Carolau - Hanes diwygio

CadiW am 14:30, 25 Awst 2021

2021-08-25T14:30:57Z

CadiW am 13:25, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:25:33Z

CadiW am 13:24, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:24:38Z

CadiW am 08:52, 2 Mehefin 2021

2021-06-02T08:52:07Z

CadiW am 08:49, 2 Mehefin 2021

2021-06-02T08:49:07Z

CadiW am 08:48, 2 Mehefin 2021

2021-06-02T08:48:54Z

CadiW am 09:41, 26 Mawrth 2021

2021-03-26T09:41:14Z

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'NOAUTOLINKS '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

2021-02-23T21:11:40Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

Tudalen newydd

__NOAUTOLINKS__
'''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''

Mae ''Geiriadur Prifysgol Cymru'' yn diffinio ‘carol’ fel ‘[[dawns]]; cân ysgafn lawen mewn mesur rhydd, yn enwedig y math a genid ar ŵyl i ganlyn dawnsio … cân grefyddol neu dduwiol, cân neu [[emyn]] o lawenydd, yn enwedig ynglŷn â’r Nadolig.’ Rhydd y diffiniad hwn olwg ar yr amrywiaeth pwyslais hanesyddol sydd i’r gair. Erbyn heddiw, fe’i cysylltir yn bennaf â’r math o gân boblogaidd a genir i ddathlu’r Nadolig, ond y mae ei chefndir yn lletach na hynny a cheir nifer o enghreifftiau yn y traddodiad Cymraeg o garolau sy’n perthyn i dymhorau eraill yn y flwyddyn (e.e. carolau Mai a charolau Haf). Mae’r cysylltiad â’r ddawns yn bwysig oherwydd mae’n pwysleisio ysgafnder y garol fel cân mewn mesur rhydd a genir i ddathlu. Defnyddia [[Gerallt Gymro]] y gair Lladin ''chorea'' (dawns gorawl) i ddisgrifio dawnsio a chanu ar ŵyl y santes Eluned yn y 12g., ac mewn llawysgrif o’r 14g. cynghorir addolwyr i ganu emyn penodol wrth garola neu ddawnsio.

Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.

Mae’r canu gwaseila (gw. [[Gwasael, Canu]]) yn gysylltiedig â Gŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror – ceid arferion ‘canu yn drws’ yng ngogledd Cymru nid annhebyg i draddodiad y Fari Lwyd yn y de, gyda phenillion yn cael eu canu bob yn ail gan gwmni o’r tu mewn ac o’r tu allan. Cofnododd Richard Morris (1703–79) yn ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' ryw dri dwsin o garolau gwirod canu ac ateb, ac roedd caneuon gorchest hefyd yn rhan o arferion Gŵyl Fair y Canhwyllau (Parry-Williams, 1931).

Traddodiad Cymreig cyfoethog, sydd wedi magu poblogrwydd newydd ers chwarter olaf yr 20g., yw traddodiad y carolau [[plygain]]. Nododd Richard Morris ddwy garol blygain yn ei lawysgrif, ac roedd cyfansoddi carolau plygain yn rhan o draddodiad gwerin sawl ardal. Un o garolwyr mwyaf toreithiog Sir Fôn yn y 18g. oedd Richard Parry, Dyserth, y daeth nifer o’i garolau i feddiant John Owen (1856–1937), Dwyran, Môn, mewn dwy lawysgrif a ddiogelir yn Amgueddfa Werin Cymru ([[Evans]] a [[Kinney]], 1993). Mae’r [[llawysgrifau]] hyn yn dyst i fywiogrwydd canu carolau ym Môn yn y 19g. Roedd y gwasanaeth plygain yn rhan boblogaidd o ddefod y Nadolig a cheir tystiolaeth o Ddolgellau yn 1785 am yr arfer o fynd i’r eglwys cyn y wawr ac aros yno tan wyth y bore i wrando ar garolau plygain. Parhaodd yr arfer drwy’r 19g. ond gyda mwy o bwyslais ar y gwasanaeth a chylch y plygain yn ddwy ran fel y’i dethlir heddiw. Mae’n ymddangos fod gwreiddiau’r plygain yn hen offeren Nadolig ganol nos yr Eglwys Babyddol, a bod y carolau’n cyfrif am barhad ei apêl. Yn ardal Ceinewydd, Ceredigion, y cofnodwyd yr hynaf mae’n debyg o blith y carolau Cymraeg traddodiadol, sef ‘Ar fore Dydd Nadolig’, a all fod â’i gwreiddiau yng nghanu plaengan y 15g.

Parhaodd llawer o’r arferion traddodiadol wedi’r Diwygiad Protestannaidd ac fe geir beirdd yr 17g. yn cyfansoddi carolau y gellid eu canu; dyna a geir, er enghraifft, yng nghasgliad Thomas Jones, ''Carolau a Dyriau Duwiol'' (1696). Parhaodd apêl carolau’r Ficer Prichard (1579?–1644), megis ‘Awn i Fethlem’ a ‘Clywch adrodd mawr gariad’, am ganrifoedd, ac fe’u cenid i alawon traddodiadol. Yr alaw fwyaf poblogaidd a hirhoedlog y cenid carolau plygain arni oedd ‘Ffarwel Ned Puw’, a daliwyd i arfer ‘Gwêl yr Adeilad’, sef alaw faled o Loegr yn wreiddiol (‘''See the Building''’), fel alaw i garolau plygain yng Nghymru. Ceir sawl ffurf hefyd ar fesur ‘Mentra Gwen’.

Rhoddwyd hwb i’r traddodiad plygain trwy’r gwaith recordio a wnaethpwyd gan [[Roy Saer]] yn Nyffryn Tanad yn yr 1960au, lle’r oedd traddodiad y carolau plygain wedi para’n ddi-dor. Ailboblogeiddiwyd llawer o’r carolau plygain a oedd wedi eu diogelu ym Maldwyn a datblygodd traddodiad newydd o wasanaethau plygain ar hyd a lled Cymru. Nodwedd bennaf llawer o’r carolau plygain yw eu meithder – maent yn aml yn ymdrin nid yn unig â geni Crist ond â’i farwolaeth a’i atgyfodiad hefyd, gan gwmpasu holl drefn y cadw o fewn un garol, mewn nifer fawr o benillion.

Yn ystod y 19g. gwelwyd symudiad tebyg i’r hyn a gafwyd yn Lloegr i gefnogi canu carolau Nadolig, wrth i’r Ŵyl ei hun ddenu mwy o sylw yn ystod oes Victoria. Lluniodd y cyfansoddwr [[J. D. Jones]] (1827–70) y casgliad ''Caniadau Bethlehem'' (1857), sy’n dibynnu ar hen donau traddodiadol, i geisio hybu’r arfer o wasanaeth plygain. Erbyn diwedd y 19g. ymledodd yr arfer o lunio carolau Nadolig gwreiddiol yn Gymraeg. Yn Aberaeron, byddai L. J. Roberts (1866–1931) a J. M. Howell (1855–1927) yn cyfansoddi carol newydd bob Nadolig ac yn ei chyhoeddi ar daflen. Byddai’r cyfansoddwr [[Daniel Protheroe]] yntau yn cyfansoddi carol Nadolig newydd i’w chyhoeddi ar ei gerdyn Nadolig blynyddol. Cyfansoddwyd y garol gyfarwydd ‘O deued pob Cristion’ yn wreiddiol gan Jane Ellis, Yr Wyddgrug, a’i chyhoeddi yn 1840; ond fe’i poblogeiddiwyd wrth iddi gael ei diogelu a’i throsglwyddo yn y traddodiad llafar. Erbyn yr 20g. daeth cyfansoddi carolau Nadolig yn arfer cyffredin, a chynhwyswyd mwy o garolau o fewn y casgliadau emynau enwadol. Cyhoeddwyd casgliadau o garolau, megis ''Carolau Hen a Newydd'' (1954), ''Awn i Fethlem'' (1983) ac ''Wrth y Preseb'' (1985) a gynhwysai amrywiaeth o gyfieithiadau o garolau Ewrop yn ogystal â chyfansoddiadau Cymraeg gwreiddiol.

'''Rhidian Griffiths'''

==Llyfryddiaeth==

:T. H. Parry-Williams (gol.), ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' (Caerdydd, 1931)

:Meredydd Evans a Phyllis Kinney (gol.), ''Hen Alawon: Carolau a Cherddi'' (Cymeithas Alawon Gwerin Cymru, 1993)

{{CC BY-SA Cydymaith}}

@@ Llinell 6: / Llinell 6: @@
 Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd | Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.
-[[Delwedd:Cymal Cyntaf y Garol.jpeg|thumb|<small>Cymal Cyntaf y Garol ‘O Deued Pob Cristion’.</small>]]
+[[Delwedd:'O Deued Pob Cristion'.png|thumb|<small>Cymal Cyntaf y Garol ‘O Deued Pob Cristion’.</small>]]
 Mae’r canu gwaseila (gw. [[Gwasael, Canu]]) yn gysylltiedig â Gŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror – ceid arferion ‘canu yn drws’ yng ngogledd Cymru nid annhebyg i draddodiad y Fari Lwyd yn y de, gyda phenillion yn cael eu canu bob yn ail gan gwmni o’r tu mewn ac o’r tu allan. Cofnododd Richard Morris (1703–79) yn ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' ryw dri dwsin o garolau gwirod canu ac ateb, ac roedd caneuon gorchest hefyd yn rhan o arferion Gŵyl Fair y Canhwyllau (Parry-Williams, 1931).

@@ Llinell 6: / Llinell 6: @@
 Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd | Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.
-[[Delwedd:Cymal Cyntaf y Garol.jpeg|thumb|<small>Cymal Cyntaf y Garol ‘O Deued Pob Cristion’.</small>]]]]
+[[Delwedd:Cymal Cyntaf y Garol.jpeg|thumb|<small>Cymal Cyntaf y Garol ‘O Deued Pob Cristion’.</small>]]
 Mae’r canu gwaseila (gw. [[Gwasael, Canu]]) yn gysylltiedig â Gŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror – ceid arferion ‘canu yn drws’ yng ngogledd Cymru nid annhebyg i draddodiad y Fari Lwyd yn y de, gyda phenillion yn cael eu canu bob yn ail gan gwmni o’r tu mewn ac o’r tu allan. Cofnododd Richard Morris (1703–79) yn ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' ryw dri dwsin o garolau gwirod canu ac ateb, ac roedd caneuon gorchest hefyd yn rhan o arferion Gŵyl Fair y Canhwyllau (Parry-Williams, 1931).

← At y diwygiad blaenorol		Diwygiad 13:24, 25 Awst 2021
Llinell 5:		Llinell 5:

	Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd \| Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.		Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd \| Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.
		+
		+	[[Delwedd:Cymal Cyntaf y Garol.jpeg\|thumb\|<small>Cymal Cyntaf y Garol ‘O Deued Pob Cristion’.</small>]]]]

	Mae’r canu gwaseila (gw. [[Gwasael, Canu]]) yn gysylltiedig â Gŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror – ceid arferion ‘canu yn drws’ yng ngogledd Cymru nid annhebyg i draddodiad y Fari Lwyd yn y de, gyda phenillion yn cael eu canu bob yn ail gan gwmni o’r tu mewn ac o’r tu allan. Cofnododd Richard Morris (1703–79) yn ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' ryw dri dwsin o garolau gwirod canu ac ateb, ac roedd caneuon gorchest hefyd yn rhan o arferion Gŵyl Fair y Canhwyllau (Parry-Williams, 1931).		Mae’r canu gwaseila (gw. [[Gwasael, Canu]]) yn gysylltiedig â Gŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror – ceid arferion ‘canu yn drws’ yng ngogledd Cymru nid annhebyg i draddodiad y Fari Lwyd yn y de, gyda phenillion yn cael eu canu bob yn ail gan gwmni o’r tu mewn ac o’r tu allan. Cofnododd Richard Morris (1703–79) yn ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' ryw dri dwsin o garolau gwirod canu ac ateb, ac roedd caneuon gorchest hefyd yn rhan o arferion Gŵyl Fair y Canhwyllau (Parry-Williams, 1931).

@@ Llinell 2: / Llinell 2: @@
 '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''
-Mae ''Geiriadur Prifysgol Cymru'' yn diffinio ‘carol’ fel ‘[[dawns]]; cân ysgafn lawen mewn mesur rhydd, yn enwedig y math a genid ar ŵyl i ganlyn dawnsio … cân grefyddol neu dduwiol, cân neu [[Emyn-donau | emyn]] o lawenydd, yn enwedig ynglŷn â’r Nadolig.’ Rhydd y diffiniad hwn olwg ar yr amrywiaeth pwyslais hanesyddol sydd i’r gair. Erbyn heddiw, fe’i cysylltir yn bennaf â’r math o gân boblogaidd a genir i ddathlu’r Nadolig, ond y mae ei chefndir yn lletach na hynny a cheir nifer o enghreifftiau yn y traddodiad Cymraeg o garolau sy’n perthyn i dymhorau eraill yn y flwyddyn (e.e. carolau Mai a charolau Haf). Mae’r cysylltiad â’r ddawns yn bwysig oherwydd mae’n pwysleisio ysgafnder y garol fel cân mewn mesur rhydd a genir i ddathlu. Defnyddia [[Gerallt Gymro (Giraldus Cambrensis, Giraldus de Barri, Gerald de Barri; c.1146-c.1220) | Gerallt Gymro]] y gair Lladin ''chorea'' (dawns gorawl) i ddisgrifio dawnsio a chanu ar ŵyl y santes Eluned yn y 12g., ac mewn llawysgrif o’r 14g. cynghorir addolwyr i ganu emyn penodol wrth garola neu ddawnsio.
+Mae ''Geiriadur Prifysgol Cymru'' yn diffinio ‘carol’ fel ‘dawns; cân ysgafn lawen mewn mesur rhydd, yn enwedig y math a genid ar ŵyl i ganlyn dawnsio … cân grefyddol neu dduwiol, cân neu [[Emyn-donau | emyn]] o lawenydd, yn enwedig ynglŷn â’r Nadolig.’ Rhydd y diffiniad hwn olwg ar yr amrywiaeth pwyslais hanesyddol sydd i’r gair. Erbyn heddiw, fe’i cysylltir yn bennaf â’r math o gân boblogaidd a genir i ddathlu’r Nadolig, ond y mae ei chefndir yn lletach na hynny a cheir nifer o enghreifftiau yn y traddodiad Cymraeg o garolau sy’n perthyn i dymhorau eraill yn y flwyddyn (e.e. carolau Mai a charolau Haf). Mae’r cysylltiad â’r ddawns yn bwysig oherwydd mae’n pwysleisio ysgafnder y garol fel cân mewn mesur rhydd a genir i ddathlu. Defnyddia [[Gerallt Gymro (Giraldus Cambrensis, Giraldus de Barri, Gerald de Barri; c.1146-c.1220) | Gerallt Gymro]] y gair Lladin ''chorea'' (dawns gorawl) i ddisgrifio dawnsio a chanu ar ŵyl y santes Eluned yn y 12g., ac mewn llawysgrif o’r 14g. cynghorir addolwyr i ganu emyn penodol wrth garola neu ddawnsio.
 Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd | Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.

@@ Llinell 4: / Llinell 4: @@
 Mae ''Geiriadur Prifysgol Cymru'' yn diffinio ‘carol’ fel ‘[[dawns]]; cân ysgafn lawen mewn mesur rhydd, yn enwedig y math a genid ar ŵyl i ganlyn dawnsio … cân grefyddol neu dduwiol, cân neu [[Emyn-donau | emyn]] o lawenydd, yn enwedig ynglŷn â’r Nadolig.’ Rhydd y diffiniad hwn olwg ar yr amrywiaeth pwyslais hanesyddol sydd i’r gair. Erbyn heddiw, fe’i cysylltir yn bennaf â’r math o gân boblogaidd a genir i ddathlu’r Nadolig, ond y mae ei chefndir yn lletach na hynny a cheir nifer o enghreifftiau yn y traddodiad Cymraeg o garolau sy’n perthyn i dymhorau eraill yn y flwyddyn (e.e. carolau Mai a charolau Haf). Mae’r cysylltiad â’r ddawns yn bwysig oherwydd mae’n pwysleisio ysgafnder y garol fel cân mewn mesur rhydd a genir i ddathlu. Defnyddia [[Gerallt Gymro (Giraldus Cambrensis, Giraldus de Barri, Gerald de Barri; c.1146-c.1220) | Gerallt Gymro]] y gair Lladin ''chorea'' (dawns gorawl) i ddisgrifio dawnsio a chanu ar ŵyl y santes Eluned yn y 12g., ac mewn llawysgrif o’r 14g. cynghorir addolwyr i ganu emyn penodol wrth garola neu ddawnsio.
-Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.
+Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd | Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.
 Mae’r canu gwaseila (gw. [[Gwasael, Canu]]) yn gysylltiedig â Gŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror – ceid arferion ‘canu yn drws’ yng ngogledd Cymru nid annhebyg i draddodiad y Fari Lwyd yn y de, gyda phenillion yn cael eu canu bob yn ail gan gwmni o’r tu mewn ac o’r tu allan. Cofnododd Richard Morris (1703–79) yn ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' ryw dri dwsin o garolau gwirod canu ac ateb, ac roedd caneuon gorchest hefyd yn rhan o arferion Gŵyl Fair y Canhwyllau (Parry-Williams, 1931).

@@ Llinell 2: / Llinell 2: @@
 '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''
-Mae ''Geiriadur Prifysgol Cymru'' yn diffinio ‘carol’ fel ‘[[dawns]]; cân ysgafn lawen mewn mesur rhydd, yn enwedig y math a genid ar ŵyl i ganlyn dawnsio … cân grefyddol neu dduwiol, cân neu [[emyn]] o lawenydd, yn enwedig ynglŷn â’r Nadolig.’ Rhydd y diffiniad hwn olwg ar yr amrywiaeth pwyslais hanesyddol sydd i’r gair. Erbyn heddiw, fe’i cysylltir yn bennaf â’r math o gân boblogaidd a genir i ddathlu’r Nadolig, ond y mae ei chefndir yn lletach na hynny a cheir nifer o enghreifftiau yn y traddodiad Cymraeg o garolau sy’n perthyn i dymhorau eraill yn y flwyddyn (e.e. carolau Mai a charolau Haf). Mae’r cysylltiad â’r ddawns yn bwysig oherwydd mae’n pwysleisio ysgafnder y garol fel cân mewn mesur rhydd a genir i ddathlu. Defnyddia [[Gerallt Gymro]] y gair Lladin ''chorea'' (dawns gorawl) i ddisgrifio dawnsio a chanu ar ŵyl y santes Eluned yn y 12g., ac mewn llawysgrif o’r 14g. cynghorir addolwyr i ganu emyn penodol wrth garola neu ddawnsio.
+Mae ''Geiriadur Prifysgol Cymru'' yn diffinio ‘carol’ fel ‘[[dawns]]; cân ysgafn lawen mewn mesur rhydd, yn enwedig y math a genid ar ŵyl i ganlyn dawnsio … cân grefyddol neu dduwiol, cân neu [[Emyn-donau | emyn]] o lawenydd, yn enwedig ynglŷn â’r Nadolig.’ Rhydd y diffiniad hwn olwg ar yr amrywiaeth pwyslais hanesyddol sydd i’r gair. Erbyn heddiw, fe’i cysylltir yn bennaf â’r math o gân boblogaidd a genir i ddathlu’r Nadolig, ond y mae ei chefndir yn lletach na hynny a cheir nifer o enghreifftiau yn y traddodiad Cymraeg o garolau sy’n perthyn i dymhorau eraill yn y flwyddyn (e.e. carolau Mai a charolau Haf). Mae’r cysylltiad â’r ddawns yn bwysig oherwydd mae’n pwysleisio ysgafnder y garol fel cân mewn mesur rhydd a genir i ddathlu. Defnyddia [[Gerallt Gymro (Giraldus Cambrensis, Giraldus de Barri, Gerald de Barri; c.1146-c.1220) | Gerallt Gymro]] y gair Lladin ''chorea'' (dawns gorawl) i ddisgrifio dawnsio a chanu ar ŵyl y santes Eluned yn y 12g., ac mewn llawysgrif o’r 14g. cynghorir addolwyr i ganu emyn penodol wrth garola neu ddawnsio.
 Roedd llawer o garolau’n gysylltiedig ag arferion gwerin nad oeddynt yn amlwg grefyddol er eu bod yn perthyn i hen wyliau’r saint. Cenid carolau Mai y tu allan i’r tai i ddathlu Calan Mai a chroesawu’r haf, a cheid dawnsio o gylch y fedwen Fai, y fedwen haf neu’r gangen haf. Yng ngogledd Cymru roedd arferion y gangen haf yn arbennig yn gyfle i orymdeithio’n lliwgar a chanu caneuon megis y ‘Cadi ha’. Yn y de, cysylltid arferion y fedwen Ifan â Gŵyl Ifan (24 Mehefin). Roedd llawer o’r canu hwn hefyd yn gysylltiedig â’r ffair ac â’r ŵylmabsant, sef gŵyl sant yr eglwys leol lle’r oedd cyfle i rialtwch. Atgyfodwyd nifer o’r arferion hyn yn y cyfnod diweddar wrth i [[Amgueddfa Werin Cymru]] a Chymdeithas Ddawns Werin Cymru drefnu dathliadau Gŵyl Fai a Gŵyl Ifan.
@@ Llinell 8: / Llinell 8: @@
 Mae’r canu gwaseila (gw. [[Gwasael, Canu]]) yn gysylltiedig â Gŵyl Fair y Canhwyllau ar 2 Chwefror – ceid arferion ‘canu yn drws’ yng ngogledd Cymru nid annhebyg i draddodiad y Fari Lwyd yn y de, gyda phenillion yn cael eu canu bob yn ail gan gwmni o’r tu mewn ac o’r tu allan. Cofnododd Richard Morris (1703–79) yn ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' ryw dri dwsin o garolau gwirod canu ac ateb, ac roedd caneuon gorchest hefyd yn rhan o arferion Gŵyl Fair y Canhwyllau (Parry-Williams, 1931).
-Traddodiad Cymreig cyfoethog, sydd wedi magu poblogrwydd newydd ers chwarter olaf yr 20g., yw traddodiad y carolau [[plygain]]. Nododd Richard Morris ddwy garol blygain yn ei lawysgrif, ac roedd cyfansoddi carolau plygain yn rhan o draddodiad gwerin sawl ardal. Un o garolwyr mwyaf toreithiog Sir Fôn yn y 18g. oedd Richard Parry, Dyserth, y daeth nifer o’i garolau i feddiant John Owen (1856–1937), Dwyran, Môn, mewn dwy lawysgrif a ddiogelir yn Amgueddfa Werin Cymru ([[Evans]] a [[Kinney]], 1993). Mae’r [[llawysgrifau]] hyn yn dyst i fywiogrwydd canu carolau ym Môn yn y 19g. Roedd y gwasanaeth plygain yn rhan boblogaidd o ddefod y Nadolig a cheir tystiolaeth o Ddolgellau yn 1785 am yr arfer o fynd i’r eglwys cyn y wawr ac aros yno tan wyth y bore i wrando ar garolau plygain. Parhaodd yr arfer drwy’r 19g. ond gyda mwy o bwyslais ar y gwasanaeth a chylch y plygain yn ddwy ran fel y’i dethlir heddiw. Mae’n ymddangos fod gwreiddiau’r plygain yn hen offeren Nadolig ganol nos yr Eglwys Babyddol, a bod y carolau’n cyfrif am barhad ei apêl. Yn ardal Ceinewydd, Ceredigion, y cofnodwyd yr hynaf mae’n debyg o blith y carolau Cymraeg traddodiadol, sef ‘Ar fore Dydd Nadolig’, a all fod â’i gwreiddiau yng nghanu plaengan y 15g.
+Traddodiad Cymreig cyfoethog, sydd wedi magu poblogrwydd newydd ers chwarter olaf yr 20g., yw traddodiad y carolau [[Canu Plygain | plygain]]. Nododd Richard Morris ddwy garol blygain yn ei lawysgrif, ac roedd cyfansoddi carolau plygain yn rhan o draddodiad gwerin sawl ardal. Un o garolwyr mwyaf toreithiog Sir Fôn yn y 18g. oedd Richard Parry, Dyserth, y daeth nifer o’i garolau i feddiant John Owen (1856–1937), Dwyran, Môn, mewn dwy lawysgrif a ddiogelir yn Amgueddfa Werin Cymru ([[Evans, Meredydd (1919-2015) | Evans]] a [[Kinney, Phyllis (g.1922) | Kinney]], 1993). Mae’r [[Hanesyddiaeth, Ysgolheictod a Cherddoreg | llawysgrifau]] hyn yn dyst i fywiogrwydd canu carolau ym Môn yn y 19g. Roedd y gwasanaeth plygain yn rhan boblogaidd o ddefod y Nadolig a cheir tystiolaeth o Ddolgellau yn 1785 am yr arfer o fynd i’r eglwys cyn y wawr ac aros yno tan wyth y bore i wrando ar garolau plygain. Parhaodd yr arfer drwy’r 19g. ond gyda mwy o bwyslais ar y gwasanaeth a chylch y plygain yn ddwy ran fel y’i dethlir heddiw. Mae’n ymddangos fod gwreiddiau’r plygain yn hen offeren Nadolig ganol nos yr Eglwys Babyddol, a bod y carolau’n cyfrif am barhad ei apêl. Yn ardal Ceinewydd, Ceredigion, y cofnodwyd yr hynaf mae’n debyg o blith y carolau Cymraeg traddodiadol, sef ‘Ar fore Dydd Nadolig’, a all fod â’i gwreiddiau yng nghanu plaengan y 15g.
 Parhaodd llawer o’r arferion traddodiadol wedi’r Diwygiad Protestannaidd ac fe geir beirdd yr 17g. yn cyfansoddi carolau y gellid eu canu; dyna a geir, er enghraifft, yng nghasgliad Thomas Jones, ''Carolau a Dyriau Duwiol'' (1696). Parhaodd apêl carolau’r Ficer Prichard (1579?–1644), megis ‘Awn i Fethlem’ a ‘Clywch adrodd mawr gariad’, am ganrifoedd, ac fe’u cenid i alawon traddodiadol. Yr alaw fwyaf poblogaidd a hirhoedlog y cenid carolau plygain arni oedd ‘Ffarwel Ned Puw’, a daliwyd i arfer ‘Gwêl yr Adeilad’, sef alaw faled o Loegr yn wreiddiol (‘''See the Building''’), fel alaw i garolau plygain yng Nghymru. Ceir sawl ffurf hefyd ar fesur ‘Mentra Gwen’.
-Rhoddwyd hwb i’r traddodiad plygain trwy’r gwaith recordio a wnaethpwyd gan [[Roy Saer]] yn Nyffryn Tanad yn yr 1960au, lle’r oedd traddodiad y carolau plygain wedi para’n ddi-dor. Ailboblogeiddiwyd llawer o’r carolau plygain a oedd wedi eu diogelu ym Maldwyn a datblygodd traddodiad newydd o wasanaethau plygain ar hyd a lled Cymru. Nodwedd bennaf llawer o’r carolau plygain yw eu meithder – maent yn aml yn ymdrin nid yn unig â geni Crist ond â’i farwolaeth a’i atgyfodiad hefyd, gan gwmpasu holl drefn y cadw o fewn un garol, mewn nifer fawr o benillion.
+Rhoddwyd hwb i’r traddodiad plygain trwy’r gwaith recordio a wnaethpwyd gan [[Saer, Roy (g.1936) | Roy Saer]] yn Nyffryn Tanad yn yr 1960au, lle’r oedd traddodiad y carolau plygain wedi para’n ddi-dor. Ailboblogeiddiwyd llawer o’r carolau plygain a oedd wedi eu diogelu ym Maldwyn a datblygodd traddodiad newydd o wasanaethau plygain ar hyd a lled Cymru. Nodwedd bennaf llawer o’r carolau plygain yw eu meithder – maent yn aml yn ymdrin nid yn unig â geni Crist ond â’i farwolaeth a’i atgyfodiad hefyd, gan gwmpasu holl drefn y cadw o fewn un garol, mewn nifer fawr o benillion.
-Yn ystod y 19g. gwelwyd symudiad tebyg i’r hyn a gafwyd yn Lloegr i gefnogi canu carolau Nadolig, wrth i’r Ŵyl ei hun ddenu mwy o sylw yn ystod oes Victoria. Lluniodd y cyfansoddwr [[J. D. Jones]] (1827–70) y casgliad ''Caniadau Bethlehem'' (1857), sy’n dibynnu ar hen donau traddodiadol, i geisio hybu’r arfer o wasanaeth plygain. Erbyn diwedd y 19g. ymledodd yr arfer o lunio carolau Nadolig gwreiddiol yn Gymraeg. Yn Aberaeron, byddai L. J. Roberts (1866–1931) a J. M. Howell (1855–1927) yn cyfansoddi carol newydd bob Nadolig ac yn ei chyhoeddi ar daflen. Byddai’r cyfansoddwr [[Daniel Protheroe]] yntau yn cyfansoddi carol Nadolig newydd i’w chyhoeddi ar ei gerdyn Nadolig blynyddol. Cyfansoddwyd y garol gyfarwydd ‘O deued pob Cristion’ yn wreiddiol gan Jane Ellis, Yr Wyddgrug, a’i chyhoeddi yn 1840; ond fe’i poblogeiddiwyd wrth iddi gael ei diogelu a’i throsglwyddo yn y traddodiad llafar. Erbyn yr 20g. daeth cyfansoddi carolau Nadolig yn arfer cyffredin, a chynhwyswyd mwy o garolau o fewn y casgliadau emynau enwadol. Cyhoeddwyd casgliadau o garolau, megis ''Carolau Hen a Newydd'' (1954), ''Awn i Fethlem'' (1983) ac ''Wrth y Preseb'' (1985) a gynhwysai amrywiaeth o gyfieithiadau o garolau Ewrop yn ogystal â chyfansoddiadau Cymraeg gwreiddiol.
+Yn ystod y 19g. gwelwyd symudiad tebyg i’r hyn a gafwyd yn Lloegr i gefnogi canu carolau Nadolig, wrth i’r Ŵyl ei hun ddenu mwy o sylw yn ystod oes Victoria. Lluniodd y cyfansoddwr [[Jones, Joseph David (1827-70) | J. D. Jones]] (1827–70) y casgliad ''Caniadau Bethlehem'' (1857), sy’n dibynnu ar hen donau traddodiadol, i geisio hybu’r arfer o wasanaeth plygain. Erbyn diwedd y 19g. ymledodd yr arfer o lunio carolau Nadolig gwreiddiol yn Gymraeg. Yn Aberaeron, byddai L. J. Roberts (1866–1931) a J. M. Howell (1855–1927) yn cyfansoddi carol newydd bob Nadolig ac yn ei chyhoeddi ar daflen. Byddai’r cyfansoddwr [[Protheroe, Daniel (1866-1934) | Daniel Protheroe]] yntau yn cyfansoddi carol Nadolig newydd i’w chyhoeddi ar ei gerdyn Nadolig blynyddol. Cyfansoddwyd y garol gyfarwydd ‘O deued pob Cristion’ yn wreiddiol gan Jane Ellis, Yr Wyddgrug, a’i chyhoeddi yn 1840; ond fe’i poblogeiddiwyd wrth iddi gael ei diogelu a’i throsglwyddo yn y traddodiad llafar. Erbyn yr 20g. daeth cyfansoddi carolau Nadolig yn arfer cyffredin, a chynhwyswyd mwy o garolau o fewn y casgliadau emynau enwadol. Cyhoeddwyd casgliadau o garolau, megis ''Carolau Hen a Newydd'' (1954), ''Awn i Fethlem'' (1983) ac ''Wrth y Preseb'' (1985) a gynhwysai amrywiaeth o gyfieithiadau o garolau Ewrop yn ogystal â chyfansoddiadau Cymraeg gwreiddiol.
 '''Rhidian Griffiths'''

@@ Llinell 20: / Llinell 20: @@
 ==Llyfryddiaeth==
-:T. H. Parry-Williams (gol.), ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' (Caerdydd, 1931)
+*T. H. Parry-Williams (gol.), ''Llawysgrif Richard Morris o Gerddi'' (Caerdydd, 1931)
-:Meredydd Evans a Phyllis Kinney (gol.), ''Hen Alawon: Carolau a Cherddi'' (Cymeithas Alawon Gwerin Cymru, 1993)
+*Meredydd Evans a Phyllis Kinney (gol.), ''Hen Alawon: Carolau a Cherddi'' (Cymeithas Alawon Gwerin Cymru, 1993)
 {{CC BY-SA Cydymaith}}