanol. Mae’r term hiliaeth sefydliadol (''institutional racism''), neu hiliaeth systemig (''systemic racism''), yn cydnabod y gall sefydliadau yn ogystal ag unigolion fod yn hiliol. Cyfeiria’r term hiliaeth sefydliadol at fethiant sefydliadau i ddarparu gwasanaeth addas a safonol i unigolion o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig oherwydd eu hil. Mae’r term hiliaeth sefydliadol yn cael ei gysylltu ag adroddiad gan Syr William MacPherson (1999), a edrychodd ar y modd yr ymatebodd yr heddlu i farwolaeth Stephen Lawrence (dyn ifanc du a laddwyd mewn ymosodiad hiliol). Yn yr adroddiad, daeth MacPherson i’r casgliad fod yna dystiolaeth fod hiliaeth sefydliadol yn bodoli ymysg yr heddlu gan nad oeddent wedi gwneud digon i ddal yr unigolion a laddodd Stephen Lawrence. Awgrymodd MacPherson y gallai hiliaeth sefydliadol fodoli mewn sefydliadau eraill hefyd a phwysleisiodd ei bod yn bwysig i sefydliadau sicrhau nad yw eu polisïau a’u harferion yn anfanteisio unrhyw aelod o’r gymdeithas.

'''3. Microymosodiadau'''

Yn ôl Gillborn (2008), mae hiliaeth wedi <nowiki>addasu</nowiki> dros amser o ganlyniad i newidiadau yn ein cymdeithas. Er enghraifft, cydnabyddir bod hiliaeth heddiw yn cynnwys microymosodiadau (''microaggressions'') neu ystrydebau sydd wedi’u derbyn yn ein diwylliant ni. Mae microymosodiadau yn weithredoedd sy’n tueddu i fod yn fach ac yn gynnil, ond maent yn cael eu hailadrodd ac yn tyfu i fod yn weithredoedd mwy. Yn aml, mae microymosodiadau’n gysylltiedig â thuedd ddiarwybod, er enghraifft dweud bod person du yn ‘siarad Cymraeg yn dda’ gan gymryd yn ganiataol nad ydynt yn medru siarad yr iaith, neu gyffwrdd gwallt person du heb ganiatâd.

'''4. Polisi a hiliaeth'''

Mae hil yn un o’r nodweddion gwarchodedig yn Neddf Cydraddoldeb 2010. Golyga hyn ei bod yn anghyfreithlon i sefydliadau wahaniaethu neu drin unigolion yn llai ffafriol ar sail eu hil (Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, 2021).

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

BBC News (2021), ''‘Asian hate crime in UK increases during pandemic’'', https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-56937299 [Cyrchwyd: 13 Mai 2021]

Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (2021), ''Deg cwestiwn allweddol am y ddeddf'', https://www.equalityhumanrights.com/cy/equality-act/deg-cwestiwn-allweddol-am-y-ddeddf [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Cross, K. J. (2020), ‘Racism is the manifestation of White supremacy and antiracism is the answer’, ''Journal of Engineering Education'', 109(4), 625–8.

Eddo-Lodge, R. (2017), ''Why I’m no longer talking to White people about race'' (London: Bloomsbury Circus).

Garner, S. (2007), ''Whiteness'' (London and New York: Routledge).

Gillborn, D. (2008), ''Racism and Education: Coincidence or Conspiracy?'' (London: Routledge).

Jones, R. ac Wyn Jones, R. (2022). ''The Welsh criminal justice system: on the jagged edge.'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

MacPherson, W. (1999), ''The Stephen Lawrence Inquiry'', https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/277111/4262.pdf [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffeministiaeth amlhiliol

2023-05-26T07:54:34Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Multiracial feminism'')

'''1. Cyflwyno ffeministiaeth amlhiliol'''

Mae ffeministiaeth amlhiliol yn cyfeirio at waith ymchwil ac at ymgyrchoedd menywod o gymunedau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised communities'') a ffeministiaid gwyn sydd hefyd yn gefnogwyr gwrth-hiliaeth er mwyn hyrwyddo cydraddoldeb ar sail rhywedd a hil ac ar sail nodweddion cymdeithasol eraill, fel dosbarth (Thompson, 2002). Mae rhai ffeministiaid amlhiliol yn beirniadu ffeministiaeth am ganolbwyntio’n bennaf ar brofiadau menywod gwyn, dosbarth canol, ac yn credu bod ffeministiaid wedi anwybyddu bywydau menywod o liw (Zinn a Dill, 1996). Mae ffeministiaeth amlhiliol yn cydnabod croestoriadedd (''intersectionality''), sef y syniad bod nodweddion cymdeithasol fel rhywedd a hil yn cydblethu â’i gilydd ac yn effeithio ar brofiadau menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig (Hancock, 2007). Gan fod nodweddion cymdeithasol unigolion yn cael eu profi yr un pryd, mae’n anodd datgan mai un nodwedd gymdeithasol, e.e. hil, dosbarth, rhywedd, rhywioldeb, yn unig sydd yn achosi’r anghydraddoldeb (Hancock, 2007).

Mae ffeministiaeth amlhiliol yn edrych ar brofiadau menywod o wahanol grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Mae grwpio menywod o wahanol grwpiau ethnig lleiafrifiedig dan fframwaith damcaniaethol ffeministiaeth amlhiliol yn weithred strategol ac yn cydnabod, er bod profiadau menywod yn amrywio, fod yna hefyd debygrwydd ym mhrofiadau’r menywod hyn sy’n medru cefnogi a chyfoethogi’r ddamcaniaeth. Mae yna gryfder o ran edrych ar brofiadau merched o gefndiroedd gwahanol, yn ôl ffeministiaid amlhiliol (Crenshaw, 1991).
Mae Hurtado (1996) yn nodi pedair prif egwyddor sy’n gysylltiedig â ffeministiaeth amlhiliol:

::1. cydnabod bod nodweddion gormes hiliol, rhywedd a dosbarth yn digwydd yr un pryd;
::2. cydnabod bod gormes hiliol yn rhan o gymyn cymdeithas;
::3. deall bod damcaniaeth ffeministiaeth amlhiliol wedi’i gwreiddio yn y byd academaidd, mewn gwleidyddiaeth a digwyddiadau bob dydd;
::4. gwrthwynebu ymyleiddio grwpiau gwahanol o’r gymuned.

'''2. Datblygiad ffeministiaeth amlhiliol'''

Er bod menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig wedi’u cysylltu â ffeministiaeth, nid oedd eu cyfraniadau’n cael eu cydnabod (Thompson 2002). Roeddent felly’n cael eu trin fel pobl ar y cyrion er eu bod nhw hefyd yn ddioddef anghydraddoldeb ar sail rhywedd.

Yn y 1970au bathwyd y term menywod y trydydd dosbarth (''third class women'') gan rai ffeministiaid amlhiliol i esbonio’r cysylltiad rhwng materion rhyngwladol oedd yn effeithio ar fenywod, e.e. hiliaeth, gan gynnwys goruchafiaeth pobl wyn (''white supremacy''), trefedigaethedd ac imperialaeth (Mohanty, Russo a Torres, 1991). Nid oedd y materion hyn yn cael eu cydnabod gan ffeministiaid gwyn.

Yn yr 1980au, yn America ac yn y Deyrnas Unedig, gwelwyd cynnydd yn nifer y menywod o gymunedau ethnig lleiafrifiedig oedd yn addysgu mewn prifysgolion ac yn uniaethu â syniadau ffeministiaeth amlhiliol. Cysylltodd nifer ohonynt eu gwaith â [[theori feirniadol hil]] a ffeministiaeth, gan gynnwys ffeministiaeth amlhiliol. Ysgrifennodd un o’r ffeministiaid enwocaf, yr Americanes Affricanaidd bell hooks, lyfr o’r enw ''Ain’t I a Woman? Black Women and Feminism'' (1981) oedd yn trafod ei phrofiadau personol ac yn cydblethu cysyniadau academaidd i’r <nowiki>naratif</nowiki>. Ffeminist amlhiliol dylanwadol arall yw’r Americanes Affricanaidd Patricia Hill Collins. Yn ei llyfr, ''Black Feminist Thought'', dadleuodd Collins (1991) ei bod yn hanfodol ystyried sut mae hil, rhywedd a dosbarth yn cydblethu ac yn effeithio ar freintiau cymdeithasol a goruchafiaeth. Yn ôl Collins (1991), mae’n bwysig sicrhau nad yw ffeministiaeth amlhiliol yn cael ei gweld yn ymylol i waith ffeministiaid. Mae gwaith Collins (1991) wedi cael dylanwad uniongyrchol ar drafodaethau ym maes ffeministiaeth (Snyder, 2008). Mae ffeministiaeth amlhiliol felly’n cynnig cyfleoedd i gydweithio a chynhyrchu damcaniaethau newydd sy’n gynhwysol i ferched o wahanol grwpiau ethnig ac yn cyfoethogi’r drafodaeth ar hunaniaeth, anghydraddoldeb a’r cysyniad o bŵer. Ers yr 1980au, mae diddordeb mewn astudiaethau ffeministiaeth amlhiliol wedi cynyddu, yn benodol ymysg ffeministiaid gwyn a dynion du (duCille, 1996).

Er bod ffeministiaid amlhiliol yn rhannu’r un math o egwyddorion â ffeministiaid eraill, maent wedi edrych ar agweddau gwahanol ar ffeministiaeth dros y degawdau diwethaf o ganlyniad i gynnydd mewn ymgyrchu ac ymchwil. Er enghraifft, bu ffeministiaid Americanaidd-Asiaidd yn gwrthwynebu ac yn ymladd yn erbyn ystrydebau oedd yn eu tanseilio ac yn hyrwyddo goddefedd a delwedd ecsotig. Yn wahanol i hyn, rhoddodd ffeministiaid Americanaidd-Affricanaidd fwy o bwyslais ar faterion oedd yn effeithio ar reoli cyrff menywod du, gan ymgyrchu yn erbyn yr ymgais i gyfiawnhau diffyg hawliau a breintiau menywod du yn gyfreithiol, yn gymdeithasol ac yn wleidyddol (Huartado, 1996).

'''3. Ffeministiaeth amlhiliol a Chymru'''

Mae ymchwil wedi edrych ar y rhwystrau y mae menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn eu hwynebu yn y gymdeithas yng Nghymru. Yn hanesyddol, mae menywod o leiafrifoedd ethnig wedi cael eu tangynrychioli yng ngwleidyddiaeth Cymru. Er enghraifft, nid oedd unrhyw fenyw o gefndir ethnig lleiafrifiedig yn aelod o Senedd Cymru tan i’r fenyw gyntaf o liw, Natasha Ashgar, gael ei hethol ym mis Mai 2021 (Flint, 2021). Cyhoeddodd Race Equality First adroddiad yn 2019 yn edrych ar rai o’r ffactorau oedd yn atal menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yng Nghymru rhag camu i mewn i wleidyddiaeth. Yn yr adroddiad dadleuodd Race Equality First (2019) ei bod hi’n bwysig bod menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn cael eu cynrychioli mewn gwleidyddiaeth gan y bydd hyn yn cynyddu’r drafodaeth ar faterion sy’n effeithio ar fenywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig.

Yn ogystal, mae ymchwil blaenorol wedi edrych ar y rhwystrau mae menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn eu hwynebu ym myd gwaith yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Chwarae Teg ymchwil yn edrych ar brofiadau menywod du, Asiaidd, a rhai o leiafrifoedd ethnig o gymryd rhan yn yr economi yn 2019. Er bod profiadau menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn amrywio, darganfu Chwarae Teg (2019) fod eu profiadau’n cael eu hymyleiddio fwyfwy a’u bod yn wynebu anghydraddoldeb a rhagfarnau hiliol ychwanegol o’u cymharu â menywod gwyn. Roedd hynny’n ei gwneud hi’n anoddach iddynt gael swydd neu gael dyrchafiad ym myd gwaith. Defnyddir y term ‘nenfwd gwydr triphlyg’ (‘triple glass ceiling’) i egluro’r rhwystrau ychwanegol y mae menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn eu hwynebu ym myd gwaith (Chwarae Teg, 2019).

Fel rhan o brosiect arbennig, roedd Cymdeithas Cydnabod Llwyddiant Menywod Lleiafrifoedd Ethnig Cymru (Ethnic Minority Welsh Women Achievement Association, 2021), mudiad sy’n dathlu bywydau a llwyddiannau menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yng Nghymru, wedi bod yn casglu straeon menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig sydd wedi cael eu geni neu wedi setlo yng Nghymru ers 1948. Bwriad y prosiect yw dogfennu’r brwydrau y mae menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig wedi’u hwynebu a’r cyfraniadau y maent wedi’u gwneud i’r gymdeithas yng Nghymru.

Ym maes addysg, cyhoeddodd Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru adroddiad yn 2021 ar gynyddu cydraddoldeb ar sail hil yn y system addysg. Canolbwyntiodd yr adroddiad ar wella cydraddoldeb ar sail hil ym maes addysg, o ran y gweithle, profiadau myfyrwyr o hiliaeth a deilliannau myfyrwyr. Mae’r adroddiad yn awgrymu y dylid cynnal gwerthusiadau pellach i ymchwilio i effeithiolrwydd rhaglenni ac ymyriadau o fewn gwahanol is-grwpiau ethnig lleiafrifiedig, gan gynnwys menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig (Canolfan Polisi Cyhoeddus 2021:10).

'''4. Beirniadaeth o ffeministiaeth amlhiliol'''

Mae ffeministiaeth amlhiliol yn ddamcaniaeth sydd wedi esblygu dan ddylanwad traddodiadau cadarnhaol. Serch hynny, mae’r term ‘amlhiliol’ yn cael ei weld yn un dadleuol (Crenshaw, 1989). Yn hytrach na defnyddio amlddiwylliannol, defnyddiwyd amlhiliol fel ffordd o bwysleisio’r modd y mae hil yn ogystal â rhywedd yn effeithio ar fywydau merched o gefndiroedd ethnig. Mae eraill wedi cwestiynu’r defnydd o’r term ‘amhiliol’ oherwydd bod hil yn anodd ei diffinio gan mai lluniad cymdeithasol ydyw, sef cysyniad sydd wedi cael ei ddiffinio gan bobl. Beirniadaeth arall o’r pwyslais ar hil gan ffeministiaeth amlhiliol yw ei fod yn rhoi blaenoriaeth i ddatrys problemau unigolion yn hytrach nag anghydraddoldeb cymdeithasol. Mae hyn yn broblemus oherwydd bod angen cydnabod sut mae strwythurau cymdeithasol yn effeithio ar israddoldeb a breintiau mewn cymdeithas (Crenshaw, 1991).

Mae ôl-foderniaeth hefyd wedi herio syniadau ffeministiaeth amlhiliol gan honni bod y ddamcaniaeth hon yn ystyried bod hunaniaeth yn rhywbeth darniog (fragmented) a’i bod yn bosibl i’n hunaniaeth newid a thrawsnewid yn barhaus (Gillman, 2010). Mae’r syniad hwn yn annilysu astudiaethau sydd wedi edrych ar hiliaeth a rhywiaeth mewn cymdeithas. Serch hynny, fel y mae ffeministiaid amlhiliol fel Collins (1991) yn dadlau, nid yw unigolion yn profi nodweddion cymdeithasol fel hil, dosbarth, rhywedd neu rywioldeb yn unigol. Yn hytrach, mae’r nodweddion cymdeithasol hyn wedi cydblethu â’i gilydd ac yn effeithio ar brofiadau menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig.

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru (2021), ''Gwella cydraddoldeb hiliol ym maes addysg'', https://www.wcpp.org.uk/wp-content/uploads/2021/03/Gwella-Cydraddoldeb-Hiliol-ym-maes-Addysg.pdf [Cyrchwyd: 28 Ebrill 2021].

Chwarae Teg (2019), ''Nenfwd gwydr triphlyg: rhwystrau i fenywod Duon ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig (BAME) rhag cymryd rhan yn yr economi'', https://chwaraeteg.com/wp-content/uploads/2019/08/NGT-Rhwystrau-i-Fenywod-BAME_Adroddiad-cryno.pdf [Cyrchwyd: 28 Ebrill 2021].

Collins, P. H. (1991), ''Black Feminist Thought: Knowledge, Consciousness, and the Politics of Empowerment'' (New York: Routledge).

Crenshaw, K. W. (1991), ‘Mapping the margins: intersectionality, identity politics, and violence against women of color’, ''Stanford Law Review'', 43(6), 1241–99.

Crenshaw, K. W. (1989), ‘Demarginalizing the intersection of race and sex: a black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory, and antiracist politics’, ''University of Chicago Legal Forum'', 1(8), 139–67.

duCille, A. (1996), ''Skin Trade'' (London: Harvard University Press).

Ethnic Minority Welsh Women Achievement Association (2021), ''Heritage Lottery Fund Project'', https://www.emwwaa.org.uk/hlfproject [Cyrchwyd: 28 Ebrill 2021].

Flint, R. (2021), ''Welsh Election 2021: First woman of colour elected to Welsh Parliament'', https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-57041114 [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Gillman L. (2010), ''Storytelling as Embodied Knowledge: Womanist Praxis in Alice Walker’s The Color Purple, Unassimilable Feminisms, Breaking Feminist Waves'' (New York: Palgrave Macmillan).

Hancock, A. M. (2007), ‘Intersectionality as a normative and empirical paradigm’, ''Politics and Gender'', 3(2), 248–54.

Hooks, b. (1981), ''Ain’t I a Woman? Black women and feminism'' (Boston: South End Press).

Hurtado, A. (1996), ''The Color of Privilege: three blasphemies on race and feminism'' (Michigan: University of Michigan Press).

Mohanty, C. T., Russo, A., a Torres, L. (1991), ''Third World Women and the Politics of Feminism'' (Bloomington: Indiana University Press).

Race Equality First (2019), ''The Under-representation of Black and Minority Ethnic (BME) Women in Politics in Wales,'' https://raceequalityfirst.org/wp-content/uploads/2019/07/Under-Representation-of-BME-Women-in-Politics-in-Wales.pdf [Cyrchwyd: 28 Ebrill 2021].

Snyder, R. C. (2008), ‘What is third‐wave feminism? A new directions essay’, ''Signs'', 34(1), 175–96.

Thompson, B. (2002), ‘Multiracial Feminism: Recasting the Chronology of Second Wave Feminism’, ''Feminist Studies'', 28(2), 337–60.

Zinn, M. B. a Dill, B. T. (1996), ‘Theorizing difference from multiracial feminism’, ''Feminist Studies'', 22(2), 321–31.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffeministiaeth amlhiliol

2023-05-26T07:38:02Z

SionJonesCaerdydd:

Ffeministiaeth amlhiliol

2023-05-26T07:37:18Z

SionJonesCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Multiracial feminism'') '''1. Cyflwyno ffeministiaeth amlhiliol''' Mae ffeministiaeth amlhiliol yn cyfeirio at waith ymchwil ac at ymgyrcho...'

(Saesneg: ''Multiracial feminism'')

'''1. Cyflwyno ffeministiaeth amlhiliol'''

Mae ffeministiaeth amlhiliol yn cyfeirio at waith ymchwil ac at ymgyrchoedd menywod o gymunedau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised communities'') a ffeministiaid gwyn sydd hefyd yn gefnogwyr gwrth-hiliaeth er mwyn hyrwyddo cydraddoldeb ar sail rhywedd a hil ac ar sail nodweddion cymdeithasol eraill, fel dosbarth (Thompson, 2002). Mae rhai ffeministiaid amlhiliol yn beirniadu ffeministiaeth am ganolbwyntio’n bennaf ar brofiadau menywod gwyn, dosbarth canol, ac yn credu bod ffeministiaid wedi anwybyddu bywydau menywod o liw (Zinn a Dill, 1996). Mae ffeministiaeth amlhiliol yn cydnabod croestoriadedd (''intersectionality''), sef y syniad bod nodweddion cymdeithasol fel rhywedd a hil yn cydblethu â’i gilydd ac yn effeithio ar brofiadau menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig (Hancock, 2007). Gan fod nodweddion cymdeithasol unigolion yn cael eu profi yr un pryd, mae’n anodd datgan mai un nodwedd gymdeithasol, e.e. hil, dosbarth, rhywedd, rhywioldeb, yn unig sydd yn achosi’r anghydraddoldeb (Hancock, 2007).

Mae ffeministiaeth amlhiliol yn edrych ar brofiadau menywod o wahanol grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Mae grwpio menywod o wahanol grwpiau ethnig lleiafrifiedig dan fframwaith damcaniaethol ffeministiaeth amlhiliol yn weithred strategol ac yn cydnabod, er bod profiadau menywod yn amrywio, fod yna hefyd debygrwydd ym mhrofiadau’r menywod hyn sy’n medru cefnogi a chyfoethogi’r ddamcaniaeth. Mae yna gryfder o ran edrych ar brofiadau merched o gefndiroedd gwahanol, yn ôl ffeministiaid amlhiliol (Crenshaw, 1991).
Mae Hurtado (1996) yn nodi pedair prif egwyddor sy’n gysylltiedig â ffeministiaeth amlhiliol:

::1. cydnabod bod nodweddion gormes hiliol, rhywedd a dosbarth yn digwydd yr un pryd;
::2. cydnabod bod gormes hiliol yn rhan o gymyn cymdeithas;
::3. deall bod damcaniaeth ffeministiaeth amlhiliol wedi’i gwreiddio yn y byd academaidd, mewn gwleidyddiaeth a digwyddiadau bob dydd;
::4. gwrthwynebu ymyleiddio grwpiau gwahanol o’r gymuned.

'''2. Datblygiad ffeministiaeth amlhiliol'''

Er bod menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig wedi’u cysylltu â ffeministiaeth, nid oedd eu cyfraniadau’n cael eu cydnabod (Thompson 2002). Roeddent felly’n cael eu trin fel pobl ar y cyrion er eu bod nhw hefyd yn ddioddef anghydraddoldeb ar sail rhywedd.

Yn y 1970au bathwyd y term menywod y trydydd dosbarth (''third class women'') gan rai ffeministiaid amlhiliol i esbonio’r cysylltiad rhwng materion rhyngwladol oedd yn effeithio ar fenywod, e.e. hiliaeth, gan gynnwys goruchafiaeth pobl wyn (''white supremacy''), trefedigaethedd ac imperialaeth (Mohanty, Russo a Torres, 1991). Nid oedd y materion hyn yn cael eu cydnabod gan ffeministiaid gwyn.

Yn yr 1980au, yn America ac yn y Deyrnas Unedig, gwelwyd cynnydd yn nifer y menywod o gymunedau ethnig lleiafrifiedig oedd yn addysgu mewn prifysgolion ac yn uniaethu â syniadau ffeministiaeth amlhiliol. Cysylltodd nifer ohonynt eu gwaith â [[theori feirniadol hil]] a ffeministiaeth, gan gynnwys ffeministiaeth amlhiliol. Ysgrifennodd un o’r ffeministiaid enwocaf, yr Americanes Affricanaidd bell hooks, lyfr o’r enw ''Ain’t I a Woman? Black Women and Feminism'' (1981) oedd yn trafod ei phrofiadau personol ac yn cydblethu cysyniadau academaidd i’r [[naratif]]. Ffeminist amlhiliol dylanwadol arall yw’r Americanes Affricanaidd Patricia Hill Collins. Yn ei llyfr, ''Black Feminist Thought'', dadleuodd Collins (1991) ei bod yn hanfodol ystyried sut mae hil, rhywedd a dosbarth yn cydblethu ac yn effeithio ar freintiau cymdeithasol a goruchafiaeth. Yn ôl Collins (1991), mae’n bwysig sicrhau nad yw ffeministiaeth amlhiliol yn cael ei gweld yn ymylol i waith ffeministiaid. Mae gwaith Collins (1991) wedi cael dylanwad uniongyrchol ar drafodaethau ym maes ffeministiaeth (Snyder, 2008). Mae ffeministiaeth amlhiliol felly’n cynnig cyfleoedd i gydweithio a chynhyrchu damcaniaethau newydd sy’n gynhwysol i ferched o wahanol grwpiau ethnig ac yn cyfoethogi’r drafodaeth ar hunaniaeth, anghydraddoldeb a’r cysyniad o bŵer. Ers yr 1980au, mae diddordeb mewn astudiaethau ffeministiaeth amlhiliol wedi cynyddu, yn benodol ymysg ffeministiaid gwyn a dynion du (duCille, 1996).

Er bod ffeministiaid amlhiliol yn rhannu’r un math o egwyddorion â ffeministiaid eraill, maent wedi edrych ar agweddau gwahanol ar ffeministiaeth dros y degawdau diwethaf o ganlyniad i gynnydd mewn ymgyrchu ac ymchwil. Er enghraifft, bu ffeministiaid Americanaidd-Asiaidd yn gwrthwynebu ac yn ymladd yn erbyn ystrydebau oedd yn eu tanseilio ac yn hyrwyddo goddefedd a delwedd ecsotig. Yn wahanol i hyn, rhoddodd ffeministiaid Americanaidd-Affricanaidd fwy o bwyslais ar faterion oedd yn effeithio ar reoli cyrff menywod du, gan ymgyrchu yn erbyn yr ymgais i gyfiawnhau diffyg hawliau a breintiau menywod du yn gyfreithiol, yn gymdeithasol ac yn wleidyddol (Huartado, 1996).

'''3. Ffeministiaeth amlhiliol a Chymru'''

Mae ymchwil wedi edrych ar y rhwystrau y mae menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn eu hwynebu yn y gymdeithas yng Nghymru. Yn hanesyddol, mae menywod o leiafrifoedd ethnig wedi cael eu tangynrychioli yng ngwleidyddiaeth Cymru. Er enghraifft, nid oedd unrhyw fenyw o gefndir ethnig lleiafrifiedig yn aelod o Senedd Cymru tan i’r fenyw gyntaf o liw, Natasha Ashgar, gael ei hethol ym mis Mai 2021 (Flint, 2021). Cyhoeddodd Race Equality First adroddiad yn 2019 yn edrych ar rai o’r ffactorau oedd yn atal menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yng Nghymru rhag camu i mewn i wleidyddiaeth. Yn yr adroddiad dadleuodd Race Equality First (2019) ei bod hi’n bwysig bod menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn cael eu cynrychioli mewn gwleidyddiaeth gan y bydd hyn yn cynyddu’r drafodaeth ar faterion sy’n effeithio ar fenywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig.

Yn ogystal, mae ymchwil blaenorol wedi edrych ar y rhwystrau mae menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn eu hwynebu ym myd gwaith yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Chwarae Teg ymchwil yn edrych ar brofiadau menywod du, Asiaidd, a rhai o leiafrifoedd ethnig o gymryd rhan yn yr economi yn 2019. Er bod profiadau menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn amrywio, darganfu Chwarae Teg (2019) fod eu profiadau’n cael eu hymyleiddio fwyfwy a’u bod yn wynebu anghydraddoldeb a rhagfarnau hiliol ychwanegol o’u cymharu â menywod gwyn. Roedd hynny’n ei gwneud hi’n anoddach iddynt gael swydd neu gael dyrchafiad ym myd gwaith. Defnyddir y term ‘nenfwd gwydr triphlyg’ (‘triple glass ceiling’) i egluro’r rhwystrau ychwanegol y mae menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yn eu hwynebu ym myd gwaith (Chwarae Teg, 2019).

Fel rhan o brosiect arbennig, roedd Cymdeithas Cydnabod Llwyddiant Menywod Lleiafrifoedd Ethnig Cymru (Ethnic Minority Welsh Women Achievement Association, 2021), mudiad sy’n dathlu bywydau a llwyddiannau menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig yng Nghymru, wedi bod yn casglu straeon menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig sydd wedi cael eu geni neu wedi setlo yng Nghymru ers 1948. Bwriad y prosiect yw dogfennu’r brwydrau y mae menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig wedi’u hwynebu a’r cyfraniadau y maent wedi’u gwneud i’r gymdeithas yng Nghymru.

Ym maes addysg, cyhoeddodd Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru adroddiad yn 2021 ar gynyddu cydraddoldeb ar sail hil yn y system addysg. Canolbwyntiodd yr adroddiad ar wella cydraddoldeb ar sail hil ym maes addysg, o ran y gweithle, profiadau myfyrwyr o hiliaeth a deilliannau myfyrwyr. Mae’r adroddiad yn awgrymu y dylid cynnal gwerthusiadau pellach i ymchwilio i effeithiolrwydd rhaglenni ac ymyriadau o fewn gwahanol is-grwpiau ethnig lleiafrifiedig, gan gynnwys menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig (Canolfan Polisi Cyhoeddus 2021:10).

'''4. Beirniadaeth o ffeministiaeth amlhiliol'''

Mae ffeministiaeth amlhiliol yn ddamcaniaeth sydd wedi esblygu dan ddylanwad traddodiadau cadarnhaol. Serch hynny, mae’r term ‘amlhiliol’ yn cael ei weld yn un dadleuol (Crenshaw, 1989). Yn hytrach na defnyddio amlddiwylliannol, defnyddiwyd amlhiliol fel ffordd o bwysleisio’r modd y mae hil yn ogystal â rhywedd yn effeithio ar fywydau merched o gefndiroedd ethnig. Mae eraill wedi cwestiynu’r defnydd o’r term ‘amhiliol’ oherwydd bod hil yn anodd ei diffinio gan mai lluniad cymdeithasol ydyw, sef cysyniad sydd wedi cael ei ddiffinio gan bobl. Beirniadaeth arall o’r pwyslais ar hil gan ffeministiaeth amlhiliol yw ei fod yn rhoi blaenoriaeth i ddatrys problemau unigolion yn hytrach nag anghydraddoldeb cymdeithasol. Mae hyn yn broblemus oherwydd bod angen cydnabod sut mae strwythurau cymdeithasol yn effeithio ar israddoldeb a breintiau mewn cymdeithas (Crenshaw, 1991).

Mae ôl-foderniaeth hefyd wedi herio syniadau ffeministiaeth amlhiliol gan honni bod y ddamcaniaeth hon yn ystyried bod hunaniaeth yn rhywbeth darniog (fragmented) a’i bod yn bosibl i’n hunaniaeth newid a thrawsnewid yn barhaus (Gillman, 2010). Mae’r syniad hwn yn annilysu astudiaethau sydd wedi edrych ar hiliaeth a rhywiaeth mewn cymdeithas. Serch hynny, fel y mae ffeministiaid amlhiliol fel Collins (1991) yn dadlau, nid yw unigolion yn profi nodweddion cymdeithasol fel hil, dosbarth, rhywedd neu rywioldeb yn unigol. Yn hytrach, mae’r nodweddion cymdeithasol hyn wedi cydblethu â’i gilydd ac yn effeithio ar brofiadau menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig.

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru (2021), ''Gwella cydraddoldeb hiliol ym maes addysg'', https://www.wcpp.org.uk/wp-content/uploads/2021/03/Gwella-Cydraddoldeb-Hiliol-ym-maes-Addysg.pdf [Cyrchwyd: 28 Ebrill 2021].

Chwarae Teg (2019), ''Nenfwd gwydr triphlyg: rhwystrau i fenywod Duon ac Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig (BAME) rhag cymryd rhan yn yr economi'', https://chwaraeteg.com/wp-content/uploads/2019/08/NGT-Rhwystrau-i-Fenywod-BAME_Adroddiad-cryno.pdf [Cyrchwyd: 28 Ebrill 2021].

Collins, P. H. (1991), ''Black Feminist Thought: Knowledge, Consciousness, and the Politics of Empowerment'' (New York: Routledge).

Crenshaw, K. W. (1991), ‘Mapping the margins: intersectionality, identity politics, and violence against women of color’, ''Stanford Law Review'', 43(6), 1241–99.

Crenshaw, K. W. (1989), ‘Demarginalizing the intersection of race and sex: a black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory, and antiracist politics’, ''University of Chicago Legal Forum'', 1(8), 139–67.

duCille, A. (1996), ''Skin Trade'' (London: Harvard University Press).

Ethnic Minority Welsh Women Achievement Association (2021), ''Heritage Lottery Fund Project'', https://www.emwwaa.org.uk/hlfproject [Cyrchwyd: 28 Ebrill 2021].

Flint, R. (2021), ''Welsh Election 2021: First woman of colour elected to Welsh Parliament'', https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-57041114 [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Gillman L. (2010), ''Storytelling as Embodied Knowledge: Womanist Praxis in Alice Walker’s The Color Purple, Unassimilable Feminisms, Breaking Feminist Waves'' (New York: Palgrave Macmillan).

Hancock, A. M. (2007), ‘Intersectionality as a normative and empirical paradigm’, ''Politics and Gender'', 3(2), 248–54.

Hooks, b. (1981), ''Ain’t I a Woman? Black women and feminism'' (Boston: South End Press).

Hurtado, A. (1996), ''The Color of Privilege: three blasphemies on race and feminism'' (Michigan: University of Michigan Press).

Mohanty, C. T., Russo, A., a Torres, L. (1991), ''Third World Women and the Politics of Feminism'' (Bloomington: Indiana University Press).

Race Equality First (2019), ''The Under-representation of Black and Minority Ethnic (BME) Women in Politics in Wales,'' https://raceequalityfirst.org/wp-content/uploads/2019/07/Under-Representation-of-BME-Women-in-Politics-in-Wales.pdf [Cyrchwyd: 28 Ebrill 2021].

Snyder, R. C. (2008), ‘What is third‐wave feminism? A new directions essay’, ''Signs'', 34(1), 175–96.

Thompson, B. (2002), ‘Multiracial Feminism: Recasting the Chronology of Second Wave Feminism’, ''Feminist Studies'', 28(2), 337–60.

Zinn, M. B. a Dill, B. T. (1996), ‘Theorizing difference from multiracial feminism’, ''Feminist Studies'', 22(2), 321–31.

Strwythur cymdeithasol

2023-05-25T15:27:00Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Social Structure'')

Yn y gwyddorau cymdeithasol, strwythur yw’r systemau o berthnasau sydd yn bodoli rhwng unigolion mewn cymdeithas (Blau 1977; Porpora 1989; Lopez a Scott 2000). Gall cyfeirio at drefniant cymdeithas fel strwythur dosbarth cymdeithasol a sefydliadau fel y teulu a’r economi.

Mae rhai gwyddonwyr cymdeithasol fel [[Émile Durkheim]] a damcaniaethwyr sydd yn gysylltiedig gyda [[Swyddogaetholdeb]] yn pwysleisio dylanwad strwythurau cymdeithas, a’r modd y maent yn dylanwadu ac yn cyfyngu ar benderfyniadau neu weithredoedd unigolion. Tuedda’r gwyddonwyr cymdeithasol yma i dan-chwarae dylanwad [[galluedd]] ar benderfyniadau neu weithredoedd unigolion.

Yn fwy diweddar, mae gwyddonwyr cymdeithasol cyfoes fel [[Pierre Bourdieu]] ac Anthony Giddens wedi pwysleisio bod cyfuniad o strwythur a [[galluedd]] yn gallu esbonio ymddygiad unigolion o fewn cymdeithas.

'''Mae’r cofnod yma’n seiliedig ar ''Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' gan Dr Cynog Prys a Dr Rhian Hodges (rhan o Becyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) wedi’i <nowiki>addasu</nowiki> gan Adam Pierce a Dr Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki> Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Blau, P. (1977). ‘A Macrosociological Theory of Social Structure', ''American Journal of Sociology'', 83 (1), 26-54

Porpora, D. (1989). ‘Four Concepts of Social Structure’, ''Journal for the Theory of Social Behaviour'', 19 (2), 195-211

López, J. a Scott, J. (2000), ''Social Structure.'' (Buckingham: Gwasg Prifysgol Agored)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ymwybyddiaeth ddwbl

2023-05-25T15:26:14Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Double consciousness'')

Bathwyd y cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl gan W. E. B. Du Bois yn ei waith ymchwil oedd wedi’i seilio ar ei brofiadau personol ac a gyhoeddwyd ganddo yn The Souls of Black Folk yn 1903. Yn wreiddiol yr oedd y term yn disgrifio cyflwr sydd wedi gwreiddio ym mhrofiad hanesyddol Americanwyr Affricanaidd (Bruce, 1992).

Dywedodd W. E. B. Du Bois (1903/1996) yn ei eiriau eu hun fod ymwybyddiaeth ddwbl yn egluro:

::this sense of always looking at one’s self through the eyes of others, of measuring one’s soul by the tape of a world that looks on in amused contempt and pity. One ever feels his twoness,— an American, a Negro; two souls, two thoughts, two unreconciled strivings; two warring ideals in one dark body, whose dogged strength alone keeps it from being torn asunder.

I W. E. B. Du Bois, mae ymwybyddiaeth ddwbl yn disgrifio’r gwrthdaro mewnol y mae cymunedau du yn eu profi mewn cymdeithas ormesol.
Felly, mae gan Americanwr Affricanaidd ddwy hunaniaeth – fel Americanwr ac fel Affricaniad – sy’n wrthweithiol i’w gilydd (Nyawalo, 2013). Mae’r term yn ceisio cyfryngu rhwng [[galluedd]] a [[strwythur cymdeithasol]], gan bwysleisio’r gwahaniaeth rhwng yr unigolyn a’r gymdeithas, yn ogystal â’r gwahaniaeth rhwng cymunedau gormesol ac israddol mewn cymdeithas. Wrth egluro profiadau Americanwyr Affricanaidd, mae Itzigsohn a Brown (2015) yn dadlau bod y cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl yn pwysleisio’r pwyntiau’r canlynol:

::1. Mae Americanwyr Affricanaidd yn dioddef dirmyg pobl wyn tuag at y bobl ddu.

::2. Mae gan Americanwyr Affricanaidd olwg arall, ychwanegol, ar gymdeithas Americanaidd (o fod yn ddu, yn ychwanegol at fod yn Americanwyr) oherwydd yr ormes y maent yn ei hwynebu.

::3. Mae Americanwyr Affricanaidd yn deall y ddeuoliaeth hon (o fod yn ddu, yn ychwanegol at fod yn Americanwyr) fel gwrthgyferbyniad. O bersbectif Americanwyr Affricanaidd mae ymwybyddiaeth ddwbl yn disgrifio’r cyflwr o fod yn rhan o gymdeithas America, a’r un pryd, o ganlyniad i hiliaeth, yn disgrifio’r diffyg mynediad cyfartal sydd gan Americanwyr Affricanaidd at wasanaethau a hawliau gwahanol o’u cymharu â’r boblogaeth wyn.

Honna’r ddamcaniaeth hon fod tynged ymwybyddiaeth unigolion yn dibynnu ar ddeialog rhwng cymunedau gormesol ac israddol yn y gymdeithas (Meer, 2019).

Mae’r cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl yn ddefnyddiol i ddeall safbwyntiau cymunedau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised communities'') sydd o dan ormes yn ein cymdeithas ormesol. Er bod W. E. B. Du Bois wedi datblygu’r cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl er mwyn egluro profiadau Americanwyr Affricanaidd, mae ymchwilwyr wedi defnyddio’r cysyniad er mwyn egluro profiadau pobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig eraill, er enghraifft astudiaeth Meer (2007) o brofiadau Mwslemiaid ym Mhrydain. Defnyddiwyd y cysyniad hefyd gan gymdeithasegwyr sydd wedi astudio anghydraddoldebau cymdeithasol eraill. Fe ddefnyddiodd y damcaniaethwr ôl-drefedigaethol Frantz Fanon (2008) y cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl yn ei lyfr, ''Black Skin, White Masks'', er mwyn egluro profiadau unigolion oedd yn dod o wledydd oedd wedi cael eu trefedigaethu. Datblygwyd y term ymwybyddiaeth driphlyg (''triple consciousness'') er mwyn egluro sut mae nodweddion cymdeithasol eraill fel rhywedd, dosbarth a rhywioldeb yn gallu effeithio ar fywydau unigolion. Er enghraifft, mae ffeministiaid amlhiliol wedi defnyddio’r term ymwybyddiaeth driphlyg er mwyn egluro sut mae menywod du yn America yn eu gweld eu hunain drwy dri lens gwahanol: lens Americanaidd, lens pobl ddu a lens menyw (Welang, 2018).

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Bruce, D. (1992), ‘W. E. B. Du Bois and the idea of double consciousness’, ''American Literature'', 64(2), 299–309.

Du Bois, W. E. B. (1903/1996), ''The Souls of Black Folk'', https://www.gutenberg.org/files/408/408-h/408-h.htm [Cyrchwyd: 2 Mehefin 2021].

Fanon, F. (2008), ''Black Skin, White Masks'' (London: Pluto Press).

Itzigsohn, J. a Brown, K. (2015), ‘Sociology and the theory of double consciousness: W. E. B. Du Bois’s phenomenology of racialized subjectivity’, ''Du Bois Review: Social Science Research on Race'', 12(2), 231–48.

Meer, N. (2007), ‘Citizenship and double consciousness: Muslims and multiculturalism in Britain’, traethawd PhD, Prifysgol Bryste, Bryste, 2007.

Meer, N. (2019), ‘W. E. B. Du Bois, double consciousness and the “spirit of recognition”’, ''The Sociological review'', 67(1), 47–62.

Nyawalo, M. (2013), ‘From “badman” to “gangsta”: double consciousness and authenticity, from African-American folklore to hip hop’, ''Popular Music and Society'', 36(4), 460–75.

Welang, N. (2018), ‘Triple Consciousness: The Reimagination of Black Female Identities in Contemporary American Culture’, Open ''Cultural Studies'', 2 (1), 296–306.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ymwybyddiaeth ddwbl

2023-05-25T15:24:12Z

SionJonesCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Double consciousness'') Bathwyd y cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl gan W. E. B. Du Bois yn ei waith ymchwil oedd wedi’i seilio ar ei brofiada...'

(Saesneg: ''Double consciousness'')

Bathwyd y cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl gan W. E. B. Du Bois yn ei waith ymchwil oedd wedi’i seilio ar ei brofiadau personol ac a gyhoeddwyd ganddo yn The Souls of Black Folk yn 1903. Yn wreiddiol yr oedd y term yn disgrifio cyflwr sydd wedi gwreiddio ym mhrofiad hanesyddol Americanwyr Affricanaidd (Bruce, 1992).

Dywedodd W. E. B. Du Bois (1903/1996) yn ei eiriau eu hun fod ymwybyddiaeth ddwbl yn egluro:

::this sense of always looking at one’s self through the eyes of others, of measuring one’s soul by the tape of a world that looks on in amused contempt and pity. One ever feels his twoness,— an American, a Negro; two souls, two thoughts, two unreconciled strivings; two warring ideals in one dark body, whose dogged strength alone keeps it from being torn asunder.

I W. E. B. Du Bois, mae ymwybyddiaeth ddwbl yn disgrifio’r gwrthdaro mewnol y mae cymunedau du yn eu profi mewn cymdeithas ormesol.
Felly, mae gan Americanwr Affricanaidd ddwy hunaniaeth – fel Americanwr ac fel Affricaniad – sy’n wrthweithiol i’w gilydd (Nyawalo, 2013). Mae’r term yn ceisio cyfryngu rhwng [[galluedd]] a strwythur, gan bwysleisio’r gwahaniaeth rhwng yr unigolyn a’r gymdeithas, yn ogystal â’r gwahaniaeth rhwng cymunedau gormesol ac israddol mewn cymdeithas. Wrth egluro profiadau Americanwyr Affricanaidd, mae Itzigsohn a Brown (2015) yn dadlau bod y cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl yn pwysleisio’r pwyntiau’r canlynol:

::1. Mae Americanwyr Affricanaidd yn dioddef dirmyg pobl wyn tuag at y bobl ddu.

::2. Mae gan Americanwyr Affricanaidd olwg arall, ychwanegol, ar gymdeithas Americanaidd (o fod yn ddu, yn ychwanegol at fod yn Americanwyr) oherwydd yr ormes y maent yn ei hwynebu.

::3. Mae Americanwyr Affricanaidd yn deall y ddeuoliaeth hon (o fod yn ddu, yn ychwanegol at fod yn Americanwyr) fel gwrthgyferbyniad. O bersbectif Americanwyr Affricanaidd mae ymwybyddiaeth ddwbl yn disgrifio’r cyflwr o fod yn rhan o gymdeithas America, a’r un pryd, o ganlyniad i hiliaeth, yn disgrifio’r diffyg mynediad cyfartal sydd gan Americanwyr Affricanaidd at wasanaethau a hawliau gwahanol o’u cymharu â’r boblogaeth wyn.

Honna’r ddamcaniaeth hon fod tynged ymwybyddiaeth unigolion yn dibynnu ar ddeialog rhwng cymunedau gormesol ac israddol yn y gymdeithas (Meer, 2019).

Mae’r cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl yn ddefnyddiol i ddeall safbwyntiau cymunedau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised communities'') sydd o dan ormes yn ein cymdeithas ormesol. Er bod W. E. B. Du Bois wedi datblygu’r cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl er mwyn egluro profiadau Americanwyr Affricanaidd, mae ymchwilwyr wedi defnyddio’r cysyniad er mwyn egluro profiadau pobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig eraill, er enghraifft astudiaeth Meer (2007) o brofiadau Mwslemiaid ym Mhrydain. Defnyddiwyd y cysyniad hefyd gan gymdeithasegwyr sydd wedi astudio anghydraddoldebau cymdeithasol eraill. Fe ddefnyddiodd y damcaniaethwr ôl-drefedigaethol Frantz Fanon (2008) y cysyniad o ymwybyddiaeth ddwbl yn ei lyfr, Black Skin, White Masks, er mwyn egluro profiadau unigolion oedd yn dod o wledydd oedd wedi cael eu trefedigaethu. Datblygwyd y term ymwybyddiaeth driphlyg (triple consciousness) er mwyn egluro sut mae nodweddion cymdeithasol eraill fel rhywedd, dosbarth a rhywioldeb yn gallu effeithio ar fywydau unigolion. Er enghraifft, mae ffeministiaid amlhiliol wedi defnyddio’r term ymwybyddiaeth driphlyg er mwyn egluro sut mae menywod du yn America yn eu gweld eu hunain drwy dri lens gwahanol: lens Americanaidd, lens pobl ddu a lens menyw (Welang, 2018).

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Bruce, D. (1992), ‘W. E. B. Du Bois and the idea of double consciousness’, ''American Literature'', 64(2), 299–309.

Du Bois, W. E. B. (1903/1996), ''The Souls of Black Folk'', https://www.gutenberg.org/files/408/408-h/408-h.htm [Cyrchwyd: 2 Mehefin 2021].

Fanon, F. (2008), ''Black Skin, White Masks'' (London: Pluto Press).

Itzigsohn, J. a Brown, K. (2015), ‘Sociology and the theory of double consciousness: W. E. B. Du Bois’s phenomenology of racialized subjectivity’, ''Du Bois Review: Social Science Research on Race'', 12(2), 231–48.

Meer, N. (2007), ‘Citizenship and double consciousness: Muslims and multiculturalism in Britain’, traethawd PhD, Prifysgol Bryste, Bryste, 2007.

Meer, N. (2019), ‘W. E. B. Du Bois, double consciousness and the “spirit of recognition”’, ''The Sociological review'', 67(1), 47–62.

Nyawalo, M. (2013), ‘From “badman” to “gangsta”: double consciousness and authenticity, from African-American folklore to hip hop’, ''Popular Music and Society'', 36(4), 460–75.

Welang, N. (2018), ‘Triple Consciousness: The Reimagination of Black Female Identities in Contemporary American Culture’, Open ''Cultural Studies'', 2 (1), 296–306.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ethnigrwydd

2023-05-25T15:07:52Z

SionJonesCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(English: ''Ethnicity'') '''1. Cyflwyno ethnigrwydd''' Cysyniad sy’n cyfeirio at hunaniaeth yn gysylltiedig â diwylliant yw ethnigrwydd. Gan mai llu...'

(English: ''Ethnicity'')

'''1. Cyflwyno ethnigrwydd'''

Cysyniad sy’n cyfeirio at hunaniaeth yn gysylltiedig â diwylliant yw ethnigrwydd. Gan mai lluniad cymdeithasol sy’n disgrifio hunaniaeth ddiwylliannol ydyw, gall ethnigrwydd gynnwys nodweddion megis iaith a chrefydd. O ganlyniad, gellir dangos ethnigrwydd mewn ffyrdd gwahanol. Nid yw eich ethnigrwydd wedi’i seilio ar nodweddion biolegol; yn hytrach, mae wedi’i sylfaenu ar agweddau neu ddulliau o ymddwyn sydd wedi’u dysgu (Fenton, 2010).
Cyfeiria hil at gategori o bobl sy’n rhannu rhai nodweddion corfforol etifeddol, megis lliw croen, er enghraifft. Felly, mae hil yn gysyniad oedd eisoes wedi ei wreiddio mewn bioleg, er ei fod yn cael ei gydnabod erbyn heddiw mai lluniad cymdeithasol yw hil. Mae <nowiki>ystyr</nowiki> ehangach, ar y llaw arall, i’r term ethnigrwydd – cysyniad sy’n cyfeirio at brofiadau cymdeithasol, diwylliannol a hanesyddol a rennir gan grŵp o bobl.
Mae Llywodraeth Prydain (Gov.uk, 2021) yn cydnabod bodolaeth deunaw o grwpiau ethnig, sydd wedi eu grwpio yn bum brif grŵp, sef:
· gwyn;
· ethnig cymysg neu amlethnig;
· Asiaidd neu Asiaidd Brydeinig;
· du, Affricanaidd, Caribïaidd neu ddu Prydeinig;
· unrhyw grŵp ethnig arall.

'''2. Ethnigrwydd a hil'''

Mae’r cysyniad o ethnigrwydd wedi’i gydblethu â’r diffiniad o hil, ac weithiau’n cael ei ddefnyddio yn ei le. Tra oedd hil yn cael ei gysylltu â bioleg, a bellach â lluniad cymdeithasol, mae ethnigrwydd yn cael ei gysylltu â diwylliant. Yn wahanol i hil, sydd i raddau helaeth yn weledol, gellir arddangos neu guddio ethnigrwydd, yn dibynnu ar ddewisiadau personol yr unigolyn (Laux, 2019). Ond mae angen cofio hefyd fod hil yn lluniad cymdeithasol, oherwydd pobl sydd wedi penderfynu sut rydym yn diffinio hil ac yn grwpio unigolion yn grwpiau hil gwahanol.

'''3. Ethnigrwydd, hil a chenedligrwydd'''

Cenedligrwydd yw statws yr unigolyn sy’n uniaethu â chenedl benodol. Mae ethnigrwydd, hil a chenedligrwydd eisoes wedi’u defnyddio gyda’i gilydd ac awgryma Brubaker (2009) fod modd cryfhau <nowiki>ystyr</nowiki> ethnigrwydd gan ddefnyddio’r tri gyda’i gilydd. Er hyn, mae academyddion megis Jenkins (1997) a Bonilla-Silva (1997) yn dadlau ei bod hi’n anodd gwahaniaethu rhwng cysyniadau cenedligrwydd, hil ac ethnigrwydd.

'''4. Grwpiau ethnig lleiafrifol'''

Mae ethnigrwydd hefyd yn gysylltiedig â’r term ‘ethnig lleiafrifol’, sy’n cydnabod grwpiau nad ydynt yn cynrychioli’r mwyafrif o fewn poblogaeth benodol. Nodwyd mai’r gair ethnigrwydd sy’n dod yn gyntaf cyn y gair lleiafrifol, gan fod gan bawb ethnigrwydd (Gov.uk, 2021). Mae’r term yn gymhleth yn y Gymraeg gan fod y cysylltiad â’r iaith yn hanesyddol yn golygu bod Cymry wedi medru datgan eu hunain yn grŵp ‘ethnig lleiafrifol’ mewn rhai sefyllfaoedd cymdeithasol (Brooks, 2021). Hynny yw, gall unigolyn datgan ei fod yn rhan o grŵp ethnig lleiafrifol oherwydd ei hunaniaeth wahanol ar sail iaith, sy’n wahanol i fwyafrif y boblogaeth (Fishman, 1999). Mae Brooks (2021) wedi archwilio sefyllfa’r Cymry fel grŵp ethnig lleiafrifol yn Lloegr, gan gynnig safbwynt gwahanol i’r ddadl gymhleth hon.

Serch hyn, yn y Deyrnas Unedig, mae’r term grwpiau ethnig lleiafrifol yn tueddu i gael ei ddefnyddio i gyfeirio at bobl ddu, Asiaidd, hil gymysg a grwpiau lleiafrifol gwyn, megis sipsiwn, teithwyr a Roma. Er hyn, mae grwpiau o bobl sy’n cael eu hadnabod yn grwpiau ethnig lleiafrifol yn y Deyrnas Unedig yn cynrychioli’r rhan fwyaf o’r boblogaeth ar draws y byd. Mae grwpiau ethnig lleiafrifol yn y Deyrnas Unedig yn cyfateb i tua 80% o boblogaeth y byd (Campbell-Stevens, 2020), ac felly nid ydynt yn cael eu hystyried fel grwpiau lleiafrifol yn rhyngwladol. Mae rhai’n defnyddio’r term grwpiau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised groups'') oherwydd hyn.

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Bonilla-Silva, E. (1997), ‘Rethinking racism: towards a structural interpretation’, ''American Sociological Review'', 62(3), 465–80.

Brooks, S. (2021), ''Lleiafrifoedd Ethnig a’r Gwareiddiad Cymraeg'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Brubaker, R. (2009), ‘Ethnicity, race, and nationalism’, ''Annual Review of Sociology'', 35(1), 21–42.

Campbell-Stevens, R. (2020), ''‘Global majority: decolonising the language and reframing around the conversation about race’'', https://www.leedsbeckett.ac.uk/-/media/files/schools/school-of-education/final-leeds-beckett-1102-global-majority.pdf [Cyrchwyd: 26 Ebrill 2021].

Fenton, S. (2010), ''Ethnicity'' (Cambridge: Policy Press).

Fishman, J. A. (1999), ''Language and Ethnic Identity'' (Oxford: Oxford University Press).

Government UK (2021), ''List of Ethnic Groups'', https://www.ethnicity-facts-figures.service.gov.uk/style-guide/ethnic-groups [Cyrchwyd 26 Ebrill 2021].

Jenkins, R. (1997), ''Rethinking Ethnicity: Arguments and Explorations'' (London: Sage).

Laux, R. (2019), ''50 years of collecting ethnicity data'', https://history.blog.gov.uk/2019/03/07/50-years-of-collecting-ethnicity-data/ [Cyrchwyd; 26 Ebrill 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Theori feirniadol hil

2023-05-25T14:53:03Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Critical Race Theory'')

'''1. Cyflwyno Theori Feirniadol Hil'''

Mae Theori Feirniadol Hil (''Critical Race Theory'') yn beirniadu’r syniad fod cymdeithas yn lliwddall mewn perthynas â hil ac nad yw anghydraddoldeb a gwahaniaethau ar sail hil yn bodoli mwyach. Noda Delgado a Stefancic (2012) fod y theori yn gysylltiedig ag actifyddion ac academyddion sydd â diddordeb mewn astudio’r berthynas rhwng hil, hiliaeth a phŵer.

Mae’r theori yn gweithredu ar dair egwyddor: bod hiliaeth yn dreiddiol, yn arhosol ac angen ei herio (Crenshaw et al., 1995). Yn ganolog i’r safbwynt yma y mae’r honiad fod hiliaeth yn systemig ac nad yw’n broblem sy’n gysylltiedig ag unigolion yn unig. Mae hiliaeth hefyd bellach wedi <nowiki>addasu</nowiki> i newidiadau cymdeithasol a’r ffordd o’i mynegi wedi newid, ond nid yw hiliaeth wedi diflannu. Felly, mae Theori Feirniadol Hil yn herio anghydraddoldeb cymdeithasol, yn ystyried effaith hiliaeth sefydliadol a systemig, ac yn gwrthwynebu’r syniad fod y gymdeithas yn lliwddall mewn perthynas â hil (Gillborn, 2020).

Mae’r rhai sy’n cefnogi’r theori hon yn cydnabod bod lefelau gwahanol o bŵer yn bodoli mewn cymdeithas yn seiliedig ar hil. Credant fod hierarchaeth hiliau (''racial hierarchy'') yn bodoli mewn cymdeithas, â chymunedau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised communities'') fel arfer yn cael eu gweld yn israddol i gymunedau gwyn (Du Bois, 1935). Mae hyn yn broblemus gan ei fod yn normaleiddio anghydraddoldeb cymdeithasol. Mae defnyddio ystrydebau, yn enwedig rhai negyddol, sy’n tueddu i drin cymunedau ethnig lleiafrifiedig yn wahanol (''‘othering’'') i’r boblogaeth wyn, yn atgyfnerthu’r hierarchaeth hiliau.

Dadleua cefnogwyr Theori Feirniadol Hil fel Delgado a Stefancic (2012) fod hiliaeth a goruchafiaeth pobl wyn (''white supremacy''), y gred <nowiki>ffug</nowiki> fod pobl wyn yn uwchraddol o’u cymharu â grwpiau ethnig lleiafrifiedig, yn ganolog i’r system gymdeithasol, wleidyddol a chyfreithiol mewn llefydd fel America a’r Deyrnas Unedig. Er hynny, mae’r iaith a ddefnyddir mewn cymdeithas yn awgrymu bod cyfleoedd cyfartal yn cael eu hyrwyddo i bawb. Mae cefnogwyr y theori yn ymgyrchu dros ddadansoddiad cyd-destunol a hanesyddol o gymdeithas. Maent hefyd yn galw am herio’r syniad ein bod ni’n byw mewn cymdeithas feritocrataidd, lle mae unigolion yn llwyddo mewn cymdeithas drwy waith caled ac yn seiliedig ar eu gallu. Yn hytrach, mae damcaniaethwyr hil feirniadol yn dadlau ein bod yn byw mewn cymdeithas lle mae pobl wyn yn freintiedig o’u cymharu â phobl o gymunedau ethnig lleiafrifol. Felly, prif bwrpas Theori Feirniadol Hil yw newid arferion cymdeithasol er mwyn sicrhau bod pobl o wahanol hil ac ethnigrwydd yn cael eu trin yr un fath mewn cymdeithas.

Cysylltir y theori hon ag ysgolheigion Americanaidd fel Kimberlé Crenshaw a Derrick Bell, sy’n pwysleisio’r syniad fod hunaniaeth hil unigolyn yn dal i gael effaith ar ei statws economaidd neu gymdeithasol. Mae’r theori felly’n dadlau bod cyfreithiau lliwddall mewn perthynas â hil wedi caniatáu i ormes hiliol ac anghydraddoldeb barhau.

Dylanwadwyd ar y theori hon gan nifer o ddamcaniaethau gwahanol, gan gynnwys ffeministiaeth, [[Marcsaeth]] ac ôl-foderniaeth.
Mae yna gysylltiad cryf rhwng ffeministiaeth ddu a ffeministiaeth amlhiliol a Theori Feirniadol Hil. Datblygodd Kimberlé Crenshaw (1991) y term croestoriadedd (''intersectionality''), sy’n cydnabod sut mae nodweddion cymdeithasol fel hil, rhywedd a dosbarth yn cydblethu ac yn effeithio ar unigolion gwahanol, megis menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig.

'''2. Theori Feirniadol Hil yn y Deyrnas Unedig'''

Er mai theori sy’n cael ei chysylltu â chymdeithas America ac astudiaethau cyfreithiol yw hon, mae wedi cael ei mabwysiadu gan sawl gwlad a gan sawl disgyblaeth wahanol, yn cynnwys addysg. Mae hyn oherwydd bod y theori yn ystyried profiadau bywyd a lleisiau grwpiau ethnig lleiafrifiedig, sydd fel arfer yn wahanol i’r boblogaeth wyn. Mae symud oddi wrth edrych drwy brofiad (neu lens) y boblogaeth wyn yn ganolog i ddeall straeon gan unigolion o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig. Academyddion fel yr Athro David Gillborn (2020) sydd wedi bod yn gyfrifol am arwain datblygiad y theori yn y Deyrnas Unedig. Dadleuodd Gilborn (2020) fod polisïau a luniwyd gan lywodraethau’n parhau i wthio aelodau cymunedau ethnig lleiafrifiedig i gyrion cymdeithas a gwahaniaethu yn eu herbyn.

Mae’r safiad hwn yn hynod o bwysig wrth gydnabod y cynnydd sydd wedi bod yn y gefnogaeth i fudiad Mae Bywydau Du o Bwys (Black Lives Matter). Bu’r mudiad hwn yn ymgyrchu dros gael gwared o oruchafiaeth pobl wyn ac o blaid y newidiadau yr ydym wedi eu gweld mewn agweddau tuag at hiliaeth yng ngwledydd y Gorllewin, gan gynnwys Cymru.

'''3. Cysyniadau sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil'''

Mae nifer o gysyniadau dadansoddol yn gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil, gan gynnwys, e.e. damcaniaeth <nowiki>cydgyfeiriant</nowiki> buddiannau (''interest of convergence theory'') a gwynder (''whiteness'').

'''3.1. Damcaniaeth <nowiki>cydgyfeiriant</nowiki> buddiannau'''

Un damcaniaeth sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil yw damcaniaeth <nowiki>cydgyfeiriant</nowiki> buddiannau. Mae’r ddamcaniaeth hon yn dadlau nad yw’r boblogaeth wyn yn creu nac yn hyrwyddo polisïau sydd o fudd i gymunedau ethnig lleiafrifiedig, oni bai y byddai’r polisi hwnnw hefyd o fudd i bobl wyn. Felly, yn ôl y ddamcaniaeth hon, mae angen i unrhyw bolisi, arfer neu gyfraith fod yn fanteisiol nid i grwpiau ethnig lleiafrifiedig yn unig, ond hefyd i’r boblogaeth wyn.

Datblygodd yr Athro Derrick Bell (1980) y ddamcaniaeth <nowiki>cydgyfeiriant</nowiki> buddiannau wrth astudio achosion hawliau sifil yn America, er enghraifft, Brown v. Board of Education (1954) a arweiniodd at ddiwedd arwahanu disgyblion i ysgolion gwahanol ar sail hil yn America. Dadleuodd Bell (1980) fod y polisi o roi diwedd ar arwahanu disgyblion i ysgolion gwahanol ar sail hil wedi ei basio yn bennaf oherwydd bod gwleidyddion gwyn yn gweld y byddai’r polisi hwn nid yn unig o fudd i gymunedau du, ond hefyd o fudd i bobl wyn gan y byddai’n gwneud i America edrych fel gwlad egalitaraidd yng ngolwg gwledydd eraill y byd. Felly, credai Bell (1980) fod y polisi hwn wedi cael ei basio yn bennaf er mwyn hyrwyddo buddiannau’r bobl wyn yn hytrach nag er mwyn gwella ansawdd addysg ar gyfer plant du yn ystod y cyfnod.

'''3.2. Gwynder'''

Cysyniad arall sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil yw gwynder. Mae Harris (1993) yn nodi bod gwynder yn cyfeirio at y modd y mae pobl wyn mewn sefyllfaoedd breintiedig yn y gymdeithas o’u cymharu â phobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig. Felly, mae gwynder yn gysylltiedig â’r term braint pobl wyn (''white privilege'') (Garner, 2007). Mae gwynder hefyd yn cyfeirio at y modd y mae diwylliant ac arferion bobl wyn yn norm mewn cymdeithas.

'''4. Theori Feirniadol Hil a Chymru'''

Credai rhai fod y Cymry yn genedl sy’n fwy goddefgar tuag at bobl o gymunedau ethnig lleiafrifiedig (gweler Williams et al., 2015). Gan fod Cymry yn genedl sydd wedi bod o dan orthrwm, mae rhai’n credu bod y Cymry yn deall gormes grwpiau eraill mewn cymdeithas, gan gynnwys grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Ond, mae hiliaeth yn bodoli yng Nghymru hefyd ac mae mudiadau ac elusennau sy’n canolbwyntio ar hil ac ethnigrwydd wedi edrych ar effaith hiliaeth ar fywydau bobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifol.

Ym maes addysg, cyhoeddodd Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid Cymru adroddiad yn 2018 yn edrych ar brofiadau pobl ifanc o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig o ysgolion yng Nghymru. Darganfu’r Tîm fod y rhan fwyaf o’r myfyrwyr a gymerodd ran yn yr astudiaeth wedi dioddef o hiliaeth yn yr ysgol. Yn ogystal, yn 2021, arweiniodd yr Athro Charlotte Williams weithgor a gafodd ei sefydlu gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod themâu sy’n ymwneud â chymunedau a phrofiadau pobl ddu, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn cael eu dysgu fel rhan o gwricwlwm ysgolion Cymru. Yn yr adroddiad, ystyriodd y gweithgor sut mae’r hyn a addysgir mewn ysgolion yn cael effaith ar brofiadau unigolion a chymunedau ethnig lleiafrifiedig (Williams, 2021), sy’n ganolog i Theori Feirniadol Hil. Nododd yr adroddiad fod anghydraddoldeb rhwng hiliau gwahanol yn y system addysg yng Nghymru yn dal i fodoli. Dadleuodd y gweithgor yn yr adroddiad fod cyrhaeddiad addysgol plant a phobl ifanc o rai o’r cymunedau ethnig lleiafrifiedig yn cael ei lesteirio gan gwricwlwm sydd wedi methu cynrychioli eu hanes a chyfraniadau eu cymunedau, ddoe a heddiw. Roedd y dysgwyr hyn yn cael eu llesteirio gan ddiffyg modelau rôl cadarnhaol o gymunedau ethnig lleiafrifiedig ym myd addysg yn ogystal â’u profiadau o hiliaeth yn eu bywydau beunyddiol yn yr ysgol (Williams, 2021).

Mewn addysg uwch, mae Theori Feirniadol Hil yn ddefnyddiol i asesu profiadau myfyrwyr o gymunedau ethnig lleiafrifiedig. Mae angen cydnabod bod hiliaeth yn bodoli mewn addysg uwch, fel mewn bywyd bob ddydd, a bod diddordebau’r mwyafrif (y boblogaeth wyn) yn cael eu blaenoriaethu. Serch hynny, mae polisïau prifysgolion ac arferion fel y Siarter Cydraddoldeb Hil (Race Equality Charter; Advance HE, 2021), a phwyllgorau cydraddoldeb hil wedi’u sefydlu er mwyn mynd i’r afael â’r anghydraddoldebau hyn.
Mae Theori Feirniadol Hil hefyd wedi’i defnyddio gan ymchwilwyr yng Nghymru i ystyried a deall ymateb ystyfnig y system cynllunio adeiladau a’i diffyg ystyriaeth o hil yn y Deyrnas Unedig (Gale a Thomas, 2018).

'''5. Beirniadaeth o Theori Feirniadol Hil'''

Yn ôl Delgado a Stefancic (2012), daeth y rhan fwyaf o’r feirniadaeth ar Theori Feirniadol Hil gan feddylwyr neogeidwadol oedd yn gwrthwynebu gweithredoedd cadarnhaol (''affirmative action''), arferion a pholisïau sy’n ceisio sicrhau bod cynrychiolaeth o grwpiau sydd wedi cael eu tangynrychioli’n hanesyddol mewn sefydliadau addysgol a sefydliadau gwaith fel grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Mae rhai hefyd wedi cwestiynu ymchwil gan gefnogwyr Theori Feirniadol Hil oherwydd eu bod yn teimlo nad oedd yr ymchwil hwn ddim yn ddigon gwrthrychol (Hill-Collins a Solomos, 2010).

Yn ogystal, yn 2020, galwodd Llywodraeth Weriniaethol Unol Daleithiau America, dan arweinyddiaeth Donald Trump, a’r Llywodraeth Geidwadol ym Mhrydain am beidio â dysgu am Theori Feirniadol Hil mewn addysg oherwydd eu bod yn credu bod y theori yn unochrog ac nad oedd yn ymdrin yn gytbwys â syniadau eraill (The Guardian, 2020). Gall ymosod ar y ddamcaniaeth fod yn ffordd effeithiol o ddiweddu trafodaethau ystyrlon ar hil a hiliaeth.

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Advance, HE (2021), ''Race Equality Charter'', https://www.advance-he.ac.uk/equality-charters/race-equality-charter [Cyrchwyd 25 Ebrill 2021].

Bell, D. (1980), ‘Brown v. Board of Education and the Interest-Convergence Dilemma’, ''Harvard Law Review'', 93(3), 518–33.

Crenshaw, K. W. (1991), ‘Mapping the margins: intersectionality, identity politics, and violence against women of color’, ''Stanford Law Review'', 43(6), 1241–99.

Crenshaw, K., Gotanda, N., Peller, G. et al. (1995), ''Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement'' (New York: The New Press).

Delgado, R. a Stefancic, J. (2012), ''Critical Race Theory: An Introduction'', 2il argraffiad (New York: New York University Press).

Du Bois, W. E. B. (1935), ''Black Reconstruction: an essay towards a history of the part which Black folk played in the attempt to reconstruct democracy in America 1860–1880.'' (New York: Harcourt, Brace and Company).

Gale, R. a Thomas, H. (2018), ‘Race at the margins: a critical race theory perspective on race equality in UK planning’, ''Environment and Planning C: Government and Policy'', 36(3), 460–78.

Garner, S. (2007), ''Whiteness'' (London and New York: Routledge).

Gillborn, D. (2020), ''‘Talking race: critical race theory with David Gillborn’'' https://open.spotify.com/episode/0kUYEI3Ok2mH4Pw95tUjv4?si=XipUxIBlRPqnCdz5ZMWGjw [Cyrchwyd: 8 Awst 2020].

Guardian (2020), ''Why is the UK government suddenly targeting ‘critical race theory’?'' https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/oct/23/uk-critical-race-theory-trump-conservatives-structural-inequality [Cyrchwyd 25 Ebrill 2021].

Harris, C. (1993), ‘Whiteness as property’, ''Harvard Law Review'', 106(8), 1707–91.

Hill-Collins, P. a Solomos, J. (2010), ''The SAGE Handbook of Race and Ethnic Studies'' (Thousand Oaks, California: Sage Publications).

Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid Cymru (2018), ''Experiences of Racism & ‘Race’ in Schools in Wales'', http://eyst.org.uk/assets/experiences-of-racism-and-race-in-schools-in-wales.pdf [Cyrchwyd 24 Ebrill 2021].

Williams, C. (2021), ''Gweithgor Cymunedau, Cyfraniadau a Chynefin Pobl Dduon, Asiaidd, a Lleiafrifoedd yn y Cwricwlwm Newydd'', https://llyw.cymru/sites/default/files/publications/2021-03/gweithgor-cymunedau-cyfraniadau-chynefin-pobl-dduon-asiaidd-lleiafrifoedd-ethnig-cwricwlwm-newydd-adroddiad-terfynol.pdf [Cyrchwyd: 24 Ebrill 2021]

Williams, C., Evans, N. a O’Leary, P. (2015), ''A Tolerant Nation? Revisiting Ethnic Diversity in a Devolved Wales.'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. a Gwilym, H. (2021), ''Social Policy for Welfare Practice in Wales'', 3ydd argraffiad (Birmingham: Venture Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Theori feirniadol hil

2023-05-25T14:50:41Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Critical Race Theory'')

'''1. Cyflwyno Theori Feirniadol Hil'''

Mae Theori Feirniadol Hil (''Critical Race Theory'') yn beirniadu’r syniad fod cymdeithas yn lliwddall mewn perthynas â hil ac nad yw anghydraddoldeb a gwahaniaethau ar sail hil yn bodoli mwyach. Noda Delgado a Stefancic (2012) fod y theori yn gysylltiedig ag actifyddion ac academyddion sydd â diddordeb mewn astudio’r berthynas rhwng hil, hiliaeth a phŵer.

Mae’r theori yn gweithredu ar dair egwyddor: bod hiliaeth yn dreiddiol, yn arhosol ac angen ei herio (Crenshaw et al., 1995). Yn ganolog i’r safbwynt yma y mae’r honiad fod hiliaeth yn systemig ac nad yw’n broblem sy’n gysylltiedig ag unigolion yn unig. Mae hiliaeth hefyd bellach wedi [[addasu]] i newidiadau cymdeithasol a’r ffordd o’i mynegi wedi newid, ond nid yw hiliaeth wedi diflannu. Felly, mae Theori Feirniadol Hil yn herio anghydraddoldeb cymdeithasol, yn ystyried effaith hiliaeth sefydliadol a systemig, ac yn gwrthwynebu’r syniad fod y gymdeithas yn lliwddall mewn perthynas â hil (Gillborn, 2020).

Mae’r rhai sy’n cefnogi’r theori hon yn cydnabod bod lefelau gwahanol o bŵer yn bodoli mewn cymdeithas yn seiliedig ar hil. Credant fod hierarchaeth hiliau (''racial hierarchy'') yn bodoli mewn cymdeithas, â chymunedau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised communities'') fel arfer yn cael eu gweld yn israddol i gymunedau gwyn (Du Bois, 1935). Mae hyn yn broblemus gan ei fod yn normaleiddio anghydraddoldeb cymdeithasol. Mae defnyddio ystrydebau, yn enwedig rhai negyddol, sy’n tueddu i drin cymunedau ethnig lleiafrifiedig yn wahanol (''‘othering’'') i’r boblogaeth wyn, yn atgyfnerthu’r hierarchaeth hiliau.

Dadleua cefnogwyr Theori Feirniadol Hil fel Delgado a Stefancic (2012) fod hiliaeth a goruchafiaeth pobl wyn (''white supremacy''), y gred [[ffug]] fod pobl wyn yn uwchraddol o’u cymharu â grwpiau ethnig lleiafrifiedig, yn ganolog i’r system gymdeithasol, wleidyddol a chyfreithiol mewn llefydd fel America a’r Deyrnas Unedig. Er hynny, mae’r iaith a ddefnyddir mewn cymdeithas yn awgrymu bod cyfleoedd cyfartal yn cael eu hyrwyddo i bawb. Mae cefnogwyr y theori yn ymgyrchu dros ddadansoddiad cyd-destunol a hanesyddol o gymdeithas. Maent hefyd yn galw am herio’r syniad ein bod ni’n byw mewn cymdeithas feritocrataidd, lle mae unigolion yn llwyddo mewn cymdeithas drwy waith caled ac yn seiliedig ar eu gallu. Yn hytrach, mae damcaniaethwyr hil feirniadol yn dadlau ein bod yn byw mewn cymdeithas lle mae pobl wyn yn freintiedig o’u cymharu â phobl o gymunedau ethnig lleiafrifol. Felly, prif bwrpas Theori Feirniadol Hil yw newid arferion cymdeithasol er mwyn sicrhau bod pobl o wahanol hil ac ethnigrwydd yn cael eu trin yr un fath mewn cymdeithas.

Cysylltir y theori hon ag ysgolheigion Americanaidd fel Kimberlé Crenshaw a Derrick Bell, sy’n pwysleisio’r syniad fod hunaniaeth hil unigolyn yn dal i gael effaith ar ei statws economaidd neu gymdeithasol. Mae’r theori felly’n dadlau bod cyfreithiau lliwddall mewn perthynas â hil wedi caniatáu i ormes hiliol ac anghydraddoldeb barhau.

Dylanwadwyd ar y theori hon gan nifer o ddamcaniaethau gwahanol, gan gynnwys ffeministiaeth, [[Marcsaeth]] ac ôl-foderniaeth.
Mae yna gysylltiad cryf rhwng ffeministiaeth ddu a ffeministiaeth amlhiliol a Theori Feirniadol Hil. Datblygodd Kimberlé Crenshaw (1991) y term croestoriadedd (''intersectionality''), sy’n cydnabod sut mae nodweddion cymdeithasol fel hil, rhywedd a dosbarth yn cydblethu ac yn effeithio ar unigolion gwahanol, megis menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig.

'''2. Theori Feirniadol Hil yn y Deyrnas Unedig'''

Er mai theori sy’n cael ei chysylltu â chymdeithas America ac astudiaethau cyfreithiol yw hon, mae wedi cael ei mabwysiadu gan sawl gwlad a gan sawl disgyblaeth wahanol, yn cynnwys addysg. Mae hyn oherwydd bod y theori yn ystyried profiadau bywyd a lleisiau grwpiau ethnig lleiafrifiedig, sydd fel arfer yn wahanol i’r boblogaeth wyn. Mae symud oddi wrth edrych drwy brofiad (neu lens) y boblogaeth wyn yn ganolog i ddeall straeon gan unigolion o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig. Academyddion fel yr Athro David Gillborn (2020) sydd wedi bod yn gyfrifol am arwain datblygiad y theori yn y Deyrnas Unedig. Dadleuodd Gilborn (2020) fod polisïau a luniwyd gan lywodraethau’n parhau i wthio aelodau cymunedau ethnig lleiafrifiedig i gyrion cymdeithas a gwahaniaethu yn eu herbyn.

Mae’r safiad hwn yn hynod o bwysig wrth gydnabod y cynnydd sydd wedi bod yn y gefnogaeth i fudiad Mae Bywydau Du o Bwys (Black Lives Matter). Bu’r mudiad hwn yn ymgyrchu dros gael gwared o oruchafiaeth pobl wyn ac o blaid y newidiadau yr ydym wedi eu gweld mewn agweddau tuag at hiliaeth yng ngwledydd y Gorllewin, gan gynnwys Cymru.

'''3. Cysyniadau sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil'''

Mae nifer o gysyniadau dadansoddol yn gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil, gan gynnwys, e.e. damcaniaeth [[cydgyfeiriant]] buddiannau (''interest of convergence theory'') a gwynder (''whiteness'').

'''3.1. Damcaniaeth [[cydgyfeiriant]] buddiannau'''

Un damcaniaeth sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil yw damcaniaeth cydgyfeiriant buddiannau. Mae’r ddamcaniaeth hon yn dadlau nad yw’r boblogaeth wyn yn creu nac yn hyrwyddo polisïau sydd o fudd i gymunedau ethnig lleiafrifiedig, oni bai y byddai’r polisi hwnnw hefyd o fudd i bobl wyn. Felly, yn ôl y ddamcaniaeth hon, mae angen i unrhyw bolisi, arfer neu gyfraith fod yn fanteisiol nid i grwpiau ethnig lleiafrifiedig yn unig, ond hefyd i’r boblogaeth wyn.

Datblygodd yr Athro Derrick Bell (1980) y ddamcaniaeth cydgyfeiriant buddiannau wrth astudio achosion hawliau sifil yn America, er enghraifft, Brown v. Board of Education (1954) a arweiniodd at ddiwedd arwahanu disgyblion i ysgolion gwahanol ar sail hil yn America. Dadleuodd Bell (1980) fod y polisi o roi diwedd ar arwahanu disgyblion i ysgolion gwahanol ar sail hil wedi ei basio yn bennaf oherwydd bod gwleidyddion gwyn yn gweld y byddai’r polisi hwn nid yn unig o fudd i gymunedau du, ond hefyd o fudd i bobl wyn gan y byddai’n gwneud i America edrych fel gwlad egalitaraidd yng ngolwg gwledydd eraill y byd. Felly, credai Bell (1980) fod y polisi hwn wedi cael ei basio yn bennaf er mwyn hyrwyddo buddiannau’r bobl wyn yn hytrach nag er mwyn gwella ansawdd addysg ar gyfer plant du yn ystod y cyfnod.

'''3.2. Gwynder'''

Cysyniad arall sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil yw gwynder. Mae Harris (1993) yn nodi bod gwynder yn cyfeirio at y modd y mae pobl wyn mewn sefyllfaoedd breintiedig yn y gymdeithas o’u cymharu â phobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig. Felly, mae gwynder yn gysylltiedig â’r term braint pobl wyn (''white privilege'') (Garner, 2007). Mae gwynder hefyd yn cyfeirio at y modd y mae diwylliant ac arferion bobl wyn yn norm mewn cymdeithas.

'''4. Theori Feirniadol Hil a Chymru'''

Credai rhai fod y Cymry yn genedl sy’n fwy goddefgar tuag at bobl o gymunedau ethnig lleiafrifiedig (gweler Williams et al., 2015). Gan fod Cymry yn genedl sydd wedi bod o dan orthrwm, mae rhai’n credu bod y Cymry yn deall gormes grwpiau eraill mewn cymdeithas, gan gynnwys grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Ond, mae hiliaeth yn bodoli yng Nghymru hefyd ac mae mudiadau ac elusennau sy’n canolbwyntio ar hil ac ethnigrwydd wedi edrych ar effaith hiliaeth ar fywydau bobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifol.

Ym maes addysg, cyhoeddodd Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid Cymru adroddiad yn 2018 yn edrych ar brofiadau pobl ifanc o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig o ysgolion yng Nghymru. Darganfu’r Tîm fod y rhan fwyaf o’r myfyrwyr a gymerodd ran yn yr astudiaeth wedi dioddef o hiliaeth yn yr ysgol. Yn ogystal, yn 2021, arweiniodd yr Athro Charlotte Williams weithgor a gafodd ei sefydlu gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod themâu sy’n ymwneud â chymunedau a phrofiadau pobl ddu, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn cael eu dysgu fel rhan o gwricwlwm ysgolion Cymru. Yn yr adroddiad, ystyriodd y gweithgor sut mae’r hyn a addysgir mewn ysgolion yn cael effaith ar brofiadau unigolion a chymunedau ethnig lleiafrifiedig (Williams, 2021), sy’n ganolog i Theori Feirniadol Hil. Nododd yr adroddiad fod anghydraddoldeb rhwng hiliau gwahanol yn y system addysg yng Nghymru yn dal i fodoli. Dadleuodd y gweithgor yn yr adroddiad fod cyrhaeddiad addysgol plant a phobl ifanc o rai o’r cymunedau ethnig lleiafrifiedig yn cael ei lesteirio gan gwricwlwm sydd wedi methu cynrychioli eu hanes a chyfraniadau eu cymunedau, ddoe a heddiw. Roedd y dysgwyr hyn yn cael eu llesteirio gan ddiffyg modelau rôl cadarnhaol o gymunedau ethnig lleiafrifiedig ym myd addysg yn ogystal â’u profiadau o hiliaeth yn eu bywydau beunyddiol yn yr ysgol (Williams, 2021).

Mewn addysg uwch, mae Theori Feirniadol Hil yn ddefnyddiol i asesu profiadau myfyrwyr o gymunedau ethnig lleiafrifiedig. Mae angen cydnabod bod hiliaeth yn bodoli mewn addysg uwch, fel mewn bywyd bob ddydd, a bod diddordebau’r mwyafrif (y boblogaeth wyn) yn cael eu blaenoriaethu. Serch hynny, mae polisïau prifysgolion ac arferion fel y Siarter Cydraddoldeb Hil (Race Equality Charter; Advance HE, 2021), a phwyllgorau cydraddoldeb hil wedi’u sefydlu er mwyn mynd i’r afael â’r anghydraddoldebau hyn.
Mae Theori Feirniadol Hil hefyd wedi’i defnyddio gan ymchwilwyr yng Nghymru i ystyried a deall ymateb ystyfnig y system cynllunio adeiladau a’i diffyg ystyriaeth o hil yn y Deyrnas Unedig (Gale a Thomas, 2018).

'''5. Beirniadaeth o Theori Feirniadol Hil'''

Yn ôl Delgado a Stefancic (2012), daeth y rhan fwyaf o’r feirniadaeth ar Theori Feirniadol Hil gan feddylwyr neogeidwadol oedd yn gwrthwynebu gweithredoedd cadarnhaol (''affirmative action''), arferion a pholisïau sy’n ceisio sicrhau bod cynrychiolaeth o grwpiau sydd wedi cael eu tangynrychioli’n hanesyddol mewn sefydliadau addysgol a sefydliadau gwaith fel grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Mae rhai hefyd wedi cwestiynu ymchwil gan gefnogwyr Theori Feirniadol Hil oherwydd eu bod yn teimlo nad oedd yr ymchwil hwn ddim yn ddigon gwrthrychol (Hill-Collins a Solomos, 2010).

Yn ogystal, yn 2020, galwodd Llywodraeth Weriniaethol Unol Daleithiau America, dan arweinyddiaeth Donald Trump, a’r Llywodraeth Geidwadol ym Mhrydain am beidio â dysgu am Theori Feirniadol Hil mewn addysg oherwydd eu bod yn credu bod y theori yn unochrog ac nad oedd yn ymdrin yn gytbwys â syniadau eraill (The Guardian, 2020). Gall ymosod ar y ddamcaniaeth fod yn ffordd effeithiol o ddiweddu trafodaethau ystyrlon ar hil a hiliaeth.

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Advance, HE (2021), ''Race Equality Charter'', https://www.advance-he.ac.uk/equality-charters/race-equality-charter [Cyrchwyd 25 Ebrill 2021].

Bell, D. (1980), ‘Brown v. Board of Education and the Interest-Convergence Dilemma’, ''Harvard Law Review'', 93(3), 518–33.

Crenshaw, K. W. (1991), ‘Mapping the margins: intersectionality, identity politics, and violence against women of color’, ''Stanford Law Review'', 43(6), 1241–99.

Crenshaw, K., Gotanda, N., Peller, G. et al. (1995), ''Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement'' (New York: The New Press).

Delgado, R. a Stefancic, J. (2012), ''Critical Race Theory: An Introduction'', 2il argraffiad (New York: New York University Press).

Du Bois, W. E. B. (1935), ''Black Reconstruction: an essay towards a history of the part which Black folk played in the attempt to reconstruct democracy in America 1860–1880.'' (New York: Harcourt, Brace and Company).

Gale, R. a Thomas, H. (2018), ‘Race at the margins: a critical race theory perspective on race equality in UK planning’, ''Environment and Planning C: Government and Policy'', 36(3), 460–78.

Garner, S. (2007), ''Whiteness'' (London and New York: Routledge).

Gillborn, D. (2020), ''‘Talking race: critical race theory with David Gillborn’'' https://open.spotify.com/episode/0kUYEI3Ok2mH4Pw95tUjv4?si=XipUxIBlRPqnCdz5ZMWGjw [Cyrchwyd: 8 Awst 2020].

Guardian (2020), ''Why is the UK government suddenly targeting ‘critical race theory’?'' https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/oct/23/uk-critical-race-theory-trump-conservatives-structural-inequality [Cyrchwyd 25 Ebrill 2021].

Harris, C. (1993), ‘Whiteness as property’, ''Harvard Law Review'', 106(8), 1707–91.

Hill-Collins, P. a Solomos, J. (2010), ''The SAGE Handbook of Race and Ethnic Studies'' (Thousand Oaks, California: Sage Publications).

Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid Cymru (2018), ''Experiences of Racism & ‘Race’ in Schools in Wales'', http://eyst.org.uk/assets/experiences-of-racism-and-race-in-schools-in-wales.pdf [Cyrchwyd 24 Ebrill 2021].

Williams, C. (2021), ''Gweithgor Cymunedau, Cyfraniadau a Chynefin Pobl Dduon, Asiaidd, a Lleiafrifoedd yn y Cwricwlwm Newydd'', https://llyw.cymru/sites/default/files/publications/2021-03/gweithgor-cymunedau-cyfraniadau-chynefin-pobl-dduon-asiaidd-lleiafrifoedd-ethnig-cwricwlwm-newydd-adroddiad-terfynol.pdf [Cyrchwyd: 24 Ebrill 2021]

Williams, C., Evans, N. a O’Leary, P. (2015), ''A Tolerant Nation? Revisiting Ethnic Diversity in a Devolved Wales.'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. a Gwilym, H. (2021), ''Social Policy for Welfare Practice in Wales'', 3ydd argraffiad (Birmingham: Venture Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Theori feirniadol hil

2023-05-25T14:49:09Z

SionJonesCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Critical Race Theory'') '''1. Cyflwyno Theori Feirniadol Hil''' Mae Theori Feirniadol Hil (''Critical Race Theory'') yn beirniadu’r syniad...'

(Saesneg: ''Critical Race Theory'')

'''1. Cyflwyno Theori Feirniadol Hil'''

Mae Theori Feirniadol Hil (''Critical Race Theory'') yn beirniadu’r syniad fod cymdeithas yn lliwddall mewn perthynas â hil ac nad yw anghydraddoldeb a gwahaniaethau ar sail hil yn bodoli mwyach. Noda Delgado a Stefancic (2012) fod y theori yn gysylltiedig ag actifyddion ac academyddion sydd â diddordeb mewn astudio’r berthynas rhwng hil, hiliaeth a phŵer.

Mae’r theori yn gweithredu ar dair egwyddor: bod hiliaeth yn dreiddiol, yn arhosol ac angen ei herio (Crenshaw et al., 1995). Yn ganolog i’r safbwynt yma y mae’r honiad fod hiliaeth yn systemig ac nad yw’n broblem sy’n gysylltiedig ag unigolion yn unig. Mae hiliaeth hefyd bellach wedi [[addasu]] i newidiadau cymdeithasol a’r ffordd o’i mynegi wedi newid, ond nid yw hiliaeth wedi diflannu. Felly, mae Theori Feirniadol Hil yn herio anghydraddoldeb cymdeithasol, yn ystyried effaith hiliaeth sefydliadol a systemig, ac yn gwrthwynebu’r syniad fod y gymdeithas yn lliwddall mewn perthynas â hil (Gillborn, 2020).

Mae’r rhai sy’n cefnogi’r theori hon yn cydnabod bod lefelau gwahanol o bŵer yn bodoli mewn cymdeithas yn seiliedig ar hil. Credant fod hierarchaeth hiliau (''racial hierarchy'') yn bodoli mewn cymdeithas, â chymunedau ethnig lleiafrifiedig (''ethnically minoritised communities'') fel arfer yn cael eu gweld yn israddol i gymunedau gwyn (Du Bois, 1935). Mae hyn yn broblemus gan ei fod yn normaleiddio anghydraddoldeb cymdeithasol. Mae defnyddio ystrydebau, yn enwedig rhai negyddol, sy’n tueddu i drin cymunedau ethnig lleiafrifiedig yn wahanol (''‘othering’'') i’r boblogaeth wyn, yn atgyfnerthu’r hierarchaeth hiliau.

Dadleua cefnogwyr Theori Feirniadol Hil fel Delgado a Stefancic (2012) fod hiliaeth a goruchafiaeth pobl wyn (''white supremacy''), y gred [[ffug]] fod pobl wyn yn uwchraddol o’u cymharu â grwpiau ethnig lleiafrifiedig, yn ganolog i’r system gymdeithasol, wleidyddol a chyfreithiol mewn llefydd fel America a’r Deyrnas Unedig. Er hynny, mae’r iaith a ddefnyddir mewn cymdeithas yn awgrymu bod cyfleoedd cyfartal yn cael eu hyrwyddo i bawb. Mae cefnogwyr y theori yn ymgyrchu dros ddadansoddiad cyd-destunol a hanesyddol o gymdeithas. Maent hefyd yn galw am herio’r syniad ein bod ni’n byw mewn cymdeithas feritocrataidd, lle mae unigolion yn llwyddo mewn cymdeithas drwy waith caled ac yn seiliedig ar eu gallu. Yn hytrach, mae damcaniaethwyr hil feirniadol yn dadlau ein bod yn byw mewn cymdeithas lle mae pobl wyn yn freintiedig o’u cymharu â phobl o gymunedau ethnig lleiafrifol. Felly, prif bwrpas Theori Feirniadol Hil yw newid arferion cymdeithasol er mwyn sicrhau bod pobl o wahanol hil ac ethnigrwydd yn cael eu trin yr un fath mewn cymdeithas.

Cysylltir y theori hon ag ysgolheigion Americanaidd fel Kimberlé Crenshaw a Derrick Bell, sy’n pwysleisio’r syniad fod hunaniaeth hil unigolyn yn dal i gael effaith ar ei statws economaidd neu gymdeithasol. Mae’r theori felly’n dadlau bod cyfreithiau lliwddall mewn perthynas â hil wedi caniatáu i ormes hiliol ac anghydraddoldeb barhau.

Dylanwadwyd ar y theori hon gan nifer o ddamcaniaethau gwahanol, gan gynnwys ffeministiaeth, [[Marcsaeth]] ac ôl-foderniaeth.
Mae yna gysylltiad cryf rhwng ffeministiaeth ddu a ffeministiaeth amlhiliol a Theori Feirniadol Hil. Datblygodd Kimberlé Crenshaw (1991) y term croestoriadedd (''intersectionality''), sy’n cydnabod sut mae nodweddion cymdeithasol fel hil, rhywedd a dosbarth yn cydblethu ac yn effeithio ar unigolion gwahanol, megis menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig.

'''2. Theori Feirniadol Hil yn y Deyrnas Unedig'''

Er mai theori sy’n cael ei chysylltu â chymdeithas America ac astudiaethau cyfreithiol yw hon, mae wedi cael ei mabwysiadu gan sawl gwlad a gan sawl disgyblaeth wahanol, yn cynnwys addysg. Mae hyn oherwydd bod y theori yn ystyried profiadau bywyd a lleisiau grwpiau ethnig lleiafrifiedig, sydd fel arfer yn wahanol i’r boblogaeth wyn. Mae symud oddi wrth edrych drwy brofiad (neu lens) y boblogaeth wyn yn ganolog i ddeall straeon gan unigolion o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig. Academyddion fel yr Athro David Gillborn (2020) sydd wedi bod yn gyfrifol am arwain datblygiad y theori yn y Deyrnas Unedig. Dadleuodd Gilborn (2020) fod polisïau a luniwyd gan lywodraethau’n parhau i wthio aelodau cymunedau ethnig lleiafrifiedig i gyrion cymdeithas a gwahaniaethu yn eu herbyn.

Mae’r safiad hwn yn hynod o bwysig wrth gydnabod y cynnydd sydd wedi bod yn y gefnogaeth i fudiad Mae Bywydau Du o Bwys (Black Lives Matter). Bu’r mudiad hwn yn ymgyrchu dros gael gwared o oruchafiaeth pobl wyn ac o blaid y newidiadau yr ydym wedi eu gweld mewn agweddau tuag at hiliaeth yng ngwledydd y Gorllewin, gan gynnwys Cymru.

'''3. Cysyniadau sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil'''

Mae nifer o gysyniadau dadansoddol yn gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil, gan gynnwys, e.e. damcaniaeth [[cydgyfeiriant]] buddiannau (''interest of convergence theory'') a gwynder (''whiteness'').

'''3.1. Damcaniaeth cydgyfeiriant buddiannau'''

Un damcaniaeth sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil yw damcaniaeth cydgyfeiriant buddiannau. Mae’r ddamcaniaeth hon yn dadlau nad yw’r boblogaeth wyn yn creu nac yn hyrwyddo polisïau sydd o fudd i gymunedau ethnig lleiafrifiedig, oni bai y byddai’r polisi hwnnw hefyd o fudd i bobl wyn. Felly, yn ôl y ddamcaniaeth hon, mae angen i unrhyw bolisi, arfer neu gyfraith fod yn fanteisiol nid i grwpiau ethnig lleiafrifiedig yn unig, ond hefyd i’r boblogaeth wyn.

Datblygodd yr Athro Derrick Bell (1980) y ddamcaniaeth cydgyfeiriant buddiannau wrth astudio achosion hawliau sifil yn America, er enghraifft, Brown v. Board of Education (1954) a arweiniodd at ddiwedd arwahanu disgyblion i ysgolion gwahanol ar sail hil yn America. Dadleuodd Bell (1980) fod y polisi o roi diwedd ar arwahanu disgyblion i ysgolion gwahanol ar sail hil wedi ei basio yn bennaf oherwydd bod gwleidyddion gwyn yn gweld y byddai’r polisi hwn nid yn unig o fudd i gymunedau du, ond hefyd o fudd i bobl wyn gan y byddai’n gwneud i America edrych fel gwlad egalitaraidd yng ngolwg gwledydd eraill y byd. Felly, credai Bell (1980) fod y polisi hwn wedi cael ei basio yn bennaf er mwyn hyrwyddo buddiannau’r bobl wyn yn hytrach nag er mwyn gwella ansawdd addysg ar gyfer plant du yn ystod y cyfnod.

'''3.2. Gwynder'''

Cysyniad arall sy’n gysylltiedig â Theori Feirniadol Hil yw gwynder. Mae Harris (1993) yn nodi bod gwynder yn cyfeirio at y modd y mae pobl wyn mewn sefyllfaoedd breintiedig yn y gymdeithas o’u cymharu â phobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig. Felly, mae gwynder yn gysylltiedig â’r term braint pobl wyn (''white privilege'') (Garner, 2007). Mae gwynder hefyd yn cyfeirio at y modd y mae diwylliant ac arferion bobl wyn yn norm mewn cymdeithas.

'''4. Theori Feirniadol Hil a Chymru'''

Credai rhai fod y Cymry yn genedl sy’n fwy goddefgar tuag at bobl o gymunedau ethnig lleiafrifiedig (gweler Williams et al., 2015). Gan fod Cymry yn genedl sydd wedi bod o dan orthrwm, mae rhai’n credu bod y Cymry yn deall gormes grwpiau eraill mewn cymdeithas, gan gynnwys grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Ond, mae hiliaeth yn bodoli yng Nghymru hefyd ac mae mudiadau ac elusennau sy’n canolbwyntio ar hil ac ethnigrwydd wedi edrych ar effaith hiliaeth ar fywydau bobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifol.

Ym maes addysg, cyhoeddodd Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid Cymru adroddiad yn 2018 yn edrych ar brofiadau pobl ifanc o gefndiroedd ethnig lleiafrifiedig o ysgolion yng Nghymru. Darganfu’r Tîm fod y rhan fwyaf o’r myfyrwyr a gymerodd ran yn yr astudiaeth wedi dioddef o hiliaeth yn yr ysgol. Yn ogystal, yn 2021, arweiniodd yr Athro Charlotte Williams weithgor a gafodd ei sefydlu gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod themâu sy’n ymwneud â chymunedau a phrofiadau pobl ddu, Asiaidd a lleiafrifoedd ethnig yn cael eu dysgu fel rhan o gwricwlwm ysgolion Cymru. Yn yr adroddiad, ystyriodd y gweithgor sut mae’r hyn a addysgir mewn ysgolion yn cael effaith ar brofiadau unigolion a chymunedau ethnig lleiafrifiedig (Williams, 2021), sy’n ganolog i Theori Feirniadol Hil. Nododd yr adroddiad fod anghydraddoldeb rhwng hiliau gwahanol yn y system addysg yng Nghymru yn dal i fodoli. Dadleuodd y gweithgor yn yr adroddiad fod cyrhaeddiad addysgol plant a phobl ifanc o rai o’r cymunedau ethnig lleiafrifiedig yn cael ei lesteirio gan gwricwlwm sydd wedi methu cynrychioli eu hanes a chyfraniadau eu cymunedau, ddoe a heddiw. Roedd y dysgwyr hyn yn cael eu llesteirio gan ddiffyg modelau rôl cadarnhaol o gymunedau ethnig lleiafrifiedig ym myd addysg yn ogystal â’u profiadau o hiliaeth yn eu bywydau beunyddiol yn yr ysgol (Williams, 2021).

Mewn addysg uwch, mae Theori Feirniadol Hil yn ddefnyddiol i asesu profiadau myfyrwyr o gymunedau ethnig lleiafrifiedig. Mae angen cydnabod bod hiliaeth yn bodoli mewn addysg uwch, fel mewn bywyd bob ddydd, a bod diddordebau’r mwyafrif (y boblogaeth wyn) yn cael eu blaenoriaethu. Serch hynny, mae polisïau prifysgolion ac arferion fel y Siarter Cydraddoldeb Hil (Race Equality Charter; Advance HE, 2021), a phwyllgorau cydraddoldeb hil wedi’u sefydlu er mwyn mynd i’r afael â’r anghydraddoldebau hyn.
Mae Theori Feirniadol Hil hefyd wedi’i defnyddio gan ymchwilwyr yng Nghymru i ystyried a deall ymateb ystyfnig y system cynllunio adeiladau a’i diffyg ystyriaeth o hil yn y Deyrnas Unedig (Gale a Thomas, 2018).

'''5. Beirniadaeth o Theori Feirniadol Hil'''

Yn ôl Delgado a Stefancic (2012), daeth y rhan fwyaf o’r feirniadaeth ar Theori Feirniadol Hil gan feddylwyr neogeidwadol oedd yn gwrthwynebu gweithredoedd cadarnhaol (''affirmative action''), arferion a pholisïau sy’n ceisio sicrhau bod cynrychiolaeth o grwpiau sydd wedi cael eu tangynrychioli’n hanesyddol mewn sefydliadau addysgol a sefydliadau gwaith fel grwpiau ethnig lleiafrifiedig. Mae rhai hefyd wedi cwestiynu ymchwil gan gefnogwyr Theori Feirniadol Hil oherwydd eu bod yn teimlo nad oedd yr ymchwil hwn ddim yn ddigon gwrthrychol (Hill-Collins a Solomos, 2010).

Yn ogystal, yn 2020, galwodd Llywodraeth Weriniaethol Unol Daleithiau America, dan arweinyddiaeth Donald Trump, a’r Llywodraeth Geidwadol ym Mhrydain am beidio â dysgu am Theori Feirniadol Hil mewn addysg oherwydd eu bod yn credu bod y theori yn unochrog ac nad oedd yn ymdrin yn gytbwys â syniadau eraill (The Guardian, 2020). Gall ymosod ar y ddamcaniaeth fod yn ffordd effeithiol o ddiweddu trafodaethau ystyrlon ar hil a hiliaeth.

'''Savanna Jones'''

==Llyfryddiaeth==

Advance, HE (2021), ''Race Equality Charter'', https://www.advance-he.ac.uk/equality-charters/race-equality-charter [Cyrchwyd 25 Ebrill 2021].

Bell, D. (1980), ‘Brown v. Board of Education and the Interest-Convergence Dilemma’, ''Harvard Law Review'', 93(3), 518–33.

Crenshaw, K. W. (1991), ‘Mapping the margins: intersectionality, identity politics, and violence against women of color’, ''Stanford Law Review'', 43(6), 1241–99.

Crenshaw, K., Gotanda, N., Peller, G. et al. (1995), ''Critical Race Theory: The Key Writings that Formed the Movement'' (New York: The New Press).

Delgado, R. a Stefancic, J. (2012), ''Critical Race Theory: An Introduction'', 2il argraffiad (New York: New York University Press).

Du Bois, W. E. B. (1935), ''Black Reconstruction: an essay towards a history of the part which Black folk played in the attempt to reconstruct democracy in America 1860–1880.'' (New York: Harcourt, Brace and Company).

Gale, R. a Thomas, H. (2018), ''‘Race at the margins: a critical race theory perspective on race equality in UK planning’'', Environment and Planning C: Government and Policy, 36(3), 460–78.

Garner, S. (2007), ''Whiteness'' (London and New York: Routledge).

Gillborn, D. (2020), ''‘Talking race: critical race theory with David Gillborn’'' https://open.spotify.com/episode/0kUYEI3Ok2mH4Pw95tUjv4?si=XipUxIBlRPqnCdz5ZMWGjw [Cyrchwyd: 8 Awst 2020].

Guardian (2020), ''Why is the UK government suddenly targeting ‘critical race theory’?'' https://www.theguardian.com/commentisfree/2020/oct/23/uk-critical-race-theory-trump-conservatives-structural-inequality [Cyrchwyd 25 Ebrill 2021].

Harris, C. (1993), ‘Whiteness as property’, ''Harvard Law Review'', 106(8), 1707–91.

Hill-Collins, P. a Solomos, J. (2010), ''The SAGE Handbook of Race and Ethnic Studies'' (Thousand Oaks, California: Sage Publications).

Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid Cymru (2018), ''Experiences of Racism & ‘Race’ in Schools in Wales'', http://eyst.org.uk/assets/experiences-of-racism-and-race-in-schools-in-wales.pdf [Cyrchwyd 24 Ebrill 2021].

Williams, C. (2021), ''Gweithgor Cymunedau, Cyfraniadau a Chynefin Pobl Dduon, Asiaidd, a Lleiafrifoedd yn y Cwricwlwm Newydd'', https://llyw.cymru/sites/default/files/publications/2021-03/gweithgor-cymunedau-cyfraniadau-chynefin-pobl-dduon-asiaidd-lleiafrifoedd-ethnig-cwricwlwm-newydd-adroddiad-terfynol.pdf [Cyrchwyd: 24 Ebrill 2021]

Williams, C., Evans, N. a O’Leary, P. (2015), ''A Tolerant Nation? Revisiting Ethnic Diversity in a Devolved Wales.'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. a Gwilym, H. (2021), ''Social Policy for Welfare Practice in Wales'', 3ydd argraffiad (Birmingham: Venture Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ymwybyddiaeth ffug

2023-05-25T11:38:46Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''False Consciousness'')

Ffurf benodol o [[ideoleg]] yw ymwybyddiaeth <nowiki>ffug</nowiki>. Defnyddir y term yn bennaf gan feddylwyr o’r traddodiad Marcsaidd i gyfeirio at anallu unigolion i ddirnad gwir natur cymdeithas gyfalafol, ac yn arbennig, anallu i ddeall natur orthrymol y ffurf gymdeithasol gyfredol. Yn aml, cyfeirir at drefniannau cymdeithasol a strategaethau amrywiol sy’n peri fod unigolion yn gweld eu cymdeithas fel endid naturiol y tu hwnt i’w rheolaeth ac na fedrir, felly, ei newid. Yn gysylltiedig â’r anallu i ddirnad natur y gymdeithas, gwelir anallu cysylltiedig gan unigolion i ddirnad eu gwir fuddiannau, yn arbennig sut y byddai’n fuddiol i’r gorthrymedig newid cymdeithas yn ei chyfanrwydd.

Er mai meddylwyr o’r traddodiad Marcsaidd sy’n defnyddio’r term ymwybyddiaeth <nowiki>ffug</nowiki> yn bennaf, ni cheir y term yng ngwaith [[Karl Marx]], a phrin iawn y gwelir ei ddefnydd yng ngweithiau ei gyd-weithiwr Friedrich Engels. Ond gwelir un enghraifft o’r term gan Engels (1893/2000) yn ei lythyr at Franz Mehring.

Yn hytrach, term canolog yng ngweithiau Marcswyr yr ugeinfed ganrif ydyw, yn enwedig yng ngwaith meddylwyr [[Marcsaeth]] Orllewinol. Yn y traddodiad hwn, defnyddir y term er mwyn egluro’r diffyg chwyldroadau sosialaidd yng ngwledydd diwydiannol y Gorllewin. Mewn rhai ffrydiau dylanwadol o [[Marcsaeth|Farcsaeth]], pwysleisiwyd y byddai gwrthddywediadau mewnol [[cyfalafiaeth]] yn arwain at argyfwng economaidd a fyddai’n esgor yn anorfod ar chwyldro gan y gweithwyr (gweler [[Materoliaeth Hanesyddol]]). Eto, er bod sawl argyfwng economaidd o’r fath wedi digwydd yn negawdau cynnar y ganrif, ni welwyd chwyldroadau llwyddiannus.

Yn nhyb grŵp sylweddol o feddylwyr, er enghraifft Georg Lukàcs (1971) a dilynwyr cynnar Damcaniaeth Feirniadol Ysgol Frankfurt (er enghraifft Theodor Adorno a Max Horkheimer [2002] a Herbert Marcuse [1964]), ni ddigwyddodd y chwyldro disgwyliedig oherwydd ymwybyddiaeth <nowiki>ffug</nowiki>. Honnant fod [[cyfalafiaeth]] wedi treiddio i ymwybyddiaeth pob unigolyn yn y gymdeithas mewn modd llawer mwy dwys nag y pwysleisiwyd gan Farcswyr blaenorol. Gan fod ymwybyddiaeth unigolion wedi ei meddiannu gan gyfalafiaeth, ni allant ddeall sut y byddai’n fuddiol iddynt drawsffurfio’r gymdeithas; felly, gellir atal chwyldro bron yn ddiderfyn.

Mae’r meddylwyr hyn yn tynnu sylw yn arbennig at weithrediad ffenomenau diwylliannol: fod ffenomenau fel y cyfryngau torfol, papurau newydd, a [[diwylliant]] yn fwy cyffredinol (boed gelf, athroniaeth, cymdeithaseg neu wyddoniaeth), yn gweithredu er mwyn rhwystro mewnwelediad i wir natur afresymol [[cyfalafiaeth]]. Gwelir pwyslais tebyg gan Farcswyr eraill o’r un cyfnod, yn enwedig yng ngwaith Gramsci (1971) gyda’i syniad o [[hegemoni]]. Yn y cysyniad hwn, dadleuir nad drwy rym y bydd [[cyfalafiaeth]] yn goroesi yng ngwledydd y Gorllewin, ond drwy reolaeth syniadol, lle mae’r [[dosbarth]] llywodraethol yn cyflwyno’i safbwynt fel synnwyr cyffredin y mae’n rhaid ei dderbyn. I’r meddylwyr hyn oll, felly, rhaid herio’r ymwybyddiaeth <nowiki>ffug</nowiki> drwy feirniadaeth sy’n cynyddu ymwybyddiaeth, beirniadaeth fydd yn galluogi pobl i amgyffred natur ormesol [[cyfalafiaeth]] a’r gafael sydd gan y ffenomenau diwylliannol arnynt. Fodd bynnag, mae’n rhaid pwysleisio yma nad yw’r meddylwyr hyn yn cefnu ar bwyslais [[Karl Marx]] ar drawsffurfio economaidd; yn hytrach, pwysleisio y maent fod yn rhaid cael trawsffurfiad economaidd a diwylliannol er mwyn newid cymdeithas yn llwyddiannus.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Adorno, T. a Horkheimer, M. (2002), ''Dialectic of Enlightenment'' (Stanford: Stanford University Press).

Engels, F. (1893/2000), ''Engels to Franz Mehring'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1893/letters/93_07_14.htm [Cyrchwyd: 23 Mai 2021].

Gramsci, A. (1971), ''Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci'' (London: Lawrence and Wishart).

Lukàcs, G. (1923/2010), ''History and Class Consciousness: Studies in Marxist Dialectics'' (Pontypool: Merlin Press).

Marcuse, H. (1964), ''One-dimensional Man: Studies in the Ideology of Advanced Industrial Society'' (London: Routledge and Kegan Paul).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ymddieithrio

2023-05-25T11:36:25Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Alienation'')

Term canolog yng ngwaith cynnar [[Karl Marx]] (1932/2009) yw ymddieithrio (''alienation''), sy’n cael ei gyflwyno yn ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' (neu ''Paris Manuscripts''). Mae [[Karl Marx|Marx]] yn benthyg y gair o waith dau athronydd fu’n ddylanwadol iawn arno, sef y delfrydwr G. W. F. Hegel (1770–1831) a’r Hegelydd Ifanc (a’r materolydd) Ludwig Feuerbach (1804–72). Yng ngweithiau’r meddylwyr blaenorol, ffurf ar [[Ymwybyddiaeth Ffug]] yw ymddieithrio: camddealltwriaeth y gellir ei chywiro drwy wir ddirnadaeth o’r sefyllfa. Fodd bynnag, yn addasiad [[Karl Marx|Marx]], ffenomenon gymdeithasol yw ymddieithrio: term a ddefnyddir i ddisgrifio a beirniadu effeithiau cymdeithas gyfalafol ar aelodau’r gymdeithas honno. Gan hynny, er mwyn ei oresgyn, rhaid rhagori ar y ffurf gymdeithasol sy’n peri’r ymddieithrio.

Awgryma’r term ‘ymddieithrio’ fod rhywbeth a ddylai berthyn i’w gilydd wedi cael ei rwygo ar wahân, neu fod yr hyn a ddylai fod yn gyfarwydd wedi mynd yn beth estron. Beth, felly, sydd wedi’i ymddieithrio mewn [[cyfalafiaeth| cyfalafiaeth]]? Pwysleisia [[Karl Marx|Marx]] ac Engels (1845/1970), yn Yr ''<nowiki>Ideoleg</nowiki> Almaenig'', mai llafur yw’r hyn sy’n nodweddu’r bod dynol: yr hyn sy’n gwahaniaethu bodau dynol oddi wrth anifeiliaid eraill yw eu gallu i gynhyrchu moddion eu cynhaliaeth mewn modd hunanymwybodol a phwrpasol ([[Karl Marx|Marx]], cyfieithwyd gan Rees, 2014: 17). Dylai llafur, felly, fod yn rhywbeth boddhaus, sy’n caniatáu hunanfynegiant i’r bod dynol. Dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]], fodd bynnag, mae llafur a’r broses gynhyrchu yn sylfaenol ''annynol'': yn hytrach na bod yn rhywbeth boddhaus, mae llafur wedi’i wyrdroi yn rhywbeth sy’n ein gorthrymu. Medrwn ddweud bod pedair prif ffurf ar ymddieithrio mewn [[cyfalafiaeth]]: fod bod dynol wedi’i <nowiki>dieithrio</nowiki> oddi wrth gynnyrch ei lafur, wedi’i ddieithrio oddi wrth y broses gynhyrchu, wedi’i ddieithrio oddi wrth ‘hanfod-ei-rywogaeth’ (''gattungswesen'') ac wedi’i ddieithrio oddi wrth fodau dynol eraill.

Yn gyntaf, mae’r gweithiwr wedi’i ddieithrio oddi wrth gynnyrch ei lafur oherwydd y rhaniad rhwng dosbarthiadau mewn [[cyfalafiaeth]]. Mewn [[cyfalafiaeth]], nid oes gan y gweithiwr reolaeth dros werthiant ei gynnyrch, ac nid yw’n elwa’n uniongyrchol o gynhyrchu. Yn hytrach, defnyddir ei lafur er mwyn cynyddu elw’r cyfalafwr. Disgrifir sgileffeithiau enbyd yr ymddieithrio hwn yn y modd canlynol: ‘Â’r gweithiwr yn dlotach po fwyaf o gyfoeth a gynhyrcha, mwyaf y cynydda ei gynhyrchu mewn grym a maint. Â’r gweithiwr yn nwydd mwyfwy rhad po fwyaf o nwyddau a gynhyrcha’ ([[Karl Marx|Marx]], cyfieithwyd gan Rees, 2014: 25). Oherwydd ei ddiffyg rheolaeth ar y broses gynhyrchu, ymddengys cynnyrch ei lafur fel ‘rhywbeth sy'n annibynnol arno ac yn ddieithr iddo, ei fod yn mynd yn rym annibynnol yn ei erbyn, a bod y bywyd a roes yn y gwrthrych yn ei wrthwynebu’n elyniaethus ac yn ddieithr’ ([[Karl Marx|Marx]], cyfieithwyd gan Rees, 2014: 25).

Yn ail, gwelwn fod y gweithiwr wedi’i ddieithrio yn y broses gynhyrchu: ‘os mai cynnyrch llafur yw ymddieithrio, rhaid bod cynhyrchu ei hun yn ymddieithrio gweithredol’ ([[Karl Marx|Marx]], 1844: XIII; fy nghyfieithiad). Yn fras, cyfeirio at y modd mecanyddol a pheirianyddol y gorfodir y gweithiwr i gynhyrchu mewn [[cyfalafiaeth]] a wna [[Karl Marx|Marx]] yma. Mae cyswllt amlwg yma â thrydedd ffurf ymddieithrio, sef fod y gweithiwr wedi’i ddieithrio oddi wrth hanfod ei rywogaeth. Gwelsom eisoes y gall llafur dyn fod yn greadigol, gan gynnig cyfle iddo hunangyflawni. Fodd bynnag, yn ei ffurf ailadroddus, fecanyddol, mae rhywbeth annynol am lafur. Daw gwaith yn syrffed i’r gweithiwr, yn ddim mwy na thasg i’w chyflawni er mwyn goroesi. Gan nad yw llafur y gweithiwr mewn cytgord â’i hanfod, daw gwaith yn ffurf ar hunanymwadu: mewn llafur, mae’r gweithiwr yn ‘marweiddio’i gnawd ac yn dinistrio’i feddwl’ ([[Karl Marx|Marx]], 1844: XIII; fy nghyfieithiad).

Yn olaf, gwelwn fod y gweithiwr wedi ymddieithrio oddi wrth fodau dynol eraill: ‘canlyniad uniongyrchol y ffaith fod dyn wedi’i ddieithrio oddi wrth gynnyrch ei lafur, oddi wrth weithgarwch ei fywyd, oddi wrth hanfod ei rywogaeth (''gattungswesen''), yw <nowiki>dieithrio</nowiki> dyn oddi wrth ddyn’ ([[Karl Marx|Marx]], 1844: XIII; fy nghyfieithiad). Yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]], pwysleisir natur gymunedol llafur: mae llafur yn weithgarwch sydd o reidrwydd yn digwydd o fewn cyd-destun cymdeithasol penodol, ac mewn cydweithrediad â bodau dynol eraill. Fodd bynnag, mewn [[cyfalafiaeth]], daw perthynas unigolion â’i gilydd yn elyniaethus, gan ddiddymu’r agwedd gydweithredol hon. Er enghraifft, er mwyn cynyddu elw, gorfodir y cyfalafwr i dalu isafswm i’w weithiwr, a gwelwn fod y gweithwyr yn cael eu gorfodi i gystadlu â’i gilydd am swyddi, a thrwy hynny ddilyn eu buddiannau eu hunain ar draul buddiannau pawb arall.

Er nad yw [[Karl Marx|Marx]], yn ei weithiau aeddfed, yn tueddu i ddefnyddio’r term ‘ymddieithrio’, medrwn weld parhad y syniad yn nifer o’i gysyniadau diweddar, yn enwedig y syniad o ffetisiaeth cynwyddau ([[Karl Marx|Marx]], 1867/1990: 164–5). Dylanwadodd y syniad yn fawr ar feddylwyr diweddarach, yn enwedig meddylwyr [[Marcsaeth]] Orllewinol, er eu bod yn addasu’r syniad yn sylweddol. Fodd bynnag, beirniedir y cysyniad yn hallt gan Louis Althusser, sy’n deall bod ymddieithrio’n seiliedig ar [[idealaeth]] wallus, ac yn cael ei ddisodli yng ngweithiau aeddfed [[Karl Marx|Marx]] (gweler Althusser, 2005: 227).

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Althusser, L. (2005), ''For Marx'' (London: Penguin).

Marx, K. (1867/1990), ''Capital: Volume 1'' (London: Penguin).

Marx, K. (1844), ''Ökonomisch-philosophische Manuskripte'',
https://www.marxists.org/deutsch/archiv/marx-engels/1844/oek-phil/1-4_frem.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1932/2009), ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'') (neu ''Paris Manuscripts''), https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. ac Engels, F. (1845/1970), ''The German Ideology'' (New York: International Publishers).

Rees, W. J. (2014), ''Be’ Ddywedodd [[Karl Marx]]: Cyfrol 1'',
https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1897~4z~aUw8tYQE [Cyrchwyd: Mawrth 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Polisi cymdeithasol

2023-05-25T11:34:48Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Social Policy'')

Mae Dean (2012: 1) yn diffinio polisi cymdeithasol fel ‘astudio’r cysylltiadau cymdeithasol sy’n angenrheidiol ar gyfer lles dynol’. Mae’n mynd ymlaen i ddweud, yn greiddiol, fod polisi cymdeithasol yn effeithio ar y math o fywyd y gallwch chi, fi a phawb arall, ei fyw a’r pethau sydd eu hangen ar bobl, fel bwyd, dŵr, gofal iechyd, addysg, bywoliaeth, a phethau hanfodol ond anfaterol fel cariad a diogelwch. Mae polisi cymdeithasol hefyd yn ymwneud â nifer o ffyrdd y gall y llywodraeth a chyrff swyddogol, busnesau, grwpiau cymdeithasol, elusennau, cymdeithas sifil, cymdeithasau lleol ac eglwysi, cymdogion, neu deuluoedd ac anwyliaid drefnu darpariaeth i ddiwallu’r anghenion a’r dymuniadau hyn.

Mae polisi cymdeithasol yn dod â syniadau a dulliau dadansoddol o gymdeithaseg, gwyddor gwleidyddiaeth, economeg, anthropoleg gymdeithasol, demograffeg, astudiaethau cymdeithasol-gyfreithiol, seicoleg gymdeithasol, hanes cymdeithasol, daearyddiaeth ddynol ac athroniaeth. Mewn gwirionedd, meddai Dean (2012), mae polisi cymdeithasol yn mynd bron iawn lle bynnag y mae ei angen er mwyn dod o hyd i’r ffordd orau o astudio materion sy'n berthnasol i les dynol.

Mae polisi cymdeithasol bob amser wedi bod yn ‘broblem-ganolog’ (''problem-centred'') ac felly’n mynnu’r gallu i integreiddio dysgu o wahanol feysydd academaidd. Mewn llawer o bynciau, mae problem ddiffiniedig yn rhywbeth i’w ddeall; mewn polisi cymdeithasol mae problem hefyd yn rhywbeth i’w ddatrys. Dro ar ôl tro, gelwir ar fyfyrwyr y pwnc i ystyried yr hyn y dylid ei wneud i ddatrys problem (Donnison, 1961: 219).

Mae rhai, fel Paul Spicker (1984), yn dadlau mai ''maes astudio'' yw polisi cymdeithasol, ac nid disgyblaeth. Gyda’r ddadl hon mae Spicker hefyd yn gwahaniaethu rhwng gwasanaethau cymdeithasol sy’n delio ag amodau dibyniaeth – fel tai, iechyd, nawdd cymdeithasol, addysg a gwaith cymdeithasol – a gwasanaethau cyhoeddus nad ydyn nhw’n delio ag amodau dibyniaeth – fel cynllunio trefol, adeiladu ffyrdd, llyfrgelloedd a’r heddlu. Fodd bynnag, mae polisi cymdeithasol yn cynnwys unrhyw bolisi sy’n effeithio ar gysylltiadau mewn cymdeithas.

Mae eraill, fel Alcock (2016), yn dadlau bod polisi cymdeithasol yn ddisgyblaeth oherwydd ei adrannau unigryw, ei raglenni gradd unigryw ac oherwydd ei gyrhaeddiad eang o fewn y llywodraeth a chymdeithas. Hyd yn oed pan ystyriwn y symiau syfrdanol o arian cyhoeddus y cofnodir eu bod yn cael eu gwario ar bolisi cymdeithasol, nid yw hyn yn wir ddangosydd o’r graddau y gall polisi cymdeithasol gyffwrdd â’n bywydau wrth inni dyfu i fyny a heneiddio, fel gweithwyr ac fel dinasyddion, yn ein bywydau preifat a thrwy’r sefydliadau cyhoeddus yr ydym yn ymgysylltu â hwy.

Dadleua Jonathan Bradshaw (2012) mai un o’r anawsterau wrth nodi beth yw polisi cymdeithasol yw ei fod wedi newid dros amser. Mae’n nodi pedwar cam: yr astudiaeth gynnar o bolisi cymdeithasol o’r 1930au; y cyfnod ar ôl y Rhyfel; yr 1980au; a’r cyfnod presennol. Ond mae gwreiddiau polisi cymdeithasol yn dyddio o gyfnod cynharach, sef 1912, pan sefydlodd Ysgol Economeg Llundain (LSE) Adran Gwyddorau Cymdeithasol a Gweinyddiaeth. Roedd Clement Attlee, a fyddai wedyn yn dod yn Brif Weinidog, yn un o’r darlithwyr cyntaf, rhwng 1912 a 1923. Mabwysiadodd Adran yr LSE safbwynt o blaid [[Democratiaeth Gymdeithasol|democratiaeth gymdeithasol]] a chredai’r rhai a’i sefydlodd yn gryf yng ngwerth ymchwil, gwybodaeth ac ymchwil gymdeithasol oedd ymwneud yn uniongyrchol â pholisi ac yn dylanwadu arnynt i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb cymdeithasol, anghyfiawnder a [[tlodi|thlodi]].

Roedd rhaglenni’r LSE ‘ar gyfer rhai a oedd yn dymuno’u paratoi eu hunain i gymryd rhan mewn sawl math o ymdrech gymdeithasol ac elusennol’ (Calendr LSE, a ddyfynnwyd yn Donnison, 1961: 203). Daeth Richard Titmuss yn Athro Gweinyddiaeth Gymdeithasol cyntaf yr LSE ym 1950, ac roedd ganddo awydd cryf i wahaniaethu rhwng polisi cymdeithasol a gwaith cymdeithasol, fel pwnc ynddo’i hun. Mae’n bwysig nodi mai dyna’r darlun prif ffrwd o ddatblygiad polisi cymdeithasol, ac mae’n bwysig ystyried ffurfiau eraill, fel y rhai a sydd yn cael eu hawgrymu gan Fiona Williams (1987), sy’n tynnu sylw at hiliaeth mewn polisi cymdeithasol cynnar.

Ers dechrau’r 1900au felly, mae polisi cymdeithasol wedi newid o fod â ffocws sylweddol ar y wladwriaeth i fod â ffocws cynyddol ar ganlyniadau cymdeithasol. Fodd bynnag, mae’n parhau i fod yn ddisgyblaeth sy’n canolbwyntio ar broblemau ac atebion, gan dynnu ar ystod o ddulliau, damcaniaethau a dulliau empirig i ddeall, beirniadu a gwella’r [[strwythur cymdeithasol|strwythurau cymdeithasol]], y sefydliadau a’r actorion sy’n gyfrifol am les cymdeithasol.

'''Sioned Pearce'''

== Llyfryddiaeth ==

Alcock, P. et al. (goln) (2016), ''The Student’s Companion to Social Policy''. 5ed argraffiad (London: Wiley-Blackwell).

Bradshaw, J. (2012), ''What is social policy?'' www.youtube.com/watch?v=7zUv4bHdHMc [Cyrchwyd: 13 Gorffennaf 2021].

Dean, H. (2012), ''Social Policy'' (Cambridge: Polity Press).

Donnison, D. V. (1961), ‘The Teaching of Social Administration’, ''The British Journal of Sociology'', 12 (3), 203–23.

Spicker, P. (1984), ''Stigma and Social Welfare'' (London: Croom Helm).

Williams, F. (1987), ‘Racism and the discipline of social policy: a critique of welfare theory’, ''Critical Social Policy''. 7, 20, 4–29.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Polisi cymdeithasol

2023-05-25T11:34:19Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Social Policy'')

Mae Dean (2012: 1) yn diffinio polisi cymdeithasol fel ‘astudio’r cysylltiadau cymdeithasol sy’n angenrheidiol ar gyfer lles dynol’. Mae’n mynd ymlaen i ddweud, yn greiddiol, fod polisi cymdeithasol yn effeithio ar y math o fywyd y gallwch chi, fi a phawb arall, ei fyw a’r pethau sydd eu hangen ar bobl, fel bwyd, dŵr, gofal iechyd, addysg, bywoliaeth, a phethau hanfodol ond anfaterol fel cariad a diogelwch. Mae polisi cymdeithasol hefyd yn ymwneud â nifer o ffyrdd y gall y llywodraeth a chyrff swyddogol, busnesau, grwpiau cymdeithasol, elusennau, cymdeithas sifil, cymdeithasau lleol ac eglwysi, cymdogion, neu deuluoedd ac anwyliaid drefnu darpariaeth i ddiwallu’r anghenion a’r dymuniadau hyn.

Mae polisi cymdeithasol yn dod â syniadau a dulliau dadansoddol o gymdeithaseg, gwyddor gwleidyddiaeth, economeg, anthropoleg gymdeithasol, demograffeg, astudiaethau cymdeithasol-gyfreithiol, seicoleg gymdeithasol, hanes cymdeithasol, daearyddiaeth ddynol ac athroniaeth. Mewn gwirionedd, meddai Dean (2012), mae polisi cymdeithasol yn mynd bron iawn lle bynnag y mae ei angen er mwyn dod o hyd i’r ffordd orau o astudio materion sy'n berthnasol i les dynol.

Mae polisi cymdeithasol bob amser wedi bod yn ‘broblem-ganolog’ (''problem-centred'') ac felly’n mynnu’r gallu i integreiddio dysgu o wahanol feysydd academaidd. Mewn llawer o bynciau, mae problem ddiffiniedig yn rhywbeth i’w ddeall; mewn polisi cymdeithasol mae problem hefyd yn rhywbeth i’w ddatrys. Dro ar ôl tro, gelwir ar fyfyrwyr y pwnc i ystyried yr hyn y dylid ei wneud i ddatrys problem (Donnison, 1961: 219).

Mae rhai, fel Paul Spicker (1984), yn dadlau mai ''maes astudio'' yw polisi cymdeithasol, ac nid disgyblaeth. Gyda’r ddadl hon mae Spicker hefyd yn gwahaniaethu rhwng gwasanaethau cymdeithasol sy’n delio ag amodau dibyniaeth – fel tai, iechyd, nawdd cymdeithasol, addysg a gwaith cymdeithasol – a gwasanaethau cyhoeddus nad ydyn nhw’n delio ag amodau dibyniaeth – fel cynllunio trefol, adeiladu ffyrdd, llyfrgelloedd a’r heddlu. Fodd bynnag, mae polisi cymdeithasol yn cynnwys unrhyw bolisi sy’n effeithio ar gysylltiadau mewn cymdeithas.

Mae eraill, fel Alcock (2016), yn dadlau bod polisi cymdeithasol yn ddisgyblaeth oherwydd ei adrannau unigryw, ei raglenni gradd unigryw ac oherwydd ei gyrhaeddiad eang o fewn y llywodraeth a chymdeithas. Hyd yn oed pan ystyriwn y symiau syfrdanol o arian cyhoeddus y cofnodir eu bod yn cael eu gwario ar bolisi cymdeithasol, nid yw hyn yn wir ddangosydd o’r graddau y gall polisi cymdeithasol gyffwrdd â’n bywydau wrth inni dyfu i fyny a heneiddio, fel gweithwyr ac fel dinasyddion, yn ein bywydau preifat a thrwy’r sefydliadau cyhoeddus yr ydym yn ymgysylltu â hwy.

Dadleua Jonathan Bradshaw (2012) mai un o’r anawsterau wrth nodi beth yw polisi cymdeithasol yw ei fod wedi newid dros amser. Mae’n nodi pedwar cam: yr astudiaeth gynnar o bolisi cymdeithasol o’r 1930au; y cyfnod ar ôl y Rhyfel; yr 1980au; a’r cyfnod presennol. Ond mae gwreiddiau polisi cymdeithasol yn dyddio o gyfnod cynharach, sef 1912, pan sefydlodd Ysgol Economeg Llundain (LSE) Adran Gwyddorau Cymdeithasol a Gweinyddiaeth. Roedd Clement Attlee, a fyddai wedyn yn dod yn Brif Weinidog, yn un o’r darlithwyr cyntaf, rhwng 1912 a 1923. Mabwysiadodd Adran yr LSE safbwynt o blaid [[Democratiaeth Gymdeithasol|democratiaeth gymdeithasol]] a chredai’r rhai a’i sefydlodd yn gryf yng ngwerth ymchwil, gwybodaeth ac ymchwil gymdeithasol oedd ymwneud yn uniongyrchol â pholisi ac yn dylanwadu arnynt i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb cymdeithasol, anghyfiawnder a [[tlodi|thlodi]].

Roedd rhaglenni’r LSE ‘ar gyfer rhai a oedd yn dymuno’u paratoi eu hunain i gymryd rhan mewn sawl math o ymdrech gymdeithasol ac elusennol’ (Calendr LSE, a ddyfynnwyd yn Donnison, 1961: 203). Daeth Richard Titmuss yn Athro Gweinyddiaeth Gymdeithasol cyntaf yr LSE ym 1950, ac roedd ganddo awydd cryf i wahaniaethu rhwng polisi cymdeithasol a gwaith cymdeithasol, fel pwnc ynddo’i hun. Mae’n bwysig nodi mai dyna’r darlun prif ffrwd o ddatblygiad polisi cymdeithasol, ac mae’n bwysig ystyried ffurfiau eraill, fel y rhai a sydd yn cael eu hawgrymu gan Fiona Williams (1987), sy’n tynnu sylw at hiliaeth mewn polisi cymdeithasol cynnar.

Ers dechrau’r 1900au felly, mae polisi cymdeithasol wedi newid o fod â ffocws sylweddol ar y wladwriaeth i fod â ffocws cynyddol ar ganlyniadau cymdeithasol. Fodd bynnag, mae’n parhau i fod yn ddisgyblaeth sy’n canolbwyntio ar broblemau ac atebion, gan dynnu ar ystod o ddulliau, damcaniaethau a dulliau empirig i ddeall, beirniadu a gwella’r [[strwythur cymdeithasol|strwythurau cymdeithasol]], y sefydliadau a’r actorion sy’n gyfrifol am les cymdeithasol.

'''Sioned Pearce'''

== Llyfryddiaeth ==

Alcock, P. et al. (goln) (2016), ''The Student’s Companion to Social Policy''. 5ed argraffiad (London: Wiley-Blackwell).

Bradshaw, J. (2012), ''What is social policy?'' www.youtube.com/watch?v=7zUv4bHdHMc [Cyrchwyd: 13 Gorffennaf 2021].

Dean, H. (2012), ''Social Policy'' (Cambridge: Polity Press).

Donnison, D. V. (1961), ‘The Teaching of Social Administration’, ''The British Journal of Sociology'', 12 (3), 203–23.

Spicker, P. (1984), Stigma and Social Welfare (London: Croom Helm).

Williams, F. (1987), ‘Racism and the discipline of social policy: a critique of welfare theory’, ''Critical Social Policy''. 7, 20, 4–29.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Polisi cymdeithasol

2023-05-25T11:33:43Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Social Policy'')

Mae Dean (2012: 1) yn diffinio polisi cymdeithasol fel ‘astudio’r cysylltiadau cymdeithasol sy’n angenrheidiol ar gyfer lles dynol’. Mae’n mynd ymlaen i ddweud, yn greiddiol, fod polisi cymdeithasol yn effeithio ar y math o fywyd y gallwch chi, fi a phawb arall, ei fyw a’r pethau sydd eu hangen ar bobl, fel bwyd, dŵr, gofal iechyd, addysg, bywoliaeth, a phethau hanfodol ond anfaterol fel cariad a diogelwch. Mae polisi cymdeithasol hefyd yn ymwneud â nifer o ffyrdd y gall y llywodraeth a chyrff swyddogol, busnesau, grwpiau cymdeithasol, elusennau, cymdeithas sifil, cymdeithasau lleol ac eglwysi, cymdogion, neu deuluoedd ac anwyliaid drefnu darpariaeth i ddiwallu’r anghenion a’r dymuniadau hyn.

Mae polisi cymdeithasol yn dod â syniadau a dulliau dadansoddol o gymdeithaseg, gwyddor gwleidyddiaeth, economeg, anthropoleg gymdeithasol, demograffeg, astudiaethau cymdeithasol-gyfreithiol, seicoleg gymdeithasol, hanes cymdeithasol, daearyddiaeth ddynol ac athroniaeth. Mewn gwirionedd, meddai Dean (2012), mae polisi cymdeithasol yn mynd bron iawn lle bynnag y mae ei angen er mwyn dod o hyd i’r ffordd orau o astudio materion sy'n berthnasol i les dynol.

Mae polisi cymdeithasol bob amser wedi bod yn ‘broblem-ganolog’ (''problem-centred'') ac felly’n mynnu’r gallu i integreiddio dysgu o wahanol feysydd academaidd. Mewn llawer o bynciau, mae problem ddiffiniedig yn rhywbeth i’w ddeall; mewn polisi cymdeithasol mae problem hefyd yn rhywbeth i’w ddatrys. Dro ar ôl tro, gelwir ar fyfyrwyr y pwnc i ystyried yr hyn y dylid ei wneud i ddatrys problem (Donnison, 1961: 219).

Mae rhai, fel Paul Spicker (1984), yn dadlau mai ''maes astudio'' yw polisi cymdeithasol, ac nid disgyblaeth. Gyda’r ddadl hon mae Spicker hefyd yn gwahaniaethu rhwng gwasanaethau cymdeithasol sy’n delio ag amodau dibyniaeth – fel tai, iechyd, nawdd cymdeithasol, addysg a gwaith cymdeithasol – a gwasanaethau cyhoeddus nad ydyn nhw’n delio ag amodau dibyniaeth – fel cynllunio trefol, adeiladu ffyrdd, llyfrgelloedd a’r heddlu. Fodd bynnag, mae polisi cymdeithasol yn cynnwys unrhyw bolisi sy’n effeithio ar gysylltiadau mewn cymdeithas.

Mae eraill, fel Alcock (2016), yn dadlau bod polisi cymdeithasol yn ddisgyblaeth oherwydd ei adrannau unigryw, ei raglenni gradd unigryw ac oherwydd ei gyrhaeddiad eang o fewn y llywodraeth a chymdeithas. Hyd yn oed pan ystyriwn y symiau syfrdanol o arian cyhoeddus y cofnodir eu bod yn cael eu gwario ar bolisi cymdeithasol, nid yw hyn yn wir ddangosydd o’r graddau y gall polisi cymdeithasol gyffwrdd â’n bywydau wrth inni dyfu i fyny a heneiddio, fel gweithwyr ac fel dinasyddion, yn ein bywydau preifat a thrwy’r sefydliadau cyhoeddus yr ydym yn ymgysylltu â hwy.

Dadleua Jonathan Bradshaw (2012) mai un o’r anawsterau wrth nodi beth yw polisi cymdeithasol yw ei fod wedi newid dros amser. Mae’n nodi pedwar cam: yr astudiaeth gynnar o bolisi cymdeithasol o’r 1930au; y cyfnod ar ôl y Rhyfel; yr 1980au; a’r cyfnod presennol. Ond mae gwreiddiau polisi cymdeithasol yn dyddio o gyfnod cynharach, sef 1912, pan sefydlodd Ysgol Economeg Llundain (LSE) Adran Gwyddorau Cymdeithasol a Gweinyddiaeth. Roedd Clement Attlee, a fyddai wedyn yn dod yn Brif Weinidog, yn un o’r darlithwyr cyntaf, rhwng 1912 a 1923. Mabwysiadodd Adran yr LSE safbwynt o blaid [[Democratiaeth Gymdeithasol|democratiaeth gymdeithasol]] a chredai’r rhai a’i sefydlodd yn gryf yng ngwerth ymchwil, gwybodaeth ac ymchwil gymdeithasol oedd ymwneud yn uniongyrchol â pholisi ac yn dylanwadu arnynt i fynd i’r afael ag [[anghydraddoldeb]] cymdeithasol, anghyfiawnder a [[tlodi|thlodi]].

Roedd rhaglenni’r LSE ‘ar gyfer rhai a oedd yn dymuno’u paratoi eu hunain i gymryd rhan mewn sawl math o ymdrech gymdeithasol ac elusennol’ (Calendr LSE, a ddyfynnwyd yn Donnison, 1961: 203). Daeth Richard Titmuss yn Athro Gweinyddiaeth Gymdeithasol cyntaf yr LSE ym 1950, ac roedd ganddo awydd cryf i wahaniaethu rhwng polisi cymdeithasol a gwaith cymdeithasol, fel pwnc ynddo’i hun. Mae’n bwysig nodi mai dyna’r darlun prif ffrwd o ddatblygiad polisi cymdeithasol, ac mae’n bwysig ystyried ffurfiau eraill, fel y rhai a sydd yn cael eu hawgrymu gan Fiona Williams (1987), sy’n tynnu sylw at hiliaeth mewn polisi cymdeithasol cynnar.

Ers dechrau’r 1900au felly, mae polisi cymdeithasol wedi newid o fod â ffocws sylweddol ar y [[wladwriaeth]] i fod â ffocws cynyddol ar ganlyniadau cymdeithasol. Fodd bynnag, mae’n parhau i fod yn ddisgyblaeth sy’n canolbwyntio ar broblemau ac atebion, gan dynnu ar ystod o ddulliau, damcaniaethau a dulliau empirig i ddeall, beirniadu a gwella’r [[strwythur cymdeithasol|strwythurau cymdeithasol]], y sefydliadau a’r actorion sy’n gyfrifol am les cymdeithasol.

'''Sioned Pearce'''

== Llyfryddiaeth ==

Alcock, P. et al. (goln) (2016), ''The Student’s Companion to Social Policy''. 5ed argraffiad (London: Wiley-Blackwell).

Bradshaw, J. (2012), ''What is social policy?'' www.youtube.com/watch?v=7zUv4bHdHMc [Cyrchwyd: 13 Gorffennaf 2021].

Dean, H. (2012), ''Social Policy'' (Cambridge: Polity Press).

Donnison, D. V. (1961), ‘The Teaching of Social Administration’, ''The British Journal of Sociology'', 12 (3), 203–23.

Spicker, P. (1984), Stigma and Social Welfare (London: Croom Helm).

Williams, F. (1987), ‘Racism and the discipline of social policy: a critique of welfare theory’, ''Critical Social Policy''. 7, 20, 4–29.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Unigolyddiaeth

2023-05-25T11:32:03Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Individualism'')

Mae cymdeithasegwyr yn defnyddio’r term unigolyddiaeth i ddisgrifio ffurf o fyw sy’n canolbwyntio ar bwysigrwydd yr unigolyn yn hytrach na lles y gymdeithas ehangach. Mae’n gysyniad pwysig yng ngwaith nifer o gymdeithasegwyr, gan gynnwys [[Émile Durkheim]]. Roedd Durkheim yn poeni am effaith twf unigolyddiaeth ar [[solidariaeth]] gymdeithasol yn sgil y newidiadau a ddeilliodd o’r Chwyldro Diwydiannol. Credai Durkheim fod cyfuniad o ddiwydianeiddio llafur a dirywiad mewn [[crefydd]] yn arwain at ddiffyg gwerthoedd a normau cymdeithasol. Er hyn, roedd yn dal i feddwl ei bod yn bosib cynnal [[solidariaeth]] mewn cymdeithasau modern. Mewn cymdeithasau traddodiadol mae’r tebygrwydd rhwng pobl, o ran eu gwerthoedd a’u credoau, yn sicrhau bod [[solidariaeth]] gymdeithasol yn cael ei chynnal. [[Solidariaeth]] fecanyddol oedd y gair a ddefnyddiodd Durkheim i ddisgrifio’r math hwn o [[solidariaeth]].

Ond, o fewn cymdeithasau diwydiannol, roedd Durkheim yn credu bod angen math arall o [[solidariaeth]], sef [[solidariaeth]] organig. Yn ôl Durkheim, roedd y gyfraith yn hollbwysig er mwyn cynnal solidariaeth organig. Credai fod newidiadau yn natur y gyfraith ar ôl y Chwyldro Diwydiannol yn adlewyrchu anghenion a gofynion cymdeithasau oedd yn fwy unigolyddol, ag amrywiaeth ehangach o ran eu credoau. Tra oedd y gyfraith mewn cymdeithasau traddodiadol yn canolbwyntio ar gosbi pobl oedd yn gwyro oddi wrth y gwerthoedd a’r credoau cyffredin, mewn cymdeithasau diwydiannol, roedd cyfreithiau wedi’u seilio ar gydweithrediad yn fwy amlwg, gan gynnwys cyfreithiau sifil, masnachol.
Mae cymdeithasegwyr diweddarach, fel Ulrich Beck ac Elisabeth Beck-Gernsheim, hefyd wedi canolbwyntio ar unigolyddiaeth. Dadleua Beck a Beck-Gernsheim (2001) fod unigolyddiaeth yn rhinwedd reddfol mewn cymdeithasau modern. Mae eu gwaith yn gwahaniaethu rhwng dau gyfnod o foderniaeth. Daeth y cyfnod cyntaf i fodolaeth yn sgil datblygiad diwydiannau newydd a dirywiad dylanwad [[crefydd]] ar foesau a gwerthoedd. Yn debyg i Durkheim, credant fod hyn wedi golygu bod mwy o amrywiaeth o ran credoau o fewn cymdeithasau yr adeg hon. Ond mae eu gwaith yn mynd yn bellach, ac yn disgrifio ail gyfnod modern sy’n gweld dirywiad sefydliadau pwysig i fywyd torfol, fel [[dosbarth]] a’r [[teulu]], y wladwriaeth a’r gymuned leol.

Nid yn unig y mae gan unigolion fwy o ddewis o ran eu gwaith yn yr ail gyfnod modern, ond mae gwahaniaethau mawr hefyd yn y mathau o berthynas rhwng unigolion a’u bywydau teuluol. Nid yw Beck a Beck-Gernsheim yn credu bod dosbarth yn diffinio bywydau pobl bellach. Ceir [[tlodi]] ac anghydraddoldeb o hyd, ond oherwydd unigolyddiaeth, mae diffyg ymdeimlad o ddosbarth fel rhywbeth sy’n uno pobl o ran ymddygiad, credoau a [[diwylliant]]. Mae yna hefyd ddiffyg cysylltiadau rhwng pobl sy’n dioddef [[tlodi]], sy’n golygu bod llai o sefyll yn erbyn polisïau gwleidyddol ac anghydraddoldeb.

Dadleuodd Beck (1992) fod diffyg strwythur moesau cyffredin yn creu straen, gan nad oedd yr un cysylltiadau rhwng pobl i’w huno. Yn ogystal, erbyn hyn mae llawer mwy o ryddid gan bobl i ddiffinio’u bywydau eu hunain, e.e. penderfynu ar eu gyrfaoedd, eu partneriaid a’u [[crefydd]] eu hunain. Ond dadleua Beck ymhellach fod y dewisiadau hyn yn gallu achosi straen a phryder, yn enwedig gan fod unigolion, yn hytrach na’r gymdeithas ehangach, nawr yn cael eu beio am eu methiannau o fewn systemau [[cyfalafiaeth|cyfalafol]] modern.

'''Rhian Barrance'''

== Llyfryddiaeth ==

Beck, U. (1992), ''Risk Society: Towards a New Modernity'' (London: Thousand Oaks).

Beck, U. a Beck-Gernsheim, E. (2001), ''Individualization: Institutionalized Individualism and its Social and Political Consequences'' (London: Thousand Oaks).

Durkheim, É. (1893/2014), ''The Division of Labour in Society'' (New York: Free Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Unigolyddiaeth

2023-05-25T11:31:22Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Individualism'')

Mae cymdeithasegwyr yn defnyddio’r term unigolyddiaeth i ddisgrifio ffurf o fyw sy’n canolbwyntio ar bwysigrwydd yr unigolyn yn hytrach na lles y gymdeithas ehangach. Mae’n gysyniad pwysig yng ngwaith nifer o gymdeithasegwyr, gan gynnwys [[Émile Durkheim]]. Roedd Durkheim yn poeni am effaith twf unigolyddiaeth ar [[solidariaeth]] gymdeithasol yn sgil y newidiadau a ddeilliodd o’r Chwyldro Diwydiannol. Credai Durkheim fod cyfuniad o ddiwydianeiddio llafur a dirywiad mewn [[crefydd]] yn arwain at ddiffyg gwerthoedd a normau cymdeithasol. Er hyn, roedd yn dal i feddwl ei bod yn bosib cynnal [[solidariaeth]] mewn cymdeithasau modern. Mewn cymdeithasau traddodiadol mae’r tebygrwydd rhwng pobl, o ran eu gwerthoedd a’u credoau, yn sicrhau bod [[solidariaeth]] gymdeithasol yn cael ei chynnal. [[Solidariaeth]] fecanyddol oedd y gair a ddefnyddiodd Durkheim i ddisgrifio’r math hwn o [[solidariaeth]].

Ond, o fewn cymdeithasau diwydiannol, roedd Durkheim yn credu bod angen math arall o [[solidariaeth]], sef solidariaeth organig. Yn ôl Durkheim, roedd y gyfraith yn hollbwysig er mwyn cynnal solidariaeth organig. Credai fod newidiadau yn natur y gyfraith ar ôl y Chwyldro Diwydiannol yn adlewyrchu anghenion a gofynion cymdeithasau oedd yn fwy unigolyddol, ag amrywiaeth ehangach o ran eu credoau. Tra oedd y gyfraith mewn cymdeithasau traddodiadol yn canolbwyntio ar gosbi pobl oedd yn gwyro oddi wrth y gwerthoedd a’r credoau cyffredin, mewn cymdeithasau diwydiannol, roedd cyfreithiau wedi’u seilio ar gydweithrediad yn fwy amlwg, gan gynnwys cyfreithiau sifil, masnachol.
Mae cymdeithasegwyr diweddarach, fel Ulrich Beck ac Elisabeth Beck-Gernsheim, hefyd wedi canolbwyntio ar unigolyddiaeth. Dadleua Beck a Beck-Gernsheim (2001) fod unigolyddiaeth yn rhinwedd reddfol mewn cymdeithasau modern. Mae eu gwaith yn gwahaniaethu rhwng dau gyfnod o foderniaeth. Daeth y cyfnod cyntaf i fodolaeth yn sgil datblygiad diwydiannau newydd a dirywiad dylanwad [[crefydd]] ar foesau a gwerthoedd. Yn debyg i Durkheim, credant fod hyn wedi golygu bod mwy o amrywiaeth o ran credoau o fewn cymdeithasau yr adeg hon. Ond mae eu gwaith yn mynd yn bellach, ac yn disgrifio ail gyfnod modern sy’n gweld dirywiad sefydliadau pwysig i fywyd torfol, fel [[dosbarth]] a’r [[teulu]], y wladwriaeth a’r gymuned leol.

Nid yn unig y mae gan unigolion fwy o ddewis o ran eu gwaith yn yr ail gyfnod modern, ond mae gwahaniaethau mawr hefyd yn y mathau o berthynas rhwng unigolion a’u bywydau teuluol. Nid yw Beck a Beck-Gernsheim yn credu bod dosbarth yn diffinio bywydau pobl bellach. Ceir [[tlodi]] ac anghydraddoldeb o hyd, ond oherwydd unigolyddiaeth, mae diffyg ymdeimlad o ddosbarth fel rhywbeth sy’n uno pobl o ran ymddygiad, credoau a [[diwylliant]]. Mae yna hefyd ddiffyg cysylltiadau rhwng pobl sy’n dioddef [[tlodi]], sy’n golygu bod llai o sefyll yn erbyn polisïau gwleidyddol ac anghydraddoldeb.

Dadleuodd Beck (1992) fod diffyg strwythur moesau cyffredin yn creu straen, gan nad oedd yr un cysylltiadau rhwng pobl i’w huno. Yn ogystal, erbyn hyn mae llawer mwy o ryddid gan bobl i ddiffinio’u bywydau eu hunain, e.e. penderfynu ar eu gyrfaoedd, eu partneriaid a’u [[crefydd]] eu hunain. Ond dadleua Beck ymhellach fod y dewisiadau hyn yn gallu achosi straen a phryder, yn enwedig gan fod unigolion, yn hytrach na’r gymdeithas ehangach, nawr yn cael eu beio am eu methiannau o fewn systemau [[cyfalafiaeth|cyfalafol]] modern.

'''Rhian Barrance'''

== Llyfryddiaeth ==

Beck, U. (1992), ''Risk Society: Towards a New Modernity'' (London: Thousand Oaks).

Beck, U. a Beck-Gernsheim, E. (2001), ''Individualization: Institutionalized Individualism and its Social and Political Consequences'' (London: Thousand Oaks).

Durkheim, É. (1893/2014), ''The Division of Labour in Society'' (New York: Free Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Unigolyddiaeth

2023-05-25T11:29:47Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Individualism'')

Mae cymdeithasegwyr yn defnyddio’r term unigolyddiaeth i ddisgrifio ffurf o fyw sy’n canolbwyntio ar bwysigrwydd yr unigolyn yn hytrach na lles y gymdeithas ehangach. Mae’n gysyniad pwysig yng ngwaith nifer o gymdeithasegwyr, gan gynnwys [[Émile Durkheim]]. Roedd Durkheim yn poeni am effaith twf unigolyddiaeth ar [[solidariaeth]] gymdeithasol yn sgil y newidiadau a ddeilliodd o’r Chwyldro Diwydiannol. Credai Durkheim fod cyfuniad o ddiwydianeiddio llafur a dirywiad mewn [[crefydd]] yn arwain at ddiffyg gwerthoedd a normau cymdeithasol. Er hyn, roedd yn dal i feddwl ei bod yn bosib cynnal [[solidariaeth]] mewn cymdeithasau modern. Mewn cymdeithasau traddodiadol mae’r tebygrwydd rhwng pobl, o ran eu gwerthoedd a’u credoau, yn sicrhau bod [[solidariaeth]] gymdeithasol yn cael ei chynnal. [[Solidariaeth]] fecanyddol oedd y gair a ddefnyddiodd Durkheim i ddisgrifio’r math hwn o [[solidariaeth]].

Ond, o fewn cymdeithasau diwydiannol, roedd Durkheim yn credu bod angen math arall o solidariaeth, sef solidariaeth organig. Yn ôl Durkheim, roedd y gyfraith yn hollbwysig er mwyn cynnal solidariaeth organig. Credai fod newidiadau yn natur y gyfraith ar ôl y Chwyldro Diwydiannol yn adlewyrchu anghenion a gofynion cymdeithasau oedd yn fwy unigolyddol, ag amrywiaeth ehangach o ran eu credoau. Tra oedd y gyfraith mewn cymdeithasau traddodiadol yn canolbwyntio ar gosbi pobl oedd yn gwyro oddi wrth y gwerthoedd a’r credoau cyffredin, mewn cymdeithasau diwydiannol, roedd cyfreithiau wedi’u seilio ar gydweithrediad yn fwy amlwg, gan gynnwys cyfreithiau sifil, masnachol.
Mae cymdeithasegwyr diweddarach, fel Ulrich Beck ac Elisabeth Beck-Gernsheim, hefyd wedi canolbwyntio ar unigolyddiaeth. Dadleua Beck a Beck-Gernsheim (2001) fod unigolyddiaeth yn rhinwedd reddfol mewn cymdeithasau modern. Mae eu gwaith yn gwahaniaethu rhwng dau gyfnod o foderniaeth. Daeth y cyfnod cyntaf i fodolaeth yn sgil datblygiad diwydiannau newydd a dirywiad dylanwad [[crefydd]] ar foesau a gwerthoedd. Yn debyg i Durkheim, credant fod hyn wedi golygu bod mwy o amrywiaeth o ran credoau o fewn cymdeithasau yr adeg hon. Ond mae eu gwaith yn mynd yn bellach, ac yn disgrifio ail gyfnod modern sy’n gweld dirywiad sefydliadau pwysig i fywyd torfol, fel [[dosbarth]] a’r [[teulu]], y wladwriaeth a’r gymuned leol.

Nid yn unig y mae gan unigolion fwy o ddewis o ran eu gwaith yn yr ail gyfnod modern, ond mae gwahaniaethau mawr hefyd yn y mathau o berthynas rhwng unigolion a’u bywydau teuluol. Nid yw Beck a Beck-Gernsheim yn credu bod dosbarth yn diffinio bywydau pobl bellach. Ceir [[tlodi]] ac anghydraddoldeb o hyd, ond oherwydd unigolyddiaeth, mae diffyg ymdeimlad o ddosbarth fel rhywbeth sy’n uno pobl o ran ymddygiad, credoau a [[diwylliant]]. Mae yna hefyd ddiffyg cysylltiadau rhwng pobl sy’n dioddef [[tlodi]], sy’n golygu bod llai o sefyll yn erbyn polisïau gwleidyddol ac anghydraddoldeb.

Dadleuodd Beck (1992) fod diffyg strwythur moesau cyffredin yn creu straen, gan nad oedd yr un cysylltiadau rhwng pobl i’w huno. Yn ogystal, erbyn hyn mae llawer mwy o ryddid gan bobl i ddiffinio’u bywydau eu hunain, e.e. penderfynu ar eu gyrfaoedd, eu partneriaid a’u [[crefydd]] eu hunain. Ond dadleua Beck ymhellach fod y dewisiadau hyn yn gallu achosi straen a phryder, yn enwedig gan fod unigolion, yn hytrach na’r gymdeithas ehangach, nawr yn cael eu beio am eu methiannau o fewn systemau [[cyfalafiaeth|cyfalafol]] modern.

'''Rhian Barrance'''

== Llyfryddiaeth ==

Beck, U. (1992), ''Risk Society: Towards a New Modernity'' (London: Thousand Oaks).

Beck, U. a Beck-Gernsheim, E. (2001), ''Individualization: Institutionalized Individualism and its Social and Political Consequences'' (London: Thousand Oaks).

Durkheim, É. (1893/2014), ''The Division of Labour in Society'' (New York: Free Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Tlodi

2023-05-25T11:27:19Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Poverty'')

Mae tlodi’n disgrifio’r sefyllfa pan mae eich adnoddau yn llawer llai na’ch anghenion sylfaenol (JRF, 2021). Yn fwy manwl, gall olygu:

"''not being able to heat your home, pay your rent, or buy the essentials for your children. It means waking up every day facing insecurity, uncertainty, and impossible decisions about money. It means facing marginalisation – and even discrimination – because of your financial circumstances. The constant stress it causes can lead to problems that deprive people of the chance to play a full part in society''" (JRF, 2021).

Gellir diffinio a chategoreiddio tlodi mewn nifer o wahanol ffyrdd, gan gynnwys: tlodi cymharol, tlodi absoliwt, amddifadedd materol, amddifadedd a thlodi mewn gwaith.

Yn 2020, yn y Deyrnas Unedig, roedd tua 25% o oedolion a 14% o blant yn byw mewn tlodi cymharol (roedd eu hincwm yn llai na 60% o’r cyfartaledd, DWP 2020). Fodd bynnag, yn 2021 roedd y Resolution Foundation yn rhag-weld y byddai cyfradd tlodi plant tua 33.7% erbyn 2024–25, gan nodi toriadau i budd-daliadau fel yr achos (Resolution Foundation, 2021). Canfu’r astudiaeth o dlodi mewn gwaith gan Hick a Lanau (2018) fod 60% o’r bobl sy’n byw mewn tlodi hefyd yn byw mewn cartrefi sy’n gweithio, gan wneud tlodi mewn gwaith yn un o’r ffurfiau ar dlodi sy’n cynyddu gyflymaf yn y Deyrnas Unedig. Dangoswyd bod dosbarthiad daearyddol tlodi yn adlewyrchu’r anghydraddoldebau cynyddol rhwng grwpiau o wahanol [[ethnigrwydd]], [[rhywedd]], oedran a [[dosbarth]].

O ran gwahaniaethau datganoledig, yn ôl ffigurau Llywodraeth Cymru, rhwng 2017 a 2020 roedd 23% o holl bobl Cymru yn byw mewn tlodi incwm cymharol o’i gymharu â 22% yn Lloegr, 19% yn yr Alban a 18% yng Ngogledd Iwerddon dros yr un cyfnod (Llywodraeth Cymru, 2020a).

O ran ymatebion llywodraeth y Deyrnas Unedig i dlodi, rhwng 1997 a 2010 roedd hyn yn cynnwys gwariant cynyddol ar les a budd-daliadau; isafswm cyflog; polisïau i hybu’r farchnad lafur; mwy o wariant ar iechyd ac addysg; ymyrraeth mewn plentyndod cynnar a pholisïau’n seiliedig ar <nowiki>y Fargen</nowiki> Newydd ar gyfer Cymunedau. Yn ystod y 2010au, roedd mesurau llymder (''austerity'') yn cael eu gweithredu yn y Deyrnas Unedig, ac achosodd hyn gynnydd digynsail yn y defnydd o fanciau bwyd, digartrefedd a chysgu ar y stryd, gostyngiad mewn disgwyliad oes a system gymorth gyfreithiol sydd wedi dirywio (Vizard a Hills, 2021). Ochr yn ochr â hyn, cafwyd diwygiadau i’r system lles, a osododd sancsiynau llymach ar amodaeth (''conditionality'') hawlio budd-daliadau, gan effeithio’n fwyaf arbennig ar bobl dros 65 oed, rhieni sengl a phobl ifanc. Gwaethygodd effeithiau anghydraddoldebau yn sgil pandemig Covid-19, gyda chyfraddau marwolaeth o ganlyniad i Covid-19 ddwywaith yn uwch yn ardaloedd tlotaf y Deyrnas Unedig rhwng mis Mawrth a mis Gorffennaf 2020 (ONS, 2020)

Yng Nghymru gweithredwyd rhaglen tlodi flaengar Llywodraeth Cymru, Cymunedau yn Gyntaf (''Communities First''), mewn sawl ffurf am dros 17 mlynedd rhwng 2001 a 2018. Defnyddiai’r rhaglen ddull <nowiki>datblygu</nowiki> cymunedol o ddelio ag effeithiau tlodi ochr yn ochr â rhaglenni â mwy o ffocws, fel Dechrau’n Deg (''Flying Start''), Cymunedau am Waith a Chymunedau 2.0. Er bod mwy o dlodi yng Nghymru na gwledydd eraill y Deyrnas Unedig yn hanesyddol, mae Llywodraethau olynol yng Nghymru wedi ceisio mynd i’r afael â thlodi yn uniongyrchol, yn hytrach na thrwy adran neu grŵp targed. Un esiampl ddiweddar yw fod Llywodraeth Cymru, ar ôl ennill mwyafrif yn etholiadau’r Senedd ym mis Mai 2021, wedi creu rôl Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol (Jane Hutt oedd y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol cyntaf) gyda chyfrifoldeb am ‘[g]ydlynu mesurau trawsbynciol i hyrwyddo ffyniant a threchu tlodi ... [a T]hlodi Plant’ (Llywodraeth Cymru, 2021). Yn 2021, roedd yna hefyd Ysgrifennydd Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, Tai a Llywodraeth Leol yn Llywodraeth yr Alban. Doedd yna ddim rôl gyfatebol yn Lloegr yn 2021, sy’n pwysleisio’r [[ideoleg]] wleidyddol wahanol yn y gwledydd datganoledig o ran tlodi. Yn ogystal, fel Llywodraeth yr Alban, mae Llywodraeth Cymru (2020b) wedi cyflwyno’r Ddyletswydd Economaidd-gymdeithasol (''Socio-economic Duty'') ar gyfer cyrff cyhoeddus penodedig yng Nghymru er mwyn sicrhau gwell canlyniadau i’r rheini sy’n wynebu anfantais economaidd-gymdeithasol. Nid yw Llywodraeth San Steffan wedi cyflwyno’r Ddyletswydd Economaidd-gymdeithasol ar gyfer cyrff cyhoeddus penodedig yn Lloegr.

Yn ogystal, mae Sefydliad Joseph Rowntree wedi archwilio tlodi yng Nghymru cyn pandemig y coronafeirws ac yn ystod y pandemig (Sefydliad Joseph Rowntree, 2020). Un o nifer o awgrymiadau’r adroddiad oedd canolbwyntio’n benodol ar ardaloedd y cymoedd yn ogystal ag ardaloedd gwledig Cymru.

Mae adroddiad gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, An Introduction to Rural Poverty (2016), yn trafod y gwahaniaeth rhwng tlodi gwledig (''rural poverty'') a thlodi trefol (''urban poverty'') yng Nghymru.

Mae Dr Cynog Prys a Dr Rhian Hodges (2021) yn edrych yn fanwl ar anghydraddoldebau cymdeithasol a thlodi yng Nghymru yn yr e-lyfr, Anghydraddoldebau Cymdeithasol.

'''Sioned Pearce'''

== Llyfryddiaeth ==

Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru (2016), ''Rural Poverty in Wales: Existing Research and Evidence Gaps'', https://www.wcpp.org.uk/wp-content/uploads/2018/04/An-introduction-to-Rural-Poverty.pdf [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

DWP (2021), ''Households below average income: for financial years ending 1995 to 2020'', www.gov.uk/government/statistics/households-below-average-income-for-financial-years-ending-1995-to-2020 [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Hick, R. a Lanau, A. (2018), ‘Moving In and Out of In-work Poverty in the UK: An Analysis of Transitions, Trajectories and Trigger Events’, ''Journal of Social Policy'', https://doi.org/10.1017/S0047279418000028.

JRF (2021), ''What is Poverty?'' www.jrf.org.uk/our-work/what-is-poverty [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Llywodraeth Cymru (2020a), ''Relative income poverty: April 2019 to March 2020'', https://gov.wales/relative-income-poverty-april-2019-march-2020-html [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Llywodraeth Cymru (2020b), ''Dyletswydd Economaidd-gymdeithasol: trosolwg'', https://llyw.cymru/dyletswydd-economaidd-gymdeithasol-trosolwg [Cyrchwyd: 24 Mai 2022].

Llywodraeth Cymru (2021), ''Jane Hutt MS''. https://llyw.cymru/jane-hutt [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

ONS (2020), ''Deaths involving COVID-19 by local area and socioeconomic deprivation''. www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/deaths/bulletins/deathsinvolvingcovid19bylocalareasanddeprivation/deathsoccurringbetween1marchand31july2020 [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Prys, C. a Hodges, R. (2021), ''Anghydraddoldeb Cymdeithasol''. https://adnoddau.s3.eu-west-2.amazonaws.com/PAAC/Anghydraddoldeb+Cymdeithasol.pdf [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Resolution Foundation. (2021), ''The Living Standards Outlook''. www.resolutionfoundation.org/publications/the-living-standards-outlook-2021/ [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Sefydliad Joseph Rowntree, (2020) ''Papur Briffio: Tlodi yng Nghymru 2020''. https://www.jrf.org.uk/file/56861/download?token=MNgDh6g5&filetype=crynodeb [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Vizard, P. a Hills, J. (goln.) (2021) ''The Conservative Governments’ Record on Social Policy from May 2015 to pre-COVID 2020: Policies, spending and outcomes''. (Llundain: LSE’s Social Policies and Distributional Outcomes in a Changing Britain Series)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Seciwlareiddio

2023-05-25T11:19:22Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Secularization'')

Term a ddefnyddir ar gyfer y broses sy’n digwydd pan fydd cymdeithas yn trawsnewid o fod yn nodweddiadol grefyddol i fod yn annibynnol ar syniadaeth grefyddol yw seciwlareiddio. Cred rhai mai’r hyn a welir yw agweddau crefyddol yn colli eu grym wrth i gymdeithas ddatblygu drwy foderneiddio a rhesymoli. Mewn cymdeithasau seciwlar, mae llai o awdurdod gan gymunedau a sefydliadau ffydd. Un o’r cymdeithasegwyr cyntaf i grybwyll math o seciwlareiddio oedd [[Max Weber]], a gyfeiriodd at resymoliaeth a ‘dadrithiad’ y byd modern. Dadleuodd fod yr [[Ymoleuo]], â’i bwyslais ar wyddoniaeth ac athroniaeth, wedi cyfrannu at ehangu [[rhesymoliaeth]] a dadrithiad. Yn wreiddiol, gweld newid mewn credoau crefyddol a wnaeth (o Gatholigiaeth i Brotestaniaeth, er enghraifft), a’r gwahaniaeth rhwng cred grefyddol a bodolaeth feunyddiol. O ganlyniad i blwraliaeth a rhesymoliaeth, nid yw cymdeithas bellach yn unedig ar sail casgliad o gredoau penodol ac felly mae mwy o le i gwestiynu, herio a seciwlareiddio.

Yn ôl y cymdeithasegydd Dobbelaere (2002), mae modd deall seciwlareiddio mewn <nowiki>tair</nowiki> ffurf: seciwlareiddio cymdeithasol (lefel facro), seciwlareiddio sefydliadol (lefel feso) a seciwlareiddio unigol (lefel ficro). <nowiki>Ystyr</nowiki> seciwlareiddio cymdeithasol yw’r newid o fewn cymdeithas lle mae gafael [[crefydd]] benodol wedi llacio cryn dipyn. Effeithia hyn ar wahanol agweddau, gan gynnwys cyfraith, trefn, gwleidyddiaeth a <nowiki>moeseg</nowiki>. Mae seciwlareiddio sefydliadol yn ymwneud ag agweddau megis ffurfiau newydd o fynegiant crefyddol a/neu syniadaethol. Mewn modd tebyg, mae seciwlareiddio unigol yn arwydd fod yr awdurdodau crefyddol wedi colli rheolaeth dros gredoau, arferion ac egwyddorion yr unigolyn; gall unigolion feddwl mewn ffyrdd tra gwahanol i’r hyn a wnaed yn flaenorol.

Mae sawl un yn dadlau bod y broses o seciwlareiddio wedi cael ei gorliwio. Er enghraifft, honna rhai cymdeithasegwyr [[crefydd]] megis Grace Davie (2007) mai’r ffyrdd o fynegi [[crefydd]], neu grefyddoldeb (''religiosity''), sydd wedi eu trawsnewid. Mae Davie yn dadlau nad yw pobl bellach yn mynychu gwasanaethau crefyddol fel yr oeddent yn arfer ei wneud yn y gorffennol ond nad yw hyn o reidrwydd yn adlewyrchu dirywiad mewn [[crefydd]]. Dyma beth mae Davie (2007) yn ei olygu gyda’i chysyniad o ‘gredu heb berthyn’ (''‘believing without belonging’'') ac mae’n honni bod hyn yn nodweddiadol iawn o gymdeithasau Ewropeaidd erbyn heddiw.

Er bod rhai’n tybio bod seciwlareiddio yn un o agweddau mwyaf nodedig moderneiddio, mae Brown (2001; 2006) yn honni bod seciwlareiddio wedi effeithio ar Gristnogaeth yn benodol yn fwy nag ar grefyddau eraill – yr hyn a elwir gan Brown yn ‘ddadgristioneiddio’ (''de-Christianisation'') cymdeithasau cyfoes, yn arbennig ar draws Prydain ac Ewrop. Yn wir, mae ystadegau’n dangos cynnydd mewn crefyddau eraill megis Islam, Hindŵaeth a Siciaeth yng Nghymru, yn ogystal ag unigolion yn dilyn crefyddau anhraddodiadol (Llywodraeth Cymru, 2015). Mae Almond (2003) hefyd yn trafod gafael ffwndamentaliaeth (''fundamentalism'') ar draws y byd, gyda chrefyddau megis Islam yn y Dwyrain Canol, Iddewiaeth yn Israel, a Christnogaeth yn UDA. Dengys hyn gyferbyniad â seciwlareiddio a’r modd y gall rhai crefyddau, hyd yn oed mewn oes gynyddol ‘seciwlar’, fel yr un yr ydym yn byw ynddi, ddal i fodoli ac ymlynu wrth hanfodion ffwndamentalaidd.

'''Gareth Evans-Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Almond, G. (2003), ''Strong Religion: The Rise of Fundamentalisms Around the World'' (Chicago: University of Chicago Press).

Brown, C. (2001), ''The Death of Christian Britain: Understanding Secularisation 1800–2000'' (London: Routledge).

Brown, C. (2006), ''Religion and Society in Twentieth-century Britain'' (Harlow: Pearson Education Limited).

Davie, G. (2007), ''The Sociology of Religion'' (London: SAGE Publications).

Dobbelare, K. (2002), ''Secularization: An Analysis at Three Levels'' (Brussels: P. I. E. Peter Lang).

Llywodraeth Cymru (2015), ''Ffocws Ystadegol ar Grefydd yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Llywodraeth Cymru).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhaniad llafur

2023-05-25T11:15:46Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Division of labour'')

Mae rhaniad llafur yn gysyniad pwysig yn y gwyddorau cymdeithasol. Mae’n dynodi’r ffordd y mae tasgau a gwaith yn cael eu rhannu rhwng unigolion a grwpiau o fewn cymdeithasau. Mae llawer o’r gwaith cynharaf ar raniad lafur wedi edrych ar ganlyniadau’r newid yn natur gwaith wedi’r Chwyldro Diwydiannol. Cyn hyn, roedd y rhan fwyaf o bobl o fewn Ewrop yn gweithio mewn cymdeithasau amaethyddol, lle’r oedd dim ond ychydig o broffesiynau ar gael. Yn sgil diwydianeiddio, datblygodd mwy o swyddi a oedd yn dibynnu ar fwy o gydweithrediad rhwng unigolion. Tra oedd y rhan fwyaf o broffesiynau yn y cyfnod amaethyddol yn cynhyrchu pob rhan o’u nwyddau eu hunain, ar ôl y Chwyldro roedd nifer o bobl yn gweithio mewn ffatrïoedd oedd yn dibynnu ar gydweithrediad llawer o bobl i greu nwyddau (Giddens a Sutton, 2017). Yn y cyfnod amaethyddol roedd yn rhaid i grefftwyr dreulio blynyddoedd yn hyfforddi er mwyn <nowiki>datblygu</nowiki> eu crefft, ond gallai gweithwyr y ffatrïoedd ddysgu’n gyflym iawn, gan fod eu gwaith nawr mor arbenigol. Arweiniodd hyn at ddirywiad mewn crefftau traddodiadol, gan fod ffatrïoedd mawr yn gallu cynhyrchu yr un nwyddau yn llawer rhatach.

Roedd gwaith [[Émile Durkheim]] (1893/2014) ar raniad llafur yn canolbwyntio ar sut y gellir cynnal [[solidariaeth]] gymdeithasol yn sgil y newidiadau i natur gwaith oedd yn deillio o’r Chwyldro Diwydiannol. Credai Durkheim fod cymdeithasau cyntefig, amaethyddol, wedi’u seilio ar [[solidariaeth]] fecanyddol. Roedd y cymdeithasau hyn yn unedig gan eu bod yn rhannu’r un credoau a’r un gwerthoedd. Ond dadleuodd Durkheim fod angen math newydd o [[solidariaeth]] o fewn cymdeithasau diwydiannol – [[solidariaeth]] organig. Roedd yn hollbwysig fod y swyddi newydd hyn yn dibynnu ar gydweithrediad rhwng unigolion. Roedd hwn yn un o’i brif resymau dros gredu y gallai [[solidariaeth]] gymdeithasol barhau er gwaethaf y dirywiad mewn gwerthoedd cyffredin a chrefydd.

Mae rhaniad llafur hefyd yn gysyniad pwysig yng ngwaith [[Marcsaeth|Marcswyr]]. Ym ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' ''(Manifest der Kommunistischen Partei'', 1848), dadleuodd [[Karl Marx]] a Friedrich Engels fod rhaniad llafur anghyfiawn yn bodoli o fewn gwledydd â systemau economaidd [[cyfalafiaeth|cyfalafol]], oherwydd anghydraddoldeb rhwng gweithwyr a’r bobl oedd yn berchen ar y moddion cynhyrchu. Credent fod economïau cyfalafol yn dibynnu ar escbloetio’r dosbarth gweithiol.

Mae cymdeithasegwyr mwy diweddar hefyd wedi tanlinellu’r problemau cymdeithasol sy’n deillio o newidiadau i raniad llafur. Er bod gwaith pobl mewn ffatrïoedd a diwydiannau masnachol yn tueddu i fod yn fwy arbenigol, mae hefyd wedi arwain at ddatsgilio (''deskilling'') (Giddens a Sutton, 2017). O ganlyniad, nid yw pobl yn teimlo balchder yn eu gwaith, ac yn aml nid oes parch tuag at weithwyr yn y diwydiannau hyn. Yn yr unfed ganrif ar hugain mae’r rhan fwyaf o’r swyddi hyn o fewn gwledydd sy’n <nowiki>datblygu</nowiki>, ond mae’r nwyddau y maent yn eu cynhyrchu yn tueddu i gael eu gwerthu i wledydd datblygedig yn Ewrop a Gogledd America. Felly, mae rhaniad llafur yn digwydd yn rhyngwladol, ac mae hyn yn cael ei weld fel ffurf ar escbloetio (Giddens a Sutton, 2017).

'''Rhian Barrance'''

== Llyfryddiaeth ==

Durkheim, É. (1893/2014), ''The Division of Labour in Society'' (gol. S. Lukes) (New York: Free Press).

Giddens, A. a Sutton, P. (2017), ''Essential Concepts in Sociology'' (Cambridge: Polity Press).

Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 28 Mai 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhaniad llafur

2023-05-25T11:15:07Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Division of labour'')

Mae rhaniad llafur yn gysyniad pwysig yn y gwyddorau cymdeithasol. Mae’n dynodi’r ffordd y mae tasgau a gwaith yn cael eu rhannu rhwng unigolion a grwpiau o fewn cymdeithasau. Mae llawer o’r gwaith cynharaf ar raniad lafur wedi edrych ar ganlyniadau’r newid yn natur gwaith wedi’r Chwyldro Diwydiannol. Cyn hyn, roedd y rhan fwyaf o bobl o fewn Ewrop yn gweithio mewn cymdeithasau amaethyddol, lle’r oedd dim ond ychydig o broffesiynau ar gael. Yn sgil diwydianeiddio, datblygodd mwy o swyddi a oedd yn dibynnu ar fwy o gydweithrediad rhwng unigolion. Tra oedd y rhan fwyaf o broffesiynau yn y cyfnod amaethyddol yn cynhyrchu pob rhan o’u nwyddau eu hunain, ar ôl y Chwyldro roedd nifer o bobl yn gweithio mewn ffatrïoedd oedd yn dibynnu ar gydweithrediad llawer o bobl i greu nwyddau (Giddens a Sutton, 2017). Yn y cyfnod amaethyddol roedd yn rhaid i grefftwyr dreulio blynyddoedd yn hyfforddi er mwyn [[datblygu]] eu crefft, ond gallai gweithwyr y ffatrïoedd ddysgu’n gyflym iawn, gan fod eu gwaith nawr mor arbenigol. Arweiniodd hyn at ddirywiad mewn crefftau traddodiadol, gan fod ffatrïoedd mawr yn gallu cynhyrchu yr un nwyddau yn llawer rhatach.

Roedd gwaith [[Émile Durkheim]] (1893/2014) ar raniad llafur yn canolbwyntio ar sut y gellir cynnal [[solidariaeth]] gymdeithasol yn sgil y newidiadau i natur gwaith oedd yn deillio o’r Chwyldro Diwydiannol. Credai Durkheim fod cymdeithasau cyntefig, amaethyddol, wedi’u seilio ar [[solidariaeth]] fecanyddol. Roedd y cymdeithasau hyn yn unedig gan eu bod yn rhannu’r un credoau a’r un gwerthoedd. Ond dadleuodd Durkheim fod angen math newydd o [[solidariaeth]] o fewn cymdeithasau diwydiannol – [[solidariaeth]] organig. Roedd yn hollbwysig fod y swyddi newydd hyn yn dibynnu ar gydweithrediad rhwng unigolion. Roedd hwn yn un o’i brif resymau dros gredu y gallai [[solidariaeth]] gymdeithasol barhau er gwaethaf y dirywiad mewn gwerthoedd cyffredin a chrefydd.

Mae rhaniad llafur hefyd yn gysyniad pwysig yng ngwaith [[Marcsaeth|Marcswyr]]. Ym ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' ''(Manifest der Kommunistischen Partei'', 1848), dadleuodd [[Karl Marx]] a Friedrich Engels fod rhaniad llafur anghyfiawn yn bodoli o fewn gwledydd â systemau economaidd [[cyfalafiaeth|cyfalafol]], oherwydd anghydraddoldeb rhwng gweithwyr a’r bobl oedd yn berchen ar y moddion cynhyrchu. Credent fod economïau cyfalafol yn dibynnu ar escbloetio’r dosbarth gweithiol.

Mae cymdeithasegwyr mwy diweddar hefyd wedi tanlinellu’r problemau cymdeithasol sy’n deillio o newidiadau i raniad llafur. Er bod gwaith pobl mewn ffatrïoedd a diwydiannau masnachol yn tueddu i fod yn fwy arbenigol, mae hefyd wedi arwain at ddatsgilio (''deskilling'') (Giddens a Sutton, 2017). O ganlyniad, nid yw pobl yn teimlo balchder yn eu gwaith, ac yn aml nid oes parch tuag at weithwyr yn y diwydiannau hyn. Yn yr unfed ganrif ar hugain mae’r rhan fwyaf o’r swyddi hyn o fewn gwledydd sy’n <nowiki>datblygu</nowiki>, ond mae’r nwyddau y maent yn eu cynhyrchu yn tueddu i gael eu gwerthu i wledydd datblygedig yn Ewrop a Gogledd America. Felly, mae rhaniad llafur yn digwydd yn rhyngwladol, ac mae hyn yn cael ei weld fel ffurf ar escbloetio (Giddens a Sutton, 2017).

'''Rhian Barrance'''

== Llyfryddiaeth ==

Durkheim, É. (1893/2014), ''The Division of Labour in Society'' (gol. S. Lukes) (New York: Free Press).

Giddens, A. a Sutton, P. (2017), ''Essential Concepts in Sociology'' (Cambridge: Polity Press).

Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 28 Mai 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Materoliaeth hanesyddol

2023-05-25T11:11:58Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Historical Materialism'')

Term a fathwyd gan Friedrich Engels yw ‘materoliaeth hanesyddol’ (neu ‘syniadaeth fateryddol am hanes’); fe’i defnyddir i ddisgrifio craidd syniadaeth [[Karl Marx]] am hanes (Engels, 1880/ 1993: 19–20). Nid ymddengys y term unwaith yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]], a phwnc llosg yw cywirdeb dealltwriaeth Engels o syniadaeth [[Karl Marx|Marx]]. Yn y ddamcaniaeth hon, gwelir hanes bodau dynol fel dim mwy na phroses ddilechdidol lle mae’r ddynolryw, mewn modd bwriadol, gweithredol, yn trawsffurfio’r byd materol drwy lafur er mwyn bodloni eu hanghenion a’u galluogi i oroesi. Fodd bynnag, yn y broses hon, trawsffurfir y bod dynol hefyd. Er mwyn diwallu ei anghenion, datblygir technegau a threfniannau llafur cynyddol gymhleth, sydd, yn eu tro, yn esgor ar anghenion newydd y bydd yn rhaid eu diwallu ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, cyfieithwyd gan Rees, 2014: 18–19). Drwy hyn, deellir hanes y ddynoliaeth fel datblygiad gallu bodau dynol i gynhyrchu, ynghyd â’r trawsffurfiad unigol a chymdeithasol sy’n cyd-fynd â’r datblygiadau hyn.

Gwelir pwyslais clir, felly, ar lafur fel y categori canolog yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]]. Rhaid deall, fodd bynnag, fod llafur yn weithred gymdeithasol sy’n digwydd ar y cyd â bodau dynol eraill a’r tu mewn i drefniannau cymdeithasol penodol. Pennir natur y trefniannau hyn gan ddau brif ffactor: ‘perthnasau cynhyrchu (''Produktions-verhältnisse'') sy’n cyfateb i fan penodol yn natblygiad y galluoedd cynhyrchiol (''Produktivkräfte'')’ ([[Karl Marx|Marx]], cyfieithwyd gan Rees, 2014: 15; cyfieithiad wedi’i <nowiki>addasu</nowiki>. Cyfeiria perthnasau cynhyrchu yma at y rhaniad rhwng dosbarthiadau mewn cymdeithas (h.y. pa ddosbarth sy’n rheoli’r broses gynhyrchu) a’r galluoedd cynhyrchiol, sef y dechnoleg a’r wybodaeth sydd ar gael mewn cyfnod penodol ar gyfer cynhyrchu. Gwêl [[Karl Marx|Marx]] gyswllt annatod rhwng y ddau: ‘mae melin law [h.y. melin sy’n cael ei gweithio â llaw i droi ŷd yn flawd] yn rhoi i ni gymdeithas ag arglwydd ffiwdal, a’r felin stêm yn rhoi i ni gymdeithas â chyfalafwr diwydiannol’ ([[Karl Marx|Marx]] 1847/2009, fy nghyfieithiad). Deellir mai’r sail economaidd hon sy’n pennu ffurf bywyd deallusol a chymdeithasol dyn mewn cymdeithas: ‘y mae’r dull o gynhyrchu bywyd materol yn cyflyru proses bywyd cymdeithasol, gwleidyddol a diwylliannol dyn yn gyffredinol’ ([[Karl Marx|Marx]], cyfieithwyd gan Rees, 2014: 15).

Gan mai’r ffenomenau economaidd hyn sy’n penderfynu natur unrhyw gymdeithas mewn cyfnod penodol, gellir creu teipoleg o wahanol gymdeithasau ar sail lefel datblygiad y technolegau cynhyrchu a’r perthnasau cymdeithasol sy’n cynnal y broses gynhyrchu. Felly, mae [[Karl Marx|Marx]] yn cyflwyno pedair prif ffurf ar gymdeithas yn y Gorllewin: cymdeithas yr hen fyd, lle gwelid caethweision yn cynhyrchu er budd yr uchelwyr; cymdeithas ffiwdal, lle cynhyrchir gan y taeog er budd yr arglwydd; cymdeithas gyfalafol, lle mae’r proletariat yn cynhyrchu er budd y cyfalafwr; a chymdeithas gomiwnyddol (sydd eto i ymddangos), a fydd yn rhagori ar y cysyniad o eiddo preifat a’r rhaniad rhwng dosbarthiadau.

Defnyddir y syniad bras hwn am y berthynas rhwng modd cynhyrchu a’r berthynas gynhyrchu fel craidd cymdeithas er mwyn egluro datblygiad cymdeithasol. Gwêl [[Karl Marx|Marx]] duedd anorfod moddion cynhyrchu i ddatblygu, a chyda hyn fod y moddion cynhyrchu’n tyfu’r tu hwnt i’r perthnasau cymdeithasol sy’n eu cynnal. Pan ddigwydd hyn, daw’r perthnasau cymdeithasol yn ‘llyffetheiriau’ ar y moddion cynhyrchu, gan atal datblygiad pellach ([[Karl Marx|Marx]], cyfieithwyd gan Rees, 2014: 15). Pan ddigwydd hyn, gwelir cyfnod o ansefydlogrwydd cymdeithasol, sef chwyldro, a bydd y gymdeithas gyfan yn cael ei thrawsnewid er mwyn galluogi i’r moddion cynhyrchu dyfu. Felly, gwelwyd cwymp ffiwdaliaeth a thwf [[cyfalafiaeth]] wrth i dechnegau cynhyrchu cyfalafol, fel y rhaniad rhwng llafur, alluogi dull mwy effeithlon o gynhyrchu, gan arwain at ddymchwel yr hen system a thwf yr un newydd.

Deellir y bydd twf y moddion cynhyrchu hefyd yn arwain at ddymchwel [[cyfalafiaeth]]. Fel pob system gynhyrchu flaenorol, deellir bod [[cyfalafiaeth]] yn sylfaenol ansefydlog, wedi’i nodweddu gan wrthddywediadau ac erchyllterau na ellir eu datrys, ac eithrio drwy chwyldro. Craidd dadansoddiad [[Karl Marx|Marx]] o [[Cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] yw dangos bod yr ysfa ddi-baid am elw sydd wrth graidd ei [[Dull Cynhyrchu|dull cynhyrchu]] yn arwain yn anorfod at argyfwng economaidd. Mewn argyfwng o’r fath, amlygir bod [[cyfalafiaeth]] yn sylfaenol yn afresymol. Er bod twf y gallu i gynhyrchu mewn [[cyfalafiaeth]] yn golygu y gall pob aelod o’r gymdeithas fyw bywyd cyfforddus, boddhaus, eto gwelir [[tlodi]] enbyd, ffurfiau erchyll ar lafur, ecsbloetio llafur y gweithiwr, tra bydd y dosbarth llywodraethol, sef y cyfalafwyr, yn crynhoi cyfoeth enfawr. Yn y cyfnod hwn, yn ôl rhai dadansoddiadau o waith [[Karl Marx|Marx]], bydd y proletariat yn creu chwyldro fydd yn arwain at ddiddymu [[cyfalafiaeth]] a sefydlu cymdeithas decach, sef [[comiwnyddiaeth]].

Mewn materoliaeth hanesyddol, deellir bod [[Karl Marx|Marx]] yn cyflwyno damcaniaeth sy’n wyddonol ddilys: ei fod wedi darganfod yr union gyfreithiau sy’n rheoli datblygiad cymdeithasol. Gwelir y ddealltwriaeth hon yn glir yng ngwaith Engels, sy’n cymharu darganfyddiadau [[Karl Marx|Marx]] â darganfyddiadau Darwin am esblygiad (Engels, 1883/1997). Beirniedir y ddealltwriaeth hon yn hallt gan nifer o feddylwyr, ac yn enwedig gan Farcswyr Gorllewinol (gweler [[Marcsaeth]]).

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Engels, F. (1880/2003), ''Socialism: Utopian and Scientific'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Engels_Socialism_Utopian_and_Scientific.pdf [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Engels, F. (1883/1993),'' ‘Fredrick Engels’ Speech at the Grave of Karl Marx’ '', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/burial.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1847/2009), ''The Poverty of Philosophy'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1847/poverty-philosophy/ch02.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Rees, W. J. (2014), ''Be’ Ddywedodd [[Karl Marx]]: Cyfrol 1'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1897~4z~aUw8tYQE [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Marx, Karl

2023-05-25T11:09:30Z

SionJonesCaerdydd:

'''1. Cyflwyniad: Trosolwg o syniadaeth Marx'''

Un o feddylwyr mwyaf dylanwadol yr oes fodern oedd Karl Marx (1818–83) a hynny ym mhob math o feysydd, boed gymdeithaseg, athroniaeth, llenyddiaeth, theori gwleidyddiaeth, hanesyddiaeth neu economeg. Gan feddwl am eangfrydedd ei ddiddordebau a chan ddeall iddo ysgrifennu dros filiwn o eiriau, wedi’u casglu ynghyd mewn 50 o gyfrolau (â rhai gweithiau’n dal heb eu casglu a’u cyhoeddi), tasg amhosib yw cynnig crynhoad syml o’i weithiau.

Wedi dweud hynny, medrwn ddweud mai prif nod ei weithiau oedd beirniadu’r amgylchiadau economaidd a chymdeithasol yr ydym yn byw ynddynt, sef [[cyfalafiaeth]]. Wrth iddo ddatblygu’r theori gymdeithasol hon, mae’n cyflwyno safbwyntiau am natur realiti, y natur ddynol, <nowiki>moeseg</nowiki>, natur y wladwriaeth a gwleidyddiaeth, datblygiad hanesyddol, diwylliant, natur [[crefydd]] a phob math o themâu eraill. Craidd beirniadaeth Marx o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] yw bod y rhaniad rhwng dosbarthiadau a’r gyfundrefn eiddo preifat sy’n nodweddu [[cyfalafiaeth]] yn atal ffyniant a rhyddid y rhan fwyaf o unigolion sy’n rhan o’r gymdeithas. Mewn [[cyfalafiaeth]], gwelir bod un [[dosbarth]], sef y ''bourgeoisie'', yn crynhoi eiddo ar raddfa eang, tra mae’r rhan fwyaf o unigolion, sy’n gorfod gwerthu eu llafur er mwyn goroesi, yn dioddef [[tlodi]] enbyd, a dulliau gweithio beichus, diflas ac ailadroddus.

Nodweddir [[cyfalafiaeth]], felly, gan wrthdaro rhwng dau ddosbarth: y ''proletariat'' (sef y gweithwyr) a’r ''bourgeoisie'' (sef y cyfalafwyr). Gan ddilyn damcaniaethau Marx am hanes, yn arbennig ei syniad o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], dadleuir y bydd y gwrthdaro cyson rhwng y ddau ddosbarth hyn, wrth iddynt geisio cyflawni eu buddiannau eu hunain, yn arwain at chwyldro cymdeithasol. Yn ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'', dadansoddir sut y bydd y proletariat yn dechrau’r symudiad fydd yn disodli [[cyfalafiaeth]] ac yn sefydlu [[comiwnyddiaeth]], ac yn cael gwared ar y gorthrwm sy’n nodweddu [[cyfalafiaeth]] (Marx ac Engels 1848/2014: 39). Nid yw Marx yn amlygu union natur y gymdeithas gomiwnyddol hon, ond mae’n amlwg y bydd yn gymdeithas ddiddosbarth, ddiwladwriaeth, heb eiddo preifat (gweler [[comiwnyddiaeth]]). Yn y gymdeithas hon yn unig y gall pob unigolyn fod yn rhydd, a ffynnu. Pwysleisia Marx mai’r datblygiadau yng ngalluoedd cynhyrchu’r ddynoliaeth sydd i’w gweld mewn [[cyfalafiaeth]] sy’n gwneud cymdeithas decach, gomiwnyddol yn bosib. Yn y gymdeithas gomiwnyddol hon, yn hytrach na bod cyfoeth yn ymgasglu ar un pegwn yn unig i’r gymdeithas, bydd gallu’r ddynoliaeth i gynhyrchu digonedd yn gweithredu er budd pob unigolyn yn y gymdeithas.

Rhaid nodi mai Marx yw un o’r meddylwyr sy’n pegynnu barn damcaniaethwyr fwyaf: i rai, yn enwedig i feddylwyr yr asgell chwith, gwelir yn ei waith ddadansoddiadau manwl, cyfoes, sy’n datgelu erchyllter [[cyfalafiaeth]] a’r angen i’w disodli. Fodd bynnag, i feddylwyr eraill, yn enwedig meddylwyr ar yr asgell dde adweithiol, gellir olrhain llinell uniongyrchol o weithiau Marx at erchyllterau cymdeithasau comiwnyddol yr ugeinfed ganrif. Ceir trafodaeth ar rai agweddau o ddylanwad Marx ar feddylwyr eraill yn y cofnod ar [[Marcsaeth|Farcsaeth]].

'''2. Bywyd a gweithiau Marx '''

'''2.1 Plentyndod ac addysg'''

Ganwyd Marx ym 1818 yn ninas Trier yn y Rheindir i deulu o dras Iddewig; roedd ei rieni’n ddinasyddion o linach estynedig o rabïaid. Hyd at bedair blynedd cyn genedigaeth Marx, roedd y ddinas dan weinyddiaeth Ffrainc a than ddylanwad syniadau rhyddfrydol y Chwyldro Ffrengig. Wrth i’r ddinas ddod dan reolaeth Teyrnas Prwsia, gorfodwyd ei dad i droi at Brotestaniaeth er mwyn parhau yn ei swydd fel cyfreithiwr. Er gwaethaf helyntion o’r fath, gellir dweud i Marx gael magwraeth led-gyfforddus, ddosbarth canol.

Ym 1835, dan ddylanwad ei dad, aeth Marx i astudio’r gyfraith ym Mhrifysgol Bonn. Yn y flwyddyn honno, dyweddïodd yn gyfrinachol â merch bonheddwr lleol, Jenny von Westphalen. Oherwydd anfodlonrwydd rhieni’r pâr ifanc, bu’r dyweddïad yn un hir, a phriodwyd y ddau saith mlynedd yn ddiweddarach ym 1843.

Ym mis Hydref 1836, symudodd Marx i Brifysgol Berlin gyda’r bwriad o barhau i astudio’r gyfraith, a dechrau ymddiddori fwyfwy mewn athroniaeth. Yn y cyfnod hwn gwelwn Marx yn gynyddol yn dod dan ddylanwad gweithiau’r athronydd G. W. F Hegel (1770–1831), dylanwad fyddai’n parhau drwy weithiau Marx. Fel rhan o’r symudiad hwn at athroniaeth, ymunodd Marx â grŵp o feddylwyr o’r enw’r Hegeliaid Ifanc, gan ddod yn gyfaill agos i’r darlithydd Bruno Bauer. Bu syniadau radical y grŵp yn ddylanwad mawr ar Marx, yn enwedig eu beirniadaeth ar grefydd a’u hymroddiad i ddelfrydau rhyddfrydol a democrataidd.

Gyda’r bwriad o ddilyn gyrfa academaidd, cynhyrchodd Marx ddoethuriaeth ar weithiau Democritus ac Epicurus, <nowiki>testun</nowiki> sy’n dangos ôl dylanwad Hegelaidd yn glir, gan ei orffen ym Mhrifysgol Jena ym 1841. Fodd bynnag, gwelwyd adwaith cryf yn erbyn radicaliaeth yr Hegeliaid Ifanc, â gwladwriaeth Prwsia’n diswyddo nifer ohonynt o’u swyddi academaidd. Wedi i’w gyfaill Bruno Bauer gael ei ddiswyddo yn sgil ei anffyddiaeth ym 1841, sylweddolodd Marx na fyddai gyrfa academaidd yn bosib iddo.

Ceir mwy o wybodaeth am blentyndod ac addysg Marx yn llyfr Howard Williams, ''Marx'' (1980/2015).

'''2.2 Gweithiau cynnar Marx: 1843–8'''

Gan dderbyn na fyddai swydd academaidd yn bosibl iddo, dechreuodd Marx ei yrfa fel newyddiadurwr gyda’r ''Rheinische Zeitung'' ym 1842, cyn dod yn brif olygydd y papur ym 1843. Er bod ysgrifau Marx o’r cyfnod hwn yn dangos dylanwad syniadaeth yr Hegeliaid Ifanc, gwelwn agendor yn dechrau agor rhyngddynt. Felly, gallwn leoli’r cyfnod hwn fel cam pwysig yn y broses o radicaleiddio Marx tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] a’i safbwyntiau diweddarach. Tra oedd trafodaethau’r Hegeliaid Ifanc am wleidyddiaeth yn tueddu i fod yn haniaethol ac yn athronyddol, fel newyddiadurwr, bu’n rhaid i Marx ganolbwyntio ar drafodaethau diriaethol, gwleidyddol. Wrth ymwneud â thrafodaethau o blaid cyflwyno cyfreithiau llymach i gosbi’r rheini oedd yn dwyn pren a sylwi ar dlodi enbyd y gweithwyr yng ngwinllannoedd ardal afon Mosél, daeth Marx yn ymwybodol o felltith eiddo preifat a’r anghydraddoldeb cymdeithasol sy’n cael ei achosi yn sgil rhannu cymdeithas yn ddosbarthiadau (gweler Marx, K. 2010: 332–58).

Cynhyrchodd dri gwaith o bwys yn ystod 1843/44. Yn ei feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel (''Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelwyd Marx (1843/2000) yn ymwrthod yn glir ag amddiffyniad Hegel o geidwadaeth gwladwriaeth Prwsia. Yn ''On the Jewish Question'', gwelwyd Marx (1843/2008–9) yn ymwrthod â syniad yr Hegeliaid Ifanc fod rhyddfreiniad gwleidyddol yn ddigonol er mwyn gwireddu rhyddid; yn hytrach, rhaid cael gwared ar eiddo preifat yn ogystal. Yn olaf, yn ei gyfraniad i’r feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel ''(A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelir Marx (1844/2009) am y tro cyntaf yn pwysleisio mai’r proletariat fydd yn rhyddfreinio’r ddynoliaeth gyfan wrth iddynt ddiddymu eiddo preifat. Dechreuwn, felly, weld egin y themâu fyddai o ddiddordeb i Marx weddill ei fywyd.

Pan waharddwyd y papur rhag cael ei gyhoeddi ym 1843, symudodd Marx i olygu’r cylchgrawn ''Deutsch-Franzözische Jahrbücher'', gydag Arnold Ruge. Un o’r cyfranwyr cyntaf i’r cylchgrawn oedd Friedrich Engels (1820–95), â’i draethawd, ''Outlines of a Critique of Political Economy'' (Engels 1844/1996). Tynnwyd sylw Marx, drwy’r traethawd hwn, at natur ideolegol amddiffyniadau economegwyr gwleidyddol o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Sbardunwyd ei ddiddordeb yng ngweithiau’r economegwyr clasurol, a dechreuodd astudio’u gweithiau (yn enwedig gweithiau Adam Smith a David Ricardo) yn fanwl. Dyma oedd dechrau cyfeillgarwch Marx gydag Engels – cyfeillgarwch a phartneriaeth ddeallusol a barodd hyd ei farwolaeth.

Ffrwyth llafur yr ymchwil economaidd hwn yw un o destunau pwysicaf Marx (1932/2009): ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' (neu ''Paris Manuscripts''). Ni chyhoeddwyd yr ysgrifau hyn yn ystod bywyd Marx, gyda’r <nowiki>testun</nowiki> yn ymddangos am y tro cyntaf bron hanner canrif wedi ei farwolaeth ym 1932. Yn y <nowiki>testun</nowiki> cyflwynir themâu sydd bellach yn ganolog mewn trafodaethau ar waith Marx, yn enwedig pwyslais yr ysgrifau ar [[ymddieithrio]]. Mae’n cynnwys beirniadaeth athronyddol ar [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: y gwelir ffurf annynol ar lafur mewn [[cyfalafiaeth]] sydd, yn hytrach na rhoi rhyddid a boddhad i’r unigolyn, yn gynyddol yn ei gaethiwo mewn byd o wrthrychau y mae ef ei hun yn ei greu.

Ceir dadleuon brwd ynghylch pwysigrwydd yr ysgrifau hyn, er mai natur ddarniog sydd i’r <nowiki>testun</nowiki>. I rai, daw’r feirniadaeth o [[ymddieithrio]] yn llwyr sylfaenol i’n dealltwriaeth o Marx, yn enwedig i feddylwyr [[Marcsaeth]] Orllewinol fel Jean-Paul Sartre a Maurice Merleau-Ponty. Yn wir, cyfiawnheir un traddodiad cyfan o Farcsaeth, sef [[Marcsaeth]] ddyneiddiol, ar sail syniadau’r <nowiki>testun</nowiki> hwn (gweler McLellan 2007: 325–35). I eraill, er enghraifft y ffigwr Marcsaidd Louis Althusser, roedd beirniadaeth economaidd, fwy empirig, y Marx diweddarach (Althusser 2005: 227) yn disodli’r syniadau gorathronyddol yn y <nowiki>testun</nowiki> hwn. Fodd bynnag, byddai’n anodd gwadu parhad y thema [[ymddieithrio]] yn ei weithiau diweddarach: mae’r syniad o ffetisiaeth cynwyddau yng nghyfrol gyntaf ''Capital'' (1867/2005) yn addasiad amlwg o’r syniad (trafodir hyn oll yn y cofnod ar [[ymddieithrio]]).

Wedi cyhoeddi’r testunau hyn, yn Chwefror 1845, cafodd Marx ei yrru o Ffrainc, a symudodd i Frwsel. Dilynodd Friedrich Engels rai misoedd yn ddiweddarach, a gwelwyd partneriaeth ddeallusol y ddau yn dechrau o ddifri, gyda chyhoeddi cyfres o ymosodiadau egr ar weithiau’r Hegeliaid Ifanc: ''The Holy Family'' (Marx ac Engels, 1845/1956), ''Theses on Feuerbach'' (Marx ac Engels, 1845/2005) a ''The German Ideology'' (Marx ac Engels, 1845/1970). Cyflwynwyd sawl thema bwysig yn y testunau hyn: yn The German Ideology, gwelwn drafodaeth gyntaf Marx ar [[ideoleg]], sef yr anallu i ddeall sail faterol a chymdeithasol damcaniaethu, ynghyd â rheolaeth ddeallusol y [[dosbarth]] llywodraethol mewn cymdeithas. Yn yr un <nowiki>testun</nowiki>, gwelir damcaniaeth Marx am ddatblygiad hanesyddol, yr hyn fydd yn cael ei alw’n ddiweddarach yn [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]. Craidd y ddamcaniaeth hon yw mai datblygiad grym cynhyrchu dynol sy’n symbylu datblygiadau cymdeithasol. Yn wir, pwysleisir yn glir y modd y mae’r broses gynhyrchu’n dylanwadu ar bob agwedd arall o gymdeithas, boed y wladwriaeth, y farnwriaeth neu ddamcaniaethu ei hun.

Yn cyd-fynd â chyhoeddi’r gweithiau hyn, gwelir gweithgaredd gwleidyddol brwd ar ran Marx wrth iddo ymuno â sawl mudiad gwleidyddol dosbarth gweithiol. Yn bwysicaf, gwelwn Marx ac Engels yn ymuno â Chynghrair y Comiwnyddion, a sefydlwyd ym 1847. Galwyd arnynt i gynhyrchu maniffesto ar gyfer y Gynghrair, ac ysgrifennodd y ddau eu <nowiki>testun</nowiki> enwocaf, ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' (Marx ac Engels, 1848/2014). Crynhoir nifer o brif syniadau Marx ac Engels yn y llyfr hwn, gyda phwyslais cryf ar hanes fel brwydr rhwng dosbarthiadau, ynghyd â phwyslais amlwg ar greu cymdeithas ddiddosbarth drwy chwyldro.

Yn cyd-fynd â chyhoeddi’r llyfr, gwelwyd cyfres o chwyldroadau drwy Ewrop gyfan, gyda Louis-Phillipe yn cael ei ddiorseddu yn Ffrainc, a chafwyd chwyldroadau democrataidd yn Fienna a Berlin. Yn sgil pryder am ddylanwad Marx ar y mudiadau chwyldroadol, fe’i gorfodwyd gan y llywodraeth i adael Brwsel. Symudodd yn syth i’r Almaen, i Gwlen, i geisio cyfrannu at y mudiadau chwyldroadol yn yr Almaen. Fel rhan o’i swydd newydd yn olygydd y ''Neue Rheinische Zeitung'', cynhyrchodd Marx dros gant o erthyglau mewn blwyddyn, gan hybu democratiaeth, gweriniaetholdeb, pleidlais gyffredinol i bawb dros 21 oed, addysg am ddim i bawb, a threth incwm radical. Fodd bynnag, daeth Marx yn gynyddol ymwybodol mai dim ond drwy chwyldro sy’n cael ei arwain gan y [[dosbarth]] gweithiol y gellid gwireddu’r amcanion democrataidd hyn.

Erbyn 1849 yr oedd y cyfnod o chwyldroadau yn Ewrop wedi tawelu, a gwelwyd breniniaethau Prwsia ac Awstria yn adennill rheolaeth unwaith yn rhagor. Rhoddwyd Marx, a nifer o’i gyd-weithwyr yn y <nowiki>papur newydd</nowiki>, ar brawf am annog gwrthryfel, ond fe’u cafwyd yn ddieuog gan reithgorau mewn dau achos llys. Er hynny, gorfodwyd Marx i adael yr Almaen gan y llywodraeth, a theithiodd i Baris. Ymhen fawr o dro, gorfodwyd iddo adael gan lywodraeth Ffrainc.

'''2.3 Cyfnod Aeddfed Marx: 1849–83'''

Ym mis Awst 1849, symudodd Marx a’i deulu i Lundain, lle y byddai’n byw’n alltud weddill ei fywyd. Cyfnod o dlodi a thristwch oedd y degawd cyntaf: rhwng 1850 a 1856, bu farw tri o’i blant. Byddai Marx yn cael ei gynnal yn bennaf drwy roddion ariannol gan Engels a thrwy ysgrifennu’n achlysurol i bapur newydd y ''New-York Daily Tribune''.

Os nodweddwyd gweithiau cynnar Marx gan drafodaethau athronyddol estynedig, yn y cyfnod hwn gwelwn Marx yn troi’n gynyddol at ddadansoddiadau empirig a hanesyddol o ddatblygiad ffurfiannau economaidd a gwleidyddol. Ni welir trafodaeth uniongyrchol athronyddol eto yn ei weithiau. Ym 1850 aeth Marx ati i ailymroi i’w astudiaethau economaidd mewn manylder, gan astudio’n ddyfal yn ystafell ddarllen y Llyfrgell Brydeinig. Dyma ddechrau ei brosiect olaf, sef creu dadansoddiad manwl o broblemau mewnol economaidd [[cyfalafiaeth]], a lluniodd sawl <nowiki>testun</nowiki> pwysig yn y cyfnod hwn. Rhwng 1857 a 1858 ysgrifennodd y ''Grundrisse'', llyfr y gwrthododd Marx ei gyhoeddi oherwydd nad oedd yn fodlon ar fynegiant ei syniadau yn y <nowiki>testun</nowiki>. Cyhoeddwyd ''A Contribution to the Critique of Political Economy'' (Marx 1859/2009) hefyd, â’r rhagair enwog yn cynnig crynhoad dwys o ddatblygiad deallusol Marx a ffurf gryno o’i ddadansoddiad o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]. Fodd bynnag, mae’n amlwg nad oedd holl waith y cyfnod yn ddim mwy na pharatoad ar gyfer cynhyrchu campwaith Marx (1867/2005), sef cyfrol gyntaf ''Capital''.

Prif nod <nowiki>testun</nowiki> ''Capital'' yw datgelu’r cyfreithiau economaidd sy’n llywodraethu cymdeithas [[cyfalafiaeth|gyfalafol]]. Mae’n amhosib crynhoi’r <nowiki> testun</nowiki> yn syml; ynddo, gwelir Marx yn symud o ddadansoddiadau empirig o sut y crëir gwerth mewn [[cyfalafiaeth]] yn y broses o gyfnewid nwyddau at seiliau gwerth ecsbloetio llafur y gweithiwr a disgrifiad hanesyddol o darddiad [[cyfalafiaeth]] a damcaniaethau am [[Rhaniad Llafur|raniad llafur]] a [[dosbarth]]. Mae’r gyfrol hon hefyd yn cynnwys damcaniaeth Marx ar ansefydlogrwydd [[cyfalafiaeth]]: y bydd yr elw sydd ar gael i’r cyfalafwr yn lleihau dros amser, gan arwain at argyfyngau economaidd cyson.

Er bod Marx wedi gweithio ar ddrafftiau o ail a thrydedd gyfrol ''Capital'' ym 1864–5, ni orffennwyd y cyfrolau hyn cyn ei farwolaeth ym 1883. Er bod afiechyd wedi effeithio ar Marx drwy gydol ei oes, yn negawd olaf ei fywyd gwelwyd ei iechyd yn gwaethygu’n sylweddol ac ychydig iawn o waith y llwyddodd i’w gwblhau; prin yw’r cyhoeddiadau nodedig yn y cyfnod hwn hefyd. Cyhoeddwyd ail a thrydedd gyfrol ''Capital'' wedi ei farwolaeth, wedi eu golygu gan Friedrich Engels ym 1893 a 1894 (gweler Marx [1863–1878/2007] a Marx [1863–1883/2010]).

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Althusser, L. (2005), ''For Marx'' (London: Penguin).

Engels, F. (1844/1996), ''Outlines of a Critique of Political Economy'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/df-jahrbucher/outlines.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1843/2000), ''Critique of Hegel’s Philosophy of Right'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1843/critique-hpr/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1843/2008–9), ''On the Jewish Question'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/jewish-question/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1844/2009), ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1843/critique-hpr/intro.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1859/2009), ''A Contribution to the Critique of Political Economy'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1859/critique-pol-economy/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1867/2005), ''Capital: Volume One'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1863–1878/2007), ''Capital: Volume Two'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1885-c2/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1863–1883/2010)), ''Capital: Volume Three'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1894-c3/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1932/2009), ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'') (neu ''Paris Manuscripts''), https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (2010), ''Collected Works: Volume 1'' (London: Laurence and Wishart).

Marx, K. ac Engels, F. (1845/1956), ''The Holy Family'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/holy-family/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. ac Engels, F. (1845/1970), ''The German Ideology'' (New York: International Publishers).

Marx, K. ac Engels, F. (1845/2005), ''Theses On Feuerbach'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1845/theses/theses.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

McLellan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).

Williams, H. (1980/2015). ''Marx'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1758~4v~69mREL7f [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Marcsaeth

2023-05-25T11:03:29Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Marxism'')

'''1. Cyflwyniad'''

Term yw Marcsaeth all ddynodi unrhyw ddull o ddamcaniaethu, trefniant gwleidyddol, neu ddull o weithredu sydd wedi’i seilio ar weithiau [[Karl Marx]] (1818–83), neu wedi’i ysbrydoli ganddo mewn rhyw fodd.

Ni welir unoliaeth o gwbl o ran y defnydd posib o’r term; er enghraifft, mewn cyferbyniad amlwg, byddai’n hollol ddilys dweud fod llywodraethau unbenaethol yr Undeb Sofietaidd yn Farcsaidd, ond gellir hefyd ddefnyddio’r un gair i gyfeirio at feirniadaeth Theodor Adorno ar gerddoriaeth Stravinsky. Gwelir traddodiadau Marcsaidd ym mhob maes academaidd, er enghraifft hanes, cymdeithaseg, economeg, theori gwleidyddiaeth, astudiaethau llenyddol, athroniaeth neu ddiwinyddiaeth, a chynnig dim ond rhai esiamplau. Tasg hollol amhosib yw cynnig trosolwg cyflawn o’r dylanwad Marcsaeth ar y meysydd hyn gan nad oes cytundeb mewn gwirionedd am union <nowiki>ystyr</nowiki> y term rhwng gwaith un meddyliwr a’r llall, nac ychwaith rhwng un traddodiad a’r llall. Yn wir, nodweddir y traddodiad cyfan gan ddadleuon brwd am beth yn union yw natur Marcsaeth. Ni ddylai hyn ein synnu. O feddwl pa mor eang oedd ffocws [[Karl Marx|Marx]] yn ogystal â natur doreithiog a chymhleth ei weithiau, gellir <nowiki>datblygu</nowiki> ei syniadau mewn pob math o ffyrdd gwahanol a chymhwyso’i syniadau at bob math o broblemau, yn aml mewn ffyrdd na fyddai [[Karl Marx|Marx]] wedi medru eu rhag-weld, nac wedi cytuno â nhw.

Yn yr erthygl hon, felly, canolbwyntir ar y ddwy ffurf ar Farcsaeth a fu’n fwyaf dylanwadol yn y Gorllewin, sef Marcsaeth Glasurol a Marcsaeth Orllewinol.

'''2. Marcsaeth Glasurol: O Engels at yr Undeb Sofietaidd'''

Ni lwyddodd [[Karl Marx|Marx]] i gwblhau ei brosiect uchelgeisiol o gynnig dadansoddiad llawn o natur [[cyfalafiaeth]] cyn iddo farw. Yn union wedi ei farwolaeth, roedd y rhan fwyaf o’i ysgrifau yn dal heb eu cyhoeddi, ac union <nowiki>ystyr</nowiki> ei weithiau yn aneglur. Yn ei gampwaith, ''Capital: Volume One'', cynigiodd [[Karl Marx|Marx]] (1867/2005) fframwaith economaidd i ddadansoddi [[cyfalafiaeth]] a’i methiannau. Ond ni chafwyd gosodiadau systematig am ei fethodoleg athronyddol, am natur y chwyldro a’r tactegau y dylid eu defnyddio er mwyn disodli [[cyfalafiaeth]], nac ychwaith am natur y gymdeithas gomiwnyddol.

Fodd bynnag, yn union wedi marwolaeth [[Karl Marx|Marx]], aeth nifer o feddylwyr gwahanol ati i roi trefn ar weithiau [[Karl Marx|Marx]], a thrawsffurfio’r dernynnau a adawyd ganddo yn fydolwg cyflawn, fyddai’n egluro popeth. Y cam cyntaf a’r pwysicaf yn y broses hon oedd dylanwad Friedrich Engels (cyd-weithiwr agosaf [[Karl Marx|Marx]]) wrth iddo gyhoeddi a hyrwyddo gweithiau anorffenedig [[Karl Marx|Marx]]. Yn y broses o hyrwyddo’i weithiau, ailadeiladodd syniadaeth [[Karl Marx|Marx]] mewn modd systematig, gyda phwyslais cryf ar agweddau economaidd ei waith, ac yn fwyaf arbennig mai [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]] yw craidd y gweithiau.

Yn ôl Engels, yr oedd dadansoddiad [[Karl Marx|Marx]], yn ei ddehongliad materol o hanes, yn darganfod cyfreithiau gwyddonol sy’n pennu natur a datblygiad [[cyfalafiaeth]]. Gellir cymharu statws y cyfreithiau hyn â’r cyfreithiau a ddarganfu Darwin am esblygiad (Engels 1883/1997). Felly, mewn [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], pwysleisir mai trefniant economaidd cymdeithas (h.y. ei [[dull cynhyrchu]]) yw gwir sail y gymdeithas. Newidiadau yn y broses gynhyrchu sy’n gyrru’r broses newid cymdeithasol, ac mae’r sail economaidd hon yn llwyr gyflyru pob agwedd arall ar y gymdeithas, boed y [[wladwriaeth]], y farnwriaeth, a hyd yn oed syniadau’r oes. Ym Marcsaeth Engels, daw datblygiad [[cyfalafiaeth]] tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] yn rhywbeth anorfod: rhaid i’r ansefydlogrwydd a’r gorthrwm a welwyd mewn [[cyfalafiaeth]] arwain at ei dymchwel, a hynny yn sgil datblygiadau economaidd a’r frwydr rhwng dosbarthiadau. Yn sgil hyn, yn hytrach na’r dernynnau a adawyd gan [[Karl Marx|Marx]], mae rhywbeth newydd yn ymddangos, sef Marcsaeth. Fe’i cyflwynir fel bydolwg sy’n esbonio popeth, â phwyslais cryf ar yr economi wrth ei graidd (gwelir trosolwg o’r broses hon yn Anderson 1979: 1–23 a McLellan 2007: 9–20).

Yn yr ail gam, mae’r genhedlaeth nesaf o feddylwyr Marcsaidd yn <nowiki>datblygu</nowiki> safbwyntiau Engels. Gellir cyfeirio’n benodol at bedwar prif feddyliwr: Antonio Labriola (1843–1904), Franz Mehring (1846–1919), Karl Kautsky (1854–1938) a Georgi Plekhanov (1856–1918). Yng ngweithiau’r meddylwyr hyn oll, pwysleisir mai craidd damcaniaeth [[Karl Marx|Marx]] yw [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], sydd i’w deall mewn modd lled-wyddonol. Gan fod nifer o’r meddylwyr hyn wedi dylanwadu ar ddatblygiad pleidiau gwleidyddol y dosbarth gweithiol (bu Kautsky a Mehring yn ddylanwadol ym Mhlaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen, a sefydlwyd y mudiad democrataidd cymdeithasol Rwsiaidd gan Plekhanov), daeth eu dealltwriaeth o Farcsaeth yn fath o ddysgeidiaeth swyddogol y gellir cymharu uniongrededd unrhyw safbwynt Marcsaidd yn ei herbyn.

Gwelir dylanwad amlwg y traddodiad Marcsaeth hwn ar y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad: Vladimir Lenin (1870–1924), un o sefydlwyr plaid y Bolsiefigiaid ac un o arweinyddion y Chwyldro Comiwnyddol ym 1917 yn Rwsia ac, yn ddiweddarach, arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd. Yn ei waith mae’n ehangu ffocws Marcsaeth glasurol gyda sylw arbennig i bob math o ffenomenau newydd, fel twf imperialaeth Orllewinol. Ei gyfraniad mwyaf i’r traddodiad clasurol yw ei bwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, â’i ddadansoddiad manwl o’r tactegau y gellir eu defnyddio er mwyn herio [[cyfalafiaeth]], a’r trefniannau gwleidyddol sydd eu hangen er mwyn llwyddo mewn chwyldro (gweler McLellan 2007: 92–123).

Fodd bynnag, gwelwn wyriad pwysig a dylanwadol yng ngwaith Lenin hefyd. Yn nealltwriaeth y genhedlaeth flaenorol o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], mae [[comiwnyddiaeth]] yn datblygu’n anorfod o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: amod posibilrwydd [[comiwnyddiaeth]] yw’r gormodedd sy’n cael ei greu gan ddatblygiadau yng ngallu [[cyfalafiaeth]] ddiwydiannol i gynhyrchu gormodedd. Felly, roedd chwyldro i’w ddisgwyl yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin, gyda’r proletariat diwydiannol yn ei arwain, ond byddai chwyldro comiwnyddol yn amhosib mewn gwledydd cyn-gyfalafol, ffiwdal, fel Rwsia.

I Lenin, fel un o arweinwyr y chwyldro yn Rwsia, datryswyd y broblem hon drwy bwysleisio gallu carfan flaengar o chwyldroadwyr i arwain y gweithwyr, gan weithredu ar ran buddiannau’r [[dosbarth]] a chynnig arweiniad gwleidyddol ac ideolegol iddynt. Pen draw amlwg y syniad hwn yw y daw’r blaid ei hun i gynrychioli buddiannau’r dosbarth gweithiol, a hynny yn erbyn y darluniau mwy democrataidd a welwyd yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] (gweler [[Marcsaeth-Leniniaeth]]). Beirniadwyd y safbwyntiau hyn yn llym gan y Marcsydd Pwylaidd-Almaenig Rosa Luxemberg (1922/1999), ac mewn cyfres o ysgrifau cyn ei farwolaeth daeth Lenin ei hun i sylwi ar rai o beryglon ei safbwynt, gan bwysleisio’r angen am ffurfiau mwy democrataidd o lywodraeth yn erbyn biwrocratiaeth a rheolaeth lwyr y blaid gomiwnyddol yn Rwsia (gweler Lenin 1922–3/1999).

Fodd bynnag, gyda llwyddiant y chwyldro a thrawsffurfio Rwsia, daeth yr Undeb Sofietaidd yn gynyddol i feddu ar fonopoli ar ddiffinio <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, yn enwedig gyda sefydlu’r Drydedd Gymdeithas Ryngwladol ym 1920 a phleidiau comiwnyddol Ewrop yn derbyn y ddealltwriaeth Sofietaidd. Mewn nifer o ffyrdd pwysig, mae’r datblygiad terfynol hwn yn nodi diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol; oherwydd bod gan yr Undeb Sofietaidd reolaeth lwyr ar <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, ni chaniateir unrhyw wyriad deallusol mwyach oddi wrth y ddysgeidiaeth swyddogol. Gwelwyd diwedd ar y trafodaethau dichonadwy, rhyngwladol a welwyd yn y traddodiad cyn hynny. Byddai’n amhosib tanbrisio pwysigrwydd y dehongliad Sofietaidd hwn, oherwydd, am ran helaeth o’r ugeinfed ganrif, roedd nifer sylweddol o bobl y byd yn byw o fewn rhyw ffurf ar drefniant gwleidyddol wedi’i ddylanwadu gan Farcsaeth Sofietaidd.

Gellir cyflwyno sawl beirniadaeth ar y ffurf hon o Farcsaeth. Yn gyntaf, cafwyd beirniadaeth helaeth iawn ar orbwyslais y traddodiad ar ffenomenau economaidd, yn arbennig y ddealltwriaeth y gellir olrhain pob ffenomen gymdeithasol yn ôl i’w tharddiad gwreiddiol ar sail economi’r gymdeithas. Gwelir hefyd feirniadaethau niferus o ddealltwriaeth y traddodiad o ddatblygiadau hanesyddol, yn enwedig y pwyslais fod yn rhaid i [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] newid i fod yn [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Yn ogystal, gellid beirniadu natur gaeedig y traddodiad hwn, yn arbennig fod y traddodiad yn ei ffurf Sofietaidd yn pwysleisio’r angen am uniongrededd, yn hytrach na chaniatáu anghytundeb a datblygiadau deallusol. Ceir beirniadaethau o’r math hwn yn fynych yng ngweithiau’r meddylwyr o’r traddodiad nesaf y byddwn yn ei drafod, sef meddylwyr Marcsaeth Orllewinol.

'''3. Marcsaeth Orllewinol'''

Tua’r un cyfnod ag y gwelir diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol wrth iddi gael ei haddasu i fod yn ddysgeidiaeth swyddogol yr Undeb Sofietaidd, gwelir cyfres o brofiadau hanesyddol penodol yn sbarduno datblygiad ffurf newydd ar Farcsaeth: ffurf sy’n dechrau yn yr 1920au ac yn cyrraedd ei hanterth yn yr 1960au.

Yr adeg hon, gwelwyd cyfres o argyfyngau economaidd byd-eang; y mwyaf enwog oedd cwymp Wall Street ym 1929 a’r Dirwasgiad Mawr a ddilynodd. Ond er gwaethaf argyfyngau o’r fath, ni welwyd chwyldro yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin. Dangosodd digwyddiadau o’r fath fod [[cyfalafiaeth]] yn llawer mwy cadarn nag a dybiwyd yn draddodiadol, a gwelwyd gallu i sefydlogi’r economi drwy ymyrraeth wladwriaethol mewn modd na fyddai’r meddylwyr Marcsaidd blaenorol wedi medru ei ddychmygu. Yn hytrach na chwyldro comiwnyddol, gwelwyd twf Ffasgaeth yn nifer o’r gwledydd a fu’n fwyaf dylanwadol yn hanes Marcsaeth gynnar – yn enwedig yr Eidal drwy’r 1920au a’r Blaid Natsïaidd yn yr Almaen yn yr 1930au.

Yn cyd-fynd â’r datblygiadau hyn, gwelwyd trai dylanwad y pleidiau a’r mudiadau [[dosbarth]] gweithiol chwyldroadol, a chyda hyn golli grŵp oedd i fod i wireddu’r chwyldro, yn nhyb [[Karl Marx|Marx]]. At hyn, yn dilyn yr Ail Ryfel Byd yn arbennig, gwelwyd [[cyfalafiaeth]] yn ffynnu drwy’r Gorllewin, gyda chyfnod o dwf digyffelyb. I goroni’r cwbl, gwelwyd methiant llwyr Marcsaeth Sofietaidd, gyda thwf yn yr ymwybyddiaeth o erchyllterau Staliniaeth drwy’r Gorllewin.

Yn y cyd-destun hwn, ceisiodd grŵp newydd o feddylwyr ddiweddaru’r traddodiad Marcsaidd er mwyn medru ymdopi â’r newidiadau hanesyddol hyn, grŵp y gellir ei alw yn fras yn ddilynwyr Marcsaeth Orllewinol. Gellir rhestru’r canlynol fel prif feddylwyr y grŵp: Georg Lukàcs (1885–1971), Karl Korsch (1886–1961), Antonio Gramsci (1891–1937), Max Horkheimer (1895–1973), Herbert Marcuse (1898–1979), Theodor Adorno (1903–69) a Louis Althusser (1918–90). Mae hefyd yn cynnwys nifer o enwau <nowiki>cyfarwydd</nowiki> eraill, er nad ydynt mor ddylanwadol: Henri Lefebvre (1901–91), Jean-Paul Sartre (1905–80) a Walter Benjamin (1892–1940).

Mae’n werth nodi bod bron pob un o’r meddylwyr hyn yn athronwyr proffesiynol, yn hytrach na chwyldroadwyr neu arweinwyr pleidiau gwleidyddol, fel y gwelwyd ymysg prif feddylwyr Marcsaeth Glasurol. Gan hynny, mae naws eu gweithiau’n llawer mwy cymhleth: ceir dadleuon athronyddol, epistemolegol, wedi’u hysgrifennu mewn iaith dechnegol a llenyddol (gweler Anderson 1979: 74–95). Mae’n bwysig nodi nad symudiad unedig a welir yma. Ceir anghytundeb dwys rhwng gweithiau’r meddylwyr, hyd yn oed ymysg y grŵp y gellir eu hystyried yn agosaf at ei gilydd, sef [[Ysgol Frankfurt]]. A chynnig esiampl, mae daliadau Marcuse ac Adorno ar natur rhyddfreiniad a chymdeithas fodern bron yn llwyr i’r gwrthwyneb o’i gilydd (gweler Wiggershaus 1997: 394). Gwelir hefyd feirniadaeth ar nifer o syniadau Sartre yng ngwaith Adorno (1973: 123, 226), a beirniedir pob meddyliwr yn y traddodiad hwn yn llym gan Althusser.

Gan roi’r anghytundebau hyn (fyddai’n rhy faith i’w rhestru) o’r neilltu, mae nodweddion amlwg yn gyffredin i’r traddodiad hwn, a gwelir yng ngweithiau’r meddylwyr hyn ffurf annogmatig ar Farcsaeth. Yr hyn sy’n uno’r holl feddylwyr hyn yw eu bod yn ymwrthod â nifer o gynseiliau’r traddodiad blaenorol, yn enwedig y pwyslais ar Farcsaeth fel gwyddoniaeth a’r gorbwyslais ar ffenomenau economaidd. Felly, yn y traddodiad hwn, gwelir lleihad amlwg mewn dadansoddiadau estynedig o economeg [[cyfalafiaeth]] yn ogystal â’r pwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, o’i gymharu â’r traddodiad clasurol (gweler e.e. McLellan 2007: 295–6 neu Anderson 1979: 92–4).

Galluogir y newid pwyslais hwn, i raddau helaeth, gan ddwy brif nodwedd. Yn gyntaf, gwelwyd cyhoeddi nifer o weithiau cynnar [[Karl Marx|Marx]] yn yr 1930au, yn fwyaf nodedig yr ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' ([[Karl Marx|Marx]] 1932/2009). Nid beirniadaeth economaidd ar gyfalafiaeth a welir yn y testunau hyn, ond beirniadaeth athronyddol: fod y ddynoliaeth, dan amodau gwaith [[cyfalafiaeth]], wedi [[ymddieithrio]] oddi wrth ei hanfod. Yn hyn, gwelwn yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] ei hun themâu llawer mwy dyneiddiol ac athronyddol nag a bwysleisiwyd yn ymgais Marcsaeth Glasurol i gyfundrefnu ei weithiau. Gwelwyd dylanwad y testunau hyn ar bob un o’r meddylwyr, ond yn enwedig ar y traddodiad Ffrengig, dyneiddiol, sy’n cael ei ymgorffori yng ngweithiau Sartre (gweler McLellan 2007: 325). Yn wir, daw’r ddealltwriaeth hon yn rhyw fath o uniongrededd newydd yn Ffrainc, tan i Althusser ei disodli â ffurf strwythurol, wrthddyneiddiol, o Farcsaeth.

Yn ychwanegol at ailddarganfod agweddau athronyddol gwaith [[Karl Marx|Marx]], gwelwyd y meddylwyr oll yn <nowiki>addasu</nowiki> ac yn benthyg syniadau y tu hwnt i’r traddodiad Marcsaidd, gan ddefnyddio’r dylanwadau newydd hyn er mwyn adnewyddu’r traddodiad. Gwelir hyn yn glir yn y <nowiki>testun</nowiki> sy’n sefydlu’r traddodiad, ''History and Class Consciousness'' gan Lukàcs (1923/2010), sy’n ailbwysleisio dylanwad Hegel ar [[Karl Marx|Marx]] er mwyn cyflwyno darlun mwy soffistigedig o rôl y proletariat mewn chwyldro cymdeithasol. Gwelir hefyd ddylanwad clir y cymdeithasegydd [[Max Weber]] ar ei waith, wrth iddo addasu’r darlun o resymoliaeth er mwyn darlunio twf [[cyfalafiaeth]] fel twf yng nghaethiwed yr unigolyn, yn ogystal â cholli <nowiki>ystyr</nowiki> (gweler Lukàcs 1923/2010: 95, 144–9).

Dilynodd meddylwyr cenhedlaeth gyntaf Ysgol Frankfurt ôl troed Lukàcs gan fenthyg y darlun melancolaidd, Weberaidd hwn, yn enwedig yng ngwaith cynnar Theodor Adorno a Max Horkheimer. Yn ''Dialectic of Enlightenment'' (1944–7), cyfrol a ysgrifennwyd yng nghysgod erchyllterau’r Natsïaid, darluniwyd datblygiad hanesyddol y Gorllewin, o’i darddiad mewn cyn-hanes hyd at yr oes fodern, fel rhywbeth oedd yn ddim mwy na chynnydd yng ngorthrwm yr unigolyn (Adorno a Horkheimer 2002: xiv–xix). Yn y ddamcaniaeth hon gwelir gobaith Marcsaeth Glasurol, sef bod datblygiadau technolegol yn arwain at newidiadau economaidd a fyddai’n arwain yn anorfod at gymdeithas deg, gomiwnyddol, yn cael ei droi wyneb yn waered. I’r meddylwyr hyn, mae’r holl ddatblygiadau technolegol a rhesymegol yn gweithredu er mwyn rheoli’r unigolyn, yn wir, er diddymu ei [[unigolyddiaeth]] yn llwyr. Er mwyn cyflwyno darlun o’r fath, ymgorfforir safbwyntiau meddylwyr sy’n llwyr elyniaethus i Farcsaeth yn eu gweithiau, gyda dylanwad yr athronydd gwrthegalitaraidd Friedrich Nietzsche yn amlwg. Gellid rhestru dylanwadau o’r fath yn achos y damcaniaethwyr eraill hefyd: mae ôl dylanwad Machiavelli yn glir ar waith Gramsci (gweler 1971: 247–52), a dylanwad y dirfodwyr Husserl a Heidegger yn amlwg yng ngwaith Sartre (gweler McLellan 2007: 329–30). Trwy ymgorffori meddylwyr sydd mor estron i’r traddodiad Marcsaidd blaenorol, gwelir ffurf pur wahanol o ddamcaniaethu, sy’n llawer mwy athronyddol ei naws, yn cael ei chreu.

Er y gwyriadau amlwg oddi wrth Farcsaeth Glasurol, ni chefnir ar y syniad bras o ryddfreiniad a’r posibilrwydd o greu cymdeithas deg, gomiwnyddol. Yn hytrach, tecach dweud fod y meddylwyr hyn yn fwy ymwybodol o lawer o’r rhwystrau sy’n atal datblygiad cymdeithas gomiwnyddol, sylweddoliad oedd wedi’i sbarduno gan y profiad hanesyddol o weld diflaniad y mudiadau chwyldroadol ynghyd â gallu [[cyfalafiaeth]] i’w sefydlogi ei hun.

Gan hynny, canolbwyntir mewn llawer mwy o fanylder ar y rheolaeth seicolegol a geir mewn cymdeithas gyfalafol. Ymdrinnir â’r modd y mae diwylliant a’r rheswm sydd wrth ei graidd yn celu gwir natur y gymdeithas, gan beri bod y gymdeithas gyfredol yn ymddangos fel endid hollol naturiol, na ellir mo’i newid (gweler [[ideoleg]] ac [[ymwybyddiaeth ffug]]). Yn y traddodiad hwn, felly, gwelir dadansoddiadau estynedig o ffenomenau diwylliannol na roddwyd fawr o sylw iddynt yn y traddodiad clasurol: o lenyddiaeth, cerddoriaeth, hyd at y datblygiadau diweddarach, fel teledu, sinema a radio, a welwyd yn yr ugeinfed ganrif.

Gwelir un o ffurfiau mwyaf dylanwadol y datblygiad hwn yng ngwaith Antonio Gramsci â’i syniad o [[hegemoni]]. Yn nhyb Gramsci, nid yw [[cyfalafiaeth]] yn goroesi yn bennaf drwy ddefnydd o rym, ond drwy gyfres o strategaethau diwylliannol yn sefydliadau’r gymdeithas sifil – er enghraifft, papurau newydd, ysgolion ac eglwysi – sy’n gweithredu er mwyn ennill cydsyniad y dosbarth gwaith i reolaeth y ''bourgeoisie''. Drwy’r strategaethau hegemonaidd hyn, gall aelodau’r dosbarth llywodraethol gyflwyno’u safbwyntiau fel rhyw fath o synnwyr cyffredin y mae’n rhaid ei dderbyn. Gan fod y rheolaeth syniadol hon ar led drwy’r gymdeithas yn ei chyfanrwydd, nid yw targedu sail economaidd cymdeithas er mwyn ei thrawsffurfio’n ddigonol mwyach; rhaid yw herio a diddymu’r lefel ddiwylliannol hon hefyd (gweler Gramsci 1971: 275–6).

Gwelir pwyslais tebyg ar ffenomenau diwylliannol drwy weithiau meddylwyr Ysgol Frankfurt, wrth i’r meddylwyr ddefnyddio gweithiau’r seicdreiddiwr Sigmund Freud (1856–1939) er mwyn egluro anallu unigolion i wrthsefyll [[cyfalafiaeth]]. Gan fod strwythurau’r gymdeithas wedi’u trefnu mewn modd sy’n atal datblygiad ego cryf, crëir unigolyn y gellir dylanwadu’n hawdd arno. Pwysleisir sut mae dylanwadau allanol o bob math – boed deledu, radio neu’r papurau newydd (y ‘diwydiant diwylliannol’ yn nherminoleg Adorno a Horkheimer) – yn tywys yr unigolyn ac yn gweithredu er mwyn celu natur enbyd y gymdeithas gyfredol (gweler Jay 1973: 86–100).

Tasg amhosib yw cynnig trosolwg llawn o ddylanwad y Marcswyr Gorllewinol ar feddylwyr diweddarach; byddai’n deg dweud na ellir dianc rhag eu dylanwad mewn cymdeithaseg, nac ychwaith mewn athroniaeth ar gyfandir Ewrop. Gellir meddwl am ddylanwad Lukàcs ar gymdeithaseg gwybodaeth Karl Mannheim (1893–1947), a gwelir dylanwad Ysgol Frankfurt a Louis Althusser yn gyffredinol drwy gymdeithaseg. Yn y cyd-destun Cymreig, gwelwyd dylanwad nifer o’r meddylwyr o’r traddodiad hwn ar weithiau Raymond Williams (1921–88), yn enwedig syniadau Gramsci ar [[hegemoni]], syniadau Marcuse ar ryddfreiniad a dehongliad Althusser o [[ideoleg]] (Jones 2006: 62–82.)

Bydd nifer o weithiau’r meddylwyr hyn yn aml yn cael eu beirniadu ar sail eu pesimistiaeth honedig ynghylch ein gallu i drawsffurfio cymdeithas (gweler Anderson 1979: 93; Jay 1973: 105 am ddwy esiampl). Deellir gan nifer fod y meddylwyr hyn yn gorbwysleisio damcaniaethu, a hynny ar draul canolbwyntio ar ein gallu i weithredu a thrawsffurfio’r byd.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Adorno, T. (1973), ''Negative Dialectics'' (London: Routledge).

Adorno, T. a Horkheimer, M. (2002), ''Dialectic of Enlightenment'' (Stanford: Stanford University Press).

Anderson, P. (1979), ''Considerations on Western Marxism'' (London: Verso).

Engels, F. (1883/1993), ''‘Fredrick Engels’ Speech at the Grave of Karl Marx’'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/burial.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Gramsci, A. (1971), ''Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci'' (London: Lawrence and Wishart).

Jay, M. (1973), ''The Dialectical Imagination: A History of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950'' (Berkeley: University of California Press).

Jones, P. (2006), ''Raymond Williams’s Sociology of Culture: A Critical Reconstruction'' (London: Palgrave Macmillan).

Lenin, V. I. (1922–3/1999), ''‘“Last Testament”: Letters to the Congress’'', https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Lukàcs, G. (1923/2010), ''History and Class Consciousness: Studies in Marxist Dialectics'' (Pontypool: Merlin Press).

Luxemburg, R. (1922/1999), ''The Russian Revolution'', https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1918/russian-revolution/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx. K. (1867/2005), ''Capital: Volume One'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1932/2009), ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

McLellan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).

Wiggershaus, R. (1995), ''The Frankfurt School: Its History, Theories and Political Significance'' (Cambridge, Mass.: MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Marcsaeth

2023-05-25T11:01:22Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Marxism'')

'''1. Cyflwyniad'''

Term yw Marcsaeth all ddynodi unrhyw ddull o ddamcaniaethu, trefniant gwleidyddol, neu ddull o weithredu sydd wedi’i seilio ar weithiau [[Karl Marx]] (1818–83), neu wedi’i ysbrydoli ganddo mewn rhyw fodd.

Ni welir unoliaeth o gwbl o ran y defnydd posib o’r term; er enghraifft, mewn cyferbyniad amlwg, byddai’n hollol ddilys dweud fod llywodraethau unbenaethol yr Undeb Sofietaidd yn Farcsaidd, ond gellir hefyd ddefnyddio’r un gair i gyfeirio at feirniadaeth Theodor Adorno ar gerddoriaeth Stravinsky. Gwelir traddodiadau Marcsaidd ym mhob maes academaidd, er enghraifft hanes, cymdeithaseg, economeg, theori gwleidyddiaeth, astudiaethau llenyddol, athroniaeth neu ddiwinyddiaeth, a chynnig dim ond rhai esiamplau. Tasg hollol amhosib yw cynnig trosolwg cyflawn o’r dylanwad Marcsaeth ar y meysydd hyn gan nad oes cytundeb mewn gwirionedd am union <nowiki>ystyr</nowiki> y term rhwng gwaith un meddyliwr a’r llall, nac ychwaith rhwng un traddodiad a’r llall. Yn wir, nodweddir y traddodiad cyfan gan ddadleuon brwd am beth yn union yw natur Marcsaeth. Ni ddylai hyn ein synnu. O feddwl pa mor eang oedd ffocws [[Karl Marx|Marx]] yn ogystal â natur doreithiog a chymhleth ei weithiau, gellir <nowiki>datblygu</nowiki> ei syniadau mewn pob math o ffyrdd gwahanol a chymhwyso’i syniadau at bob math o broblemau, yn aml mewn ffyrdd na fyddai [[Karl Marx|Marx]] wedi medru eu rhag-weld, nac wedi cytuno â nhw.

Yn yr erthygl hon, felly, canolbwyntir ar y ddwy ffurf ar Farcsaeth a fu’n fwyaf dylanwadol yn y Gorllewin, sef Marcsaeth Glasurol a Marcsaeth Orllewinol.

'''2. Marcsaeth Glasurol: O Engels at yr Undeb Sofietaidd'''

Ni lwyddodd [[Karl Marx|Marx]] i gwblhau ei brosiect uchelgeisiol o gynnig dadansoddiad llawn o natur [[cyfalafiaeth]] cyn iddo farw. Yn union wedi ei farwolaeth, roedd y rhan fwyaf o’i ysgrifau yn dal heb eu cyhoeddi, ac union <nowiki>ystyr</nowiki> ei weithiau yn aneglur. Yn ei gampwaith, ''Capital: Volume One'', cynigiodd [[Karl Marx|Marx]] (1867/2005) fframwaith economaidd i ddadansoddi [[cyfalafiaeth]] a’i methiannau. Ond ni chafwyd gosodiadau systematig am ei fethodoleg athronyddol, am natur y chwyldro a’r tactegau y dylid eu defnyddio er mwyn disodli [[cyfalafiaeth]], nac ychwaith am natur y gymdeithas gomiwnyddol.

Fodd bynnag, yn union wedi marwolaeth [[Karl Marx|Marx]], aeth nifer o feddylwyr gwahanol ati i roi trefn ar weithiau [[Karl Marx|Marx]], a thrawsffurfio’r dernynnau a adawyd ganddo yn fydolwg cyflawn, fyddai’n egluro popeth. Y cam cyntaf a’r pwysicaf yn y broses hon oedd dylanwad Friedrich Engels (cyd-weithiwr agosaf [[Karl Marx|Marx]]) wrth iddo gyhoeddi a hyrwyddo gweithiau anorffenedig [[Karl Marx|Marx]]. Yn y broses o hyrwyddo’i weithiau, ailadeiladodd syniadaeth [[Karl Marx|Marx]] mewn modd systematig, gyda phwyslais cryf ar agweddau economaidd ei waith, ac yn fwyaf arbennig mai [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]] yw craidd y gweithiau.

Yn ôl Engels, yr oedd dadansoddiad [[Karl Marx|Marx]], yn ei ddehongliad materol o hanes, yn darganfod cyfreithiau gwyddonol sy’n pennu natur a datblygiad [[cyfalafiaeth]]. Gellir cymharu statws y cyfreithiau hyn â’r cyfreithiau a ddarganfu Darwin am esblygiad (Engels 1883/1997). Felly, mewn [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], pwysleisir mai trefniant economaidd cymdeithas (h.y. ei [[dull cynhyrchu]]) yw gwir sail y gymdeithas. Newidiadau yn y broses gynhyrchu sy’n gyrru’r broses newid cymdeithasol, ac mae’r sail economaidd hon yn llwyr gyflyru pob agwedd arall ar y gymdeithas, boed y [[wladwriaeth]], y farnwriaeth, a hyd yn oed syniadau’r oes. Ym Marcsaeth Engels, daw datblygiad [[cyfalafiaeth]] tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] yn rhywbeth anorfod: rhaid i’r ansefydlogrwydd a’r gorthrwm a welwyd mewn [[cyfalafiaeth]] arwain at ei dymchwel, a hynny yn sgil datblygiadau economaidd a’r frwydr rhwng dosbarthiadau. Yn sgil hyn, yn hytrach na’r dernynnau a adawyd gan [[Karl Marx|Marx]], mae rhywbeth newydd yn ymddangos, sef Marcsaeth. Fe’i cyflwynir fel bydolwg sy’n esbonio popeth, â phwyslais cryf ar yr economi wrth ei graidd (gwelir trosolwg o’r broses hon yn Anderson 1979: 1–23 a McLellan 2007: 9–20).

Yn yr ail gam, mae’r genhedlaeth nesaf o feddylwyr Marcsaidd yn <nowiki>datblygu</nowiki> safbwyntiau Engels. Gellir cyfeirio’n benodol at bedwar prif feddyliwr: Antonio Labriola (1843–1904), Franz Mehring (1846–1919), Karl Kautsky (1854–1938) a Georgi Plekhanov (1856–1918). Yng ngweithiau’r meddylwyr hyn oll, pwysleisir mai craidd damcaniaeth [[Karl Marx|Marx]] yw [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], sydd i’w deall mewn modd lled-wyddonol. Gan fod nifer o’r meddylwyr hyn wedi dylanwadu ar ddatblygiad pleidiau gwleidyddol y dosbarth gweithiol (bu Kautsky a Mehring yn ddylanwadol ym Mhlaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen, a sefydlwyd y mudiad democrataidd cymdeithasol Rwsiaidd gan Plekhanov), daeth eu dealltwriaeth o Farcsaeth yn fath o ddysgeidiaeth swyddogol y gellir cymharu uniongrededd unrhyw safbwynt Marcsaidd yn ei herbyn.

Gwelir dylanwad amlwg y traddodiad Marcsaeth hwn ar y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad: Vladimir Lenin (1870–1924), un o sefydlwyr plaid y Bolsiefigiaid ac un o arweinyddion y Chwyldro Comiwnyddol ym 1917 yn Rwsia ac, yn ddiweddarach, arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd. Yn ei waith mae’n ehangu ffocws Marcsaeth glasurol gyda sylw arbennig i bob math o ffenomenau newydd, fel twf imperialaeth Orllewinol. Ei gyfraniad mwyaf i’r traddodiad clasurol yw ei bwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, â’i ddadansoddiad manwl o’r tactegau y gellir eu defnyddio er mwyn herio [[cyfalafiaeth]], a’r trefniannau gwleidyddol sydd eu hangen er mwyn llwyddo mewn chwyldro (gweler McLellan 2007: 92–123).

Fodd bynnag, gwelwn wyriad pwysig a dylanwadol yng ngwaith Lenin hefyd. Yn nealltwriaeth y genhedlaeth flaenorol o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], mae [[comiwnyddiaeth]] yn datblygu’n anorfod o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: amod posibilrwydd [[comiwnyddiaeth]] yw’r gormodedd sy’n cael ei greu gan ddatblygiadau yng ngallu [[cyfalafiaeth]] ddiwydiannol i gynhyrchu gormodedd. Felly, roedd chwyldro i’w ddisgwyl yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin, gyda’r proletariat diwydiannol yn ei arwain, ond byddai chwyldro comiwnyddol yn amhosib mewn gwledydd cyn-gyfalafol, ffiwdal, fel Rwsia.

I Lenin, fel un o arweinwyr y chwyldro yn Rwsia, datryswyd y broblem hon drwy bwysleisio gallu carfan flaengar o chwyldroadwyr i arwain y gweithwyr, gan weithredu ar ran buddiannau’r [[dosbarth]] a chynnig arweiniad gwleidyddol ac ideolegol iddynt. Pen draw amlwg y syniad hwn yw y daw’r blaid ei hun i gynrychioli buddiannau’r dosbarth gweithiol, a hynny yn erbyn y darluniau mwy democrataidd a welwyd yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] (gweler [[Marcsaeth Leninaeth|Marcsaeth-Leniniaeth]]). Beirniadwyd y safbwyntiau hyn yn llym gan y Marcsydd Pwylaidd-Almaenig Rosa Luxemberg (1922/1999), ac mewn cyfres o ysgrifau cyn ei farwolaeth daeth Lenin ei hun i sylwi ar rai o beryglon ei safbwynt, gan bwysleisio’r angen am ffurfiau mwy democrataidd o lywodraeth yn erbyn biwrocratiaeth a rheolaeth lwyr y blaid gomiwnyddol yn Rwsia (gweler Lenin 1922–3/1999).

Fodd bynnag, gyda llwyddiant y chwyldro a thrawsffurfio Rwsia, daeth yr Undeb Sofietaidd yn gynyddol i feddu ar fonopoli ar ddiffinio <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, yn enwedig gyda sefydlu’r Drydedd Gymdeithas Ryngwladol ym 1920 a phleidiau comiwnyddol Ewrop yn derbyn y ddealltwriaeth Sofietaidd. Mewn nifer o ffyrdd pwysig, mae’r datblygiad terfynol hwn yn nodi diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol; oherwydd bod gan yr Undeb Sofietaidd reolaeth lwyr ar <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, ni chaniateir unrhyw wyriad deallusol mwyach oddi wrth y ddysgeidiaeth swyddogol. Gwelwyd diwedd ar y trafodaethau dichonadwy, rhyngwladol a welwyd yn y traddodiad cyn hynny. Byddai’n amhosib tanbrisio pwysigrwydd y dehongliad Sofietaidd hwn, oherwydd, am ran helaeth o’r ugeinfed ganrif, roedd nifer sylweddol o bobl y byd yn byw o fewn rhyw ffurf ar drefniant gwleidyddol wedi’i ddylanwadu gan Farcsaeth Sofietaidd.

Gellir cyflwyno sawl beirniadaeth ar y ffurf hon o Farcsaeth. Yn gyntaf, cafwyd beirniadaeth helaeth iawn ar orbwyslais y traddodiad ar ffenomenau economaidd, yn arbennig y ddealltwriaeth y gellir olrhain pob ffenomen gymdeithasol yn ôl i’w tharddiad gwreiddiol ar sail economi’r gymdeithas. Gwelir hefyd feirniadaethau niferus o ddealltwriaeth y traddodiad o ddatblygiadau hanesyddol, yn enwedig y pwyslais fod yn rhaid i [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] newid i fod yn [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Yn ogystal, gellid beirniadu natur gaeedig y traddodiad hwn, yn arbennig fod y traddodiad yn ei ffurf Sofietaidd yn pwysleisio’r angen am uniongrededd, yn hytrach na chaniatáu anghytundeb a datblygiadau deallusol. Ceir beirniadaethau o’r math hwn yn fynych yng ngweithiau’r meddylwyr o’r traddodiad nesaf y byddwn yn ei drafod, sef meddylwyr Marcsaeth Orllewinol.

'''3. Marcsaeth Orllewinol'''

Tua’r un cyfnod ag y gwelir diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol wrth iddi gael ei haddasu i fod yn ddysgeidiaeth swyddogol yr Undeb Sofietaidd, gwelir cyfres o brofiadau hanesyddol penodol yn sbarduno datblygiad ffurf newydd ar Farcsaeth: ffurf sy’n dechrau yn yr 1920au ac yn cyrraedd ei hanterth yn yr 1960au.

Yr adeg hon, gwelwyd cyfres o argyfyngau economaidd byd-eang; y mwyaf enwog oedd cwymp Wall Street ym 1929 a’r Dirwasgiad Mawr a ddilynodd. Ond er gwaethaf argyfyngau o’r fath, ni welwyd chwyldro yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin. Dangosodd digwyddiadau o’r fath fod [[cyfalafiaeth]] yn llawer mwy cadarn nag a dybiwyd yn draddodiadol, a gwelwyd gallu i sefydlogi’r economi drwy ymyrraeth wladwriaethol mewn modd na fyddai’r meddylwyr Marcsaidd blaenorol wedi medru ei ddychmygu. Yn hytrach na chwyldro comiwnyddol, gwelwyd twf Ffasgaeth yn nifer o’r gwledydd a fu’n fwyaf dylanwadol yn hanes Marcsaeth gynnar – yn enwedig yr Eidal drwy’r 1920au a’r Blaid Natsïaidd yn yr Almaen yn yr 1930au.

Yn cyd-fynd â’r datblygiadau hyn, gwelwyd trai dylanwad y pleidiau a’r mudiadau [[dosbarth]] gweithiol chwyldroadol, a chyda hyn golli grŵp oedd i fod i wireddu’r chwyldro, yn nhyb [[Karl Marx|Marx]]. At hyn, yn dilyn yr Ail Ryfel Byd yn arbennig, gwelwyd [[cyfalafiaeth]] yn ffynnu drwy’r Gorllewin, gyda chyfnod o dwf digyffelyb. I goroni’r cwbl, gwelwyd methiant llwyr Marcsaeth Sofietaidd, gyda thwf yn yr ymwybyddiaeth o erchyllterau Staliniaeth drwy’r Gorllewin.

Yn y cyd-destun hwn, ceisiodd grŵp newydd o feddylwyr ddiweddaru’r traddodiad Marcsaidd er mwyn medru ymdopi â’r newidiadau hanesyddol hyn, grŵp y gellir ei alw yn fras yn ddilynwyr Marcsaeth Orllewinol. Gellir rhestru’r canlynol fel prif feddylwyr y grŵp: Georg Lukàcs (1885–1971), Karl Korsch (1886–1961), Antonio Gramsci (1891–1937), Max Horkheimer (1895–1973), Herbert Marcuse (1898–1979), Theodor Adorno (1903–69) a Louis Althusser (1918–90). Mae hefyd yn cynnwys nifer o enwau <nowiki>cyfarwydd</nowiki> eraill, er nad ydynt mor ddylanwadol: Henri Lefebvre (1901–91), Jean-Paul Sartre (1905–80) a Walter Benjamin (1892–1940).

Mae’n werth nodi bod bron pob un o’r meddylwyr hyn yn athronwyr proffesiynol, yn hytrach na chwyldroadwyr neu arweinwyr pleidiau gwleidyddol, fel y gwelwyd ymysg prif feddylwyr Marcsaeth Glasurol. Gan hynny, mae naws eu gweithiau’n llawer mwy cymhleth: ceir dadleuon athronyddol, epistemolegol, wedi’u hysgrifennu mewn iaith dechnegol a llenyddol (gweler Anderson 1979: 74–95). Mae’n bwysig nodi nad symudiad unedig a welir yma. Ceir anghytundeb dwys rhwng gweithiau’r meddylwyr, hyd yn oed ymysg y grŵp y gellir eu hystyried yn agosaf at ei gilydd, sef [[Ysgol Frankfurt]]. A chynnig esiampl, mae daliadau Marcuse ac Adorno ar natur rhyddfreiniad a chymdeithas fodern bron yn llwyr i’r gwrthwyneb o’i gilydd (gweler Wiggershaus 1997: 394). Gwelir hefyd feirniadaeth ar nifer o syniadau Sartre yng ngwaith Adorno (1973: 123, 226), a beirniedir pob meddyliwr yn y traddodiad hwn yn llym gan Althusser.

Gan roi’r anghytundebau hyn (fyddai’n rhy faith i’w rhestru) o’r neilltu, mae nodweddion amlwg yn gyffredin i’r traddodiad hwn, a gwelir yng ngweithiau’r meddylwyr hyn ffurf annogmatig ar Farcsaeth. Yr hyn sy’n uno’r holl feddylwyr hyn yw eu bod yn ymwrthod â nifer o gynseiliau’r traddodiad blaenorol, yn enwedig y pwyslais ar Farcsaeth fel gwyddoniaeth a’r gorbwyslais ar ffenomenau economaidd. Felly, yn y traddodiad hwn, gwelir lleihad amlwg mewn dadansoddiadau estynedig o economeg [[cyfalafiaeth]] yn ogystal â’r pwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, o’i gymharu â’r traddodiad clasurol (gweler e.e. McLellan 2007: 295–6 neu Anderson 1979: 92–4).

Galluogir y newid pwyslais hwn, i raddau helaeth, gan ddwy brif nodwedd. Yn gyntaf, gwelwyd cyhoeddi nifer o weithiau cynnar [[Karl Marx|Marx]] yn yr 1930au, yn fwyaf nodedig yr ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' ([[Karl Marx|Marx]] 1932/2009). Nid beirniadaeth economaidd ar gyfalafiaeth a welir yn y testunau hyn, ond beirniadaeth athronyddol: fod y ddynoliaeth, dan amodau gwaith [[cyfalafiaeth]], wedi [[ymddieithrio]] oddi wrth ei hanfod. Yn hyn, gwelwn yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] ei hun themâu llawer mwy dyneiddiol ac athronyddol nag a bwysleisiwyd yn ymgais Marcsaeth Glasurol i gyfundrefnu ei weithiau. Gwelwyd dylanwad y testunau hyn ar bob un o’r meddylwyr, ond yn enwedig ar y traddodiad Ffrengig, dyneiddiol, sy’n cael ei ymgorffori yng ngweithiau Sartre (gweler McLellan 2007: 325). Yn wir, daw’r ddealltwriaeth hon yn rhyw fath o uniongrededd newydd yn Ffrainc, tan i Althusser ei disodli â ffurf strwythurol, wrthddyneiddiol, o Farcsaeth.

Yn ychwanegol at ailddarganfod agweddau athronyddol gwaith [[Karl Marx|Marx]], gwelwyd y meddylwyr oll yn <nowiki>addasu</nowiki> ac yn benthyg syniadau y tu hwnt i’r traddodiad Marcsaidd, gan ddefnyddio’r dylanwadau newydd hyn er mwyn adnewyddu’r traddodiad. Gwelir hyn yn glir yn y <nowiki>testun</nowiki> sy’n sefydlu’r traddodiad, ''History and Class Consciousness'' gan Lukàcs (1923/2010), sy’n ailbwysleisio dylanwad Hegel ar [[Karl Marx|Marx]] er mwyn cyflwyno darlun mwy soffistigedig o rôl y proletariat mewn chwyldro cymdeithasol. Gwelir hefyd ddylanwad clir y cymdeithasegydd [[Max Weber]] ar ei waith, wrth iddo addasu’r darlun o resymoliaeth er mwyn darlunio twf [[cyfalafiaeth]] fel twf yng nghaethiwed yr unigolyn, yn ogystal â cholli <nowiki>ystyr</nowiki> (gweler Lukàcs 1923/2010: 95, 144–9).

Dilynodd meddylwyr cenhedlaeth gyntaf Ysgol Frankfurt ôl troed Lukàcs gan fenthyg y darlun melancolaidd, Weberaidd hwn, yn enwedig yng ngwaith cynnar Theodor Adorno a Max Horkheimer. Yn ''Dialectic of Enlightenment'' (1944–7), cyfrol a ysgrifennwyd yng nghysgod erchyllterau’r Natsïaid, darluniwyd datblygiad hanesyddol y Gorllewin, o’i darddiad mewn cyn-hanes hyd at yr oes fodern, fel rhywbeth oedd yn ddim mwy na chynnydd yng ngorthrwm yr unigolyn (Adorno a Horkheimer 2002: xiv–xix). Yn y ddamcaniaeth hon gwelir gobaith Marcsaeth Glasurol, sef bod datblygiadau technolegol yn arwain at newidiadau economaidd a fyddai’n arwain yn anorfod at gymdeithas deg, gomiwnyddol, yn cael ei droi wyneb yn waered. I’r meddylwyr hyn, mae’r holl ddatblygiadau technolegol a rhesymegol yn gweithredu er mwyn rheoli’r unigolyn, yn wir, er diddymu ei [[unigolyddiaeth]] yn llwyr. Er mwyn cyflwyno darlun o’r fath, ymgorfforir safbwyntiau meddylwyr sy’n llwyr elyniaethus i Farcsaeth yn eu gweithiau, gyda dylanwad yr athronydd gwrthegalitaraidd Friedrich Nietzsche yn amlwg. Gellid rhestru dylanwadau o’r fath yn achos y damcaniaethwyr eraill hefyd: mae ôl dylanwad Machiavelli yn glir ar waith Gramsci (gweler 1971: 247–52), a dylanwad y dirfodwyr Husserl a Heidegger yn amlwg yng ngwaith Sartre (gweler McLellan 2007: 329–30). Trwy ymgorffori meddylwyr sydd mor estron i’r traddodiad Marcsaidd blaenorol, gwelir ffurf pur wahanol o ddamcaniaethu, sy’n llawer mwy athronyddol ei naws, yn cael ei chreu.

Er y gwyriadau amlwg oddi wrth Farcsaeth Glasurol, ni chefnir ar y syniad bras o ryddfreiniad a’r posibilrwydd o greu cymdeithas deg, gomiwnyddol. Yn hytrach, tecach dweud fod y meddylwyr hyn yn fwy ymwybodol o lawer o’r rhwystrau sy’n atal datblygiad cymdeithas gomiwnyddol, sylweddoliad oedd wedi’i sbarduno gan y profiad hanesyddol o weld diflaniad y mudiadau chwyldroadol ynghyd â gallu [[cyfalafiaeth]] i’w sefydlogi ei hun.

Gan hynny, canolbwyntir mewn llawer mwy o fanylder ar y rheolaeth seicolegol a geir mewn cymdeithas gyfalafol. Ymdrinnir â’r modd y mae diwylliant a’r rheswm sydd wrth ei graidd yn celu gwir natur y gymdeithas, gan beri bod y gymdeithas gyfredol yn ymddangos fel endid hollol naturiol, na ellir mo’i newid (gweler [[ideoleg]] ac [[ymwybyddiaeth ffug]]). Yn y traddodiad hwn, felly, gwelir dadansoddiadau estynedig o ffenomenau diwylliannol na roddwyd fawr o sylw iddynt yn y traddodiad clasurol: o lenyddiaeth, cerddoriaeth, hyd at y datblygiadau diweddarach, fel teledu, sinema a radio, a welwyd yn yr ugeinfed ganrif.

Gwelir un o ffurfiau mwyaf dylanwadol y datblygiad hwn yng ngwaith Antonio Gramsci â’i syniad o [[hegemoni]]. Yn nhyb Gramsci, nid yw [[cyfalafiaeth]] yn goroesi yn bennaf drwy ddefnydd o rym, ond drwy gyfres o strategaethau diwylliannol yn sefydliadau’r gymdeithas sifil – er enghraifft, papurau newydd, ysgolion ac eglwysi – sy’n gweithredu er mwyn ennill cydsyniad y dosbarth gwaith i reolaeth y ''bourgeoisie''. Drwy’r strategaethau hegemonaidd hyn, gall aelodau’r dosbarth llywodraethol gyflwyno’u safbwyntiau fel rhyw fath o synnwyr cyffredin y mae’n rhaid ei dderbyn. Gan fod y rheolaeth syniadol hon ar led drwy’r gymdeithas yn ei chyfanrwydd, nid yw targedu sail economaidd cymdeithas er mwyn ei thrawsffurfio’n ddigonol mwyach; rhaid yw herio a diddymu’r lefel ddiwylliannol hon hefyd (gweler Gramsci 1971: 275–6).

Gwelir pwyslais tebyg ar ffenomenau diwylliannol drwy weithiau meddylwyr Ysgol Frankfurt, wrth i’r meddylwyr ddefnyddio gweithiau’r seicdreiddiwr Sigmund Freud (1856–1939) er mwyn egluro anallu unigolion i wrthsefyll [[cyfalafiaeth]]. Gan fod strwythurau’r gymdeithas wedi’u trefnu mewn modd sy’n atal datblygiad ego cryf, crëir unigolyn y gellir dylanwadu’n hawdd arno. Pwysleisir sut mae dylanwadau allanol o bob math – boed deledu, radio neu’r papurau newydd (y ‘diwydiant diwylliannol’ yn nherminoleg Adorno a Horkheimer) – yn tywys yr unigolyn ac yn gweithredu er mwyn celu natur enbyd y gymdeithas gyfredol (gweler Jay 1973: 86–100).

Tasg amhosib yw cynnig trosolwg llawn o ddylanwad y Marcswyr Gorllewinol ar feddylwyr diweddarach; byddai’n deg dweud na ellir dianc rhag eu dylanwad mewn cymdeithaseg, nac ychwaith mewn athroniaeth ar gyfandir Ewrop. Gellir meddwl am ddylanwad Lukàcs ar gymdeithaseg gwybodaeth Karl Mannheim (1893–1947), a gwelir dylanwad Ysgol Frankfurt a Louis Althusser yn gyffredinol drwy gymdeithaseg. Yn y cyd-destun Cymreig, gwelwyd dylanwad nifer o’r meddylwyr o’r traddodiad hwn ar weithiau Raymond Williams (1921–88), yn enwedig syniadau Gramsci ar [[hegemoni]], syniadau Marcuse ar ryddfreiniad a dehongliad Althusser o [[ideoleg]] (Jones 2006: 62–82.)

Bydd nifer o weithiau’r meddylwyr hyn yn aml yn cael eu beirniadu ar sail eu pesimistiaeth honedig ynghylch ein gallu i drawsffurfio cymdeithas (gweler Anderson 1979: 93; Jay 1973: 105 am ddwy esiampl). Deellir gan nifer fod y meddylwyr hyn yn gorbwysleisio damcaniaethu, a hynny ar draul canolbwyntio ar ein gallu i weithredu a thrawsffurfio’r byd.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Adorno, T. (1973), ''Negative Dialectics'' (London: Routledge).

Adorno, T. a Horkheimer, M. (2002), ''Dialectic of Enlightenment'' (Stanford: Stanford University Press).

Anderson, P. (1979), ''Considerations on Western Marxism'' (London: Verso).

Engels, F. (1883/1993), ''‘Fredrick Engels’ Speech at the Grave of Karl Marx’'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/burial.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Gramsci, A. (1971), ''Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci'' (London: Lawrence and Wishart).

Jay, M. (1973), ''The Dialectical Imagination: A History of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950'' (Berkeley: University of California Press).

Jones, P. (2006), ''Raymond Williams’s Sociology of Culture: A Critical Reconstruction'' (London: Palgrave Macmillan).

Lenin, V. I. (1922–3/1999), ''‘“Last Testament”: Letters to the Congress’'', https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Lukàcs, G. (1923/2010), ''History and Class Consciousness: Studies in Marxist Dialectics'' (Pontypool: Merlin Press).

Luxemburg, R. (1922/1999), ''The Russian Revolution'', https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1918/russian-revolution/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx. K. (1867/2005), ''Capital: Volume One'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1932/2009), ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

McLellan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).

Wiggershaus, R. (1995), ''The Frankfurt School: Its History, Theories and Political Significance'' (Cambridge, Mass.: MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Marcsaeth

2023-05-25T11:00:30Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Marxism'')

'''1. Cyflwyniad'''

Term yw Marcsaeth all ddynodi unrhyw ddull o ddamcaniaethu, trefniant gwleidyddol, neu ddull o weithredu sydd wedi’i seilio ar weithiau [[Karl Marx]] (1818–83), neu wedi’i ysbrydoli ganddo mewn rhyw fodd.

Ni welir unoliaeth o gwbl o ran y defnydd posib o’r term; er enghraifft, mewn cyferbyniad amlwg, byddai’n hollol ddilys dweud fod llywodraethau unbenaethol yr Undeb Sofietaidd yn Farcsaidd, ond gellir hefyd ddefnyddio’r un gair i gyfeirio at feirniadaeth Theodor Adorno ar gerddoriaeth Stravinsky. Gwelir traddodiadau Marcsaidd ym mhob maes academaidd, er enghraifft hanes, cymdeithaseg, economeg, theori gwleidyddiaeth, astudiaethau llenyddol, athroniaeth neu ddiwinyddiaeth, a chynnig dim ond rhai esiamplau. Tasg hollol amhosib yw cynnig trosolwg cyflawn o’r dylanwad Marcsaeth ar y meysydd hyn gan nad oes cytundeb mewn gwirionedd am union <nowiki>ystyr</nowiki> y term rhwng gwaith un meddyliwr a’r llall, nac ychwaith rhwng un traddodiad a’r llall. Yn wir, nodweddir y traddodiad cyfan gan ddadleuon brwd am beth yn union yw natur Marcsaeth. Ni ddylai hyn ein synnu. O feddwl pa mor eang oedd ffocws [[Karl Marx|Marx]] yn ogystal â natur doreithiog a chymhleth ei weithiau, gellir <nowiki>datblygu</nowiki> ei syniadau mewn pob math o ffyrdd gwahanol a chymhwyso’i syniadau at bob math o broblemau, yn aml mewn ffyrdd na fyddai [[Karl Marx|Marx]] wedi medru eu rhag-weld, nac wedi cytuno â nhw.

Yn yr erthygl hon, felly, canolbwyntir ar y ddwy ffurf ar Farcsaeth a fu’n fwyaf dylanwadol yn y Gorllewin, sef Marcsaeth Glasurol a Marcsaeth Orllewinol.

'''2. Marcsaeth Glasurol: O Engels at yr Undeb Sofietaidd'''

Ni lwyddodd [[Karl Marx|Marx]] i gwblhau ei brosiect uchelgeisiol o gynnig dadansoddiad llawn o natur [[cyfalafiaeth]] cyn iddo farw. Yn union wedi ei farwolaeth, roedd y rhan fwyaf o’i ysgrifau yn dal heb eu cyhoeddi, ac union <nowiki>ystyr</nowiki> ei weithiau yn aneglur. Yn ei gampwaith, ''Capital: Volume One'', cynigiodd [[Karl Marx|Marx]] (1867/2005) fframwaith economaidd i ddadansoddi [[cyfalafiaeth]] a’i methiannau. Ond ni chafwyd gosodiadau systematig am ei fethodoleg athronyddol, am natur y chwyldro a’r tactegau y dylid eu defnyddio er mwyn disodli [[cyfalafiaeth]], nac ychwaith am natur y gymdeithas gomiwnyddol.

Fodd bynnag, yn union wedi marwolaeth [[Karl Marx|Marx]], aeth nifer o feddylwyr gwahanol ati i roi trefn ar weithiau [[Karl Marx|Marx]], a thrawsffurfio’r dernynnau a adawyd ganddo yn fydolwg cyflawn, fyddai’n egluro popeth. Y cam cyntaf a’r pwysicaf yn y broses hon oedd dylanwad Friedrich Engels (cyd-weithiwr agosaf [[Karl Marx|Marx]]) wrth iddo gyhoeddi a hyrwyddo gweithiau anorffenedig [[Karl Marx|Marx]]. Yn y broses o hyrwyddo’i weithiau, ailadeiladodd syniadaeth [[Karl Marx|Marx]] mewn modd systematig, gyda phwyslais cryf ar agweddau economaidd ei waith, ac yn fwyaf arbennig mai [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]] yw craidd y gweithiau.

Yn ôl Engels, yr oedd dadansoddiad [[Karl Marx|Marx]], yn ei ddehongliad materol o hanes, yn darganfod cyfreithiau gwyddonol sy’n pennu natur a datblygiad [[cyfalafiaeth]]. Gellir cymharu statws y cyfreithiau hyn â’r cyfreithiau a ddarganfu Darwin am esblygiad (Engels 1883/1997). Felly, mewn [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], pwysleisir mai trefniant economaidd cymdeithas (h.y. ei [[dull cynhyrchu]]) yw gwir sail y gymdeithas. Newidiadau yn y broses gynhyrchu sy’n gyrru’r broses newid cymdeithasol, ac mae’r sail economaidd hon yn llwyr gyflyru pob agwedd arall ar y gymdeithas, boed y [[wladwriaeth]], y farnwriaeth, a hyd yn oed syniadau’r oes. Ym Marcsaeth Engels, daw datblygiad [[cyfalafiaeth]] tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] yn rhywbeth anorfod: rhaid i’r ansefydlogrwydd a’r gorthrwm a welwyd mewn [[cyfalafiaeth]] arwain at ei dymchwel, a hynny yn sgil datblygiadau economaidd a’r frwydr rhwng dosbarthiadau. Yn sgil hyn, yn hytrach na’r dernynnau a adawyd gan [[Karl Marx|Marx]], mae rhywbeth newydd yn ymddangos, sef Marcsaeth. Fe’i cyflwynir fel bydolwg sy’n esbonio popeth, â phwyslais cryf ar yr economi wrth ei graidd (gwelir trosolwg o’r broses hon yn Anderson 1979: 1–23 a McLellan 2007: 9–20).

Yn yr ail gam, mae’r genhedlaeth nesaf o feddylwyr Marcsaidd yn <nowiki>datblygu</nowiki> safbwyntiau Engels. Gellir cyfeirio’n benodol at bedwar prif feddyliwr: Antonio Labriola (1843–1904), Franz Mehring (1846–1919), Karl Kautsky (1854–1938) a Georgi Plekhanov (1856–1918). Yng ngweithiau’r meddylwyr hyn oll, pwysleisir mai craidd damcaniaeth [[Karl Marx|Marx]] yw [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], sydd i’w deall mewn modd lled-wyddonol. Gan fod nifer o’r meddylwyr hyn wedi dylanwadu ar ddatblygiad pleidiau gwleidyddol y dosbarth gweithiol (bu Kautsky a Mehring yn ddylanwadol ym Mhlaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen, a sefydlwyd y mudiad democrataidd cymdeithasol Rwsiaidd gan Plekhanov), daeth eu dealltwriaeth o Farcsaeth yn fath o ddysgeidiaeth swyddogol y gellir cymharu uniongrededd unrhyw safbwynt Marcsaidd yn ei herbyn.

Gwelir dylanwad amlwg y traddodiad Marcsaeth hwn ar y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad: Vladimir Lenin (1870–1924), un o sefydlwyr plaid y Bolsiefigiaid ac un o arweinyddion y Chwyldro Comiwnyddol ym 1917 yn Rwsia ac, yn ddiweddarach, arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd. Yn ei waith mae’n ehangu ffocws Marcsaeth glasurol gyda sylw arbennig i bob math o ffenomenau newydd, fel twf imperialaeth Orllewinol. Ei gyfraniad mwyaf i’r traddodiad clasurol yw ei bwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, â’i ddadansoddiad manwl o’r tactegau y gellir eu defnyddio er mwyn herio [[cyfalafiaeth]], a’r trefniannau gwleidyddol sydd eu hangen er mwyn llwyddo mewn chwyldro (gweler McLellan 2007: 92–123).

Fodd bynnag, gwelwn wyriad pwysig a dylanwadol yng ngwaith Lenin hefyd. Yn nealltwriaeth y genhedlaeth flaenorol o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], mae [[comiwnyddiaeth]] yn datblygu’n anorfod o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: amod posibilrwydd [[comiwnyddiaeth]] yw’r gormodedd sy’n cael ei greu gan ddatblygiadau yng ngallu [[cyfalafiaeth]] ddiwydiannol i gynhyrchu gormodedd. Felly, roedd chwyldro i’w ddisgwyl yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin, gyda’r proletariat diwydiannol yn ei arwain, ond byddai chwyldro comiwnyddol yn amhosib mewn gwledydd cyn-gyfalafol, ffiwdal, fel Rwsia.

I Lenin, fel un o arweinwyr y chwyldro yn Rwsia, datryswyd y broblem hon drwy bwysleisio gallu carfan flaengar o chwyldroadwyr i arwain y gweithwyr, gan weithredu ar ran buddiannau’r [[dosbarth]] a chynnig arweiniad gwleidyddol ac ideolegol iddynt. Pen draw amlwg y syniad hwn yw y daw’r blaid ei hun i gynrychioli buddiannau’r dosbarth gweithiol, a hynny yn erbyn y darluniau mwy democrataidd a welwyd yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] (gweler [[Marcsaeth Leninaeth|Marcsaeth-Leniniaeth]]). Beirniadwyd y safbwyntiau hyn yn llym gan y Marcsydd Pwylaidd-Almaenig Rosa Luxemberg (1922/1999), ac mewn cyfres o ysgrifau cyn ei farwolaeth daeth Lenin ei hun i sylwi ar rai o beryglon ei safbwynt, gan bwysleisio’r angen am ffurfiau mwy democrataidd o lywodraeth yn erbyn biwrocratiaeth a rheolaeth lwyr y blaid gomiwnyddol yn Rwsia (gweler Lenin 1922–3/1999).

Fodd bynnag, gyda llwyddiant y chwyldro a thrawsffurfio Rwsia, daeth yr Undeb Sofietaidd yn gynyddol i feddu ar fonopoli ar ddiffinio <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, yn enwedig gyda sefydlu’r Drydedd Gymdeithas Ryngwladol ym 1920 a phleidiau comiwnyddol Ewrop yn derbyn y ddealltwriaeth Sofietaidd. Mewn nifer o ffyrdd pwysig, mae’r datblygiad terfynol hwn yn nodi diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol; oherwydd bod gan yr Undeb Sofietaidd reolaeth lwyr ar <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, ni chaniateir unrhyw wyriad deallusol mwyach oddi wrth y ddysgeidiaeth swyddogol. Gwelwyd diwedd ar y trafodaethau dichonadwy, rhyngwladol a welwyd yn y traddodiad cyn hynny. Byddai’n amhosib tanbrisio pwysigrwydd y dehongliad Sofietaidd hwn, oherwydd, am ran helaeth o’r ugeinfed ganrif, roedd nifer sylweddol o bobl y byd yn byw o fewn rhyw ffurf ar drefniant gwleidyddol wedi’i ddylanwadu gan Farcsaeth Sofietaidd.

Gellir cyflwyno sawl beirniadaeth ar y ffurf hon o Farcsaeth. Yn gyntaf, cafwyd beirniadaeth helaeth iawn ar orbwyslais y traddodiad ar ffenomenau economaidd, yn arbennig y ddealltwriaeth y gellir olrhain pob ffenomen gymdeithasol yn ôl i’w tharddiad gwreiddiol ar sail economi’r gymdeithas. Gwelir hefyd feirniadaethau niferus o ddealltwriaeth y traddodiad o ddatblygiadau hanesyddol, yn enwedig y pwyslais fod yn rhaid i [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] newid i fod yn [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Yn ogystal, gellid beirniadu natur gaeedig y traddodiad hwn, yn arbennig fod y traddodiad yn ei ffurf Sofietaidd yn pwysleisio’r angen am uniongrededd, yn hytrach na chaniatáu anghytundeb a datblygiadau deallusol. Ceir beirniadaethau o’r math hwn yn fynych yng ngweithiau’r meddylwyr o’r traddodiad nesaf y byddwn yn ei drafod, sef meddylwyr Marcsaeth Orllewinol.

'''3. Marcsaeth Orllewinol'''

Tua’r un cyfnod ag y gwelir diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol wrth iddi gael ei haddasu i fod yn ddysgeidiaeth swyddogol yr Undeb Sofietaidd, gwelir cyfres o brofiadau hanesyddol penodol yn sbarduno datblygiad ffurf newydd ar Farcsaeth: ffurf sy’n dechrau yn yr 1920au ac yn cyrraedd ei hanterth yn yr 1960au.

Yr adeg hon, gwelwyd cyfres o argyfyngau economaidd byd-eang; y mwyaf enwog oedd cwymp Wall Street ym 1929 a’r Dirwasgiad Mawr a ddilynodd. Ond er gwaethaf argyfyngau o’r fath, ni welwyd chwyldro yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin. Dangosodd digwyddiadau o’r fath fod [[cyfalafiaeth]] yn llawer mwy cadarn nag a dybiwyd yn draddodiadol, a gwelwyd gallu i sefydlogi’r economi drwy ymyrraeth wladwriaethol mewn modd na fyddai’r meddylwyr Marcsaidd blaenorol wedi medru ei ddychmygu. Yn hytrach na chwyldro comiwnyddol, gwelwyd twf Ffasgaeth yn nifer o’r gwledydd a fu’n fwyaf dylanwadol yn hanes Marcsaeth gynnar – yn enwedig yr Eidal drwy’r 1920au a’r Blaid Natsïaidd yn yr Almaen yn yr 1930au.

Yn cyd-fynd â’r datblygiadau hyn, gwelwyd trai dylanwad y pleidiau a’r mudiadau [[dosbarth]] gweithiol chwyldroadol, a chyda hyn golli grŵp oedd i fod i wireddu’r chwyldro, yn nhyb [[Karl Marx|Marx]]. At hyn, yn dilyn yr Ail Ryfel Byd yn arbennig, gwelwyd [[cyfalafiaeth]] yn ffynnu drwy’r Gorllewin, gyda chyfnod o dwf digyffelyb. I goroni’r cwbl, gwelwyd methiant llwyr Marcsaeth Sofietaidd, gyda thwf yn yr ymwybyddiaeth o erchyllterau Staliniaeth drwy’r Gorllewin.

Yn y cyd-destun hwn, ceisiodd grŵp newydd o feddylwyr ddiweddaru’r traddodiad Marcsaidd er mwyn medru ymdopi â’r newidiadau hanesyddol hyn, grŵp y gellir ei alw yn fras yn ddilynwyr Marcsaeth Orllewinol. Gellir rhestru’r canlynol fel prif feddylwyr y grŵp: Georg Lukàcs (1885–1971), Karl Korsch (1886–1961), Antonio Gramsci (1891–1937), Max Horkheimer (1895–1973), Herbert Marcuse (1898–1979), Theodor Adorno (1903–69) a Louis Althusser (1918–90). Mae hefyd yn cynnwys nifer o enwau <nowiki>cyfarwydd</nowiki> eraill, er nad ydynt mor ddylanwadol: Henri Lefebvre (1901–91), Jean-Paul Sartre (1905–80) a Walter Benjamin (1892–1940).

Mae’n werth nodi bod bron pob un o’r meddylwyr hyn yn athronwyr proffesiynol, yn hytrach na chwyldroadwyr neu arweinwyr pleidiau gwleidyddol, fel y gwelwyd ymysg prif feddylwyr Marcsaeth Glasurol. Gan hynny, mae naws eu gweithiau’n llawer mwy cymhleth: ceir dadleuon athronyddol, epistemolegol, wedi’u hysgrifennu mewn iaith dechnegol a llenyddol (gweler Anderson 1979: 74–95). Mae’n bwysig nodi nad symudiad unedig a welir yma. Ceir anghytundeb dwys rhwng gweithiau’r meddylwyr, hyd yn oed ymysg y grŵp y gellir eu hystyried yn agosaf at ei gilydd, sef [[Ysgol Frankfurt]]. A chynnig esiampl, mae daliadau Marcuse ac Adorno ar natur rhyddfreiniad a chymdeithas fodern bron yn llwyr i’r gwrthwyneb o’i gilydd (gweler Wiggershaus 1997: 394). Gwelir hefyd feirniadaeth ar nifer o syniadau Sartre yng ngwaith Adorno (1973: 123, 226), a beirniedir pob meddyliwr yn y traddodiad hwn yn llym gan Althusser.

Gan roi’r anghytundebau hyn (fyddai’n rhy faith i’w rhestru) o’r neilltu, mae nodweddion amlwg yn gyffredin i’r traddodiad hwn, a gwelir yng ngweithiau’r meddylwyr hyn ffurf annogmatig ar Farcsaeth. Yr hyn sy’n uno’r holl feddylwyr hyn yw eu bod yn ymwrthod â nifer o gynseiliau’r traddodiad blaenorol, yn enwedig y pwyslais ar Farcsaeth fel gwyddoniaeth a’r gorbwyslais ar ffenomenau economaidd. Felly, yn y traddodiad hwn, gwelir lleihad amlwg mewn dadansoddiadau estynedig o economeg [[cyfalafiaeth]] yn ogystal â’r pwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, o’i gymharu â’r traddodiad clasurol (gweler e.e. McLellan 2007: 295–6 neu Anderson 1979: 92–4).

Galluogir y newid pwyslais hwn, i raddau helaeth, gan ddwy brif nodwedd. Yn gyntaf, gwelwyd cyhoeddi nifer o weithiau cynnar [[Karl Marx|Marx]] yn yr 1930au, yn fwyaf nodedig yr ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' ([[Karl Marx|Marx]] 1932/2009). Nid beirniadaeth economaidd ar gyfalafiaeth a welir yn y testunau hyn, ond beirniadaeth athronyddol: fod y ddynoliaeth, dan amodau gwaith [[cyfalafiaeth]], wedi [[ymddieithrio]] oddi wrth ei hanfod. Yn hyn, gwelwn yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] ei hun themâu llawer mwy dyneiddiol ac athronyddol nag a bwysleisiwyd yn ymgais Marcsaeth Glasurol i gyfundrefnu ei weithiau. Gwelwyd dylanwad y testunau hyn ar bob un o’r meddylwyr, ond yn enwedig ar y traddodiad Ffrengig, dyneiddiol, sy’n cael ei ymgorffori yng ngweithiau Sartre (gweler McLellan 2007: 325). Yn wir, daw’r ddealltwriaeth hon yn rhyw fath o uniongrededd newydd yn Ffrainc, tan i Althusser ei disodli â ffurf strwythurol, wrthddyneiddiol, o Farcsaeth.

Yn ychwanegol at ailddarganfod agweddau athronyddol gwaith [[Karl Marx|Marx]], gwelwyd y meddylwyr oll yn <nowiki>addasu</nowiki> ac yn benthyg syniadau y tu hwnt i’r traddodiad Marcsaidd, gan ddefnyddio’r dylanwadau newydd hyn er mwyn adnewyddu’r traddodiad. Gwelir hyn yn glir yn y <nowiki>testun</nowiki> sy’n sefydlu’r traddodiad, ''History and Class Consciousness'' gan Lukàcs (1923/2010), sy’n ailbwysleisio dylanwad Hegel ar [[Karl Marx|Marx]] er mwyn cyflwyno darlun mwy soffistigedig o rôl y proletariat mewn chwyldro cymdeithasol. Gwelir hefyd ddylanwad clir y cymdeithasegydd [[Max Weber]] ar ei waith, wrth iddo addasu’r darlun o [[resymoliaeth]] er mwyn darlunio twf [[cyfalafiaeth]] fel twf yng nghaethiwed yr unigolyn, yn ogystal â cholli <nowiki>ystyr</nowiki> (gweler Lukàcs 1923/2010: 95, 144–9).

Dilynodd meddylwyr cenhedlaeth gyntaf Ysgol Frankfurt ôl troed Lukàcs gan fenthyg y darlun melancolaidd, Weberaidd hwn, yn enwedig yng ngwaith cynnar Theodor Adorno a Max Horkheimer. Yn ''Dialectic of Enlightenment'' (1944–7), cyfrol a ysgrifennwyd yng nghysgod erchyllterau’r Natsïaid, darluniwyd datblygiad hanesyddol y Gorllewin, o’i darddiad mewn cyn-hanes hyd at yr oes fodern, fel rhywbeth oedd yn ddim mwy na chynnydd yng ngorthrwm yr unigolyn (Adorno a Horkheimer 2002: xiv–xix). Yn y ddamcaniaeth hon gwelir gobaith Marcsaeth Glasurol, sef bod datblygiadau technolegol yn arwain at newidiadau economaidd a fyddai’n arwain yn anorfod at gymdeithas deg, gomiwnyddol, yn cael ei droi wyneb yn waered. I’r meddylwyr hyn, mae’r holl ddatblygiadau technolegol a rhesymegol yn gweithredu er mwyn rheoli’r unigolyn, yn wir, er diddymu ei [[unigolyddiaeth]] yn llwyr. Er mwyn cyflwyno darlun o’r fath, ymgorfforir safbwyntiau meddylwyr sy’n llwyr elyniaethus i Farcsaeth yn eu gweithiau, gyda dylanwad yr athronydd gwrthegalitaraidd Friedrich Nietzsche yn amlwg. Gellid rhestru dylanwadau o’r fath yn achos y damcaniaethwyr eraill hefyd: mae ôl dylanwad Machiavelli yn glir ar waith Gramsci (gweler 1971: 247–52), a dylanwad y dirfodwyr Husserl a Heidegger yn amlwg yng ngwaith Sartre (gweler McLellan 2007: 329–30). Trwy ymgorffori meddylwyr sydd mor estron i’r traddodiad Marcsaidd blaenorol, gwelir ffurf pur wahanol o ddamcaniaethu, sy’n llawer mwy athronyddol ei naws, yn cael ei chreu.

Er y gwyriadau amlwg oddi wrth Farcsaeth Glasurol, ni chefnir ar y syniad bras o ryddfreiniad a’r posibilrwydd o greu cymdeithas deg, gomiwnyddol. Yn hytrach, tecach dweud fod y meddylwyr hyn yn fwy ymwybodol o lawer o’r rhwystrau sy’n atal datblygiad cymdeithas gomiwnyddol, sylweddoliad oedd wedi’i sbarduno gan y profiad hanesyddol o weld diflaniad y mudiadau chwyldroadol ynghyd â gallu [[cyfalafiaeth]] i’w sefydlogi ei hun.

Gan hynny, canolbwyntir mewn llawer mwy o fanylder ar y rheolaeth seicolegol a geir mewn cymdeithas gyfalafol. Ymdrinnir â’r modd y mae diwylliant a’r rheswm sydd wrth ei graidd yn celu gwir natur y gymdeithas, gan beri bod y gymdeithas gyfredol yn ymddangos fel endid hollol naturiol, na ellir mo’i newid (gweler [[ideoleg]] ac [[ymwybyddiaeth ffug]]). Yn y traddodiad hwn, felly, gwelir dadansoddiadau estynedig o ffenomenau diwylliannol na roddwyd fawr o sylw iddynt yn y traddodiad clasurol: o lenyddiaeth, cerddoriaeth, hyd at y datblygiadau diweddarach, fel teledu, sinema a radio, a welwyd yn yr ugeinfed ganrif.

Gwelir un o ffurfiau mwyaf dylanwadol y datblygiad hwn yng ngwaith Antonio Gramsci â’i syniad o [[hegemoni]]. Yn nhyb Gramsci, nid yw [[cyfalafiaeth]] yn goroesi yn bennaf drwy ddefnydd o rym, ond drwy gyfres o strategaethau diwylliannol yn sefydliadau’r gymdeithas sifil – er enghraifft, papurau newydd, ysgolion ac eglwysi – sy’n gweithredu er mwyn ennill cydsyniad y dosbarth gwaith i reolaeth y ''bourgeoisie''. Drwy’r strategaethau hegemonaidd hyn, gall aelodau’r dosbarth llywodraethol gyflwyno’u safbwyntiau fel rhyw fath o synnwyr cyffredin y mae’n rhaid ei dderbyn. Gan fod y rheolaeth syniadol hon ar led drwy’r gymdeithas yn ei chyfanrwydd, nid yw targedu sail economaidd cymdeithas er mwyn ei thrawsffurfio’n ddigonol mwyach; rhaid yw herio a diddymu’r lefel ddiwylliannol hon hefyd (gweler Gramsci 1971: 275–6).

Gwelir pwyslais tebyg ar ffenomenau diwylliannol drwy weithiau meddylwyr Ysgol Frankfurt, wrth i’r meddylwyr ddefnyddio gweithiau’r seicdreiddiwr Sigmund Freud (1856–1939) er mwyn egluro anallu unigolion i wrthsefyll [[cyfalafiaeth]]. Gan fod strwythurau’r gymdeithas wedi’u trefnu mewn modd sy’n atal datblygiad ego cryf, crëir unigolyn y gellir dylanwadu’n hawdd arno. Pwysleisir sut mae dylanwadau allanol o bob math – boed deledu, radio neu’r papurau newydd (y ‘diwydiant diwylliannol’ yn nherminoleg Adorno a Horkheimer) – yn tywys yr unigolyn ac yn gweithredu er mwyn celu natur enbyd y gymdeithas gyfredol (gweler Jay 1973: 86–100).

Tasg amhosib yw cynnig trosolwg llawn o ddylanwad y Marcswyr Gorllewinol ar feddylwyr diweddarach; byddai’n deg dweud na ellir dianc rhag eu dylanwad mewn cymdeithaseg, nac ychwaith mewn athroniaeth ar gyfandir Ewrop. Gellir meddwl am ddylanwad Lukàcs ar gymdeithaseg gwybodaeth Karl Mannheim (1893–1947), a gwelir dylanwad Ysgol Frankfurt a Louis Althusser yn gyffredinol drwy gymdeithaseg. Yn y cyd-destun Cymreig, gwelwyd dylanwad nifer o’r meddylwyr o’r traddodiad hwn ar weithiau Raymond Williams (1921–88), yn enwedig syniadau Gramsci ar [[hegemoni]], syniadau Marcuse ar ryddfreiniad a dehongliad Althusser o [[ideoleg]] (Jones 2006: 62–82.)

Bydd nifer o weithiau’r meddylwyr hyn yn aml yn cael eu beirniadu ar sail eu pesimistiaeth honedig ynghylch ein gallu i drawsffurfio cymdeithas (gweler Anderson 1979: 93; Jay 1973: 105 am ddwy esiampl). Deellir gan nifer fod y meddylwyr hyn yn gorbwysleisio damcaniaethu, a hynny ar draul canolbwyntio ar ein gallu i weithredu a thrawsffurfio’r byd.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Adorno, T. (1973), ''Negative Dialectics'' (London: Routledge).

Adorno, T. a Horkheimer, M. (2002), ''Dialectic of Enlightenment'' (Stanford: Stanford University Press).

Anderson, P. (1979), ''Considerations on Western Marxism'' (London: Verso).

Engels, F. (1883/1993), ''‘Fredrick Engels’ Speech at the Grave of Karl Marx’'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/burial.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Gramsci, A. (1971), ''Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci'' (London: Lawrence and Wishart).

Jay, M. (1973), ''The Dialectical Imagination: A History of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950'' (Berkeley: University of California Press).

Jones, P. (2006), ''Raymond Williams’s Sociology of Culture: A Critical Reconstruction'' (London: Palgrave Macmillan).

Lenin, V. I. (1922–3/1999), ''‘“Last Testament”: Letters to the Congress’'', https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Lukàcs, G. (1923/2010), ''History and Class Consciousness: Studies in Marxist Dialectics'' (Pontypool: Merlin Press).

Luxemburg, R. (1922/1999), ''The Russian Revolution'', https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1918/russian-revolution/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx. K. (1867/2005), ''Capital: Volume One'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1932/2009), ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

McLellan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).

Wiggershaus, R. (1995), ''The Frankfurt School: Its History, Theories and Political Significance'' (Cambridge, Mass.: MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Marcsaeth

2023-05-25T10:57:03Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Marxism'')

'''1. Cyflwyniad'''

Term yw Marcsaeth all ddynodi unrhyw ddull o ddamcaniaethu, trefniant gwleidyddol, neu ddull o weithredu sydd wedi’i seilio ar weithiau [[Karl Marx]] (1818–83), neu wedi’i ysbrydoli ganddo mewn rhyw fodd.

Ni welir unoliaeth o gwbl o ran y defnydd posib o’r term; er enghraifft, mewn cyferbyniad amlwg, byddai’n hollol ddilys dweud fod llywodraethau unbenaethol yr Undeb Sofietaidd yn Farcsaidd, ond gellir hefyd ddefnyddio’r un gair i gyfeirio at feirniadaeth Theodor Adorno ar gerddoriaeth Stravinsky. Gwelir traddodiadau Marcsaidd ym mhob maes academaidd, er enghraifft hanes, cymdeithaseg, economeg, theori gwleidyddiaeth, astudiaethau llenyddol, athroniaeth neu ddiwinyddiaeth, a chynnig dim ond rhai esiamplau. Tasg hollol amhosib yw cynnig trosolwg cyflawn o’r dylanwad Marcsaeth ar y meysydd hyn gan nad oes cytundeb mewn gwirionedd am union <nowiki>ystyr</nowiki> y term rhwng gwaith un meddyliwr a’r llall, nac ychwaith rhwng un traddodiad a’r llall. Yn wir, nodweddir y traddodiad cyfan gan ddadleuon brwd am beth yn union yw natur Marcsaeth. Ni ddylai hyn ein synnu. O feddwl pa mor eang oedd ffocws [[Karl Marx|Marx]] yn ogystal â natur doreithiog a chymhleth ei weithiau, gellir <nowiki>datblygu</nowiki> ei syniadau mewn pob math o ffyrdd gwahanol a chymhwyso’i syniadau at bob math o broblemau, yn aml mewn ffyrdd na fyddai [[Karl Marx|Marx]] wedi medru eu rhag-weld, nac wedi cytuno â nhw.

Yn yr erthygl hon, felly, canolbwyntir ar y ddwy ffurf ar Farcsaeth a fu’n fwyaf dylanwadol yn y Gorllewin, sef Marcsaeth Glasurol a Marcsaeth Orllewinol.

'''2. Marcsaeth Glasurol: O Engels at yr Undeb Sofietaidd'''

Ni lwyddodd [[Karl Marx|Marx]] i gwblhau ei brosiect uchelgeisiol o gynnig dadansoddiad llawn o natur [[cyfalafiaeth]] cyn iddo farw. Yn union wedi ei farwolaeth, roedd y rhan fwyaf o’i ysgrifau yn dal heb eu cyhoeddi, ac union <nowiki>ystyr</nowiki> ei weithiau yn aneglur. Yn ei gampwaith, ''Capital: Volume One'', cynigiodd [[Karl Marx|Marx]] (1867/2005) fframwaith economaidd i ddadansoddi [[cyfalafiaeth]] a’i methiannau. Ond ni chafwyd gosodiadau systematig am ei fethodoleg athronyddol, am natur y chwyldro a’r tactegau y dylid eu defnyddio er mwyn disodli [[cyfalafiaeth]], nac ychwaith am natur y gymdeithas gomiwnyddol.

Fodd bynnag, yn union wedi marwolaeth [[Karl Marx|Marx]], aeth nifer o feddylwyr gwahanol ati i roi trefn ar weithiau [[Karl Marx|Marx]], a thrawsffurfio’r dernynnau a adawyd ganddo yn fydolwg cyflawn, fyddai’n egluro popeth. Y cam cyntaf a’r pwysicaf yn y broses hon oedd dylanwad Friedrich Engels (cyd-weithiwr agosaf [[Karl Marx|Marx]]) wrth iddo gyhoeddi a hyrwyddo gweithiau anorffenedig [[Karl Marx|Marx]]. Yn y broses o hyrwyddo’i weithiau, ailadeiladodd syniadaeth [[Karl Marx|Marx]] mewn modd systematig, gyda phwyslais cryf ar agweddau economaidd ei waith, ac yn fwyaf arbennig mai [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]] yw craidd y gweithiau.

Yn ôl Engels, yr oedd dadansoddiad [[Karl Marx|Marx]], yn ei ddehongliad materol o hanes, yn darganfod cyfreithiau gwyddonol sy’n pennu natur a datblygiad [[cyfalafiaeth]]. Gellir cymharu statws y cyfreithiau hyn â’r cyfreithiau a ddarganfu Darwin am esblygiad (Engels 1883/1997). Felly, mewn [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], pwysleisir mai trefniant economaidd cymdeithas (h.y. ei [[dull cynhyrchu]]) yw gwir sail y gymdeithas. Newidiadau yn y broses gynhyrchu sy’n gyrru’r broses newid cymdeithasol, ac mae’r sail economaidd hon yn llwyr gyflyru pob agwedd arall ar y gymdeithas, boed y [[wladwriaeth]], y farnwriaeth, a hyd yn oed syniadau’r oes. Ym Marcsaeth Engels, daw datblygiad [[cyfalafiaeth]] tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] yn rhywbeth anorfod: rhaid i’r ansefydlogrwydd a’r gorthrwm a welwyd mewn [[cyfalafiaeth]] arwain at ei dymchwel, a hynny yn sgil datblygiadau economaidd a’r frwydr rhwng dosbarthiadau. Yn sgil hyn, yn hytrach na’r dernynnau a adawyd gan [[Karl Marx|Marx]], mae rhywbeth newydd yn ymddangos, sef Marcsaeth. Fe’i cyflwynir fel bydolwg sy’n esbonio popeth, â phwyslais cryf ar yr economi wrth ei graidd (gwelir trosolwg o’r broses hon yn Anderson 1979: 1–23 a McLellan 2007: 9–20).

Yn yr ail gam, mae’r genhedlaeth nesaf o feddylwyr Marcsaidd yn <nowiki>datblygu</nowiki> safbwyntiau Engels. Gellir cyfeirio’n benodol at bedwar prif feddyliwr: Antonio Labriola (1843–1904), Franz Mehring (1846–1919), Karl Kautsky (1854–1938) a Georgi Plekhanov (1856–1918). Yng ngweithiau’r meddylwyr hyn oll, pwysleisir mai craidd damcaniaeth [[Karl Marx|Marx]] yw [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], sydd i’w deall mewn modd lled-wyddonol. Gan fod nifer o’r meddylwyr hyn wedi dylanwadu ar ddatblygiad pleidiau gwleidyddol y dosbarth gweithiol (bu Kautsky a Mehring yn ddylanwadol ym Mhlaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen, a sefydlwyd y mudiad democrataidd cymdeithasol Rwsiaidd gan Plekhanov), daeth eu dealltwriaeth o Farcsaeth yn fath o ddysgeidiaeth swyddogol y gellir cymharu uniongrededd unrhyw safbwynt Marcsaidd yn ei herbyn.

Gwelir dylanwad amlwg y traddodiad Marcsaeth hwn ar y meddyliwr pwysicaf yn y traddodiad: Vladimir Lenin (1870–1924), un o sefydlwyr plaid y Bolsiefigiaid ac un o arweinyddion y Chwyldro Comiwnyddol ym 1917 yn Rwsia ac, yn ddiweddarach, arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd. Yn ei waith mae’n ehangu ffocws Marcsaeth glasurol gyda sylw arbennig i bob math o ffenomenau newydd, fel twf imperialaeth Orllewinol. Ei gyfraniad mwyaf i’r traddodiad clasurol yw ei bwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, â’i ddadansoddiad manwl o’r tactegau y gellir eu defnyddio er mwyn herio [[cyfalafiaeth]], a’r trefniannau gwleidyddol sydd eu hangen er mwyn llwyddo mewn chwyldro (gweler McLellan 2007: 92–123).

Fodd bynnag, gwelwn wyriad pwysig a dylanwadol yng ngwaith Lenin hefyd. Yn nealltwriaeth y genhedlaeth flaenorol o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], mae [[comiwnyddiaeth]] yn datblygu’n anorfod o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: amod posibilrwydd [[comiwnyddiaeth]] yw’r gormodedd sy’n cael ei greu gan ddatblygiadau yng ngallu [[cyfalafiaeth]] ddiwydiannol i gynhyrchu gormodedd. Felly, roedd chwyldro i’w ddisgwyl yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin, gyda’r proletariat diwydiannol yn ei arwain, ond byddai chwyldro comiwnyddol yn amhosib mewn gwledydd cyn-gyfalafol, ffiwdal, fel Rwsia.

I Lenin, fel un o arweinwyr y chwyldro yn Rwsia, datryswyd y broblem hon drwy bwysleisio gallu carfan flaengar o chwyldroadwyr i arwain y gweithwyr, gan weithredu ar ran buddiannau’r [[dosbarth]] a chynnig arweiniad gwleidyddol ac ideolegol iddynt. Pen draw amlwg y syniad hwn yw y daw’r blaid ei hun i gynrychioli buddiannau’r dosbarth gweithiol, a hynny yn erbyn y darluniau mwy democrataidd a welwyd yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] (gweler [[Marcsaeth Leninaeth|Marcsaeth-Leniniaeth]]). Beirniadwyd y safbwyntiau hyn yn llym gan y Marcsydd Pwylaidd-Almaenig Rosa Luxemberg (1922/1999), ac mewn cyfres o ysgrifau cyn ei farwolaeth daeth Lenin ei hun i sylwi ar rai o beryglon ei safbwynt, gan bwysleisio’r angen am ffurfiau mwy democrataidd o lywodraeth yn erbyn biwrocratiaeth a rheolaeth lwyr y blaid gomiwnyddol yn Rwsia (gweler Lenin 1922–3/1999).

Fodd bynnag, gyda llwyddiant y chwyldro a thrawsffurfio Rwsia, daeth yr Undeb Sofietaidd yn gynyddol i feddu ar fonopoli ar ddiffinio <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, yn enwedig gyda sefydlu’r Drydedd Gymdeithas Ryngwladol ym 1920 a phleidiau comiwnyddol Ewrop yn derbyn y ddealltwriaeth Sofietaidd. Mewn nifer o ffyrdd pwysig, mae’r datblygiad terfynol hwn yn nodi diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol; oherwydd bod gan yr Undeb Sofietaidd reolaeth lwyr ar <nowiki>ystyr</nowiki> Marcsaeth, ni chaniateir unrhyw wyriad deallusol mwyach oddi wrth y ddysgeidiaeth swyddogol. Gwelwyd diwedd ar y trafodaethau dichonadwy, rhyngwladol a welwyd yn y traddodiad cyn hynny. Byddai’n amhosib tanbrisio pwysigrwydd y dehongliad Sofietaidd hwn, oherwydd, am ran helaeth o’r ugeinfed ganrif, roedd nifer sylweddol o bobl y byd yn byw o fewn rhyw ffurf ar drefniant gwleidyddol wedi’i ddylanwadu gan Farcsaeth Sofietaidd.

Gellir cyflwyno sawl beirniadaeth ar y ffurf hon o Farcsaeth. Yn gyntaf, cafwyd beirniadaeth helaeth iawn ar orbwyslais y traddodiad ar ffenomenau economaidd, yn arbennig y ddealltwriaeth y gellir olrhain pob ffenomen gymdeithasol yn ôl i’w tharddiad gwreiddiol ar sail economi’r gymdeithas. Gwelir hefyd feirniadaethau niferus o ddealltwriaeth y traddodiad o ddatblygiadau hanesyddol, yn enwedig y pwyslais fod yn rhaid i [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] newid i fod yn [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Yn ogystal, gellid beirniadu natur gaeedig y traddodiad hwn, yn arbennig fod y traddodiad yn ei ffurf Sofietaidd yn pwysleisio’r angen am uniongrededd, yn hytrach na chaniatáu anghytundeb a datblygiadau deallusol. Ceir beirniadaethau o’r math hwn yn fynych yng ngweithiau’r meddylwyr o’r traddodiad nesaf y byddwn yn ei drafod, sef meddylwyr Marcsaeth Orllewinol.

'''3. Marcsaeth Orllewinol'''

Tua’r un cyfnod ag y gwelir diwedd datblygiad Marcsaeth Glasurol wrth iddi gael ei haddasu i fod yn ddysgeidiaeth swyddogol yr Undeb Sofietaidd, gwelir cyfres o brofiadau hanesyddol penodol yn sbarduno datblygiad ffurf newydd ar Farcsaeth: ffurf sy’n dechrau yn yr 1920au ac yn cyrraedd ei hanterth yn yr 1960au.

Yr adeg hon, gwelwyd cyfres o argyfyngau economaidd byd-eang; y mwyaf enwog oedd cwymp Wall Street ym 1929 a’r Dirwasgiad Mawr a ddilynodd. Ond er gwaethaf argyfyngau o’r fath, ni welwyd chwyldro yng ngwledydd datblygedig y Gorllewin. Dangosodd digwyddiadau o’r fath fod [[cyfalafiaeth]] yn llawer mwy cadarn nag a dybiwyd yn draddodiadol, a gwelwyd gallu i sefydlogi’r economi drwy ymyrraeth wladwriaethol mewn modd na fyddai’r meddylwyr Marcsaidd blaenorol wedi medru ei ddychmygu. Yn hytrach na chwyldro comiwnyddol, gwelwyd twf Ffasgaeth yn nifer o’r gwledydd a fu’n fwyaf dylanwadol yn hanes Marcsaeth gynnar – yn enwedig yr Eidal drwy’r 1920au a’r Blaid Natsïaidd yn yr Almaen yn yr 1930au.

Yn cyd-fynd â’r datblygiadau hyn, gwelwyd trai dylanwad y pleidiau a’r mudiadau [[dosbarth]] gweithiol chwyldroadol, a chyda hyn golli grŵp oedd i fod i wireddu’r chwyldro, yn nhyb [[Karl Marx|Marx]]. At hyn, yn dilyn yr Ail Ryfel Byd yn arbennig, gwelwyd [[cyfalafiaeth]] yn ffynnu drwy’r Gorllewin, gyda chyfnod o dwf digyffelyb. I goroni’r cwbl, gwelwyd methiant llwyr Marcsaeth Sofietaidd, gyda thwf yn yr ymwybyddiaeth o erchyllterau Staliniaeth drwy’r Gorllewin.

Yn y cyd-destun hwn, ceisiodd grŵp newydd o feddylwyr ddiweddaru’r traddodiad Marcsaidd er mwyn medru ymdopi â’r newidiadau hanesyddol hyn, grŵp y gellir ei alw yn fras yn ddilynwyr Marcsaeth Orllewinol. Gellir rhestru’r canlynol fel prif feddylwyr y grŵp: Georg Lukàcs (1885–1971), Karl Korsch (1886–1961), Antonio Gramsci (1891–1937), Max Horkheimer (1895–1973), Herbert Marcuse (1898–1979), Theodor Adorno (1903–69) a Louis Althusser (1918–90). Mae hefyd yn cynnwys nifer o enwau <nowiki>cyfarwydd</nowiki> eraill, er nad ydynt mor ddylanwadol: Henri Lefebvre (1901–91), Jean-Paul Sartre (1905–80) a Walter Benjamin (1892–1940).

Mae’n werth nodi bod bron pob un o’r meddylwyr hyn yn athronwyr proffesiynol, yn hytrach na chwyldroadwyr neu arweinwyr pleidiau gwleidyddol, fel y gwelwyd ymysg prif feddylwyr Marcsaeth Glasurol. Gan hynny, mae naws eu gweithiau’n llawer mwy cymhleth: ceir dadleuon athronyddol, epistemolegol, wedi’u hysgrifennu mewn iaith dechnegol a llenyddol (gweler Anderson 1979: 74–95). Mae’n bwysig nodi nad symudiad unedig a welir yma. Ceir anghytundeb dwys rhwng gweithiau’r meddylwyr, hyd yn oed ymysg y grŵp y gellir eu hystyried yn agosaf at ei gilydd, sef [[Ysgol Frankfurt]]. A chynnig esiampl, mae daliadau Marcuse ac Adorno ar natur rhyddfreiniad a chymdeithas fodern bron yn llwyr i’r gwrthwyneb o’i gilydd (gweler Wiggershaus 1997: 394). Gwelir hefyd feirniadaeth ar nifer o syniadau Sartre yng ngwaith Adorno (1973: 123, 226), a beirniedir pob meddyliwr yn y traddodiad hwn yn llym gan Althusser.

Gan roi’r anghytundebau hyn (fyddai’n rhy faith i’w rhestru) o’r neilltu, mae nodweddion amlwg yn gyffredin i’r traddodiad hwn, a gwelir yng ngweithiau’r meddylwyr hyn ffurf annogmatig ar Farcsaeth. Yr hyn sy’n uno’r holl feddylwyr hyn yw eu bod yn ymwrthod â nifer o gynseiliau’r traddodiad blaenorol, yn enwedig y pwyslais ar Farcsaeth fel gwyddoniaeth a’r gorbwyslais ar ffenomenau economaidd. Felly, yn y traddodiad hwn, gwelir lleihad amlwg mewn dadansoddiadau estynedig o economeg [[cyfalafiaeth]] yn ogystal â’r pwyslais ar y frwydr rhwng dosbarthiadau, o’i gymharu â’r traddodiad clasurol (gweler e.e. McLellan 2007: 295–6 neu Anderson 1979: 92–4).

Galluogir y newid pwyslais hwn, i raddau helaeth, gan ddwy brif nodwedd. Yn gyntaf, gwelwyd cyhoeddi nifer o weithiau cynnar [[Karl Marx|Marx]] yn yr 1930au, yn fwyaf nodedig yr ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' ([[Karl Marx|Marx]] 1932/2009). Nid beirniadaeth economaidd ar [[cyfalafiaeth]]|gyfalafiaeth]] a welir yn y testunau hyn, ond beirniadaeth athronyddol: fod y ddynoliaeth, dan amodau gwaith [[cyfalafiaeth]], wedi [[ymddieithrio]] oddi wrth ei hanfod. Yn hyn, gwelwn yng ngwaith [[Karl Marx|Marx]] ei hun themâu llawer mwy dyneiddiol ac athronyddol nag a bwysleisiwyd yn ymgais Marcsaeth Glasurol i gyfundrefnu ei weithiau. Gwelwyd dylanwad y testunau hyn ar bob un o’r meddylwyr, ond yn enwedig ar y traddodiad Ffrengig, dyneiddiol, sy’n cael ei ymgorffori yng ngweithiau Sartre (gweler McLellan 2007: 325). Yn wir, daw’r ddealltwriaeth hon yn rhyw fath o uniongrededd newydd yn Ffrainc, tan i Althusser ei disodli â ffurf strwythurol, wrthddyneiddiol, o Farcsaeth.

Yn ychwanegol at ailddarganfod agweddau athronyddol gwaith [[Karl Marx|Marx]], gwelwyd y meddylwyr oll yn <nowiki>addasu</nowiki> ac yn benthyg syniadau y tu hwnt i’r traddodiad Marcsaidd, gan ddefnyddio’r dylanwadau newydd hyn er mwyn adnewyddu’r traddodiad. Gwelir hyn yn glir yn y <nowiki>testun</nowiki> sy’n sefydlu’r traddodiad, ''History and Class Consciousness'' gan Lukàcs (1923/2010), sy’n ailbwysleisio dylanwad Hegel ar [[Karl Marx|Marx]] er mwyn cyflwyno darlun mwy soffistigedig o rôl y proletariat mewn chwyldro cymdeithasol. Gwelir hefyd ddylanwad clir y cymdeithasegydd [[Max Weber]] ar ei waith, wrth iddo addasu’r darlun o [[resymoliaeth]] er mwyn darlunio twf [[cyfalafiaeth]] fel twf yng nghaethiwed yr unigolyn, yn ogystal â cholli <nowiki>ystyr</nowiki> (gweler Lukàcs 1923/2010: 95, 144–9).

Dilynodd meddylwyr cenhedlaeth gyntaf Ysgol Frankfurt ôl troed Lukàcs gan fenthyg y darlun melancolaidd, Weberaidd hwn, yn enwedig yng ngwaith cynnar Theodor Adorno a Max Horkheimer. Yn ''Dialectic of Enlightenment'' (1944–7), cyfrol a ysgrifennwyd yng nghysgod erchyllterau’r Natsïaid, darluniwyd datblygiad hanesyddol y Gorllewin, o’i darddiad mewn cyn-hanes hyd at yr oes fodern, fel rhywbeth oedd yn ddim mwy na chynnydd yng ngorthrwm yr unigolyn (Adorno a Horkheimer 2002: xiv–xix). Yn y ddamcaniaeth hon gwelir gobaith Marcsaeth Glasurol, sef bod datblygiadau technolegol yn arwain at newidiadau economaidd a fyddai’n arwain yn anorfod at gymdeithas deg, gomiwnyddol, yn cael ei droi wyneb yn waered. I’r meddylwyr hyn, mae’r holl ddatblygiadau technolegol a rhesymegol yn gweithredu er mwyn rheoli’r unigolyn, yn wir, er diddymu ei [[unigolyddiaeth]] yn llwyr. Er mwyn cyflwyno darlun o’r fath, ymgorfforir safbwyntiau meddylwyr sy’n llwyr elyniaethus i Farcsaeth yn eu gweithiau, gyda dylanwad yr athronydd gwrthegalitaraidd Friedrich Nietzsche yn amlwg. Gellid rhestru dylanwadau o’r fath yn achos y damcaniaethwyr eraill hefyd: mae ôl dylanwad Machiavelli yn glir ar waith Gramsci (gweler 1971: 247–52), a dylanwad y dirfodwyr Husserl a Heidegger yn amlwg yng ngwaith Sartre (gweler McLellan 2007: 329–30). Trwy ymgorffori meddylwyr sydd mor estron i’r traddodiad Marcsaidd blaenorol, gwelir ffurf pur wahanol o ddamcaniaethu, sy’n llawer mwy athronyddol ei naws, yn cael ei chreu.

Er y gwyriadau amlwg oddi wrth Farcsaeth Glasurol, ni chefnir ar y syniad bras o ryddfreiniad a’r posibilrwydd o greu cymdeithas deg, gomiwnyddol. Yn hytrach, tecach dweud fod y meddylwyr hyn yn fwy ymwybodol o lawer o’r rhwystrau sy’n atal datblygiad cymdeithas gomiwnyddol, sylweddoliad oedd wedi’i sbarduno gan y profiad hanesyddol o weld diflaniad y mudiadau chwyldroadol ynghyd â gallu [[cyfalafiaeth]] i’w sefydlogi ei hun.

Gan hynny, canolbwyntir mewn llawer mwy o fanylder ar y rheolaeth seicolegol a geir mewn cymdeithas gyfalafol. Ymdrinnir â’r modd y mae diwylliant a’r rheswm sydd wrth ei graidd yn celu gwir natur y gymdeithas, gan beri bod y gymdeithas gyfredol yn ymddangos fel endid hollol naturiol, na ellir mo’i newid (gweler [[ideoleg]] ac [[ymwybyddiaeth ffug]]). Yn y traddodiad hwn, felly, gwelir dadansoddiadau estynedig o ffenomenau diwylliannol na roddwyd fawr o sylw iddynt yn y traddodiad clasurol: o lenyddiaeth, cerddoriaeth, hyd at y datblygiadau diweddarach, fel teledu, sinema a radio, a welwyd yn yr ugeinfed ganrif.

Gwelir un o ffurfiau mwyaf dylanwadol y datblygiad hwn yng ngwaith Antonio Gramsci â’i syniad o [[hegemoni]]. Yn nhyb Gramsci, nid yw [[cyfalafiaeth]] yn goroesi yn bennaf drwy ddefnydd o rym, ond drwy gyfres o strategaethau diwylliannol yn sefydliadau’r gymdeithas sifil – er enghraifft, papurau newydd, ysgolion ac eglwysi – sy’n gweithredu er mwyn ennill cydsyniad y dosbarth gwaith i reolaeth y ''bourgeoisie''. Drwy’r strategaethau hegemonaidd hyn, gall aelodau’r dosbarth llywodraethol gyflwyno’u safbwyntiau fel rhyw fath o synnwyr cyffredin y mae’n rhaid ei dderbyn. Gan fod y rheolaeth syniadol hon ar led drwy’r gymdeithas yn ei chyfanrwydd, nid yw targedu sail economaidd cymdeithas er mwyn ei thrawsffurfio’n ddigonol mwyach; rhaid yw herio a diddymu’r lefel ddiwylliannol hon hefyd (gweler Gramsci 1971: 275–6).

Gwelir pwyslais tebyg ar ffenomenau diwylliannol drwy weithiau meddylwyr Ysgol Frankfurt, wrth i’r meddylwyr ddefnyddio gweithiau’r seicdreiddiwr Sigmund Freud (1856–1939) er mwyn egluro anallu unigolion i wrthsefyll [[cyfalafiaeth]]. Gan fod strwythurau’r gymdeithas wedi’u trefnu mewn modd sy’n atal datblygiad ego cryf, crëir unigolyn y gellir dylanwadu’n hawdd arno. Pwysleisir sut mae dylanwadau allanol o bob math – boed deledu, radio neu’r papurau newydd (y ‘diwydiant diwylliannol’ yn nherminoleg Adorno a Horkheimer) – yn tywys yr unigolyn ac yn gweithredu er mwyn celu natur enbyd y gymdeithas gyfredol (gweler Jay 1973: 86–100).

Tasg amhosib yw cynnig trosolwg llawn o ddylanwad y Marcswyr Gorllewinol ar feddylwyr diweddarach; byddai’n deg dweud na ellir dianc rhag eu dylanwad mewn cymdeithaseg, nac ychwaith mewn athroniaeth ar gyfandir Ewrop. Gellir meddwl am ddylanwad Lukàcs ar gymdeithaseg gwybodaeth Karl Mannheim (1893–1947), a gwelir dylanwad Ysgol Frankfurt a Louis Althusser yn gyffredinol drwy gymdeithaseg. Yn y cyd-destun Cymreig, gwelwyd dylanwad nifer o’r meddylwyr o’r traddodiad hwn ar weithiau Raymond Williams (1921–88), yn enwedig syniadau Gramsci ar [[hegemoni]], syniadau Marcuse ar ryddfreiniad a dehongliad Althusser o [[ideoleg]] (Jones 2006: 62–82.)

Bydd nifer o weithiau’r meddylwyr hyn yn aml yn cael eu beirniadu ar sail eu pesimistiaeth honedig ynghylch ein gallu i drawsffurfio cymdeithas (gweler Anderson 1979: 93; Jay 1973: 105 am ddwy esiampl). Deellir gan nifer fod y meddylwyr hyn yn gorbwysleisio damcaniaethu, a hynny ar draul canolbwyntio ar ein gallu i weithredu a thrawsffurfio’r byd.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Adorno, T. (1973), ''Negative Dialectics'' (London: Routledge).

Adorno, T. a Horkheimer, M. (2002), ''Dialectic of Enlightenment'' (Stanford: Stanford University Press).

Anderson, P. (1979), ''Considerations on Western Marxism'' (London: Verso).

Engels, F. (1883/1993), ''‘Fredrick Engels’ Speech at the Grave of Karl Marx’'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1883/death/burial.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Gramsci, A. (1971), ''Selections from the Prison Notebooks of Antonio Gramsci'' (London: Lawrence and Wishart).

Jay, M. (1973), ''The Dialectical Imagination: A History of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950'' (Berkeley: University of California Press).

Jones, P. (2006), ''Raymond Williams’s Sociology of Culture: A Critical Reconstruction'' (London: Palgrave Macmillan).

Lenin, V. I. (1922–3/1999), ''‘“Last Testament”: Letters to the Congress’'', https://www.marxists.org/archive/lenin/works/1922/dec/testamnt/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Lukàcs, G. (1923/2010), ''History and Class Consciousness: Studies in Marxist Dialectics'' (Pontypool: Merlin Press).

Luxemburg, R. (1922/1999), ''The Russian Revolution'', https://www.marxists.org/archive/luxemburg/1918/russian-revolution/index.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx. K. (1867/2005), ''Capital: Volume One'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1932/2009), ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/1844/manuscripts/preface.htm [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

McLellan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).

Wiggershaus, R. (1995), ''The Frankfurt School: Its History, Theories and Political Significance'' (Cambridge, Mass.: MIT Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ideoleg

2023-05-25T10:48:40Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Ideology'')

Bathwyd y term ‘ideoleg’ gan Antoine Destutt de Tracy (1754–1836) yn ''Mémoire sur la faculté de penser'' (Destutt de Tracy, 1796/2003) i ddynodi ei ymgais i greu gwyddor gysyniadol. Trwy astudio tarddiad syniadau, nod radical de Tracey oedd ailffurfio gwleidyddiaeth, <nowiki>moeseg</nowiki>, economeg a’r gymdeithas gyfan mewn modd democrataidd a seciwlar (Kennedy, 1979: 353–4). Fodd bynnag, drwy’r canrifoedd, gwelwyd newidiadau amlwg yn <nowiki>ystyr</nowiki> y term, â’r drafodaeth bwysicaf yn y traddodiad Marcsaidd. Yn y traddodiad hwn gwelwn sawl defnydd posib, a hyd yn oed yng ngwaith [[Karl Marx]] gwelwn bedwar <nowiki>ystyr</nowiki> pur wahanol i’r gair. Edrychir ar yr ystyron hyn a’u datblygiad yng ngwaith nifer o feddylwyr.

Gwelir y ddau ddefnydd cyntaf o’r term yn ''The German Ideology'' (1845/1970). Yn ei <nowiki>ystyr</nowiki> cyntaf, cyfeiria ‘ideoleg’ at ddull o ddamcaniaethu sy’n nodweddiadol o weithiau’r delfrydwyr Almaenig (yn enwedig G. W. F. Hegel) a’r Hegeliaid Ifanc (fel Feuerbach). Mae [[Karl Marx|Marx]] (ac Engels) yn pwysleisio dylanwad cymdeithas ar ein syniadau a’n hymwybyddiaeth: bod ein hymwybyddiaeth a’n syniadau wedi’u cyflyru gan y gymdeithas y mae bodau dynol yn rhan ohoni, y [[Dull Cynhyrchu|dull cynhyrchu]] penodol sy’n perthyn i’r gymdeithas honno a’r strwythur economaidd ehangach. Mewn dull ideolegol o feddwl, fodd bynnag, pwysleisir blaenoriaeth syniadau dros y ffactorau hanesyddol ac economaidd hyn. Gan hynny, dynoda ideoleg yma ddull o ddadansoddi sy’n celu gwir natur faterol realiti, gan droi popeth wyneb i wared ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, 1845/1970: 47). Sgileffaith hyn yw fod yr ideolegwyr yn credu y gellir newid cymdeithas drwy newid ein hymwybyddiaeth, ond, yn nhyb [[Karl Marx|Marx]], rhaid newid y gymdeithas.

Yn yr ail ddefnydd o’r gair, yn ''The German Ideology'' ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, 1845/1970), cyfeiria ideoleg at reolaeth y [[dosbarth]] llywodraethol dros syniadau’r gymdeithas: ‘fel cynhyrchwyr syniadau dylanwadol’ mae’r dosbarth llywodraethol ‘yn rheoli cynnyrch a lledaeniad syniadau eu cyfnod; eu syniadau hwy, felly, yw syniadau llywodraethol yr oes’ ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, cyfieithwyd gan Rees, 2014: 28). Gan mai aelodau’r [[dosbarth]] llywodraethol, felly, sy’n rheoli syniadau’r gymdeithas, gallant gyflwyno’u safbwyntiau hwy fel ‘deddf dragwyddol’, fel ffeithiau na ellir eu cwestiynu, gan gelu’r gorthrwm cymdeithasol sy’n cynnal eu cyflwr breintiedig ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, cyfieithwyd gan Rees, 2014: 28).

Gwelwn drydydd <nowiki>ystyr</nowiki> i ideoleg yng ngwaith [[Karl Marx| Marx]], y tro hwn o’r Rhagair i ''Economic & Philosophic Manuscripts of 1844'' ([[Karl Marx|Marx]], 1844/2009). Fel rhan o’r ddamcaniaeth ar [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], pwysleisir y daw ffurf gymdeithasol yn llyffethair ar rymoedd cynhyrchu’r ddynoliaeth, gan arwain at gyfnod o wrthdaro a chwyldro. Mewn cyfnod o chwyldro, rhaid yw gwahaniaethu (yn nhyb [[Karl Marx|Marx]]) rhwng y trawsffurfiadau ar y lefel economaidd ‘a’r ffurfiau cyfreithiol, gwleidyddol, crefyddol, celfyddydol neu athronyddol – ''y ffurfiau ideolegol'' – drwy eu cyfrwng y daw dynion yn ymwybodol o’r gwrthdrawiadau hyn, ac yr ymladdant eu brwydrau allan’. ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, dyfynnwyd gan Rees, 2014: 15–16; pwyslais wedi’i ychwanegu). Pennir <nowiki>ystyr</nowiki> gweddol niwtral i ideoleg yma: nid cyfeirio at gamddeall dylanwad cymdeithas a wneir, nac ychwaith at reolaeth ddeallusol y dosbarth llywodraethol, ond at ryw fath o syniadaeth wleidyddol. Datblygir y fersiwn hwn o ideoleg yn arbennig yng ngwaith Vladimir Lenin (1870–1924; gweler [[Marcsaeth Leniniaeth]]). Gwelir y defnydd hwn yn gyson mewn trafodaethau cyfredol lle defnyddir y term ‘ideoleg’ mewn modd disgrifiadol a niwtral. Gellir meddwl am drafodaethau ar ‘ideolegau gwleidyddol’ sy’n dynodi dim mwy na’r egwyddorion penodol sy’n perthyn i ryw fudiad gwleidyddol. Gan hynny, gallwn sôn am ‘ideoleg’ wleidyddol, fel sosialaeth, rhyddfrydiaeth neu geidwadaeth, heb fod unrhyw dinc beirniadol yn perthyn i hynny.

Ceir y pedwerydd <nowiki>ystyr</nowiki> yng ngwaith aeddfed [[Karl Marx| Marx]], sef ffetisiaeth cynwyddau. Mewn [[cyfalafiaeth]], ymddengys bod gwerth nwyddau yn hanfodol iddynt, gan gelu’r ffaith fod gwerth nwydd yn deillio o berthynas lafur gymdeithasol. Gan hynny, ymddengys yr hyn sydd, mewn gwirionedd, yn gynnyrch unigolion fel endidau annibynnol ar ddynoliaeth (gweler [[Karl Marx|Marx]] 1867/1990: 164–5). Y ffurf ar ideoleg sydd ar waith yma, felly, yw fod y sefyllfa bresennol yn ymddangos yn naturiol ac yn anorfod, yn hytrach na rhywbeth y gellir ei newid gan fodau dynol (a’r sgileffaith o gyfiawnhau’r gorthrwm sydd wrth ei wraidd). Datblygir a chyfoethogir y fersiwn hwn o ideoleg gan nifer o brif ffigyrau [[Marcsaeth]] Orllewinol, fel Georg Lukács (1885–1971), a meddylwyr Damcaniaeth Feirniadol Ysgol Frankfurt, fel Herbert Marcuse (1898–1979) a Theodor Adorno (1903–69).

Gwelwn felly fod sawl <nowiki>ystyr</nowiki> posib i’r term ‘ideoleg’, hyd yn oed yng ngwaith un meddyliwr, ac erbyn heddiw mae’n gwbl amhosib cynnig un diffiniad cyflawn o’r term. Gwelir sawl fersiwn arall posib o ideoleg, a hynny yng ngweithiau meddylwyr sy’n bur wahanol i’w gilydd, o waith [[Émile Durkheim]] (1858–1917) i ffigyrau Marcsaidd fel Louis Althusser (1918–90), Raymond Williams (1921–88), a [[Pierre Bourdieu]] (1930–2002). Felly, er mwyn deall union <nowiki>ystyr</nowiki> y term ‘ideoleg’ yng ngwaith unrhyw feddyliwr, rhaid deall ei ddefnydd o fewn cyd-destun penodol y sawl sy’n ei ddefnyddio.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Destutt de Tracy, A. (1796/2003), ''Mémoire sur la faculté de penser'', http://www.bibnum.education.fr/scienceshumainesetsociales/psychologie/memoire-sur-la-faculte-de-penser [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Kennedy, E. (1979), ‘ “Ideology” from Destutt De Tracy to Marx’, ''Journal of the History of Ideas'', 40 (4), 353–68.

Marx, K. (1844/2009), ''Economic & Philosophic Manuscripts of 1844'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/Economic-Philosophic-Manuscripts-1844.pdf [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1867/1990), ''Capital: Volume 1'' (London: Penguin).

Marx, K. ac Engels, F. (1845/1970), ''The German Ideology'' (New York: International Publishers).

Rees, W. J. (2014), ''Be’ Ddywedodd [[Karl Marx]]: Cyfrol 1'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1897~4z~aUw8tYQE [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ideoleg

2023-05-25T10:47:17Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Ideology'')

Bathwyd y term ‘ideoleg’ gan Antoine Destutt de Tracy (1754–1836) yn ''Mémoire sur la faculté de penser'' (Destutt de Tracy, 1796/2003) i ddynodi ei ymgais i greu gwyddor gysyniadol. Trwy astudio tarddiad syniadau, nod radical de Tracey oedd ailffurfio gwleidyddiaeth, <nowiki>moeseg</nowiki>, economeg a’r gymdeithas gyfan mewn modd democrataidd a seciwlar (Kennedy, 1979: 353–4). Fodd bynnag, drwy’r canrifoedd, gwelwyd newidiadau amlwg yn <nowiki>ystyr</nowiki> y term, â’r drafodaeth bwysicaf yn y traddodiad Marcsaidd. Yn y traddodiad hwn gwelwn sawl defnydd posib, a hyd yn oed yng ngwaith [[Karl Marx]] gwelwn bedwar <nowiki>ystyr</nowiki> pur wahanol i’r gair. Edrychir ar yr ystyron hyn a’u datblygiad yng ngwaith nifer o feddylwyr.

Gwelir y ddau ddefnydd cyntaf o’r term yn ''The German Ideology'' (1845/1970). Yn ei <nowiki>ystyr</nowiki> cyntaf, cyfeiria ‘ideoleg’ at ddull o ddamcaniaethu sy’n nodweddiadol o weithiau’r delfrydwyr Almaenig (yn enwedig G. W. F. Hegel) a’r Hegeliaid Ifanc (fel Feuerbach). Mae [[Karl Marx|Marx]] (ac Engels) yn pwysleisio dylanwad cymdeithas ar ein syniadau a’n hymwybyddiaeth: bod ein hymwybyddiaeth a’n syniadau wedi’u cyflyru gan y gymdeithas y mae bodau dynol yn rhan ohoni, y [[Dull Cynhyrchu|dull cynhyrchu]] penodol sy’n perthyn i’r gymdeithas honno a’r strwythur economaidd ehangach. Mewn dull ideolegol o feddwl, fodd bynnag, pwysleisir blaenoriaeth syniadau dros y ffactorau hanesyddol ac economaidd hyn. Gan hynny, dynoda ideoleg yma ddull o ddadansoddi sy’n celu gwir natur faterol realiti, gan droi popeth wyneb i wared ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, 1845/1970: 47). Sgileffaith hyn yw fod yr ideolegwyr yn credu y gellir newid cymdeithas drwy newid ein hymwybyddiaeth, ond, yn nhyb [[Karl Marx|Marx]], rhaid newid y gymdeithas.

Yn yr ail ddefnydd o’r gair, yn ''The German Ideology'' ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, 1845/1970), cyfeiria ideoleg at reolaeth y [[dosbarth]] llywodraethol dros syniadau’r gymdeithas: ‘fel cynhyrchwyr syniadau dylanwadol’ mae’r dosbarth llywodraethol ‘yn rheoli cynnyrch a lledaeniad syniadau eu cyfnod; eu syniadau hwy, felly, yw syniadau llywodraethol yr oes’ ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, cyfieithwyd gan Rees, 2014: 28). Gan mai aelodau’r [[dosbarth]] llywodraethol, felly, sy’n rheoli syniadau’r gymdeithas, gallant gyflwyno’u safbwyntiau hwy fel ‘deddf dragwyddol’, fel ffeithiau na ellir eu cwestiynu, gan gelu’r gorthrwm cymdeithasol sy’n cynnal eu cyflwr breintiedig ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, cyfieithwyd gan Rees, 2014: 28).

Gwelwn drydydd <nowiki>ystyr</nowiki> i ideoleg yng ngwaith [[Karl Marx| Marx]], y tro hwn o’r Rhagair i ''Economic & Philosophic Manuscripts of 1844'' ([[Karl Marx|Marx]], 1844/2009). Fel rhan o’r ddamcaniaeth ar [[Materoliaeth Hanesyddol|materoliaeth hanesyddol]], pwysleisir y daw ffurf gymdeithasol yn llyffethair ar rymoedd cynhyrchu’r ddynoliaeth, gan arwain at gyfnod o wrthdaro a chwyldro. Mewn cyfnod o chwyldro, rhaid yw gwahaniaethu (yn nhyb [[Karl Marx|Marx]]) rhwng y trawsffurfiadau ar y lefel economaidd ‘a’r ffurfiau cyfreithiol, gwleidyddol, crefyddol, celfyddydol neu athronyddol – ''y ffurfiau ideolegol'' – drwy eu cyfrwng y daw dynion yn ymwybodol o’r gwrthdrawiadau hyn, ac yr ymladdant eu brwydrau allan’. ([[Karl Marx|Marx]] ac Engels, dyfynnwyd gan Rees, 2014: 15–16; pwyslais wedi’i ychwanegu). Pennir <nowiki>ystyr</nowiki> gweddol niwtral i ideoleg yma: nid cyfeirio at gamddeall dylanwad cymdeithas a wneir, nac ychwaith at reolaeth ddeallusol y dosbarth llywodraethol, ond at ryw fath o syniadaeth wleidyddol. Datblygir y fersiwn hwn o ideoleg yn arbennig yng ngwaith Vladimir Lenin (1870–1924; gweler [[Marcsaeth Leniniaeth]]). Gwelir y defnydd hwn yn gyson mewn trafodaethau cyfredol lle defnyddir y term ‘ideoleg’ mewn modd disgrifiadol a niwtral. Gellir meddwl am drafodaethau ar ‘ideolegau gwleidyddol’ sy’n dynodi dim mwy na’r egwyddorion penodol sy’n perthyn i ryw fudiad gwleidyddol. Gan hynny, gallwn sôn am ‘ideoleg’ wleidyddol, fel [[sosialaeth]], [[rhyddfrydiaeth]] neu [[geidwadaeth]], heb fod unrhyw dinc beirniadol yn perthyn i hynny.

Ceir y pedwerydd <nowiki>ystyr</nowiki> yng ngwaith aeddfed [[Karl Marx| Marx]], sef ffetisiaeth cynwyddau. Mewn [[cyfalafiaeth]], ymddengys bod gwerth nwyddau yn hanfodol iddynt, gan gelu’r ffaith fod gwerth nwydd yn deillio o berthynas lafur gymdeithasol. Gan hynny, ymddengys yr hyn sydd, mewn gwirionedd, yn gynnyrch unigolion fel endidau annibynnol ar ddynoliaeth (gweler [[Karl Marx|Marx]] 1867/1990: 164–5). Y ffurf ar ideoleg sydd ar waith yma, felly, yw fod y sefyllfa bresennol yn ymddangos yn naturiol ac yn anorfod, yn hytrach na rhywbeth y gellir ei newid gan fodau dynol (a’r sgileffaith o gyfiawnhau’r gorthrwm sydd wrth ei wraidd). Datblygir a chyfoethogir y fersiwn hwn o ideoleg gan nifer o brif ffigyrau [[Marcsaeth]] Orllewinol, fel Georg Lukács (1885–1971), a meddylwyr Damcaniaeth Feirniadol Ysgol Frankfurt, fel Herbert Marcuse (1898–1979) a Theodor Adorno (1903–69).

Gwelwn felly fod sawl <nowiki>ystyr</nowiki> posib i’r term ‘ideoleg’, hyd yn oed yng ngwaith un meddyliwr, ac erbyn heddiw mae’n gwbl amhosib cynnig un diffiniad cyflawn o’r term. Gwelir sawl fersiwn arall posib o ideoleg, a hynny yng ngweithiau meddylwyr sy’n bur wahanol i’w gilydd, o waith [[Émile Durkheim]] (1858–1917) i ffigyrau Marcsaidd fel Louis Althusser (1918–90), Raymond Williams (1921–88), a [[Pierre Bourdieu]] (1930–2002). Felly, er mwyn deall union <nowiki>ystyr</nowiki> y term ‘ideoleg’ yng ngwaith unrhyw feddyliwr, rhaid deall ei ddefnydd o fewn cyd-destun penodol y sawl sy’n ei ddefnyddio.

'''Garmon Iago'''

== Llyfryddiaeth ==

Destutt de Tracy, A. (1796/2003), ''Mémoire sur la faculté de penser'', http://www.bibnum.education.fr/scienceshumainesetsociales/psychologie/memoire-sur-la-faculte-de-penser [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Kennedy, E. (1979), ‘ “Ideology” from Destutt De Tracy to Marx’, ''Journal of the History of Ideas'', 40 (4), 353–68.

Marx, K. (1844/2009), ''Economic & Philosophic Manuscripts of 1844'', https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/Economic-Philosophic-Manuscripts-1844.pdf [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Marx, K. (1867/1990), ''Capital: Volume 1'' (London: Penguin).

Marx, K. ac Engels, F. (1845/1970), ''The German Ideology'' (New York: International Publishers).

Rees, W. J. (2014), ''Be’ Ddywedodd [[Karl Marx]]: Cyfrol 1'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1897~4z~aUw8tYQE [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Gwladwriaeth les

2023-05-25T10:45:07Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Welfare state'')

Diffinnir gwladwriaeth les fel system lywodraethol sy’n amddiffyn lles ac iechyd ei dinasyddion drwy grantiau, pensiynau a mathau eraill o fudd-daliadau. Yn fyd-eang, mae gwladwriaethau lles wedi cael eu categoreiddio yn dri neu bum math gwahanol, ar sail gwaith Esping Andersen a’i ''Three Worlds of Welfare Capitalism'' (1990). Mae’r mathau a ddefnyddir yn fwyaf eang yn cynnwys gwladwriaethau rhyddfrydol, ceidwadol, [[Democratiaeth Gymdeithasol|democrataidd gymdeithasol]], y Rhimyn Lladin (''Latin Rim''), Eingl-Sacsonaidd, Bismarcaidd a Sgandinafaidd (Bambra 2007).

Yn y Deyrnas Unedig sefydlwyd y wladwriaeth les fodern ar ôl yr Ail Ryfel Byd o dan y Blaid Lafur, oedd newydd gael ei hethol. Y symbyliad i’w sefydlu oedd ‘Adroddiad Beveridge’ (''Social Insurance and Allied Services'') ym 1942 a nododd bum problem enfawr cymdeithas a’r [[Polisi Cymdeithasol|polisi cymdeithasol]] cyfatebol i’w datrys:

• eisiau (''want'') > Yswiriant Cymdeithasol

• afiechyd (''disease'') > Gwasanaeth Iechyd Gwladol

• anwybodaeth (''ignorance'') > addysg

• aflendid (''squalor'') > tai

• segurdod (''idleness'') > cyflogaeth lawn.

Roedd cyd-destun unigryw cymdeithas ar ôl y rhyfel, poblogrwydd gwaith Beveridge a buddugoliaeth annisgwyl Llafur ym 1945 yn drobwynt yn hanes [[Polisi Cymdeithasol|polisi cymdeithasol]], gan arwain at ffurfio’r wladwriaeth les. Roedd sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (GIG) a’r cynllun Yswiriant Gwladol ym 1948, adeiladu mwy o dai cyngor, gwella yswiriant cymdeithasol a nawdd cymdeithasol i gyd yn ffurfio’r hyn a ddisgrifiwn fel y wladwriaeth les.

Fodd bynnag, newidiwyd y Wladwriaeth Les wreiddiol, oedd yn seiliedig ar egwyddorion cyflogaeth lawn a chyffredinoliaeth (''universalism''), yn ddramatig dri degawd ar ôl yr Ail Ryfel Byd gyda thwf y Dde Newydd yn y Deyrnas Unedig o dan Margaret Thatcher. Pan etholwyd Thatcher yn Brif Weinidog benywaidd cyntaf y Deyrnas Unedig, roedd ei buddugoliaeth yn rhan o ‘dwf’ llawer ehangach yn y Dde Newydd. Nodweddid hyn gan ei hymdrechion (llwyddiannus) i leihau dylanwad y wladwriaeth, rhoi pwyslais ar rôl fwy i’r sector preifat a’r sector gwirfoddol, cynnydd sylweddol mewn anghydraddoldeb ac, i lawer, diwedd y wladwriaeth les.

Heddiw rydym yn gweld fersiwn o’r GIG a Gofal Cymdeithasol ledled y Deyrnas Unedig sy’n cynnwys llawer mwy o breifateiddio ochr yn ochr â systemau nawdd cymdeithasol cynyddol gaeth, gyda pholisi marchnad lafur ‘gwaith yn gyntaf’ a sancsiynau llym i atal hawlwyr. Daeth y system pensiynau cenedlaethol hefyd i ben dan Thatcher, drwy ‘death by a thousand cuts’ (Pierson 1994: 101). Ers yr 1980au mae plwraliaeth lles wedi cael ei hyrwyddo gan lywodraethau olynol y Deyrnas Unedig, ochr yn ochr â datgymalu fframweithiau craidd y wladwriaeth les.

Fodd bynnag, yn sgil [[datganoli]] ac ideolegau gwahanol y llywodraethau datganoledig (dan arweiniad y chwith i raddau helaeth gan yr SNP a Llafur Cymru), nid yw’r darlun hwn yn unffurf (Chaney a Wincott, 2014). Er enghraifft, gwnaed ymdrechion i wrthsefyll preifateiddio’r GIG yn yr Alban a Chymru. Cafwyd rhai gwahaniaethau polisi hefyd, er enghraifft presgripsiynau am ddim a pharcio am ddim mewn ysbytai yng Nghymru. Yn 2021 datganolwyd rhannau helaeth o’r system nawdd cymdeithasol i’r Alban, yn ogystal â chyflwyno taliadau Credyd Cynhwysol a Thaliad Disgresiwn at Gostau Tai yn uniongyrchol i landlordiaid yr Alban. Mae gan yr Alban hefyd ei Chronfa Lles ei hun sydd yn cefnogi pobl mewn adegau o argyfwng, ac mae’n bwriadu lleihau’r amodau llym a roddir ar Gredyd Cynhwysol yn y dyfodol.

Erbyn 2021, yng Nghymru, yr oedd elfennau o nawdd cymdeithasol wedi’u [[datganoli]]. Ond mae’r gwahaniaethau mwyaf nodedig ym maes Iechyd ac Addysg. Er mwyn dangos y gwahaniaethau o ran <nowiki>naratif</nowiki> a pholisi lles, byddwn yn canolbwyntio ar iechyd. Yn dilyn [[datganoli]] grym dros iechyd yn llawn i Lywodraeth Cymru, aildrefnodd y Llywodraeth y GIG yn sylweddol ac yn gyflym drwy ddileu’r model prynwr-cyflenwr ac uno ymddiriedolaethau gofal sylfaenol yn saith bwrdd iechyd lleol, yn gysylltiedig ag ysbytai prifysgol. Fe wnaeth Llywodraeth Cymru hefyd ddileu cyfresi cyfan o dargedau ar gyfer gwasanaethau mewn ysbytai, gan ryddhau staff meddygol rhag gorfod cyflawni tasgau gweinyddol. Yn wahanol i Loegr, nid rhoi dewis i gleifion yw’r ffocws yng Nghymru (a’r Alban), ac mae Llywodraethau Cymru a’r Alban yn ffafrio ymyrryd ar yr ochr gyflenwi, yn hytrach na newid yn ôl y galw gan gleifion.

Dyma un enghraifft ymhlith llawer lle mae systemau lles y gwledydd datganoledig yn gwahaniaethu fwyfwy oddi wrth wladwriaeth les rhyddfrydol y Deyrnas Unedig. Felly, er bod y wladwriaeth les yn y Deyrnas Unedig yn gyffredinol wedi crebachu, mae yna rai gwahaniaethau rhwng y llywodraethau gwahanol o ganlyniad i ddatganoli.

'''Sioned Pearce'''

==Llyfryddiaeth ==

Bambra, C. (2007), ‘Going beyond: the three worlds of welfare capitalism: regime theory and public health research’, ''Journal of Epidemiology and Community Health'', 61, 1098–1102.

Chaney, P. a Wincott, D. (2014), ‘Envisioning the third sector’s welfare role: critical discourse analysis of “post-devolution” public policy in the UK 1998–2012’, ''Social Policy and Administration'' 48(7), 757–81

Esping-Andersen, G. (1990), ''Three Worlds of Welfare Capitalism'' (Cambridge: Polity Press and Princeton, NJ: Princeton University Press).

Pierson, P. (1994), ''Dismantling the Welfare State? Reagan, Thatcher and the politics of retrenchment'' (Cambridge, Cambridge University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Durkheim, Émile

2023-05-25T10:39:56Z

SionJonesCaerdydd:

'''1. Cyflwyniad i Émile Durkheim'''

Mae Émile Durkheim yn cael ei weld fel un o brif sefydlwyr cymdeithaseg. Dadleuodd yn gryf y dylai cymdeithaseg gael ei gweld fel disgyblaeth wyddonol, a datblygodd ddulliau newydd er mwyn astudio’r byd cymdeithasol (Morris-Jones 1984/2015).

Ganed Durkheim i rieni Iddewig yn Lorraine, Ffrainc, yn 1858. Bu’n addysgu ym Mhrifysgol Bordeaux rhwng 1888 a 1902, pan gymerodd swydd yn y Sorbonne, lle’r arhosodd weddill ei fywyd. Yn 1898 sefydlodd ''L’Annee sociologique'', cyfnodolyn pwysig iawn i’r gwyddorau cymdeithasol. Yn ogystal, ysgrifennodd nifer o lyfrau pwysig i’r gwyddorau cymdeithasol yn ystod ei fywyd, gan gynnwys ''The Division of Labour in Society (De la division du travail social,'' 1893), ''The Rules of the Sociological Method (Les Règles de la méthode sociologique,'' 1895), ''Suicide (Le Suicide: Étude de sociologie,'' 1897) a ''The Elementary Forms of the Religious Life (Les formes élémentaires de la vie religieuse,'' 1912).

Roedd llawer o waith Durkheim yn edrych ar y newidiadau cymdeithasol a ddeilliodd o’r Chwyldro Diwydiannol (Morris-Jones 1984/2015). Un o’r cwestiynau mwyaf blaengar yng ngwaith Durkheim oedd: sut y gellir cynnal [[solidariaeth]] gymdeithasol yn ystod y cyfnod diwylliannol pan mae’r cysylltiadau traddodiadol cymdeithasol, fel [[crefydd]] a’r <nowiki>teulu</nowiki>, yn gwanhau? Sylwodd Durkheim fod cymdeithas yn dod yn fwy heterogenaidd yn ystod y cyfnod hwn, a hynny oherwydd newidiadau yn natur gwaith yn bennaf.

'''2. [[Solidariaeth]] gymdeithasol'''

Yn ''The Division of Labour'' (1893) gwahaniaethodd Durkheim rhwng dau fath o [[solidariaeth]] gymdeithasol. Disgrifiodd [[solidariaeth]] fecanyddol (''mechanical solidarity'') fel elfen o gymdeithas draddodiadol lle mae undod wedi’i seilio ar debygrwydd rhwng pobl, o ran eu gwaith, eu credoau crefyddol, a’u [[gwerthoedd]]. Cyferbynnodd [[solidariaeth]] fecanyddol â [[solidariaeth]] organig (''organic solidarity''), ffurf ar [[solidariaeth]] a ddatblygodd yn sgil newidiadau i’r byd gwaith yn ystod y Chwyldro Diwylliannol. Yn ôl Durkheim, yn ystod y cyfnod hwn, roedd ystod ehangach o swyddi ar gael, yn ogystal â mwy o arbenigedd. Nid oedd pobl nawr o reidrwydd yn dilyn eu rhieni i’r un swyddi, ac roedd mwy o ddewis gan unigolion dros elfennau o’u bywydau. Dadleuodd Durkheim fod hyn yn arwain at fwy o [[unigolyddiaeth]] o fewn y gymdeithas, ond bod [[solidariaeth]] yn cael ei chynnal gan fod y swyddi newydd hyn yn galw am fwy o gydweithrediad rhwng unigolion. Roedd rolau pobl felly yn fwy cyd-ddibynnol nag yr oeddent o fewn cymdeithasau cyntefig.

Datblygodd Durkheim gysyniad yr [[ymwybyddiaeth dorfol]] (''collective consciousness'') i esbonio newidiadau yn y ffordd yr oedd pobl yn meddwl o fewn cymdeithasau wedi’u seilio ar solidariaeth fecanyddol a solidariaeth organig. Defnyddiodd y term i ddisgrifio’r tebygrwydd yng nghredoau a gwerthoedd pobl mewn cymdeithasau traddodiadol. Yn ôl Durkheim, roedd [[ymwybyddiaeth dorfol]] yn gryf pan oedd solidariaeth fecanyddol yn gryf o fewn cymdeithas. Gwelai fwy o amrywiaeth yng nghredoau pobl o fewn cymdeithasau oedd wedi eu nodweddu gan solidariaeth organig; roedd y rhain yn tueddu i fod yn fwy seciwlar, â mwy o ffocws ar hawliau’r unigolyn nag ar y gymdeithas ac ar grefydd.

Roedd Durkheim yn gweld newidiadau yn natur y gyfraith fel ymateb i ddatblygiad solidariaeth organig a dirywiad [[ymwybyddiaeth dorfol]]. O fewn cymdeithasau oedd yn dibynnu ar [[ymwybyddiaeth dorfol]], rôl y gyfraith oedd cosbi unigolion oedd yn torri’r rheolau. Ond o fewn cymdeithasau a nodweddir gan solidariaeth organig, roedd yn rhaid <nowiki>datblygu</nowiki> cyfreithiau oedd wedi’u seilio ar adferiad yn hytrach na chosb. O ganlyniad, mae Durkheim yn dadlau bod cymdeithasau fel hyn yn fwy dibynnol ar gyfreithiau cydweithredol, er enghraifft rhai sifil, gweithdrefnol, masnachol, cyfansoddiadol a gweinyddol.

'''3. Durkheim ar Grefydd'''

Roedd gan Durkheim ddiddordeb mawr mewn [[crefydd]], yn bennaf o ran ei dylanwad ar solidariaeth gymdeithasol. Yn yr ''Elementary Forms of Religious Life'' (1912), dadleuodd fod llawer o debygrwydd rhwng ffurfiau modern o fyw a chrefydd, o ran y ddibyniaeth ar symbolau a ffurfiau torfol o fyw. Un o’i brif ddadleuon oedd nad oedd Duw ddim yn rhan hanfodol o grefydd ac mai prif rôl [[crefydd]] yw creu solidariaeth gymdeithasol (Morris-Jones 1984/2015).

Yn yr ''Elementary Forms of Religious Life'', dewisodd Durkheim (1912) astudio ffurf ar dotemiaeth (''totemistic'') Awstraliaid fel ei destun. Ei fwriad oedd astudio’r hyn a welai fel ffurf fwyaf syml [[crefydd]], er mwyn gallu dynodi ei rhinweddau greddfol. Mae ffocws Durkheim ar dotemiaeth fel ffurf gyntefig ar grefydd wedi cael ei feirniadu yn fwy diweddar (Giddens, 1986): nid yw anthropolegwyr bellach yn gweld totemiaeth fel ffurf ar grefydd – ond fel un elfen o grefydd. Er hyn, mae nifer o syniadau Durkheim ar grefydd wedi bod yn ddylanwadol o fewn cymdeithaseg fodern, er enghraifft ei ddadl bod cymdeithasau crefyddol yn gwahaniaethu’n gryf rhwng y cysegredig a’r anghysegredig. Yn ôl Durkheim, mae’r cysegredig yn cynnwys yr holl arferion, y defodau a’r credoau sydd yn gysylltiedig â’r grefydd. Pwysleisiodd bwysigrwydd defodau yn arbennig (Roberts a Birt 1987/2014).

Roedd Durkheim yn gweld defodau fel gweithredoedd oedd yn cynrychioli ac yn creu credoau torfol y gymdeithas, ac roedd yn meddwl fod ganddyn nhw rôl allweddol o ran atgyfnerthu solidariaeth gymdeithasol, ar sail moesau a gwerthoedd cyffredin. Ar y llaw arall, o fewn cymdeithas anghysegredig, mae diffyg rheolau cymdeithasol a moesol, ac felly’r perygl yw fod unigolion yn canolbwyntio ar eu lles eu hunain yn unig, yn hytrach nag ar les y gymuned gyfan (Morris-Jones 1984/2015).

'''4. Durkheim a’r berthynas rhwng yr unigolyn a chymdeithas'''

Un o brif amcanion Durkheim oedd sefydlu cymdeithaseg fel disgyblaeth wyddonol a oedd yn defnyddio dulliau gwyddonol i arsylwi ac esbonio’r byd cymdeithasol. Nid oedd yn credu y gallai dulliau seicolegol wneud hyn, gan eu bod yn canolbwyntio ar yr unigolyn yn unig. Credai Durkheim yn gryf fod yna fyd cymdeithasol sy’n uwch nag unigolion, a bod hyn yn effeithio ar gymdeithas ac yn ei strwythuro. Yn ''The Rules of the Sociological Method'' (1885) disgrifiodd ffeithiau cymdeithasol fel ffurfiau o weithredu, meddwl a theimlo sy’n bodoli ar wahân i’r unigolyn, ac sy’n ymarfer pŵer gorfodol arnyn nhw. Maent yn cynnwys credoau ac arferion torfol sy’n anodd i unigolion eu gwrthsefyll, ac sy’n dylanwadu ar eu hagweddau a’u hymddygiad.

'''5. Durkheim a’i waith ar hunanladdiad'''

Yn ''Suicide'' (1897) fe ddefnyddiodd Durkheim y dulliau yr oedd wedi eu hamlinellu yn y ''Rules of the Sociological Method'' (1885) er mwyn ceisio darganfod y ffactorau cymdeithasol oedd yn achosi hunanladdiad. Dewisodd hunanladdiad fel ei astudiaeth achos. Ar y pryd roedd hyn yn cael ei weld fel ffenomen seicolegol, y gellid ei hesbonio gan ffactorau am yr unigolyn yn unig, fel mater iechyd meddwl. Ond roedd Durkheim am brofi bod ffactorau cymdeithasol yn effeithio ar dueddiadau tuag at hunanladdiad. Gwnaeth hyn drwy edrych ar ystadegau rhyngwladol ar hunanladdiad dros Ewrop. Edrychodd ar nifer o ffactorau gwahanol, fel llythrennedd, statws priodasol a chrefydd.

Gwahaniaethodd rhwng pedwar math o hunanladdiad: hunanladdiad egoïstaidd (''egoistic suicide''), hunanladdiad allgarol (''altruistic suicide''), hunanladdiad anomig (''anomic suicide'') a hunanladdiad tynghedol (''fatalistic suicide'').

'''5.1 Hunanladdiad egoïstaidd'''

Yn ôl Durkheim, mae hunanladdiad egoïstaidd yn digwydd pan nad yw’r unigolyn yn teimlo’i fod wedi’i integreiddio’n gryf o fewn y gymdeithas ac nad yw’n teimlo’r un math o ddyletswydd i’w gymrodyr. Roedd hyn yn gysylltiedig â’i syniadau am effeithiau [[unigolyddiaeth]] ar gymdeithas. Defnyddiodd yr esiampl fod cyfraddau hunanladdiad yn tueddu i fod yn uwch o fewn rhanbarthau Protestannaidd Ewrop o’u cymharu â rhai Catholig. Credai fod hyn oherwydd bod llai o integreiddio o fewn y cymdeithasau Protestannaidd (Roberts a Birt 1987/2014). Dadleuodd fod hyn yn ganlyniad y pwyslais ar [[unigolyddiaeth]] a pherthynas yr unigolyn â Duw o fewn y grefydd.

'''5.2 Hunanladdiad allgarol'''

Yn ôl Durkheim, tra mae hunanladdiad egoïstaidd yn digwydd oherwydd diffyg integreiddio o fewn y gymdeithas, mae hunanladdiad allgarol yn digwydd pan fydd yr integreiddio yn rhy gryf. Rhoddodd esiamplau o’r disgwyliad y byddai gwragedd yn lladd eu hunain ar ôl marwolaeth eu gwŷr yn Bengal yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Hefyd, roedd disgwyl y byddai dynion mewn cymdeithasau rhyfelgar, fel y Gothiaid a Cheltiaid Sbaen, yn lladd eu hunain neu’n marw mewn rhyfel er mwyn osgoi cywilydd marwolaeth o henaint neu salwch.

'''5.3 Hunanladdiad anomig'''

Y trydydd math o hunanladdiad oedd hunanladdiad anomig. Roedd ''[[anomie]]'' yn gysyniad pwysig a dylanwadol yng ngwaith Durkheim. Mae ''[[anomie]]'' yn digwydd pan fydd y rheolau cymdeithasol sy’n uno cymdeithasau yn methu (Morris-Jones 1984/2015). Defnyddiodd y cysyniad yng nghyd-destun y newidiadau cymdeithasol a ddeilliodd o’r cyfnod o drawsnewid rhwng solidariaeth fecanyddol a solidariaeth organig. Yn ''Division of Labour'', dadleuodd fod [[''anomie'' yn digwydd pan oedd y newidiadau hyn yn digwydd yn rhy gyflym, fel ei bod yn anodd i bobl <nowiki>addasu</nowiki> i ffurf newydd o fyw, gan nad oedd y normau cymdeithasol yn ddigon cryf. Roedd yn credu y gallai hyn arwain at hunanladdiad anomig, pan fydd pobl yn teimlo’n ddibwrpas ac yn ansicr sut y dylent fyw eu bywydau.

'''5.4 Hunanladdiad tynghedol'''

Yn wir, mae hunanladdiad tynghedol yn aml yn cael ei hepgor o drafodaethau modern ar deipoleg hunanladdiad Durkheim. Er na thrafodwyd y math hwn o hunanladdiad yn fanwl gan Durkheim ei hun, mae’n werth tynnu sylw ato. Tra mae hunanladdiad anomig yn digwydd mewn cymdeithasau lle mae diffyg rheoleiddio (''regulation''), mae hunanladdiad tynghedol i’w gael mewn cymdeithasau sydd â gormod o reoleiddio. Caiff yr unigolyn ei reoli’n gaeth gan y gymdeithas, gan arwain at amodau gormesol. Byddai unigolion sy’n teimlo nad oes ganddyn nhw unrhyw reolaeth dros eu bywydau yn fwy tebygol o gyflawni hunanladdiad. Byddai enghreifftiau o hyn yn cynnwys
caethweision a charcharorion, sy’n dewis hunanladdiad/ marw yn hytrach na pharhau i ddioddef yr amodau gormesol sy’n eu hwynebu.

'''6. Durkheim ar Addysg'''

Roedd trafodaeth Durkheim ar addysg yn rhan allweddol o’i waith; roedd yn addysgu’r pynciau addysg a chymdeithaseg yn y Sorbonne. Yn ''The Rules of the Sociological Method'' (1895), disgrifiodd addysg fel un o’r prif ffyrdd yr oedd cymdeithasau’n eu defnyddio i drosglwyddo gwerthoedd a moesau o un genhedlaeth i’r llall. Roedd Durkheim yn credu bod digon o homogenedd mewn cymdeithas er mwyn iddo allu gweithredu, ac y gellid sicrhau hyn drwy’r system addysg. Yn ''Division of Labou''r (1893), dadleuodd fod addysg hefyd yn paratoi plant ar gyfer y byd gwaith, ac yn sicrhau bod digon o amrywioldeb fel bod pobl ar gael i gyflawni rolau cymdeithasol angenrheidiol.

'''7. Dylanwad Durkheim'''

Bu farw Durkheim o strôc yn 1917, wedi marwolaeth ei fab yn y Rhyfel Byd Cyntaf ddwy flynedd yn gynharach. Mae ei waith wedi bod yn ddylanwadol iawn ar nifer o feysydd gwahanol o fewn cymdeithaseg, gan gynnwys troseddeg, addysg a chrefydd.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Durkheim wedi’u creu gan Rhian Hodges (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Rhian Barrance'''

== Llyfryddiaeth ==

Durkheim, É. (1893/2014), ''The Division of Labour in Society'' (New York: Free Press).

Durkheim, É. (1885/2013), ''The Rules of the Sociological Method and Selected Texts on Sociology and its Method'' (New York: Free Press).

Durkheim, É. (1897/2002), ''Suicide'' (London: Routledge).

Durkheim, É. (1912/2001), ''The Elementary Forms of Religious Life'' (Oxford: Oxford University Press).

Giddens, A. (1986), ''Durkheim'' (London: Fontana Press).

Hodges, R. (2022), ''Émile Durkheim''. https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 14 Ebrill 2022].

Morris-Jones, H. (1984/2015), ''Y Meddwl Modern: Durkheim'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1415~4l~LpqkFfRf [Cyrchwyd: 18 Mehefin 2021].

Roberts, E. a Birt, P. (1987/2014), ''Be Ddyweddodd Durkheim'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1899~4B~dia9P9mc [Cyrchwyd: 18 Mehefin 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Durkheim, Émile

2023-05-25T10:38:53Z

SionJonesCaerdydd:

'''1. Cyflwyniad i Émile Durkheim'''

Mae Émile Durkheim yn cael ei weld fel un o brif sefydlwyr cymdeithaseg. Dadleuodd yn gryf y dylai cymdeithaseg gael ei gweld fel disgyblaeth wyddonol, a datblygodd ddulliau newydd er mwyn astudio’r byd cymdeithasol (Morris-Jones 1984/2015).

Ganed Durkheim i rieni Iddewig yn Lorraine, Ffrainc, yn 1858. Bu’n addysgu ym Mhrifysgol Bordeaux rhwng 1888 a 1902, pan gymerodd swydd yn y Sorbonne, lle’r arhosodd weddill ei fywyd. Yn 1898 sefydlodd ''L’Annee sociologique'', cyfnodolyn pwysig iawn i’r gwyddorau cymdeithasol. Yn ogystal, ysgrifennodd nifer o lyfrau pwysig i’r gwyddorau cymdeithasol yn ystod ei fywyd, gan gynnwys ''The Division of Labour in Society (De la division du travail social,'' 1893), ''The Rules of the Sociological Method (Les Règles de la méthode sociologique,'' 1895), ''Suicide (Le Suicide: Étude de sociologie,'' 1897) a ''The Elementary Forms of the Religious Life (Les formes élémentaires de la vie religieuse,'' 1912).

Roedd llawer o waith Durkheim yn edrych ar y newidiadau cymdeithasol a ddeilliodd o’r Chwyldro Diwydiannol (Morris-Jones 1984/2015). Un o’r cwestiynau mwyaf blaengar yng ngwaith Durkheim oedd: sut y gellir cynnal [[solidariaeth]] gymdeithasol yn ystod y cyfnod diwylliannol pan mae’r cysylltiadau traddodiadol cymdeithasol, fel [[crefydd]] a’r <nowiki>teulu</nowiki>, yn gwanhau? Sylwodd Durkheim fod cymdeithas yn dod yn fwy heterogenaidd yn ystod y cyfnod hwn, a hynny oherwydd newidiadau yn natur gwaith yn bennaf.

'''2. [[Solidariaeth]] gymdeithasol'''

Yn ''The Division of Labour'' (1893) gwahaniaethodd Durkheim rhwng dau fath o [[solidariaeth]] gymdeithasol. Disgrifiodd [[solidariaeth]] fecanyddol (''mechanical solidarity'') fel elfen o gymdeithas draddodiadol lle mae undod wedi’i seilio ar debygrwydd rhwng pobl, o ran eu gwaith, eu credoau crefyddol, a’u [[gwerthoedd]]. Cyferbynnodd [[solidariaeth]] fecanyddol â [[solidariaeth]] organig (''organic solidarity''), ffurf ar [[solidariaeth]] a ddatblygodd yn sgil newidiadau i’r byd gwaith yn ystod y Chwyldro Diwylliannol. Yn ôl Durkheim, yn ystod y cyfnod hwn, roedd ystod ehangach o swyddi ar gael, yn ogystal â mwy o arbenigedd. Nid oedd pobl nawr o reidrwydd yn dilyn eu rhieni i’r un swyddi, ac roedd mwy o ddewis gan unigolion dros elfennau o’u bywydau. Dadleuodd Durkheim fod hyn yn arwain at fwy o [[unigolyddiaeth]] o fewn y gymdeithas, ond bod solidariaeth yn cael ei chynnal gan fod y swyddi newydd hyn yn galw am fwy o gydweithrediad rhwng unigolion. Roedd rolau pobl felly yn fwy cyd-ddibynnol nag yr oeddent o fewn cymdeithasau cyntefig.

Datblygodd Durkheim gysyniad yr [[ymwybyddiaeth dorfol]] (''collective consciousness'') i esbonio newidiadau yn y ffordd yr oedd pobl yn meddwl o fewn cymdeithasau wedi’u seilio ar solidariaeth fecanyddol a solidariaeth organig. Defnyddiodd y term i ddisgrifio’r tebygrwydd yng nghredoau a gwerthoedd pobl mewn cymdeithasau traddodiadol. Yn ôl Durkheim, roedd [[ymwybyddiaeth dorfol]] yn gryf pan oedd solidariaeth fecanyddol yn gryf o fewn cymdeithas. Gwelai fwy o amrywiaeth yng nghredoau pobl o fewn cymdeithasau oedd wedi eu nodweddu gan solidariaeth organig; roedd y rhain yn tueddu i fod yn fwy seciwlar, â mwy o ffocws ar hawliau’r unigolyn nag ar y gymdeithas ac ar grefydd.

Roedd Durkheim yn gweld newidiadau yn natur y gyfraith fel ymateb i ddatblygiad solidariaeth organig a dirywiad [[ymwybyddiaeth dorfol]]. O fewn cymdeithasau oedd yn dibynnu ar [[ymwybyddiaeth dorfol]], rôl y gyfraith oedd cosbi unigolion oedd yn torri’r rheolau. Ond o fewn cymdeithasau a nodweddir gan solidariaeth organig, roedd yn rhaid <nowiki>datblygu</nowiki> cyfreithiau oedd wedi’u seilio ar adferiad yn hytrach na chosb. O ganlyniad, mae Durkheim yn dadlau bod cymdeithasau fel hyn yn fwy dibynnol ar gyfreithiau cydweithredol, er enghraifft rhai sifil, gweithdrefnol, masnachol, cyfansoddiadol a gweinyddol.

'''3. Durkheim ar Grefydd'''

Roedd gan Durkheim ddiddordeb mawr mewn [[crefydd]], yn bennaf o ran ei dylanwad ar solidariaeth gymdeithasol. Yn yr ''Elementary Forms of Religious Life'' (1912), dadleuodd fod llawer o debygrwydd rhwng ffurfiau modern o fyw a chrefydd, o ran y ddibyniaeth ar symbolau a ffurfiau torfol o fyw. Un o’i brif ddadleuon oedd nad oedd Duw ddim yn rhan hanfodol o grefydd ac mai prif rôl [[crefydd]] yw creu solidariaeth gymdeithasol (Morris-Jones 1984/2015).

Yn yr ''Elementary Forms of Religious Life'', dewisodd Durkheim (1912) astudio ffurf ar dotemiaeth (''totemistic'') Awstraliaid fel ei destun. Ei fwriad oedd astudio’r hyn a welai fel ffurf fwyaf syml [[crefydd]], er mwyn gallu dynodi ei rhinweddau greddfol. Mae ffocws Durkheim ar dotemiaeth fel ffurf gyntefig ar grefydd wedi cael ei feirniadu yn fwy diweddar (Giddens, 1986): nid yw anthropolegwyr bellach yn gweld totemiaeth fel ffurf ar grefydd – ond fel un elfen o grefydd. Er hyn, mae nifer o syniadau Durkheim ar grefydd wedi bod yn ddylanwadol o fewn cymdeithaseg fodern, er enghraifft ei ddadl bod cymdeithasau crefyddol yn gwahaniaethu’n gryf rhwng y cysegredig a’r anghysegredig. Yn ôl Durkheim, mae’r cysegredig yn cynnwys yr holl arferion, y defodau a’r credoau sydd yn gysylltiedig â’r grefydd. Pwysleisiodd bwysigrwydd defodau yn arbennig (Roberts a Birt 1987/2014).

Roedd Durkheim yn gweld defodau fel gweithredoedd oedd yn cynrychioli ac yn creu credoau torfol y gymdeithas, ac roedd yn meddwl fod ganddyn nhw rôl allweddol o ran atgyfnerthu solidariaeth gymdeithasol, ar sail moesau a gwerthoedd cyffredin. Ar y llaw arall, o fewn cymdeithas anghysegredig, mae diffyg rheolau cymdeithasol a moesol, ac felly’r perygl yw fod unigolion yn canolbwyntio ar eu lles eu hunain yn unig, yn hytrach nag ar les y gymuned gyfan (Morris-Jones 1984/2015).

'''4. Durkheim a’r berthynas rhwng yr unigolyn a chymdeithas'''

Un o brif amcanion Durkheim oedd sefydlu cymdeithaseg fel disgyblaeth wyddonol a oedd yn defnyddio dulliau gwyddonol i arsylwi ac esbonio’r byd cymdeithasol. Nid oedd yn credu y gallai dulliau seicolegol wneud hyn, gan eu bod yn canolbwyntio ar yr unigolyn yn unig. Credai Durkheim yn gryf fod yna fyd cymdeithasol sy’n uwch nag unigolion, a bod hyn yn effeithio ar gymdeithas ac yn ei strwythuro. Yn ''The Rules of the Sociological Method'' (1885) disgrifiodd ffeithiau cymdeithasol fel ffurfiau o weithredu, meddwl a theimlo sy’n bodoli ar wahân i’r unigolyn, ac sy’n ymarfer pŵer gorfodol arnyn nhw. Maent yn cynnwys credoau ac arferion torfol sy’n anodd i unigolion eu gwrthsefyll, ac sy’n dylanwadu ar eu hagweddau a’u hymddygiad.

'''5. Durkheim a’i waith ar hunanladdiad'''

Yn ''Suicide'' (1897) fe ddefnyddiodd Durkheim y dulliau yr oedd wedi eu hamlinellu yn y ''Rules of the Sociological Method'' (1885) er mwyn ceisio darganfod y ffactorau cymdeithasol oedd yn achosi hunanladdiad. Dewisodd hunanladdiad fel ei astudiaeth achos. Ar y pryd roedd hyn yn cael ei weld fel ffenomen seicolegol, y gellid ei hesbonio gan ffactorau am yr unigolyn yn unig, fel mater iechyd meddwl. Ond roedd Durkheim am brofi bod ffactorau cymdeithasol yn effeithio ar dueddiadau tuag at hunanladdiad. Gwnaeth hyn drwy edrych ar ystadegau rhyngwladol ar hunanladdiad dros Ewrop. Edrychodd ar nifer o ffactorau gwahanol, fel llythrennedd, statws priodasol a chrefydd.

Gwahaniaethodd rhwng pedwar math o hunanladdiad: hunanladdiad egoïstaidd (''egoistic suicide''), hunanladdiad allgarol (''altruistic suicide''), hunanladdiad anomig (''anomic suicide'') a hunanladdiad tynghedol (''fatalistic suicide'').

'''5.1 Hunanladdiad egoïstaidd'''

Yn ôl Durkheim, mae hunanladdiad egoïstaidd yn digwydd pan nad yw’r unigolyn yn teimlo’i fod wedi’i integreiddio’n gryf o fewn y gymdeithas ac nad yw’n teimlo’r un math o ddyletswydd i’w gymrodyr. Roedd hyn yn gysylltiedig â’i syniadau am effeithiau [[unigolyddiaeth]] ar gymdeithas. Defnyddiodd yr esiampl fod cyfraddau hunanladdiad yn tueddu i fod yn uwch o fewn rhanbarthau Protestannaidd Ewrop o’u cymharu â rhai Catholig. Credai fod hyn oherwydd bod llai o integreiddio o fewn y cymdeithasau Protestannaidd (Roberts a Birt 1987/2014). Dadleuodd fod hyn yn ganlyniad y pwyslais ar [[unigolyddiaeth]] a pherthynas yr unigolyn â Duw o fewn y grefydd.

'''5.2 Hunanladdiad allgarol'''

Yn ôl Durkheim, tra mae hunanladdiad egoïstaidd yn digwydd oherwydd diffyg integreiddio o fewn y gymdeithas, mae hunanladdiad allgarol yn digwydd pan fydd yr integreiddio yn rhy gryf. Rhoddodd esiamplau o’r disgwyliad y byddai gwragedd yn lladd eu hunain ar ôl marwolaeth eu gwŷr yn Bengal yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Hefyd, roedd disgwyl y byddai dynion mewn cymdeithasau rhyfelgar, fel y Gothiaid a Cheltiaid Sbaen, yn lladd eu hunain neu’n marw mewn rhyfel er mwyn osgoi cywilydd marwolaeth o henaint neu salwch.

'''5.3 Hunanladdiad anomig'''

Y trydydd math o hunanladdiad oedd hunanladdiad anomig. Roedd ''[[anomie]]'' yn gysyniad pwysig a dylanwadol yng ngwaith Durkheim. Mae ''[[anomie]]'' yn digwydd pan fydd y rheolau cymdeithasol sy’n uno cymdeithasau yn methu (Morris-Jones 1984/2015). Defnyddiodd y cysyniad yng nghyd-destun y newidiadau cymdeithasol a ddeilliodd o’r cyfnod o drawsnewid rhwng solidariaeth fecanyddol a solidariaeth organig. Yn ''Division of Labour'', dadleuodd fod [[''anomie'' yn digwydd pan oedd y newidiadau hyn yn digwydd yn rhy gyflym, fel ei bod yn anodd i bobl <nowiki>addasu</nowiki> i ffurf newydd o fyw, gan nad oedd y normau cymdeithasol yn ddigon cryf. Roedd yn credu y gallai hyn arwain at hunanladdiad anomig, pan fydd pobl yn teimlo’n ddibwrpas ac yn ansicr sut y dylent fyw eu bywydau.

'''5.4 Hunanladdiad tynghedol'''

Yn wir, mae hunanladdiad tynghedol yn aml yn cael ei hepgor o drafodaethau modern ar deipoleg hunanladdiad Durkheim. Er na thrafodwyd y math hwn o hunanladdiad yn fanwl gan Durkheim ei hun, mae’n werth tynnu sylw ato. Tra mae hunanladdiad anomig yn digwydd mewn cymdeithasau lle mae diffyg rheoleiddio (''regulation''), mae hunanladdiad tynghedol i’w gael mewn cymdeithasau sydd â gormod o reoleiddio. Caiff yr unigolyn ei reoli’n gaeth gan y gymdeithas, gan arwain at amodau gormesol. Byddai unigolion sy’n teimlo nad oes ganddyn nhw unrhyw reolaeth dros eu bywydau yn fwy tebygol o gyflawni hunanladdiad. Byddai enghreifftiau o hyn yn cynnwys caethweision a charcharorion, sy’n dewis hunanladdiad/ marw yn hytrach na pharhau i ddioddef yr amodau gormesol sy’n eu hwynebu.
'''
6. Durkheim ar Addysg'''

Roedd trafodaeth Durkheim ar addysg yn rhan allweddol o’i waith; roedd yn addysgu’r pynciau addysg a chymdeithaseg yn y Sorbonne. Yn ''The Rules of the Sociological Method'' (1895), disgrifiodd addysg fel un o’r prif ffyrdd yr oedd cymdeithasau’n eu defnyddio i drosglwyddo gwerthoedd a moesau o un genhedlaeth i’r llall. Roedd Durkheim yn credu bod digon o homogenedd mewn cymdeithas er mwyn iddo allu gweithredu, ac y gellid sicrhau hyn drwy’r system addysg. Yn ''Division of Labou''r (1893), dadleuodd fod addysg hefyd yn paratoi plant ar gyfer y byd gwaith, ac yn sicrhau bod digon o amrywioldeb fel bod pobl ar gael i gyflawni rolau cymdeithasol angenrheidiol.

'''7. Dylanwad Durkheim'''

Bu farw Durkheim o strôc yn 1917, wedi marwolaeth ei fab yn y Rhyfel Byd Cyntaf ddwy flynedd yn gynharach. Mae ei waith wedi bod yn ddylanwadol iawn ar nifer o feysydd gwahanol o fewn cymdeithaseg, gan gynnwys troseddeg, addysg a chrefydd.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Durkheim wedi’u creu gan Rhian Hodges (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Rhian Barrance'''

== Llyfryddiaeth ==

Durkheim, É. (1893/2014), ''The Division of Labour in Society'' (New York: Free Press).

Durkheim, É. (1885/2013), ''The Rules of the Sociological Method and Selected Texts on Sociology and its Method'' (New York: Free Press).

Durkheim, É. (1897/2002), ''Suicide'' (London: Routledge).

Durkheim, É. (1912/2001), ''The Elementary Forms of Religious Life'' (Oxford: Oxford University Press).

Giddens, A. (1986), ''Durkheim'' (London: Fontana Press).

Hodges, R. (2022), ''Émile Durkheim''. https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 14 Ebrill 2022].

Morris-Jones, H. (1984/2015), ''Y Meddwl Modern: Durkheim'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1415~4l~LpqkFfRf [Cyrchwyd: 18 Mehefin 2021].

Roberts, E. a Birt, P. (1987/2014), ''Be Ddyweddodd Durkheim'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1899~4B~dia9P9mc [Cyrchwyd: 18 Mehefin 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Dinasyddiaeth

2023-05-25T10:36:30Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Citizenship'')

Datblygodd T. H. Marshall (1992), sylfaenydd cymdeithaseg dinasyddiaeth, ddimensiwn cymdeithasol i’r cysyniad o ddinasyddiaeth. Dyma un o’r cyfraniadau cymdeithasegol cynharaf ar ddinasyddiaeth, ac mae’r holl ddadansoddi a thrafod ar y pwnc yn tueddu i ddeillio o hyn. Ei ddadl allweddol oedd bod y cysyniad modern o ddinasyddiaeth yn cynnwys cyfuniad o dair elfen.

Yn gyntaf, yr elfen ''sifil'', sy’n cyfeirio at yr hawliau sy’n angenrheidiol ar gyfer rhyddid. Mae’r rhain yn cynnwys: rhyddid personol; rhyddid barn, meddwl a ffydd; rhyddid i fod yn berchen ar eiddo; a’r hawl i gyfiawnder a chydraddoldeb gerbron y gyfraith. Mae’r hawliau hyn yn gysylltiedig â llysoedd cyfiawnder a systemau cyfreithiol. Maent hefyd yn gysylltiedig â’r syniad o’r hawliau unigolyn, sy’n peri problemau i feddylwyr ar-y-cyd.

Yn ail, mae’r elfen ''wleidyddol'', sy’n ymwneud â’r hawl i gymryd rhan mewn pŵer a phrosesau gwleidyddol; yr hawl i ethol a chael eich ethol, sy’n gysylltiedig â sefydliadau seneddol a chynghorau lleol.

Yn drydydd, dinasyddiaeth ''gymdeithasol'', sef hawliau, dyletswyddau a lles pobl fel dinasyddion.

Yn unol â hyn, mae’r ''International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights'' (ICESCR) (erthygl 11) yn cynnwys yr hawl i safon byw, bwyd a thai digonol sy’n dderbyniol yn ddiwylliannol yn ogystal â bod yn ddigonol yn gorfforol, yn ogystal â chymryd rhan mewn bywyd cymdeithasol bob dydd (gweler Cenhedloedd Unedig, 2021). Mae’n werth nodi yma bod dinasyddiaeth yn aml yn cael ei chymryd yn ganiataol nes bod rhywbeth yn tarfu arni neu fod hawliau’n cael eu gwrthod.

Mae yna broblemau, wrth gwrs, gyda syniad Marshall am ddinasyddiaeth. Yn gyntaf, rydym wedi symud o gymdeithasau diwydiannol Fordist (system o fasgynhyrchu yn yr 1920au) gymdeithasau ôl-Fordist ac o economïau cyfalafol cenedlaethol i rai byd-eang. Mae ffiniau bellach yn ddiangen mewn llawer ffordd ac mae cwestiynau yn codi ynghylch pa endid gwleidyddol y mae person yn ‘perthyn iddo’. Yn ail, ni ellir delio â phroblemau byd-eang, er enghraifft y newid yn yr hinsawdd neu’r pandemig Covid-19, ar lefel genedlaethol, ac mae cydnabyddiaeth gynyddol fod penderfyniadau a wneir o fewn cenhedloedd yn effeithio’n uniongyrchol ar y rhai nad ydynt yn ddinasyddion, ac i’r gwrthwyneb. Yn olaf, mae [[datganoli]] pwerau a ffederaleiddio wedi arwain at amrywiaeth yn y cysyniad o ddinasyddiaeth, yn enwedig pan mae’n gysylltiedig â lles.

Fel dewis arall ehangach, mae Dwyer (2016) yn disgrifio dinasyddiaeth fel set o berthnasoedd (rhwng unigolion, rhwng unigolion a chymunedau, a rhwng yr unigolion hynny a’r wladwriaeth); hawliau (mewn perthynas â chyfrifoldebau); a materion (cynhwysiant a gwahardd). Mae Delanty (2000) yn cynnig pedwar model o ddinasyddiaeth:

• set o hawliau (pethau y mae gen i hawl iddynt)

• set o gyfrifoldebau (pethau y mae disgwyl i mi eu gwneud)

• [[hunaniaeth]] (genedlaethol) (grŵp cenedlaethol rwy’n
teimlo’n rhan ohono)

• cyfranogiad (cymuned neu grŵp rwy’n cymryd rhan ynddo).

Mae’r cysyniadau hyn o ddinasyddiaeth wrth wraidd [[Polisi Cymdeithasol|polisi cymdeithasol]], gan gynnwys cysyniadau am fathau o [[Gwladwriaeth Les|wladwriaethau lles]]. Gan ganolbwyntio ar Ewrop, er enghraifft mewn gwledydd sydd â chyfundrefnau lles rhyddfrydol (fel y Deyrnas Unedig a Gwlad Pwyl), prin yw’r gefnogaeth wladwriaethol i’r rhai sydd ei hangen oherwydd bod yr athroniaeth bolisi sylfaenol yn dibynnu ar gyfrifoldeb unigolion dros eu lles eu hunain, a’u rhyddid i ysgwyddo’r cyfrifoldeb hwnnw. Yn yr achosion hyn, mae dinasyddiaeth wedi’i chysylltu’n agosach â rhyddid unigolion.

Mewn gwledydd sydd â chyfundrefnau lles yn seiliedig ar [[Democratiaeth Gymdeithasol|ddemocratiaeth gymdeithasol]] (fel Denmarc a Sweden), fel ail enghraifft, mae cyfunoliaethyn sbardun cryf i bolisi. Felly, mae’r wladwriaeth, a’r gymdeithas trwy ailddosbarthu adnoddau, yn cymryd cyfrifoldeb dros y rhai sydd angen cefnogaeth, lles ac yn defnyddio nawdd cymdeithasol. Yn yr achosion hyn, mae dinasyddiaeth yn ymwneud â lleoliad unigolyn o fewn cymdeithas ehangach – syniad llawer mwy casgliadol.

Yn y cyd-destun hwn, mae’r Deyrnas Unedig ‘falls short of international standards for poverty alleviation, benefit levels being “manifestly inadequate” to comply with article 12 of the ESC [International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights] (the right to social security)’ (Simpson 2017: 655). Mewn perthynas â diwygio lles, mae Simpson (2017) yn dadlau bod diwygiadau lles yn y 2010au wedi bod yn ymdrech fwriadol i newid dinasyddiaeth gymdeithasol yn y Deyrnas Unedig, yn enwedig drwy gyfyngu ar y gallu i fwynhau ffordd arferol o fyw a thrwy ostwng safon byw a phwysleisio cyflogaeth (o unrhyw fath neu safon) fel prif ddangosydd dinasyddiaeth.

Fodd bynnag, mae gwaith Simpson (2017: 673) hefyd yn tynnu sylw at y ffaith fod y sefyllfa’n wahanol yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, lle mae nawdd cymdeithasol wedi’i ddatganoli: ‘Marshall’s vision of a welfare state that underpins a civilized standard of living and takes a less disciplinary stance towards claimants remains alive and well among Scottish elites at least. Northern Irish interviewees, lacking ideological cohesion, tend to foreground more pragmatic grounds for divergence.’

Yng Nghymru, lle mae’r dadleuon yn cynyddu ynghylch [[datganoli]] nawdd cymdeithasol, gallwn ddamcaniaethu y bydd y safbwynt ideolegol yn seiliedig fwyfwy ar weledigaeth Marshall yn y dyfodol os bydd nawdd cymdeithasol yn cael ei ddatganoli.

'''Sioned Pearce'''

== Llyfryddiaeth ==

Cenhedloedd Unedig (2021), ''International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights'', https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/cescr.aspx [Cyrchwyd: 15 Gorffennaf 2021].

Delanty, G. (2000), ''Citizenship in a Global Age'' (Buckingham: Open University Press).

Dwyer, P. (2016), ‘Citizenship, conduct and conditionality: sanction and support in the 21st century UK welfare state’, Yn: Fenger, M., a Hudson, J., a Needlham, Ca. (goln.), ''Social Policy Review 28: Analysis and Debate in Social Policy, 2016'' (Bristol: Policy Press), tt. 41¬62.

Marshall, T. H. (1992), ''Citizenship and Social Class'' (London: Pluto Press).

Jans, M. (2004), ‘Children as citizens: Towards a contemporary notion of child participation’, ''Childhood'' 11 (1), 27–44, https://doi.org/10.1177%2F0907568204040182 [Cyrchwyd: 15 Gorffennaf 2021].

Simpson, M. (2017), ‘Renegotiating Social Citizenship in the Age of Devolution’, ''Journal of Law and Society'', 44 (4), https://doi.org/10.1111/jols.12061 [Cyrchwyd: 15 Gorffennaf 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Dinasyddiaeth

2023-05-25T10:35:38Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Citizenship'')

Datblygodd T. H. Marshall (1992), sylfaenydd cymdeithaseg dinasyddiaeth, ddimensiwn cymdeithasol i’r cysyniad o ddinasyddiaeth. Dyma un o’r cyfraniadau cymdeithasegol cynharaf ar ddinasyddiaeth, ac mae’r holl ddadansoddi a thrafod ar y pwnc yn tueddu i ddeillio o hyn. Ei ddadl allweddol oedd bod y cysyniad modern o ddinasyddiaeth yn cynnwys cyfuniad o dair elfen.

Yn gyntaf, yr elfen ''sifil'', sy’n cyfeirio at yr hawliau sy’n angenrheidiol ar gyfer rhyddid. Mae’r rhain yn cynnwys: rhyddid personol; rhyddid barn, meddwl a ffydd; rhyddid i fod yn berchen ar eiddo; a’r hawl i gyfiawnder a chydraddoldeb gerbron y gyfraith. Mae’r hawliau hyn yn gysylltiedig â llysoedd cyfiawnder a systemau cyfreithiol. Maent hefyd yn gysylltiedig â’r syniad o’r hawliau unigolyn, sy’n peri problemau i feddylwyr ar-y-cyd.

Yn ail, mae’r elfen ''wleidyddol'', sy’n ymwneud â’r hawl i gymryd rhan mewn pŵer a phrosesau gwleidyddol; yr hawl i ethol a chael eich ethol, sy’n gysylltiedig â sefydliadau seneddol a chynghorau lleol.

Yn drydydd, dinasyddiaeth ''gymdeithasol'', sef hawliau, dyletswyddau a lles pobl fel dinasyddion.

Yn unol â hyn, mae’r ''International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights'' (ICESCR) (erthygl 11) yn cynnwys yr hawl i safon byw, bwyd a thai digonol sy’n dderbyniol yn ddiwylliannol yn ogystal â bod yn ddigonol yn gorfforol, yn ogystal â chymryd rhan mewn bywyd cymdeithasol bob dydd (gweler Cenhedloedd Unedig, 2021). Mae’n werth nodi yma bod dinasyddiaeth yn aml yn cael ei chymryd yn ganiataol nes bod rhywbeth yn tarfu arni neu fod hawliau’n cael eu gwrthod.

Mae yna broblemau, wrth gwrs, gyda syniad Marshall am ddinasyddiaeth. Yn gyntaf, rydym wedi symud o gymdeithasau diwydiannol Fordist (system o fasgynhyrchu yn yr 1920au) gymdeithasau ôl-Fordist ac o economïau cyfalafol cenedlaethol i rai byd-eang. Mae ffiniau bellach yn ddiangen mewn llawer ffordd ac mae cwestiynau yn codi ynghylch pa endid gwleidyddol y mae person yn ‘perthyn iddo’. Yn ail, ni ellir delio â phroblemau byd-eang, er enghraifft y newid yn yr hinsawdd neu’r pandemig Covid-19, ar lefel genedlaethol, ac mae cydnabyddiaeth gynyddol fod penderfyniadau a wneir o fewn cenhedloedd yn effeithio’n uniongyrchol ar y rhai nad ydynt yn ddinasyddion, ac i’r gwrthwyneb. Yn olaf, mae [[datganoli]] pwerau a ffederaleiddio wedi arwain at amrywiaeth yn y cysyniad o ddinasyddiaeth, yn enwedig pan mae’n gysylltiedig â lles.

Fel dewis arall ehangach, mae Dwyer (2016) yn disgrifio dinasyddiaeth fel set o berthnasoedd (rhwng unigolion, rhwng unigolion a chymunedau, a rhwng yr unigolion hynny a’r wladwriaeth); hawliau (mewn perthynas â chyfrifoldebau); a materion (cynhwysiant a gwahardd). Mae Delanty (2000) yn cynnig pedwar model o ddinasyddiaeth:

• set o hawliau (pethau y mae gen i hawl iddynt)

• set o gyfrifoldebau (pethau y mae disgwyl i mi eu gwneud)

• [[hunaniaeth]] (genedlaethol) (grŵp cenedlaethol rwy’n
teimlo’n rhan ohono)

• cyfranogiad (cymuned neu grŵp rwy’n cymryd rhan ynddo).

Mae’r cysyniadau hyn o ddinasyddiaeth wrth wraidd [[Polisi Cymdeithasol|polisi cymdeithasol]], gan gynnwys cysyniadau am fathau o [[Gwladwriaeth Les|wladwriaethau lles]]. Gan ganolbwyntio ar Ewrop, er enghraifft mewn gwledydd sydd â chyfundrefnau lles [[rhyddfrydol]] (fel y Deyrnas Unedig a Gwlad Pwyl), prin yw’r gefnogaeth wladwriaethol i’r rhai sydd ei hangen oherwydd bod yr athroniaeth bolisi sylfaenol yn dibynnu ar gyfrifoldeb unigolion dros eu lles eu hunain, a’u rhyddid i ysgwyddo’r cyfrifoldeb hwnnw. Yn yr achosion hyn, mae dinasyddiaeth wedi’i chysylltu’n agosach â rhyddid unigolion.

Mewn gwledydd sydd â chyfundrefnau lles yn seiliedig ar [[Democratiaeth Gymdeithasol|ddemocratiaeth gymdeithasol]] (fel Denmarc a Sweden), fel ail enghraifft, mae cyfunoliaethyn sbardun cryf i bolisi. Felly, mae’r wladwriaeth, a’r gymdeithas trwy ailddosbarthu adnoddau, yn cymryd cyfrifoldeb dros y rhai sydd angen cefnogaeth, lles ac yn defnyddio nawdd cymdeithasol. Yn yr achosion hyn, mae dinasyddiaeth yn ymwneud â lleoliad unigolyn o fewn cymdeithas ehangach – syniad llawer mwy casgliadol.

Yn y cyd-destun hwn, mae’r Deyrnas Unedig ‘falls short of international standards for poverty alleviation, benefit levels being “manifestly inadequate” to comply with article 12 of the ESC [International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights] (the right to social security)’ (Simpson 2017: 655). Mewn perthynas â diwygio lles, mae Simpson (2017) yn dadlau bod diwygiadau lles yn y 2010au wedi bod yn ymdrech fwriadol i newid dinasyddiaeth gymdeithasol yn y Deyrnas Unedig, yn enwedig drwy gyfyngu ar y gallu i fwynhau ffordd arferol o fyw a thrwy ostwng safon byw a phwysleisio cyflogaeth (o unrhyw fath neu safon) fel prif ddangosydd dinasyddiaeth.

Fodd bynnag, mae gwaith Simpson (2017: 673) hefyd yn tynnu sylw at y ffaith fod y sefyllfa’n wahanol yn yr Alban a Gogledd Iwerddon, lle mae nawdd cymdeithasol wedi’i ddatganoli: ‘Marshall’s vision of a welfare state that underpins a civilized standard of living and takes a less disciplinary stance towards claimants remains alive and well among Scottish elites at least. Northern Irish interviewees, lacking ideological cohesion, tend to foreground more pragmatic grounds for divergence.’

Yng Nghymru, lle mae’r dadleuon yn cynyddu ynghylch [[datganoli]] nawdd cymdeithasol, gallwn ddamcaniaethu y bydd y safbwynt ideolegol yn seiliedig fwyfwy ar weledigaeth Marshall yn y dyfodol os bydd nawdd cymdeithasol yn cael ei ddatganoli.

'''Sioned Pearce'''

== Llyfryddiaeth ==

Cenhedloedd Unedig (2021), ''International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights'', https://www.ohchr.org/en/professionalinterest/pages/cescr.aspx [Cyrchwyd: 15 Gorffennaf 2021].

Delanty, G. (2000), ''Citizenship in a Global Age'' (Buckingham: Open University Press).

Dwyer, P. (2016), ‘Citizenship, conduct and conditionality: sanction and support in the 21st century UK welfare state’, Yn: Fenger, M., a Hudson, J., a Needlham, Ca. (goln.), ''Social Policy Review 28: Analysis and Debate in Social Policy, 2016'' (Bristol: Policy Press), tt. 41¬62.

Marshall, T. H. (1992), ''Citizenship and Social Class'' (London: Pluto Press).

Jans, M. (2004), ‘Children as citizens: Towards a contemporary notion of child participation’, ''Childhood'' 11 (1), 27–44, https://doi.org/10.1177%2F0907568204040182 [Cyrchwyd: 15 Gorffennaf 2021].

Simpson, M. (2017), ‘Renegotiating Social Citizenship in the Age of Devolution’, ''Journal of Law and Society'', 44 (4), https://doi.org/10.1111/jols.12061 [Cyrchwyd: 15 Gorffennaf 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Crefydd

2023-05-25T10:31:47Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Religion'')

'''1. Diffinio crefydd'''

Mae ceisio cynnig diffiniad o’r term ‘crefydd’ yn destun trafodaethau niferus. Yn wir, mae gwahanol ysgolheigion a meddylwyr yn synied am y term mewn amryw ffyrdd. Yn ei lyfr ''The Varieties of Religious Experience'' (1902), diffiniodd y seicolegydd William James grefydd fel cyfuniad o deimladau, gweithredoedd a phrofiadau unigol dynion mewn perthynas â’r dwyfol. Diffiniad diddorol, ond un nad yw’n gwbl addas oherwydd ceir islais ‘duw-ganolog’ iddo, ac fel y gwyddys nid oes gan rai crefyddau dduw, er enghraifft Bwdhaeth a Chonffiwsiaeth. Yn fwy diweddar, gwelwyd Paul James a Peter Mandeville (2010: xii–xiii) yn cynnig mai’r hyn yw crefydd yw system o gredoau, symbolau ac arferion sy’n ystyried natur bodolaeth ac sydd mewn cymundeb ag eraill, ynghyd ag ‘aralledd’ yn gyffredinol. Mae’r academydd Ninian Smart (1998: 11–17) fel petai’n cyflwyno tir canol rhwng dwyfoldeb William James ac aralledd Paul James a Peter Mandeville drwy gynnig bod yna saith elfen benodol sy’n dynodi’r hyn yw crefydd: defodaeth, straeon <nowiki>naratif</nowiki> a chwedlonol, emosiwn, cymdeithas a sefydliad, <nowiki>moeseg</nowiki> a chyfraith, athrawiaeth ac athroniaeth, ac elfennau materol. O ystyried hyn oll felly, gellir casglu mai’r hyn yw crefydd yn ei hanfod yw system gymdeithasegol a diwylliannol o gredoau sy’n ymwneud ag agweddau megis sut i fyw, sut i ymddwyn, a sut y dylid deall y byd a’r bydysawd yn gyffredinol, ac sy’n cynnwys elfen ysbrydol neu oruwchnaturiol neu gyfuniad o’r ddeubeth.

'''2. Crefydd o bersbectif cymdeithasol'''

Yn gymdeithasegol, gellir dweud mai’r hyn yw crefydd yw system o gredoau ac/neu arferion sy’n clymu pobl ynghyd. Mae crefydd yn rym dylanwadol, cysyniadol ac ideolegol pwerus iawn sy’n medru effeithio ar [[strwythur cymdeithasol|strwythur]] a normau cymdeithas. Fodd bynnag, mae cymdeithasau’n amrywio o ran union nifer y crefyddau sy’n bodoli ynddynt a’r graddau y mae crefydd yn effeithio ar yr anian gymdeithasol.

'''3. Crefyddoldeb'''

Mae crefyddoldeb (''religiosity'') yn agwedd bwysig ar gymdeithas, ond mae ei union ddiffiniad wedi amrywio ymysg ysgolheigion a gwahanol feddylwyr. Yn gyffredinol, defnyddir y term ‘crefyddoldeb’ i ddynodi pa mor arwyddocaol yw crefydd mewn cymdeithas, boed ar lefel unigol neu dorfol. Gall gwyddonwyr cymdeithasol asesu crefyddoldeb mewn cymdeithas wrth archwilio pa mor ddylanwadol yw credoau crefyddol, nifer y bobl sy’n ymwneud â chrefydd, a nifer y sefydliadau crefyddol sydd mewn bod, megis addoldai a mudiadau ffydd.

Yn ôl Clements (2015), gellir archwilio’r modd y mae crefydd yn effeithio ar brofiadau, agweddau a gwerthoedd unigolion mewn cymdeithas wrth ystyried <nowiki>tair</nowiki> elfen benodol: perthyn, ymddygiad a chred. Gellir mesur yr elfen o berthyn drwy ystyried nifer aelodau sefydliadau crefyddol. Mae ymddygiad yn ei amlygu ei hun yn y gweithgareddau ‘crefyddol’ mae pobl yn rhan ohonynt – boed yn gyhoeddus neu’n breifat. Yr hyn a olygir gan gred yw bod â ffydd: coelio mewn duwiau, ysbrydion, gwyrthiau a/neu fywyd ar ôl marwolaeth. Dylid nodi bod ysgolheigion eraill, er enghraifft Cornwall, Albrecht, Cunningham a Pitcher (1986), yn rhestru mwy o elfennau penodol i grefyddoldeb.

Dylid nodi y ceir rhai problemau ynglŷn â mesur crefyddoldeb unigolion. Nid yw ysgolheigion yn unfryd unfarn ynghylch union ddiffiniad y term, felly ceir rhai’n asesu agweddau gwahanol i’w gilydd. Fodd bynnag, a chymryd ein bod yn derbyn diffiniad Clements (2015), cyfyd nifer o broblemau oherwydd bod ffydd yn rhywbeth newidiol ac fe all amrywio o dro i dro; yn ogystal â hynny, gellir bod yn grefyddol heb o reidrwydd fynychu addoldy. Buasai’n anodd asesu’r union niferoedd yn hyn o beth.

'''4. Safbwyntiau am grefydd yn y gwyddorau cymdeithasol'''

Mae safbwyntiau am grefydd yn y gwyddorau cymdeithasol wedi hawlio cryn sylw ar hyd y blynyddoedd, yn enwedig felly ymysg rhai o feddylwyr a chymdeithasegwyr amlycaf hanes. Gan hynny, ystyrir yma ddetholiad o unigolion sy’n perthyn i’r dosbarth clasurol, a’r agweddau hynny sy’n nodweddiadol o’r dosbarth modernaidd ac ôl-fodernaidd.

'''4.1 [[Karl Marx]] (1818–83)'''

Gellir <nowiki>gwerthfawrogi</nowiki> safbwyntiau [[Karl Marx|Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ymddieithrio|ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Karl Marx|Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl [[Karl Marx|Marx]], yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur cymdeithasol|strwythur cymdeithasegol]] creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth [[Karl Marx|Marx]] ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd [[Karl Marx|Marx]] (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’

Llwyddodd damcaniaethau [[Karl Marx|Marx]]i gael effaith ar ddatblygiad cymdeithaseg, yn enwedig mewn perthynas â’r hyn a alwyd yn ddamcaniaeth amddifadedd (''deprivation theory''), sef y syniad bod crefydd yn ateb gofynion y sawl sydd ar waelod hierarchaeth cymdeithas – rhydd iddynt ffocws amgen i’w sefyllfaoedd beunyddiol.

'''4.2 [[Émile Durkheim]] (1858–1917)'''

Gellir nodi dau destun penodol o eiddo [[Émile Durkheim|Durkheim]] fel ffynonellau sy’n dangos ei syniadau am grefydd o safbwynt cymdeithasegol. Yn ei lyfr ''Hunanladdiad'' (1897/2002), mae [[Émile Durkheim|Durkheim]] yn cyfeirio at berthynas crefydd a chyfraddau hunanladdiad. Casglodd fod hunanladdiad yn fwy cyffredin ymysg Protestaniaid na Chatholigion, a hynny oherwydd bod Catholigion fel petaent wedi eu hintegreiddio’n fwy i arferion crefyddol cymdeithasol, er enghraifft cyffesu a’r offeren. Awgryma’r gwaith yma hefyd fod gafael crefydd draddodiadol ar gymdeithasau modern yn gwanhau.

Yn ei lyfr ''Ffurfiau Sylfaenol Bywyd Crefyddol'' (1912/2008), mae [[Émile Durkheim|Durkheim]] yn datgan mai sefydliad cymdeithasol sy’n cynnwys system o gredoau ac arferion yw crefydd, yn ogystal â sail i gymdeithas foesegol sy’n uno pobl o anian gyffelyb. Deil fod gan bob [[defod]] grefyddol yr un swyddogaeth, waeth ymhle y digwydd na sut. Yn hyn o beth, felly, mae crefydd yn anhepgor ac yn gyffredinol. Ond deil na fydd crefydd yn gallu cyflawni ei swyddogaeth draddodiadol mewn cymdeithasau arbenigol ac y bydd angen iddi gael swyddogaeth amgen. Yn ôl [[Émile Durkheim|Durkheim]], mae swyddogaeth yn cynnwys math o ddefnyddioldeb sy’n cyfeirio at gymdeithas a’i hanghenion. Mae gan grefydd swyddogaeth gymdeithasol ac <nowiki>ystyr</nowiki> a ''priori''. Gan hynny, mae o’r farn y bydd ffydd yn seiliedig ar resymeg, a chyfiawnder yn seiliedig ar werthoedd creiddiol [[rhesymoliaeth]].

'''4.3 Max Weber (1864–1920)'''

Gwelir yng ngwaith [[Weber]] gyfuno cymdeithaseg economaidd â chymdeithaseg crefydd er mwyn tanlinellu pwysigrwydd y dylanwadau diwylliannol sydd ynghlwm â chrefydd fel moddion i ddeall tarddiad [[cyfalafiaeth]]. Cyflwynodd Weber ddealltwriaeth eang am grefydd fel ymgais systematig i ateb cwestiynau am fywyd dynol. Dechreuodd Weber drafod cymdeithaseg grefyddol yn ei astudiaeth ar ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (1905/2001). Un o brif ddadleuon y gwaith hwn yw bod tarddiad amryw o’r egwyddorion sy’n nodweddu [[cyfalafiaeth]] mewn athrawiaethau Calfinaidd, ac felly â chysylltiad Cristnogol.

Ymhelaethodd ar hyn mewn gweithiau lle’r astudiodd grefyddau amrywiol a’u cymharu, sef ''The Sociology of Religion'' (1920/1965), ac, yn fwy penodol, yn ''The Religion of China'' (1915/1951), ''The Religion of India'' (1916/1958) ac ''Ancient Judaism'' (1917/1952). Yn y gweithiau hyn, trafododd ddwy agwedd benodol, sef bod cysylltiad rhwng crefydd ac economeg, a bod yna berthynas rhwng [[strwythur cymdeithasol]] a syniadau crefyddol. Heb os, ystyriai [[Weber]] grefydd fel grym dylanwadol mewn cymdeithas. Daethai i gredu bod syniadau crefyddol, ochr yn ochr â [[rhesymoliaeth]], mathemateg a gwyddoniaeth, wedi effeithio ac yn parhau i effeithio ar ddatblygu systemau economaidd yn y Gorllewin. Canlyniad asesu’r gwahanol grefyddau yn y fath fodd oedd casglu bod ceisio rhesymoli amryw agweddau ar fywyd, gan gynnwys elfennau economaidd, gwleidyddol a deallusol, yn weithred o fwydo proses raddol o [[seciwlareiddio]] – sef math o ‘ddadrithiad’ efo’r byd modern.

'''4.4 Cymdeithaseg Crefydd Fodernaidd'''

Gellir dweud bod pum syniad sylfaenol yn greiddiol i gymdeithasau a phrosiectau modernaidd (Schaanning 1992): cred mewn gwirionedd a dull, cred mewn digwyddiadau terfynol, cred mewn dulliau dadorchuddiol, cred mewn datblygiad, a chred mewn rhyddid.

Nid oes modd rhoi union ddyddiad dechrau’r cyfnod modernaidd mewn cymdeithaseg grefyddol. Serch hynny, digon yw dweud bod y syniadau diffiniol hyn gan Schaanning yn dynodi cyfnod ideolegol, cymdeithasol a diwylliannol ‘newydd’ a gwahanol i’r hyn a fu cyn hynny, yn enwedig felly’r syniadaeth glasurol.

'''4.5. Cymdeithaseg Crefydd Ôl-fodernaidd'''

Mae [[moderniaeth]] wedi cael ei beirniadu’n hallt gan amryw ac mae rhai wedi ymateb i hyn drwy gyflwyno [[ôl-foderniaeth]] fel cysyniad i ddisgrifio cymdeithas a diwylliant cyfoes. Mae ôl-foderniaeth yn gysyniad cymdeithasol sydd â’i wreiddiau mewn damcaniaethau celfyddydol a phensaernïol, ond beth mae hyn yn ei olygu i gymdeithaseg grefyddol? Yn ôl James Beckford (1992: 19), gellir canfod pedair nodwedd sy’n diffinio ôl-foderniaeth: ymwrthod â [[phositifiaeth]] a [[rhesymoliaeth]] fel safonau cadarn am wybodaeth; parodrwydd i gyfuno symbolau o wahanol ffynonellau a strwythurau i greu systemau amgen; dathlu darnio gwybodaeth, arddel <nowiki>eironi</nowiki> a bod yn chwareus; a bod yn barod i roi heibio’r awydd i ganfod chwedlau, naratifau neu strwythurau ‘dyrys’ am wybodaeth. Canlyniad hyn, felly, yw cynnig golwg amgen ar ddealltwriaeth draddodiadol a chyfoes am grefydd.

'''5. Crefydd yng Nghymru'''

Ceir un gyfrol yn arbennig sy’n ystyried crefyddau amrywiol yng Nghymru, sef gwaith Richard C. Allen a David Ceri Jones gyda Trystan O. Hughes, ''The Religious History of Wales: Religious Life and Practice in Wales from the Seventeenth Century to the Present Day'' (2014). Er y pwyslais hanesyddol, cynigir trosolwg goleuedig o’r modd yr arddelir crefyddau gwahanol yng Nghymru.

Mae amryw o astudiaethau pwysig wedi cael eu cynnal mewn perthynas â Christnogaeth yng Nghymru – nifer yn ystyried hanes y grefydd a’i dylanwad ar feddwl, diwylliant a chymdeithas y Cymry. Ymysg y gweithiau mwyaf nodedig mae pedair cyfrol o eiddo’r diwinydd D. Densil Morgan. Yn ''The Span of the Cross: Christian Religion and Society in Wales, 1914–2000'' (1999; ail arg. 2011); ''Wales and the Word: Historical Perspectives on Religion and Welsh Identity'' (2008); ''Theologia Cambrensis: Protestant Religion and Theology in Wales, Volume 1: From Reformation to Revival 1588–1760'' (2018); ''Volume 2: The Long Nineteenth Century 1760–1900'' (2021), ceir trafodaethau pwysig am ddatblygiad gwahanol enwadau Cristnogol yng Nghymru ac effaith y grefydd ar y Cymry fel pobl. Yn ogystal, dylid crybwyll y gyfrol a olygwyd gan David Walker sy’n archwilio’n ofalus yr Eglwys Gristnogol mewn cyd-destun Celtaidd: ''A History of the Church in Wales'' (1976).

Mae haneswyr hefyd wedi nodi’r berthynas glòs rhwng y Gymraeg a Christnogaeth. Fe ddaeth cyfieithiad o’r Beibl i’r Gymraeg gan William Morgan ym 1588 yn garreg filltir arwyddocaol yn hanes a datblygiad y Gymraeg, a’i pherthynas â Christnogaeth anghydffurfiol (''nonconformist'') am ganrifoedd i ddod. A daeth y capel, felly, yn un o brif fannau i ddiwylliant Cymreig a’r iaith ffynnu hyd at yr ugeinfed ganrif (Davies, 2004). Yn hanesyddol, daeth Christnogaeth anghydffurfiol yn gysylltiedig â’r Cymry Cymraeg dosbarth gweithiol, ac fe ddylanwadodd yn aruthrol ar addysg yng Nghymru. Honnodd Chambers (2005) fod dirywiad yn yr iaith Gymraeg yn sgil yr oes ddiwydiannol wedi cael effaith sylweddol ar Gristnogaeth yng Nghymru. Un o brif oblygiadau hyn ar gymdeithas yng Nghymru oedd iddo danseilio’r Gymraeg a sefydliadau Cymreig, gan gynnwys y capel.

Heb os, mae’r diddordeb wedi tueddu i ganolbwyntio ar Gristnogaeth, ond mae astudiaethau eraill sydd wedi mynd i’r afael â chrefyddau llai amlwg yng Nghymru hefyd. Tuedda’r rhain i ganolbwyntio ar hanes y gwahanol grefyddau neu’r berthynas ddiddorol a dyrys, ambell dro, sy’n bodoli rhwng cymdeithas y Cymry a chrefyddau ar wahân i Gristnogaeth.

Yn 2009, cyhoeddodd Jeaneane D. Fowler a Merv Fowler gyfrol yn archwilio Bwdhaeth yng Nghymru a’r Gororau, gan ystyried yn arbennig sut mae’r wlad wedi coleddu’r grefydd ac wedi llwyddo i greu fersiwn Cymreig ohoni: ''Chanting in the Hillsides: Nichiren Daishonim Buddhism in Wales and the Borders''.

Yn 2011, gwelwyd cyhoeddi ''The Dragon and the Crescent: Nine Centuries of Contact with Islam'' gan Grahame Davies, cyfrol unigryw sy’n archwilio’r cysylltiad rhwng y Cymry a’r grefydd Islam. Ystyria’r gyfrol ffynonellau hanesyddol a llenyddol er mwyn deall y dylanwad Mwslimaidd ar Gymru ac, yn wir, ddylanwad Cymru ar wledydd Islam. Yn y cyswllt hwn, dylid cyfeirio at astudiaeth Rhys <nowiki>Dafydd</nowiki> Jones. Cyhoeddwyd erthygl ganddo yn ''Gwerddon'' yn 2015 a archwiliodd yn fanwl sefyllfa Mwslimiaid yn y Gymru wledig fodern. Yn sicr, mae’r erthygl hon yn un ddiddorol: mae’n ystyried straeon gwir gan Fwslimiaid sy’n byw yn yr ardaloedd gwledig yn trafod perthynas amrywiol y Mwslimiaid â chymdeithas yn y Gymru gyfoes.

Cyhoeddwyd yr astudiaeth bwysicaf o’r Iddewon yng Nghymru gan Cai Parry-Jones yn 2017 – ''The Jews of Wales: A History''. Olrheinir datblygiadau a dirywiad cymdeithasau Iddewig ar hyd a lled Cymru gan roi sylw diddorol a dyledus i’r agweddau cymdeithasegol sy’n gysylltiedig â bod yn Iddew yng Nghymru.

Dylid nodi hefyd fod peth sylw wedi cael ei roi i grefydd newydd y datblygwyd cangen ohoni yng Nghaergybi, Ynys Môn, sef Jedïaeth (''Jediism''). Yr enw ar fudiad swyddogol y grefydd athronyddol hon yw Eglwys Ryngwladol y Jedi ac mae ei phoblogrwydd yn cynyddu. Cyhoeddwyd cyfrol esboniadol i’r grefydd gan ei sylfaenydd, Daniel M. Jones, yn 2017, sef ''Become the Force: 9 Lessons on How to Live as a Jediist Maste''r. Ochr yn ochr â’r gwersi am Jedïaeth, ceir elfen gymdeithasegol wrth i Jones drafod ymateb pobl Môn, Cymru a thu hwnt i’r grefydd newydd hon.

Er bod iddi hanes a thraddodiad Cristnogol cryf, mae ystadegau’n dangos bod Cymru bellach yn wlad amlffydd gyda nifer o grwpiau crefyddol yn bodoli ar draws y wlad. Yn ôl cyfrifiad 2011, roedd 57.6% o boblogaeth Cymru yn eu disgrifio’u hunain fel Cristnogion – gostyngiad sylweddol o’r 71.9% a gofnodwyd yng nghyfrifiad 2001 (Llywodraeth Cymru, 2015). Yn ogystal â hyn, honnodd 32.1% eu bod heb grefydd, cynnydd o 18.5% ers 2001 (Llywodraeth Cymru, 2015). Serch hyn, mae nifer o’r rheiny sydd yn nodi eu bod yn Fwslimiaid, yn Hindŵiaid neu’n Fwdhyddion wedi dyblu ers 2001 yng Nghymru (Llywodraeth Cymru, 2015).

'''Gareth Evans-Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Allen, N. J., Pickering W. S. F. a Watts Miller, W. (goln) (1998), ''On Durkheim’s Elementary Forms of Religious Life'' (London: Routledge).

Allen, R. C. a Jones, D. C. gyda Hughes, T. O. (2014), ''The Religious History of Wales: Religious Life and Practice in Wales from the Seventeenth Century to the Present Day'' (Cardiff: Welsh Academic Press).

Beckford, J. (1992), ‘Religion, modernity and post-modernity’, yn: Wilson, B. R. (gol.), ''Religion: Contemporary Issues'' (London: Bellew), tt. 11–27.

Bromley, D. (2007), ''Teaching New Religious Movements'' (Oxford: Oxford University Press).

Chambers, P. (2005), ''Religion, Secularisation, and Social Change in Wales: Congregational Studies in a Post-Christian Society'' (Cardiff: University of Wales Press).

Clarke, P. B. (gol.) (2009), ''The Oxford Handbook of the Sociology of Religion'' (Oxford: Oxford University Press).

Clements, B. (2015), ''Religion and Public Opinion in Britain: Continuity and Change'' (London: Palgrave Macmillan).

Cornwall, M., et al. (1986), ‘The Dimensions of Religiosity: A Conceptual Model with an Empirical Test’, ''Review of Religious Research'', 27 (3), 226–44.

Davies, G. (2011), ''The Dragon and the Crescent: Nine Centuries of Contact with Islam'' (Bridgend: Seren).

Davies, J. (2004), ''The Welsh Language: A History'' (Cardiff: University of Wales Press).

Durkheim, E. (1897/2002), ''Suicide: A Study in Sociology'' (London: Routledge).

Durkheim, E. (1912/2008), ''Elementary Forms of Religious Life'' (Oxford: Oxford University Press).

Fowler, J. D. a Fowler, M. (2009), ''Chanting in the Hillsides: Nichiren Daishonim Buddhism in Wales and the Borders'' (Brighton & Portland: Sussex Academic Press).

Gellner, E. (1992), ''Postmodernism, Reason and Religion'' (London: Routledge).

James, P. a Mandeville, P. (2010), ''Globalization and Culture: Vol. 2. Globalizing Religions'' (London: Sage Publications).

James, W. (1902), ''The Varieties of Religious Experience. A Study in Human Nature'' (New York: Longmans, Green & Co).

Jones, D. M. (2017), ''Become the Force: 9 Lessons on How to Live as a Jediist Master'' (London: Watkins).

Jones, R. D. (2015), ‘Mwslemiaid yn y Gymru wledig: datgysylltiad, ffydd a pherthyn’, ''Gwerddon'', 19, 9–27.

Llywodraeth Cymru (2015), ''Ffocws Ystadegol ar Grefydd yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Llywodraeth Cymru).

Marx, K. (1844/2009), ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' [Deutsch-Französische Jahrbücher], https://www.marxists.org/archive/marx/works/1843/critique-hpr/intro.htm [Cyrchwyd: 5 Chwefror 2021].

Morgan, D. D. (1999; ail arg. 2011), ''The Span of the Cross: Christian Religion and Society in Wales, 1914–2000'' (Cardiff: University of Wales Press).

Morgan, D. D. (2008), ''Wales and the Word: Historical Perspectives on Religion and Welsh Identity'' (Cardiff: University of Wales Press).

Morgan, D. D. (2018), ''Theologia Cambrensis: Protestant Religion and Theology in Wales, Volume 1: From Reformation to Revival 1588–1760'' (Cardiff: University of Wales Press).

Morgan, D. D. (2021), ''Theologia Cambrensis: Protestant Religion and Theology in Wales, Volume 2: The long Nineteenth Century 1760–1900'' (Cardiff: University of Wales Press).

Norris, P. ac Inglehart, R. (2004), ''Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide'' (Cambridge: Cambridge University Press).

Parry-Jones, C. (2017), ''The Jews of Wales: A History'' (Cardiff: University of Wales Press).

Schaaning, E. (1992), ''Modernitetens oppløsning'' (Oslo: Spartacus).

Schluchter, W. (1989), ''Rationalism, Religion, and Domination: A Weberian Perspective'' (Berkeley: University of California Press).

Smart. N. (1998), ''The World’s Religions'', 2il argraffiad (Cambridge, New York a Melbourne: Cambridge University Press).

Swedberg, R. (2005), ''The Max Weber Dictionary: Key Words and Central Concepts'' (Stanford, CA: Stanford University Press).

Taylor, C. (2007), ''A Secular Age'' (Cambridge, MA: Harvard University Press).

Walker, D. (gol.) (1976), ''A History of the Church in Wales'' (Penarth: Church in Wales Publications for the Historical Society of the Church in Wales).

Weber, M. (1905/2001), ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (London: Routledge).

Weber, M. (1915/1951), ''The Religion of China'' (Glencoe: Free Press).

Weber, M. (1916/1958), ''The Religion of India'' (Glencoe: Free Press).

Weber, M. (1917/1952), ''Ancient Judaism'' (London: George Allen and Unwin).

Weber, M. (1920/1965), ''The Sociology of Religion'' (London: Meuthen).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Democratiaeth gymdeithasol

2023-05-25T10:26:42Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Social Democracy'')

== Cyflwyno Democratiaeth Gymdeithasol ==

Gellir dehongli Democratiaeth Gymdeithasol fel ffrwd o sosialaeth sy’n arddel safbwyntiau mwy cymedrol na [[Marcsaeth]]. Datblygodd yn ystod degawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn sgil meddwl pellach gan ffigyrau megis yr Almaenwr, Eduard Bernstein (1899), yn ei gyfrol, ''Evolutionary Socialism''. A siarad yn gyffredinol, datblygodd Democratiaeth Gymdeithasol ar sail amheuaeth o ddwy elfen allweddol o’r byd-olwg Marcsaidd, sef y pwyslais ar chwyldro fel yr unig fodd o sicrhau newid gwleidyddol a chymdeithasol ystyrlon, a’r gred bod rhaid dymchwel [[cyfalafiaeth]] yn llwyr er mwyn sicrhau mesur o gydraddoldeb a chyfiawnder cymdeithasol.

Yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd ehangu sylweddol ar yr etholfraint, ar draws Ewrop, gan olygu bod nifer cynyddol o’r dosbarth gweithiol yn cael yr hawl i bleidleisio. Er enghraifft, ym Mhrydain, estynnwyd yr hawl i nifer cyfyngedig o weithwyr ym 1867 ac ehangwyd ar hyn ym 1884 (Senedd DU 2021). Yna, erbyn 1918, estynnwyd yr hawl i ddynion yn gyffredinol a hefyd i nifer cyfyngedig o fenywod (Senedd DU 2021).

Arweiniodd y newidiadau hyn at sefyllfa lle roedd gan y dosbarth gweithiol lais gwleidyddol tipyn cryfach na oedd ganddo cynt, ac yn sgil hynny roedd tebygolrwydd i’w fuddiannau gael mwy o sylw. O ganlyniad, daeth nifer cynyddol o sosialwyr gan gynnwys Bernstein (1899) i’r casgliad nad oedd modd cynnal y ddadl Farcsaidd o blaid yr angen am chwyldro treisgar. Roedd ehangu’r etholfraint yn cynnig llwybr newydd i’r dosbarth gweithiol – bellach roedd modd i sosialaeth fod yn achos a gâi ei hyrwyddo’n raddol trwy gyfrwng y broses ddemocrataidd.

Honnodd [[Karl Marx|Marx]] fod [[cyfalafiaeth]] yn drefn a fyddai’n arwain at dlodi parhaol a chynyddol ymhlith y dosbarth gweithiol (gweler Williams 1980/2015). Fodd bynnag, o tua 1870 ymlaen, gwelwyd cynnydd graddol mewn cyflogau a safonau byw ar draws nifer o wledydd Ewrop (er enghraifft, gweler Gazeley 2014). Yn arwyddocaol, ac yn gwbl groes i broffwydoliaethau [[Karl Marx|Marx]], roedd hwn yn gynnydd a estynnai i bob dosbarth cymdeithasol ac nid dim ond rhai aelodau cefnog o’r dosbarth bwrgeisiol. Ar ben hynny, ni welwyd y math o bolareiddio cymdeithasol rhwng y ''proletariat'' a’r ''bourgeoisie'' a gafodd ei ddarogan gan [[Karl Marx|Marx]]. Yn hytrach, yn sgil newidiadau o fewn y farchnad lafur, cyflogwyd mwy a mwy o bobl mewn meysydd proffesiynol (gweision sifil, athrawon, cyfreithwyr ayb), gan esgor ar garfan gymdeithasol newydd – y dosbarth canol – nad oedd yn perthyn i’r proletariat na’r bourgeoisie (Perkin 1990).

Yn sgil tueddiadau o’r fath, daeth nifer o sosialwyr megis Bernstein (1899) i’r casgliad nad oedd y disgrifiad Marcsaidd o gyfalafiaeth – trefn a nodweddwyd gan ecsploetio economaidd amrwd ynghyd â gwrthdaro dosbarth di-baid (gweler [[Karl Marx|Marx]] ac Engels 1848/2014) – yn un a oedd bellach yn dal dŵr. Roedd yn drefn a oedd wedi <nowiki> addasu </nowiki> ac felly gellid codi cwestiynau ynglŷn â’r angen i’w dymchwel yn llwyr.

O ystyried hyn, nid yw’n syndod fod democratiaid cymdeithasol yr ugeinfed ganrif, er enghraifft aelodau Plaid Ddemocrataidd Gymdeithasol yr Almaen, Plaid Lafur y Deyrnas Unedig neu Blaid Sosialaidd yr Eidal, wedi mabwysiadu amcanion cymdeithasol a gwleidyddol tipyn mwy cyfyng. Yn hytrach na sôn am ddymchwel [[cyfalafiaeth]] yn llwyr, tueddwyd i roi’r pwyslais ar yr angen i’w ffrwyno a’i diwygio trwy fabwysiadu’r nodweddion canlynol.

== Nodweddion Democratiaeth Gymdeithasol ==

'''Yr Economi Gymysg'''

Dyma drefniant economaidd sy’n sefyll hanner ffordd rhwng cyfalafiaeth farchnadol gwbl rydd a pherchnogaeth gyhoeddus o bob agwedd ar yr economi (Andersson 2010). Mae democratiaid cymdeithasol wedi tueddu i gydnabod bod gan y farchnad rydd ei lle ar sail ei gallu i hybu menter a chynhyrchu cyfoeth. O ganlyniad, dadleuwyd y dylid cyfyngu mesurau sy’n sefydlu pherchnogaeth gyhoeddus i feysydd penodol – uchelfannau’r economi megis trydan, glo, dur a’r rheilffyrdd – tra bo gweddill yr economi’n parhau mewn perchnogaeth breifat.

'''Rheoli Economaidd'''

Er bod democratiaid cymdeithasol yn derbyn bod gan y gyfalafiaeth ei rhinweddau, maent hefyd yn gweld bod angen ei rheoleiddio er mwyn sicrhau twf economaidd cyson a gwarchod rhag cyfnodau o ddiweithdra neu chwyddiant sydyn. Golyga hyn fod democratiaid cymdeithasol fel meddylwyr rhyddfrydiaeth modern wedi dadlau o blaid polisïau macro-economaidd Keynes (1936) sy’n defnyddio gwariant cyhoeddus a threthiant er mwyn rheoleiddio cyfalafiaeth.

'''[[Gwladwriaeth Les]]'''

Dyma’r dull a ffafrir gan ddemocratiaid cymdeithasol er mwyn ceisio dofi’r anghyfartaledd all godi o dan gyfalafiaeth (gweler Pierson a Leimgruber 2010). Trwy’r wladwriaeth les – sefydliadau megis y drefn addysg, y gwasanaeth iechyd, y drefn fudd-daliadau – gall y wladwriaeth ail-ddosbarthu cyfoeth a chyfleoedd, gan geisio sicrhau mwy o gydraddoldeb ar draws cymdeithas a lleihau [[tlodi]].

'''Democratiaeth Gymdeithasol o 1945 ymlaen'''

Yn y cyfnod rhwng tua 1945 a’r 1970au cynnar tybiai nifer fod y math o syniadau a gâi eu harddel gan ddemocratiaid cymdeithasol – syniadau a oedd yn gorgyffwrdd yn helaeth ag elfennau o ryddfrydiaeth fodern – wedi dod i gynrychioli’r ‘synnwyr cyffredin’ gwleidyddol ar draws y mwyafrif o wladwriaethau’r gorllewinol. Eto i gyd, roedd hwn yn gyfnod o dwf economaidd cyson, diweithdra isel a chwyddiant isel ac o ganlyniad roedd modd i wladwriaethau ariannu darpariaethau lles mwyfwy hael (Brown a Lauder 2001). Fodd bynnag, arweiniodd dirwasgiad mawr y 1970au at argyfwng i’r sawl oedd yn arddel democratiaeth gymdeithasol a chreodd hyn y gwagle gwleidyddol a alluogodd i ddadleuon gwahanol iawn y Dde Newydd ddechrau ennill tir (Brown a Lauder 2001).

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>addasu</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Andersson, J. (2010). ''The Library and the Workshop: social democracy and capitalism in the knowledge age''. (Stanford: Stanford University Press)

Bernstein, E. (1899), ''Evolutionary Socialism''. https://www.marxists.org/reference/archive/bernstein/works/1899/evsoc/index.htm [Cyrchwyd: 26 Ebrill 2021]

Brown, P. a Lauder, H. (2001). ''Capitalism and Social Progress''. (Basingstoke: Palgrave Macmillan)

Gazeley, I. (2014). ‘Income and Living Standards, 1870-2010’, yn Floud, R., Humphries, J., a Johnson, P. (goln). ''The Cambridge Economic History of Modern Britain. Volume 2: 1870 to the present. 2il gyfrol.'' (Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt), tt 151-180

Keynes, J. (1936), ''The general theory of employment, interest, and money.'' (London: Macmillan)

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol''. https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 26 Ebrill 2021]

Perkin, H. (1990). ''The rise of professional society: England since 1880.'' (London: Routledge).

Pierson, C. a Leimgruber, M. (2010). ‘Intellectual Roots’ yn Castles, F., Leibfried, S., Lewis, J., Obinger, H. a Pierson, C. (goln.) ''The Oxford Handbook of the Welfare State''. (Oxford: Oxford University Press), tt. 32-44

Senedd DU. (2021). ''Key dates''. https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/chartists/keydates/ [Cyrchwyd: 26 Ebrill 2021]

Williams, H. (1980/2015). ''Marx''. https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1758~4v~69mREL7f [Cyrchwyd: Mawrth 2021]

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Cynllunio ieithyddol a pholisi iaith

2023-05-25T10:21:25Z

SionJonesCaerdydd:

[Saesneg: ''Language Planning and Language Policy'']

== Cyflwyno cynllunio ieithyddol a pholisi iaith ==

Mae 195 o wladwriaethau annibynnol yn bodoli yn y byd heddiw a thros 7,000 o ieithoedd gwahanol yn cael eu siarad ynddynt (Eberhard, Simons & Fennig 2021). O ystyried hynny, gwelwn fod amrywiaeth diwylliannol ac ieithyddol yn nodwedd ganolog o fywyd mewn cymunedau ledled y byd. O fewn y cyd-destun hwn mae cynllunio ieithyddol (''language planning'') yn bodoli fel maes sy’n ceisio dylanwadau ar y modd y mae un iaith neu nifer o ieithoedd yn cael eu defnyddio mewn bywyd bob dydd.

Bydd y cofnod hwn yn edrych ar y modd y mae penderfyniadau ynglŷn â defnydd iaith yn aml yn cael eu gwneud ar lefel lywodraethol neu rynglywodraethol. Er enghraifft, mae llywodraethau’n sefydlu polisïau ynglŷn â pha iaith neu ieithoedd y mae llywodraeth yn darparu gwasanaethau cyhoeddus ynddi / ynddynt, pa iaith neu ieithoedd a ddefnyddir ar gyfer addysg neu ar gyfer datganiadau’r llywodraeth i’r cyhoedd (e.e. Mesur y Gymraeg, Llywodraeth Cymru 2011). Ond nid llywodraethau yn unig sy’n gwneud penderfyniadau ynglŷn â defnydd iaith. Mae busnesau’r sector preifat a grwpiau cymunedol hefyd yn gwneud penderfyniadau ynglŷn â defnydd iaith. Er enghraifft, gall siop benderfynu ar iaith ei harwyddion neu gall clwb chwaraeon lleol wneud penderfyniad ynglŷn ag iaith sesiynau hyfforddi. Yn ogystal, mae unigolion amlieithog yn gwneud penderfyniadau ynglŷn â defnydd iaith o fewn cyd-destun penodol, o fewn y <nowiki>teulu</nowiki>, gyda phlant neu yn y gymuned ehangach.

Mae cynllunio ieithyddol yn cael ei weld fel maes cynyddol bwysig o fewn gwledydd amlieithog fel Cymru. Er enghraifft, o fewn cyd-destun Cymreig mae cynllunwyr ieithyddol yn cael eu cyflogi ar wahanol lefelau o’r llywodraeth (e.e. gweision sifil Llywodraeth Cymru a staff Comisiynydd y Gymraeg) a lywodraeth leol (e.e. Cynghorau Sir). Maent hefyd i’w canfod o fewn y system addysg ac ar lefel gymunedol (e.e. Mentrau Iaith). Yn wir, gan fod gofynion cyfreithiol yn cael eu gosod ar bob corff cyhoeddus yng Nghymru, mae hyn yn galw am arbenigwyr ar gynllunio ieithyddol, yn ymgynghorwyr neu swyddogion iaith, ym mhob sefydliad cyhoeddus yng Nghymru. O ganlyniad gellir dadlau bod cynllunio ieithyddol wedi <nowiki>datblygu</nowiki> i fod yn faes galwedigaethol a phroffesiynol o bwys heddiw yng Nghymru gan gyflogi gwneuthurwyr polisi ac ymarferwyr mewn amrediad eang o feysydd.

== Diffinio cynllunio ieithyddol a pholisi iaith ==

Ymgais fwriadol i ddylanwadu ar ddefnydd iaith yw cynllunio ieithyddol (Cooper 1989). Mae Kaplan & Baldauf (1997:3) yn disgrifio cynllunio ieithyddol fel ''‘a body of ideas, laws and regulations (''language policy''), change, rules, beliefs and practices intended to achieve a planned change (or to stop a change from happening) in the language use in one or more communities’''. Gellir dehongli felly fod cynllunio ieithyddol yn ymwneud â phenderfyniadau ynglŷn â pha iaith sy’n cael ei defnyddio, ymhle a gyda phwy. Yma gwelwn y cyswllt rhwng cynllunio ieithyddol a’r modd y mae’r cynlluniau hyn yn dylanwadu ar bolisi iaith o fewn cyd-destunau amrywiol.

Cyfeiria Baldauf (2006) at dair lefel o gynllunio ieithyddol, sef cynllunio macro, meso a micro. Llywodraethau a’u hasiantaethau sydd fel arfer yn cael eu gweld fel y prif sefydliadau sy’n ymwneud â chynllunio ieithyddol (Liddicoat & Baldauf 2008) a gelwir y math hwn o gynllunio ieithyddol yn gynllunio ar lefel facro. Yn yr achos hwn mae cynllunio macro yn digwydd o’r brig i’r bôn, wrth i bolisïau amrywiol y llywodraeth ddylanwadu ar ddefnydd iaith o fewn gwlad benodol, fel Cymru, er enghraifft. Fodd bynnag, noda Baldauf (2006) y gall cynllunio ieithyddol ddigwydd ar lefel ficro hefyd, sef o’r bôn i’r brig, wrth i unigolion a chymunedau ymwneud â chynllunio’u defnydd o iaith neu ieithoedd ar lefel leol (gweler Hodges & C. Prys 2018 am enghraifft o fewn cyd-destun Cymreig). Mae cynllunio meso yn y canol rhwng y ddau begwn hyn, gan gynnwys cyrff lled-lywodraethol a rhanddeiliaid eraill sy’n gweithredu ar lefel gymunedol (e.e. Mentrau Iaith yng Nghymru).

Mae polisi iaith yn aml yn destun trafod wrth ystyried cynllunio ieithyddol. I nifer, ffin niwlog sydd rhyngddynt ond mae’n bwysig gwahanu rhyngddynt hefyd. Noda Mesthrie et al. (2009: 371) fod polisi iaith yn cyfeirio at ''‘the more general linguistic, political and social goals underlying the actual language planning process’''. Hynny yw, polisi iaith yw cynnyrch y broses o gynllunio ieithyddol. Noda Omoniyi (2004) mai ymgais fwriadol i newid defnydd iaith unigolion neu gymunedau yw polisi iaith, a bod y cymunedau ieithyddol hyn yn gallu bodoli ar lefel leol, ar lefel genedlaethol a rhyngwladol neu’n drawsffiniol. Er enghraifft, gellir nodi bod Llywodraeth Cymru yn meddu ar bolisïau iaith sy’n ymwneud â hyrwyddo’r Gymraeg a’r Saesneg yng Nghymru (e.e. Cymraeg 2050, Llywodraeth Cymru 2017). Yn yr un modd mae gan yr Undeb Ewropeaidd bolisïau iaith sy’n nodi pa ieithoedd yw’r rhai swyddogol o fewn y sefydliad a pha rhai sy’n rhai lled-swyddogol (Gazzola 2016). O ganlyniad, gellir honni mai nod polisi ieithyddol yw gosod cynllunio ieithyddol ar waith ar lefel gymdeithasol ac ymarferol.

== Pedair <nowiki>teipoleg</nowiki> o gynllunio ieithyddol ==

Mae Mesthrie et al. (2009) yn cyfeirio at y dimensiynau amrywiol sy’n bodoli o fewn cynllunio ieithyddol, gan gyfeirio at gynllunio statws, corpws, caffael a chynllunio bri. Yn ôl Kaplan & Baldauf (1997) mae cynllunio statws yn cael ei ystyried fel y broses fwriadol o osod statws ar iaith neu ieithoedd penodol. Mae Cooper (1989) yn cyfeirio at benderfyniadau ynglŷn â pha iaith i’w phennu fel iaith swyddogol gwlad fel enghraifft o hyn, iaith y llysoedd neu iaith gweinyddiaeth gyhoeddus. Gellir nodi bod cynllunio statws (''status planning'') sy’n ymwneud â’r Gymraeg yng Nghymru yn enghraifft ddiweddar o hyn gyda Mesur y Gymraeg 2011 yn gosod statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru.

Tra bo cynllunio statws yn ymwneud ag elfennau cymdeithasol ynglŷn â defnydd iaith, mae cynllunio corpws (''corpus planning'') yn ymwneud â chynnwys ieithyddol ieithoedd unigol, yn hytrach na ffactorau allanol, cymdeithasol neu wleidyddol. Gall cynllunio corpws gynnwys safoni orgraff iaith, safoni termau, creu iaith safonol at ddibenion swyddogol (yn enwedig mewn sefyllfaoedd lle ceir gwahanol dafodieithoedd heb draddodiad o iaith lenyddol, ysgrifenedig, fel yr iaith Romani er enghraifft), a gofalu bod geiriaduron, llyfrau gramadeg ac adnoddau eraill ar gael i roi arweiniad i bobl ynghylch sut i ddefnyddio’r iaith. Er hynny, mae Kaplan & Baldauf (1997:48) yn nodi bod gwahaniaethu’n daclus rhwng cynllunio statws a chynllunio corpws yn anodd, gan fod cynllunio corpws yn bodoli o fewn y byd go iawn â dylanwadau hanesyddol, diwylliannol a gwleidyddol.

Cyfeiria Cooper (1989) at drydedd deipoleg i’w hystyried, sef cynllunio caffael (''acquisition planning''). Mae cynllunio caffael yn ymwneud yn benodol ag ymdrechion i hwyluso a hyrwyddo dysgu iaith benodol neu ieithoedd penodol. Mae Baker & Prys Jones (1998) yn cyfeirio at gynlluniau sy’n ymwneud â dysgu Cymraeg i oedolion yng Nghymru) neu gynlluniau i blant ddysgu iaith y Maori yn Seland Newydd . Yn yr achosion hyn gwelir ymgais gwledydd i gynnal neu adfer y defnydd o iaith benodol mewn systemau addysg amrywiol.

Y bedwaredd deipoleg yw cynllunio bri (''prestige planning''), sef cynllunio sy’n ymwneud â chreu amgylchiadau seicolegol ffafriol ar gyfer iaith (Mesthrie et al. 2009). Mae Haarmann (1990) yn cyfeirio at bwysigrwydd gosod bri ar ieithoedd penodol a dylanwad hynny ar unigolion a’u defnydd hwy o iaith neu ieithoedd penodol o fewn eu bywydau bob dydd . O fewn y cyd-destun Cymreig, gellir cyfeirio at waith Comisiynydd y Gymraeg yn hyrwyddo’r defnydd o Gymraeg fel enghraifft o gynllunio bri.

O fewn yr enghreifftiau uchod gwelir rôl cynllunio ieithyddol yn ceisio dylanwadu ar y defnydd o iaith mewn gwahanol ffyrdd ac mewn gwahanol gyd-destunau. O ganlyniad, gwelwn ddylanwad pŵer cymdeithasol ar y broses o gynllunio ieithyddol, wrth i gynllunwyr geisio cynhyrchu newid cymdeithasol ieithyddol neu atal newid rhag digwydd. Gwelwn fod elfen wleidyddol ynghlwm wrth gynllunio ieithyddol ac edrychwn isod ar ei ddatblygiad fel maes, a’r modd y mae’n cael ei ddefnyddio i ddylanwadu ar ddefnydd iaith o fewn cymdeithas.

== Datblygiad cynllunio ieithyddol ==

Yn ôl Ricento (2000) mae modd olrhain y broses o gynllunio ieithyddol yn ôl i gyfnod y Rhufeiniaid, wrth i Ladin gael ei chyflwyno fel iaith yr ymerodraeth honno—roedd yn rhaid i bawb siarad Lladin er mwyn cyfathrebu â’r llywodraeth ymerodrol (''imperial''). Fodd bynnag, nid ymddangosodd y term ‘cynllunio ieithyddol’ tan yr ugeinfed ganrif. Datblygodd cynllunio ieithyddol a pholisi ieithyddol fel maes academaidd yn yr 17g a’r 18g wrth i syniadau ynglŷn â chenedlaetholdeb a chenedl-wladwriaethau modern gael eu <nowiki> datblygu</nowiki> (Wright 2016). Yn ystod y cyfnod hwn, nododd Wright mai hyrwyddo unffurfiaeth ieithyddol oedd prif nod cynllunio ieithyddol, gan gyfeirio at bolisïau iaith yn Ffrainc fel enghraifft amlwg o hyn, lle nodwyd mai Ffrangeg oedd unig iaith y wladwriaeth. Hyd heddiw, gwelir enghraifft ddadleuol o hyrwyddo unffurfiaeth ieithyddol yn Ffrainc, sef polisi ieithyddol sy’n deillio o’r Chwyldro Ffrengig yn 1789. Yn yr achos hwn, hyrwyddwyd Ffrangeg fel iaith llywodraeth ac addysg yn y weriniaeth honno, a hynny ar draul ieithoedd lleiafrifol brodorol fel y Llydaweg, Ocsitaneg a Basgeg. Noda Wright (2000) fod dylanwad y Chwyldro Ffrengig yn parhau i’w weld yn Ffrainc hyd heddiw lle mae’r ieithoedd rhanbarthol yn cael eu gweld gan rai fel bygythiad i undod y wlad. Ymhellach, noda Skutnabb-Kangas & Phillipson (2017:2) i’r athrawiaeth hon o unieithrwydd (''monolingualism'') gael ei hymestyn o amgylch y byd wrth i wladwriaethau’r cyfnod modern hyrwyddo’r polisïau o ‘un wladwriaeth, un iaith’. Gwelwn felly fod cysyniadau’n ymwneud ag adeiladu undod cenedlaethol ac unieithrwydd o fewn cenedl-wladwriaeth (''nation state'') yn nodwedd o gynllunio ieithyddol yn y cyfnod cynnar hwn.

Yn sgil yr Ail Ryfel Byda threfedigaethedd , datblygodd y maes ymhellach (May 2006: 256) oherwydd yr angen i ddatrys problemau ieithyddol wrth lywodraethu’r tiriogaethau a adawyd gan yr Ymerodraeth Brydeinig (ac eraill), fel gwledydd yn Affrica, Asia a’r Dwyrain Canol. Mae Kaplan & Baldauf (1997:5–7) yn cyfeirio at y sefyllfa yn y gwledydd i’r de o’r Sahara ar ddiwedd y cyfnod trefedigaethol, lle roedd angen sefydlu iaith neu ieithoedd swyddogol er mwyn uno a llywodraethu’r gwledydd hyn. Pwysleisiai’r cyfnod hwn nodweddion strwythurol cynllunio ieithyddol, gan roi sylw penodol i gysoni defnydd iaith a moderneiddio o fewn gwledydd newydd a gwledydd hŷn y byd (Ricento 2000). Yn y cyfnod hwn, gwelir nifer cyfyngedig o ieithoedd yn cael eu blaenoriaethu fel ieithoedd cenedlaethol y genedl-wladwriaeth fodern (e.e. cyflwyno Saesneg ac Hindi fel ieithoedd gweinyddol yn India).

Cyfeiria Wright (2016) at ail gyfnod yng nghanol yr 19g, gan nodi i gynllunio ieithyddol a pholisi iaith ddatblygu fel ymateb grwpiau ac unigolion oedd wedi cael eu gwthio i’r cyrion gan bolisïau iaith trefedigaethol (''colonial''). Noda Ricento (2000:202) i niwtraliaeth proses cynllunio ieithyddol y cyfnod gael ei chwestiynu, wrth i anghydraddoldebau rhwng grwpiau ieithyddol barhau. Amlygwyd y modd y gall penderfyniadau ynglŷn â defnydd iaith a’r broses o adeiladu cenedl gyfyngu ar ddefnydd ieithoedd lleiafrifol yn economaidd, yn gymdeithasol ac yn wleidyddol. Gall hyn yn ei dro ddylanwadu ar ddefnydd cymdeithasol iaith a chynhaliaeth cymunedau ieithyddol lleiafrifol. Fel ymateb i’r anghyfartaledd grym sydd gan grwpiau ieithyddol, gwelwyd datblygiad yn y galwadau gan rai academyddion i amddiffyn hawliau ieithyddol grwpiau ieithyddol sydd wedi cael eu gwthio i’r cyrion yn sgil y broses o adeiladu cenedl (Kymlicka 2001; G. Lewis 2008; Skutnabb-Kangas & Phillipson 2017). Yn sgil y datblygiadau hyn ym maes hawliau ieithyddol, gwelwyd datblygiadau gan gyrff rhynglywodraethol megis y Cenhedloedd Unedig, yr Undeb Ewropeaidd a Chyngor Ewrop i warchod ac, ar adegau, i hyrwyddo hawliau ieithyddol unigolion a grwpiau ieithyddol (gweler G. Lewis 2008 am drafodaeth lawn).
Noda Wright (2016) i gynllunio a pholisi iaith ddatblygu ymhellach yn fwy diweddar i ganolbwyntio ar ieithoedd yng nghyd-destun ymfudo a globaleiddio (''globalisation''). Yn y cyd-destun hwn gwelwyd cymunedau oedd yn siarad un iaith yn dod i gyswllt â chymunedau ieithoedd gwahanol yn sgil y mudo ar raddfa eang a welwyd yn ail hanner yr ugeinfed ganrif, gyda chymunedau ieithoedd yn fwy symudol a heb fod o reidrwydd yn gysylltiedig ag un wlad yn unig. Yn ogystal â hyn, gwelwyd ffocws cynyddol ar y modd y mae globaleiddio yn effeithio ar rwydweithiau iaith unigolion a thwf Saesneg fel iaith gyffredin, a dylanwad hynny ar ieithoedd eraill y byd a’r sawl sy’n eu siarad (Coupland 2010). O fewn y cyd-destun hwn mae maes ‘siaradwyr newydd’ wedi ymddangos fel maes pwysig o fewn cynllunio ieithyddol wrth i unigolion ddysgu ieithoedd cymunedau newydd, fel unigolion neu drwy’r system addysg (gweler gwaith Hodges 2014 am enghraifft o fewn cyd-destun Cymraeg).

O ystyried datblygiad cynllunio ieithyddol fel maes, gwelir bod cynnal (neu greu) undod cenedlaethol a chymdeithasol yn parhau i fod yn nodwedd gyson o fewn y ddisgyblaeth. Wrth gadw mewn cof fod gwledydd y byd yn cynnwys nifer o grwpiau lleiafrifol brodorol, yn ogystal â grwpiau ac unigolion sydd wedi mewnfudo i’r wlad, cred rhai, fel Barry (2001), fod cynnal undod cymdeithasol yn parhau i fod yn bryder. Er mwyn ceisio dygymod â hyn, mae proses o adeiladu cenedl yn digwydd ym mhob gwlad yn y byd wrth i wladwriaethau ymgymryd â phroses fwriadol o geisio uno’r gwahanol garfanau a geir o fewn ffiniau gwlad i greu un wladwriaeth unedig. Yn ôl Kymlicka (2001:27) mae’r broses o adeiladu cenedl fel arfer yn digwydd drwy bolisïau amrywiol y wladwriaeth, fel dewis iaith swyddogol, cwricwlwm addysg a gofynion [[dinasyddiaeth]]. Yma, mae’r wladwriaeth yn ceisio annog neu orfodi aelodau cymdeithas gyfan i integreiddio yn un model gwleidyddol a chymdeithasegol, sy’n rhoi bri ar un diwylliant ac fel arfer yn gweithredu drwy un iaith (fel a welwyd yng Nghymru yn y gorffennol). Gwelir rhan cynllunio ieithyddol yn hyn, wrth i rai gwladwriaethau gyflwyno un iaith fel iaith llywodraeth, addysg a busnes (sef cynllunio statws). Galwai Kaplan & Baldauf (1997:230) y math hwn o gynllunio yn gynllunio ieithyddol negyddol sy’n ceisio cyfyngu ar y defnydd o iaith o fewn gwladwriaethau penodol. Fodd bynnag, gwelwyd cydnabyddiaeth gynyddol yn y maes o allu cynllunio ieithyddol i wthio unigolion a grwpiau cymdeithasol sy’n siarad ieithoedd lleiafrifol i’r cyrion, a gwelwyd ymateb deddfwriaethol a pholisi iaith mewn nifer o gyd-destunau mewn ymgais i amddiffyn hawliau ieithyddol siaradwyr ieithoedd lleiafrifol. Erbyn heddiw, nid yw pob gwladwriaeth fodern yn hyrwyddo unieithrwydd fel polisi iaith, ac mae gwledydd megis De Affrica, Gwlad Belg, Canada a Chymru yn enghreifftiau o wledydd sy’n hyrwyddo polisïau o ddwyieithrwydd neu amlieithrwydd. Er hynny, dadleuir bod hierarchaeth ieithyddol yn parhau i fodoli, hyd yn oed o fewn gwledydd amlieithog. O ganlyniad, mae tensiynau’n parhau rhwng polisïau sy’n hyrwyddo cynnal undod ac unffurfiaeth genedlaethol ac ieithyddol, a’r galw i amddiffyn lleiafrifoedd ieithyddol.

== Cynllunio ieithyddol yng Nghymru ==

Wrth i ni edrych ar gynllunio ieithyddol yng Nghymru, mae’n bosib i ni ystyried dwy enghraifft o gynllunio ieithyddol â bwriadau tra gwahanol. Yn gyntaf, gellir dehongli bod elfen o gynllunio ieithyddol ynghlwm wrth y Ddeddf Uno (1536). Nod y Ddeddf Uno oedd ymestyn cyfraith Lloegr dros Gymru, ac fel rhan o’r ddeddf nodwyd mai Saesneg fyddai unig iaith y llysoedd yng Nghymru. Gellir dehongli hyn fel ymgais gynnar at gynllunio ieithyddol yng Nghymru; yn yr achos hwn, hyrwyddo’r iaith Saesneg ar draul y Gymraeg a wneir, sef yr hyn a eilw Kaplan & Baldauf (1997:230) yn gynllunio ieithyddol negyddol. Er hynny, noda J. Davies (1990) nad oedd y darlun mor syml â hynny wrth i’r Goron gyflwyno’r Gymraeg fel iaith crefydd yng Nghymru yn ystod yr un cyfnod (am drafodaeth lawn, gweler J. Davies 1990). Un o ganlyniadau anfwriadol hyn oedd safoni’r iaith Gymraeg (cynllunio corpws) a gosod statws i’r Gymraeg mewn parth cymdeithasol o bwys. Gwelwn felly’r modd y mae cynllunio ieithyddol wedi bod ar waith yng Nghymru ers canrifoedd, gyda chanlyniadau amrywiol o ran statws a defnydd o’r Gymraeg yng Nghymru.

Yn fwy diweddar, gwelwyd y Gymraeg yng Nghymru yn cael ei hamddiffyn ac yn derbyn statws mewn nifer o barthau swyddogol. Rhwng 1942 a 1993 pasiwyd cyfres o ddeddfau gan lywodraeth San Steffan i alluogi defnyddio’r Gymraeg o fewn gweinyddiaeth gyhoeddus. Yn 1942 pasiwyd Deddf Llysoedd Cymru oedd yn caniatáu i siaradwyr Cymraeg roi tystiolaeth yn y llysoedd barn yn y Gymraeg, pe baent yn gallu profi eu bod o dan anfantais yn siarad Saesneg (Aitchison & Carter 2000; R. Lewis 1998). Yn dilyn cyfnod o bwyso a phrotestio (gweler Phillips 1998) pasiwyd Deddf Iaith 1967. Fodd bynnag, cyfyng iawn oedd effaith y ddeddf hon, a’i phrif gyfraniad oedd cyflwyno’r cysyniad o ‘ddilysrwydd cyfartal’, sef bod gan ddogfennau cyfreithiol yn yr iaith Gymraeg (e.e. ewyllys) yr un statws cyfreithiol â phe baent wedi eu hysgrifennu yn Saesneg (Prys Davies 2000). Tu hwnt i’r llysoedd barn, ni osododd y ddeddf hon unrhyw ddyletswydd swyddogol ar gyrff cyhoeddus i ddarparu gwasanaethau yn yr iaith Gymraeg (G. Williams & Morris 2000). Yn wir, noda G. Williams (1987) mai cyfreithloni statws israddol y Gymraeg yng Nghymru oedd canlyniad y ddeddf hon.

Yn 1993 pasiwyd Deddf yr Iaith Gymraeg, a amlinellodd, am y tro cyntaf, ofynion statudol i ddarparu gwasanaethau sector cyhoeddus yn y Gymraeg. Roedd y ddeddf yn cynnwys yr egwyddor o gydraddoldeb ieithyddol, gan nodi:
cyn belled ag y bo’n briodol o dan yr amgylchiadau ac yn rhesymol ymarferol, yr egwyddor, wrth gynnal busnes cyhoeddus a gweinyddu cyfiawnder yng Nghymru, y dylid trin y Gymraeg a’r Saesneg ar y sail eu bod yn gyfartal (Deddf yr Iaith Gymraeg 1993:3).

Am y tro cyntaf yng Nghymru roedd disgwyl i gyrff cyhoeddus (e.e. byrddau iechyd neu gynghorau sir) baratoi polisi iaith ar ffurf Cynllun Iaith Gymraeg (Bwrdd yr Iaith Gymraeg, 1996). Pwrpas y cynlluniau iaith hyn fyddai amlinellu sut y byddai cyrff cyhoeddus yn trin y Gymraeg a’r Saesneg yn gyfartal o fewn eu gweithdrefnau, a sefydlwyd Bwrdd yr Iaith Gymraeg i gefnogi’r cyrff hyn a goruchwylio’r broses o weithredu Deddf Iaith 1993. Er hynny, gwelwn yma amwysedd ynglŷn a beth yn union sy’n briodol neu’n ymarferol wrth ystyried gwasanaethau yn yr iaith Gymraeg o fewn y sector cyhoeddus. Yn ogystal, fel y gwelir yn y dyfyniad, nid oedd y ddeddf yn gorfodi cyrff cyhoeddus i drin y Gymraeg a’r Saesneg yn gyfartal ym mhob agwedd o fywyd cyhoeddus gan iddi ganolbwyntio ar y sector cyhoeddus yn unig. O ganlyniad, beirniadwyd y ddeddf am gynnwys y sector cyhoeddus yn unig, gan adael y sector preifat a’r sector gwirfoddol y tu hwnt i ddylanwad statudol y ddeddf (C. Prys 2010; Dunbar 2009).

Pasiwyd Mesur y Gymraeg yn 2011 gan Lywodraeth Cymru, gan sefydlu am y tro cyntaf fod y Gymraeg yn iaith â statws swyddogol yng Nghymru. Diddymwyd Bwrdd yr Iaith Gymraeg o dan y ddeddfwriaeth newydd a sefydlwyd Comisiynydd yr Iaith Gymraeg yn lle hynny (Llywodraeth Cymru 2011). Rôl y Comisiynydd Iaith yw galluogi defnyddio’r Gymraeg, gyda’i brif ffocws yn parhau ar wasanaethau’r sector cyhoeddus. Y tro hwn, yn hytrach na nodi y dylid trin y ddwy iaith yn gyfartal (Deddf yr Iaith Gymraeg 1993), nodwyd o dan y Mesur na ddylid trin y Gymraeg ‘yn llai ffafriol na’r Saesneg’ (Llywodraeth Cymru 2011:1). Yn ogystal, daethpwyd â’r weithdrefn o lunio polisïau iaith Gymraeg ar ffurf cynlluniau iaith i ben (ac eithrio mewn rhai achosion, e.e. yn y llysoedd) a daeth trefn newydd i rym, sef Safonau’r Gymraeg. Swyddogaeth y safonau iaith yw amlinellu’r dyletswyddau sydd gan gyrff cyhoeddus (a rhai lled-gyhoeddus) o ran darpariaeth iaith Gymraeg. Gellir dehongli bod rôl Comisiynydd y Gymraeg yn ymdebygu’n fwy i rôl rheoleiddiwr, yn enwedig o gofio bod gan y Comisiynydd y gallu i gosbi cyrff sy’n methu cadw at y gofynion iaith a roddwyd arnynt (hyd at £5,000). Bwriad arall a amlinellir o fewn y Mesur yw ymestyn maes gorchwyl deddfwriaeth iaith i rai rhannau o’r sector preifat. Nodwyd y byddai disgwyl i wasanaethau craidd o’r sector preifat, megis darparwyr dŵr, nwy a thrydan, yn ogystal â darparwyr gwasanaethau telathrebu (e.e. cwmnïau ffôn), dderbyn safonau iaith a darparu elfennau o’u gwasanaeth drwy gyfrwng y Gymraeg i’r cyhoedd yng Nghymru (Llywodraeth Cymru 2011:118–20). Gellir dadlau mai dyma un o elfennau mwyaf pellgyrhaeddol y Mesur. Fodd bynnag, ar yr adeg ysgrifennwyd y cofnod yma, nid oedd y safonau hyn wedi eu cyhoeddi, a hynny wyth mlynedd ar ôl pasio’r ddeddfwriaeth. Yn ogystal â hyn, gellir dadlau nad yw Mesur y Gymraeg 2011 yn creu hawliau ieithyddol clir i’r cyhoedd yng Nghymru, yn enwedig o gofio bod y safonau o ran darpariaeth yn yr iaith Gymraeg a osodir ar sefydliadau yn gallu amrywio yn ôl ardal ddaearyddol neu natur y sefydliad.

Yng Nghymru gwelwyd datblygiadau cynyddol ym maes cynllunio ieithyddol a’r iaith Gymraeg wrth i’r defnydd o’r Gymraeg gael ei brif ffrydio o fewn y wlad. Yn 2017 cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei strategaeth iaith ddiweddaraf, sef Cymraeg 2050 (Llywodraeth Cymru 2017). Amlinella’r strategaeth weledigaeth y llywodraeth bresennol o ddyblu nifer y siaradwyr Cymraeg i filiwn o bobl yng Nghymru erbyn 2050. Bydd rôl cynllunio a pholisi iaith yn allweddol yn y broses hon os yw Llywodraeth Cymru am wireddu ei gweledigaeth uchelgeisiol, a chanlyniad hyn yw fod cynllunio ieithyddol fel maes academaidd a galwedigaethol yn dod yn gynyddol bwysicach yng Nghymru.

'''Dr. Cynog Prys a Dr. Rhian Hodges (yn deillio o’r e-lyfr ''Cyflwyniad i <nowiki>Ieithyddiaeth</nowiki>'' wedi ei olygu gan Dr Sarah Cooper a Dr Laura Arman sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol).'''

== Llyfryddiaeth ==

Aitchison, J. W. & Carter, H. (2000). ''Language, economy, and society: the changing fortunes of the Welsh language in the twentieth century.'' <nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Baker, C. & Prys Jones, S. (1998). ''Encyclopedia of bilingualism and bilingual education.'' (Clevedon: Multilingual Matters)

Baldauf, R. B. (2006). Rearticulating the case for micro language planning in a language ecology context. ''Current Issues in Language Planning'' 7 (2-3), 147–170. doi: 10.2167/cilp092.0

Barry, B. (2001). ''Culture and equality: an egalitarian critique of multiculturalism.'' (Cambridge, UK: Polity Press)

Bwrdd yr Iaith Gymraeg. (1996). ''Cynlluniau iaith Gymraeg : eu paratoi a'u cymeradwyo yn unol â Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.'' <nowiki>Caerdydd</nowiki>: Bwrdd yr Iaith Gymraeg)

Cooper, R. L. (1989). ''Language planning and social change.'' (Cambridge: Cambridge University Press)

Coupland, N. (2010). Introduction: sociolinguistics in the global era. Yn: Coupland, N. (gol.), ''The handbook of language and globalization'', (Chichester: Wiley-Blackwell) tt. 1–27 doi: 10.1002/9781444324068.ch

Davies, J. (1990). ''Hanes Cymru''. (Llundain: Penguin)

Deddf yr Iaith Gymraeg. (1993). ''Pennod 38.'' (Llundain: Her Majesty’s Stationary Office)

Dunbar, R. (2009, Awst). ''International comparisons: Celtic cousins—language legislation for Welsh and Scottish Gaelic'' [cyflwyniad mewn cynhadledd]. Cynhadledd CBA Canadian Legal.

Eberhard, D.M, Simons, G. F. & C. D. Fennig. (2021). ''Ethnologue: languages of the world.'' http://www.ethnologue.com [Cyrchwyd: 9 Medi 2021]

Gazzola, M. (2016). Multilingual communication for whom? Language policy and fairness in the European Union. ''European Union Politics'' 17(4), 546–569.

Haarmann, H. (1990). Language planning in the light of a general theory of language: a methodological framework. International ''Journal of the Sociology of Language'' 86 (1), 103–126

Hodges, R. (2014). Caught in the middle: parents’ perceptions of new Welsh speakers’ language use: the case of Cwm Rhymni, south Wales. ''Zeszyty Łużyckie'' 48, 93–114.

Hodges, R. & Prys, C. (2018). The community as a language planning crossroads: macro and micro language planning in communities in Wales. ''Current Issues in Language Planning'' 20 (3). 207–225. doi: 10.1080/14664208.2018.1495370.

Kaplan, R. & Baldauf, R. B. (1997). ''Language planning from practice to theory.'' (Clevedon, England: Multilingual Matters)

Kymlicka, W. (2001). ''Politics in the vernacular: nationalism, multiculturalism and citizenship.'' (Oxford: Oxford University Press).

Lewis, G. (2008). ''Hawl i’r Gymraeg''. (Tal-y-bont: Y Lolfa).

Lewis, R. (1998). ''Cyfiawnder dwyieithog? Golwg ar yr ieithoedd Cymraeg a Saesneg yn Llysoedd Ynadon Cymru''. (Llandysul: Gomer)

Liddicoat, A. & Baldauf, R.B (2008). Language planning in local contexts: agents, contexts and interactions. Yn: Liddicoat, A. & Baldauf, R. B. (goln.), ''Language planning and policy: language planning in local contexts.''
(Clevedon: Multilingual Matters), tt. 3-17

Llywodraeth Cymru. (2011). ''Mesur y Gymraeg.'' https://www.legislation.gov.uk/cy/mwa/2011/1 [Cyrchwyd: 9 Medi 2021]

Llywodraeth Cymru. (2017). ''Cymraeg 2050: Miliwn o Siaradwyr.'' https://llyw.cymru/cymraeg-2050-strategaeth-y-gymraeg [Cyrchwyd: 9 Medi 2021]

May, S. (2006). Language policy and minority language rights. Yn: Ricento, T (gol.), ''An introduction to language policy''. (Malden: Blackwell), tt. 255–272.

Prys, C. 2010. The use of Welsh in the Third Sector in Wales. ''Contemporary Wales'' 23(1), 184–200.

Mesthrie, R., J. Swann, A. Deumert & W. L. Leap. (2009). ''Introducing sociolinguistics.'' (Edinburgh: Edinburgh University Press).

Omoniyi, T. (2004). ''The sociolinguistics of borderlands: two nations, one community.'' (Trenton, NJ: Africa World Press)

Phillips, D. (1998). ''Trwy ddulliau chwyldro?: hanes Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, 1962-1992.'' (Llandysul: Gwasg Gomer)

Prys Davies, G. (2000). Statws cyfreithiol yr iaith Gymraeg yn yr ugeinfed ganrif. Yn: G. H. Jenkins & M. A. Williams (goln.), ''‘Eu hiaith a gadwant’?: y Gymraeg yn yr ugeinfed ganrif'', (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 207-238

Ricento, T. (2000). Historical and theoretical perspectives in language policy and planning. ''Journal of Sociolinguistics'' 4 (2), 196–213. doi: 10.1111/1467-9481.00111

Skutnabb-Kangas, T. & Phillipson, R. (2017). Linguistic human rights, past and present. Yn: Skutnabb-Kangas, T. & Phillipson, R. (goln.) ''Linguistic human rights''. (Berlin/New York: De Gruyter), tt.71-110

Williams, G. (1987). Policy as containment within democracy: the Welsh Language Act. ''International Journal of the Sociology of Language'' 66, tt.49-53 doi: 10.1515/ijsl.1987.66.49.

Williams, G. & Morris, D. (2000). ''Language planning and language use: Welsh in a global age.'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

Wright, S. (2016). ''Language policy and language planning: from nationalism to globalisation.'' (Basingstoke: Palgrave Macmillan.)

Wright, S. (2000). Jacobins, regionalists and the Council of Europe’s Charter for Regional and Minority Languages. ''Journal of Multilingual and Multicultural Development'' 21 (5), 414–424

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ceidwadaeth awdurdodaidd

2023-05-25T10:11:06Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Authoritarian Conservatism'')

Er bod awdurdod yn thema bwysig i bob Ceidwadwr, mae’r arwyddocâd a briodolir iddo yn medru amrywio. Yn nhyb un garfan – y Ceidwadwyr Awdurdodaidd – dylai cred ym mhwysigrwydd awdurdod arwain at barodrwydd i arddel trefniadau llywodraethol awtocrataidd; hynny yw, trefniadau llywodraethol sydd ddim yn ddibynnol ar gydsyniad y bobl ac sy’n ymddiried grym i un person neu gorff ar sail ei ddoethineb, gallu a chywirdeb. Yn sgil hyn, mae awdurdodaeth yn gysyniad gwbl gyferbyniol i ddemocratiaeth. Mae ffydd yn nilysrwydd y dull hwn o lywodraethu yn deillio o gred ym mhwysigrwydd trefn a’r dybiaeth na ellir ond sicrhau cydymffurfiaeth y boblogaeth trwy warantu bod grym gwleidyddol yn cael ei gronni mewn un man canolog. Roedd y ffrwd benodol hon o Geidwadaeth yn un a brofodd yn ddylanwadol, yn enwedig ar dir mawr Ewrop, trwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn wir, mewn rhai mannau, bu i’w dylanwad barhau i mewn i ail hanner yr ugeinfed ganrif.

Un meddyliwr gwleidyddol a gaiff ei gysylltu â Cheidwadaeth Awdurdodaidd yw’r Ffrancwr, Joseph de Maistre (1753-1821). Fel Edmund Burke (1790/2003), roedd de Maistre yn feirniad hallt o ddigwyddiadau’r Chwyldro yn Ffrainc. Fodd bynnag, yn wahanol i Burke, roedd de Maistre am adfer y drefn frenhinol hollbwerus a fodolai cyn y Chwyldro, a hynny heb unrhyw ddiwygiadau er mwyn gwneud y drefn honno yn fwy derbyniol i drwch y boblogaeth. Ymhelaethodd de Maistre (1819/1975) ar y dadleuon hyn yn ei gyfrol ''Du Pape (The Pope)'' sy’n cynnig amddiffyniad o drefn hierarchaidd yr Eglwys Gatholig gyda’r Pab yn ben trwy ordinhad Duw. Yn yr un gyfrol, mae de Maistre (1819/1975) hefyd yn mynnu bod chwyldro, neu hyd yn oed newid gwleidyddol graddol ac organig, yn annerbyniol.

Gwelwyd Ceidwadwyr yn arddel rhinweddau awtocratiaeth mewn sawl rhan arall o Ewrop hefyd. Yn Rwsia, bu i’r Tsar Nicolas 1af (1796-1855) ymwrthod yn llwyr â gwerthoedd blaengar Chwyldro Ffrainc – rhyddid, cydraddoldeb a brawdgarwch – a bu i’w olynwyr wneud pob ymdrech i atal camau i gyfyngu ar eu statws unbenaethol (Cannady a Kubicek 2014). Yn ogystal, er yr awgrym o ymddangosiad o ddatblygiad cyfansoddiadol yn yr Almaen, fe sicrhaodd Bismarck yn ystod yr 1870au mai rheolaeth o natur awtocratig fu ar waith yno mewn gwirionedd (gweler Lerman 2013). Yn hwyrach yn ystod yr ugeinfed ganrif, gwelwyd elitau Ceidwadol yn yr Almaen, a hefyd yn yr Eidal a Sbaen, yn gweithio i danseilio democratiaeth seneddol, gan yn hytrach hwyluso dod ag unbenaethau Ffasgaidd i bŵer (Morgan 2003). Yn wir, wrth ystyried Ceidwadaeth Awdurdodaidd, mae’n bwysig nodi’r gorgyffwrdd a geir ar brydiau â syniadau Ffasgaidd.

Ar fwy nag un achlysur, mae Ceidwadwyr o anian awdurdodaidd hefyd wedi ceisio harneisio cefnogaeth werinol i hybu eu hachos. Llwyddwyd i wneud hyn hyd yn oed yn Ffrainc ei hun, pan lwyddodd Louis Napoleon i ennill cefnogaeth etholiadol trwy blethu awdurdodaeth ag addewid o ffyniant economaidd, cam a’i galluogodd, maes o law, i benodi ei hun yn Ymerawdwr (Price 1997). Tebyg hefyd, ond yn fwy diweddar, fu apêl y traddodiad Peronistaidd yn yr Ariannin rhwng 1946 a 1955 (gweler Romero 2002). Mudiad poblyddol oedd hwn a lwyddodd i sicrhau cefnogaeth o blith y werin dlawd, ond ar sail rhaglen wleidyddol a bwysleisiai ufudd-dod, trefn, ac undod cenedlaethol. Gellir gweld elfennau o’r traddodiad hwn yn parhau mewn rhai rhannau o’r byd heddiw, megis yn y Dwyrain Canol (MacQueen 2018) a rhai o wledydd Affrica (Volpi 2017), ond heb y cysylltiadau mwy ‘Ffasgaidd’ Ewropeaidd.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Ceidwadaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>addasu</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Burke, E. (1790/2003), ‘Reflections on the Revolution in France’, yn Turner, F. (gol.) ''Reflections on the Revolution in France''. (New Haven: Yale University Press), tt. 3-211

Cannady, S. a Kubicek, P. (2014). ‘Nationalism and legitimation for authoritarianism: A comparison of Nicholas I and Vladimir Putin’. ''Journal of Eurasian Studies'', 5, tt. 1–9

de Maistre, J. (1819/1975) ''Du Pape (The Pope)''. Cyfieithwyd gan y Parchedig Aeneas Mc. D. Dawson. (New York: Howard Fertig)

Lerman, K. (2013). ''Bismarck''. (Abindgon: Routledge).

MacQueen, B. (2018). ''Introduction to Middle East Politics''. 2il argraffiad. (London: SAGE)

Morgan, P. (2003). ''Fascism in Europe: 1919-1945''. (London: Routledge).

Price, R. (1997). ''Napoleon III and the Second Empire''. (London: Routledge).

Romero, L. (2002). ''A History of Argentina in the Twentieth Century''. (University Park, Pa: Pennsylvania State University Press)

Volpi, F. (2017). ''Revolution and Authoritarianism in North Africa''. (New York: Oxford University Press)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ceidwadaeth awdurdodaidd

2023-05-25T10:10:23Z

SionJonesCaerdydd:

(Saesneg: ''Authoritarian Conservatism'')

Er bod awdurdod yn thema bwysig i bob Ceidwadwr, mae’r arwyddocâd a briodolir iddo yn medru amrywio. Yn nhyb un garfan – y Ceidwadwyr Awdurdodaidd – dylai cred ym mhwysigrwydd awdurdod arwain at barodrwydd i arddel trefniadau llywodraethol awtocrataidd; hynny yw, trefniadau llywodraethol sydd ddim yn ddibynnol ar gydsyniad y bobl ac sy’n ymddiried grym i un person neu gorff ar sail ei ddoethineb, gallu a chywirdeb. Yn sgil hyn, mae awdurdodaeth yn gysyniad gwbl gyferbyniol i ddemocratiaeth. Mae ffydd yn nilysrwydd y dull hwn o lywodraethu yn deillio o gred ym mhwysigrwydd trefn a’r dybiaeth na ellir ond sicrhau cydymffurfiaeth y boblogaeth trwy warantu bod grym gwleidyddol yn cael ei gronni mewn un man canolog. Roedd y ffrwd benodol hon o Geidwadaeth yn un a brofodd yn ddylanwadol, yn enwedig ar dir mawr Ewrop, trwy gydol y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Yn wir, mewn rhai mannau, bu i’w dylanwad barhau i mewn i ail hanner yr ugeinfed ganrif.

Un meddyliwr gwleidyddol a gaiff ei gysylltu â Cheidwadaeth Awdurdodaidd yw’r Ffrancwr, Joseph de Maistre (1753-1821). Fel Edmund Burke (1790/2003), roedd de Maistre yn feirniad hallt o ddigwyddiadau’r Chwyldro yn Ffrainc. Fodd bynnag, yn wahanol i Burke, roedd de Maistre am adfer y drefn frenhinol hollbwerus a fodolai cyn y Chwyldro, a hynny heb unrhyw ddiwygiadau er mwyn gwneud y drefn honno yn fwy derbyniol i drwch y boblogaeth. Ymhelaethodd de Maistre (1819/1975) ar y dadleuon hyn yn ei gyfrol ''Du Pape (The Pope)'' sy’n cynnig amddiffyniad o drefn hierarchaidd yr Eglwys Gatholig gyda’r Pab yn ben trwy ordinhad Duw. Yn yr un gyfrol, mae de Maistre (1819/1975) hefyd yn mynnu bod chwyldro, neu hyd yn oed newid gwleidyddol graddol ac organig, yn annerbyniol.

Gwelwyd Ceidwadwyr yn arddel rhinweddau awtocratiaeth mewn sawl rhan arall o Ewrop hefyd. Yn Rwsia, bu i’r Tsar Nicolas 1af (1796-1855) ymwrthod yn llwyr â gwerthoedd blaengar Chwyldro Ffrainc – rhyddid, cydraddoldeb a brawdgarwch – a bu i’w olynwyr wneud pob ymdrech i atal camau i gyfyngu ar eu statws unbenaethol (Cannady a Kubicek 2014). Yn ogystal, er yr awgrym o ymddangosiad o ddatblygiad cyfansoddiadol yn yr Almaen, fe sicrhaodd Bismarck yn ystod yr 1870au mai rheolaeth o natur awtocratig fu ar waith yno mewn gwirionedd (gweler Lerman 2013). Yn hwyrach yn ystod yr ugeinfed ganrif, gwelwyd elitau Ceidwadol yn yr Almaen, a hefyd yn yr Eidal a Sbaen, yn gweithio i danseilio democratiaeth seneddol, gan yn hytrach hwyluso dod ag unbenaethau Ffasgaidd i bŵer (Morgan 2003). Yn wir, wrth ystyried Ceidwadaeth Awdurdodaidd, mae’n bwysig nodi’r gorgyffwrdd a geir ar brydiau â syniadau Ffasgaidd.

Ar fwy nag un achlysur, mae Ceidwadwyr o anian awdurdodaidd hefyd wedi ceisio harneisio cefnogaeth werinol i hybu eu hachos. Llwyddwyd i wneud hyn hyd yn oed yn Ffrainc ei hun, pan lwyddodd Louis Napoleon i ennill cefnogaeth etholiadol trwy blethu awdurdodaeth ag addewid o ffyniant economaidd, cam a’i galluogodd, maes o law, i benodi ei hun yn Ymerawdwr (Price 1997). Tebyg hefyd, ond yn fwy diweddar, fu apêl y traddodiad Peronistaidd yn yr Ariannin rhwng 1946 a 1955 (gweler Romero 2002). Mudiad poblyddol oedd hwn a lwyddodd i sicrhau cefnogaeth o blith y werin dlawd, ond ar sail rhaglen wleidyddol a bwysleisiai ufudd-dod, trefn, ac undod cenedlaethol. Gellir gweld elfennau o’r traddodiad hwn yn parhau mewn rhai rhannau o’r byd heddiw, megis yn y Dwyrain Canol (MacQueen 2018) a rhai o wledydd Affrica (Volpi 2017), ond heb y cysylltiadau mwy ‘Ffasgaidd’ Ewropeaidd.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Ceidwadaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>addasu</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Burke, E. (1790/2003), ‘Reflections on the Revolution in France’, yn Turner, F. (gol.) ''Reflections on the Revolution in France''. (New Haven: Yale University Press), tt. 3-211

Cannady, S. a Kubicek, P. (2014). ‘Nationalism and legitimation for authoritarianism: A comparison of Nicholas I and Vladimir Putin’. ''Journal of Eurasian Studies'', 5, tt. 1–9

de Maistre, J. (1819/1975) ''''Du Pape'' (The Pope)''. Cyfieithwyd gan y Parchedig Aeneas Mc. D. Dawson. (New York: Howard Fertig)

Lerman, K. (2013). ''Bismarck''. (Abindgon: Routledge).

MacQueen, B. (2018). ''Introduction to Middle East Politics''. 2il argraffiad. (London: SAGE)

Morgan, P. (2003). ''Fascism in Europe: 1919-1945''. (London: Routledge).

Price, R. (1997). ''Napoleon III and the Second Empire''. (London: Routledge).

Romero, L. (2002). ''A History of Argentina in the Twentieth Century''. (University Park, Pa: Pennsylvania State University Press)

Volpi, F. (2017). ''Revolution and Authoritarianism in North Africa''. (New York: Oxford University Press)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]