Crefydd - Hanes diwygio

SionJonesCaerdydd am 10:31, 25 Mai 2023

2023-05-25T10:31:47Z

AdamPierceCaerdydd am 21:31, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T21:31:45Z

AdamPierceCaerdydd am 21:30, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T21:30:26Z

AdamPierceCaerdydd am 21:26, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T21:26:15Z

AdamPierceCaerdydd am 21:25, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T21:25:25Z

AdamPierceCaerdydd am 21:23, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T21:23:16Z

AdamPierceCaerdydd am 20:56, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T20:56:54Z

AdamPierceCaerdydd am 19:56, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T19:56:16Z

AdamPierceCaerdydd: /* Llyfryddiaeth */

2023-03-13T18:19:35Z

‎Llyfryddiaeth

AdamPierceCaerdydd am 17:44, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T17:44:52Z

@@ Llinell 7: / Llinell 7: @@
 '''2. Crefydd o bersbectif cymdeithasol'''
-Yn gymdeithasegol, gellir dweud mai’r hyn yw crefydd yw system o gredoau ac/neu arferion sy’n clymu pobl ynghyd. Mae crefydd yn rym dylanwadol, cysyniadol ac ideolegol pwerus iawn sy’n medru effeithio ar [[strwythur cymdeithasol|strwythur]] a [[normau]] cymdeithas. Fodd bynnag, mae cymdeithasau’n amrywio o ran union nifer y crefyddau sy’n bodoli ynddynt a’r graddau y mae crefydd yn effeithio ar yr anian gymdeithasol.
+Yn gymdeithasegol, gellir dweud mai’r hyn yw crefydd yw system o gredoau ac/neu arferion sy’n clymu pobl ynghyd. Mae crefydd yn rym dylanwadol, cysyniadol ac ideolegol pwerus iawn sy’n medru effeithio ar [[strwythur cymdeithasol|strwythur]] a normau cymdeithas. Fodd bynnag, mae cymdeithasau’n amrywio o ran union nifer y crefyddau sy’n bodoli ynddynt a’r graddau y mae crefydd yn effeithio ar yr anian gymdeithasol.
 '''3. Crefyddoldeb'''
@@ Llinell 13: / Llinell 13: @@
 Mae crefyddoldeb (''religiosity'') yn agwedd bwysig ar gymdeithas, ond mae ei union ddiffiniad wedi amrywio ymysg ysgolheigion a gwahanol feddylwyr. Yn gyffredinol, defnyddir y term ‘crefyddoldeb’ i ddynodi pa mor arwyddocaol yw crefydd mewn cymdeithas, boed ar lefel unigol neu dorfol. Gall gwyddonwyr cymdeithasol asesu crefyddoldeb mewn cymdeithas wrth archwilio pa mor ddylanwadol yw credoau crefyddol, nifer y bobl sy’n ymwneud â chrefydd, a nifer y sefydliadau crefyddol sydd mewn bod, megis addoldai a mudiadau ffydd.
-Yn ôl Clements (2015), gellir archwilio’r modd y mae crefydd yn effeithio ar brofiadau, agweddau a [[gwerthoedd]] unigolion mewn cymdeithas wrth ystyried <nowiki>tair</nowiki> elfen benodol: perthyn, ymddygiad a chred. Gellir mesur yr elfen o berthyn drwy ystyried nifer aelodau sefydliadau crefyddol. Mae ymddygiad yn ei amlygu ei hun yn y gweithgareddau ‘crefyddol’ mae pobl yn rhan ohonynt – boed yn gyhoeddus neu’n breifat. Yr hyn a olygir gan gred yw bod â ffydd: coelio mewn duwiau, ysbrydion, gwyrthiau a/neu fywyd ar ôl marwolaeth. Dylid nodi bod ysgolheigion eraill, er enghraifft Cornwall, Albrecht, Cunningham a Pitcher (1986), yn rhestru mwy o elfennau penodol i grefyddoldeb.
+Yn ôl Clements (2015), gellir archwilio’r modd y mae crefydd yn effeithio ar brofiadau, agweddau a gwerthoedd unigolion mewn cymdeithas wrth ystyried <nowiki>tair</nowiki> elfen benodol: perthyn, ymddygiad a chred. Gellir mesur yr elfen o berthyn drwy ystyried nifer aelodau sefydliadau crefyddol. Mae ymddygiad yn ei amlygu ei hun yn y gweithgareddau ‘crefyddol’ mae pobl yn rhan ohonynt – boed yn gyhoeddus neu’n breifat. Yr hyn a olygir gan gred yw bod â ffydd: coelio mewn duwiau, ysbrydion, gwyrthiau a/neu fywyd ar ôl marwolaeth. Dylid nodi bod ysgolheigion eraill, er enghraifft Cornwall, Albrecht, Cunningham a Pitcher (1986), yn rhestru mwy o elfennau penodol i grefyddoldeb.
 Dylid nodi y ceir rhai problemau ynglŷn â mesur crefyddoldeb unigolion. Nid yw ysgolheigion yn unfryd unfarn ynghylch union ddiffiniad y term, felly ceir rhai’n asesu agweddau gwahanol i’w gilydd. Fodd bynnag, a chymryd ein bod yn derbyn diffiniad Clements (2015), cyfyd nifer o broblemau oherwydd bod ffydd yn rhywbeth newidiol ac fe all amrywio o dro i dro; yn ogystal â hynny, gellir bod yn grefyddol heb o reidrwydd fynychu addoldy. Buasai’n anodd asesu’r union niferoedd yn hyn o beth.

@@ Llinell 23: / Llinell 23: @@
 '''4.1 [[Karl Marx]] (1818–83)'''
-Gellir <nowiki>gwerthfawrogi</nowiki> safbwyntiau [[Karl Marx|Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ymddieithrio|ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Karl Marx|Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl [[Karl Marx|Marx]], yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur cymdeithasol|strwythur]] cymdeithasegol creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth [[Karl Marx|Marx]] ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd [[Karl Marx|Marx]] (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’
+Gellir <nowiki>gwerthfawrogi</nowiki> safbwyntiau [[Karl Marx|Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ymddieithrio|ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Karl Marx|Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl [[Karl Marx|Marx]], yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur cymdeithasol|strwythur cymdeithasegol]] creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth [[Karl Marx|Marx]] ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd [[Karl Marx|Marx]] (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’
 Llwyddodd damcaniaethau [[Karl Marx|Marx]]i gael effaith ar ddatblygiad cymdeithaseg, yn enwedig mewn perthynas â’r hyn a alwyd yn ddamcaniaeth amddifadedd (''deprivation theory''), sef y syniad bod crefydd yn ateb gofynion y sawl sydd ar waelod hierarchaeth cymdeithas – rhydd iddynt ffocws amgen i’w sefyllfaoedd beunyddiol.

@@ Llinell 7: / Llinell 7: @@
 '''2. Crefydd o bersbectif cymdeithasol'''
-Yn gymdeithasegol, gellir dweud mai’r hyn yw crefydd yw system o gredoau ac/neu arferion sy’n clymu pobl ynghyd. Mae crefydd yn rym dylanwadol, cysyniadol ac ideolegol pwerus iawn sy’n medru effeithio ar [[strwythur]] a [[normau]] cymdeithas. Fodd bynnag, mae cymdeithasau’n amrywio o ran union nifer y crefyddau sy’n bodoli ynddynt a’r graddau y mae crefydd yn effeithio ar yr anian gymdeithasol.
+Yn gymdeithasegol, gellir dweud mai’r hyn yw crefydd yw system o gredoau ac/neu arferion sy’n clymu pobl ynghyd. Mae crefydd yn rym dylanwadol, cysyniadol ac ideolegol pwerus iawn sy’n medru effeithio ar [[strwythur cymdeithasol|strwythur]] a [[normau]] cymdeithas. Fodd bynnag, mae cymdeithasau’n amrywio o ran union nifer y crefyddau sy’n bodoli ynddynt a’r graddau y mae crefydd yn effeithio ar yr anian gymdeithasol.
 '''3. Crefyddoldeb'''
@@ Llinell 23: / Llinell 23: @@
 '''4.1 [[Karl Marx]] (1818–83)'''
-Gellir <nowiki>gwerthfawrogi</nowiki> safbwyntiau [[Karl Marx|Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ymddieithrio|ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Karl Marx|Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl [[Karl Marx|Marx]], yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur]] cymdeithasegol creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth [[Karl Marx|Marx]] ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd [[Karl Marx|Marx]] (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’
+Gellir <nowiki>gwerthfawrogi</nowiki> safbwyntiau [[Karl Marx|Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ymddieithrio|ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Karl Marx|Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl [[Karl Marx|Marx]], yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur cymdeithasol|strwythur]] cymdeithasegol creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth [[Karl Marx|Marx]] ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd [[Karl Marx|Marx]] (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’
 Llwyddodd damcaniaethau [[Karl Marx|Marx]]i gael effaith ar ddatblygiad cymdeithaseg, yn enwedig mewn perthynas â’r hyn a alwyd yn ddamcaniaeth amddifadedd (''deprivation theory''), sef y syniad bod crefydd yn ateb gofynion y sawl sydd ar waelod hierarchaeth cymdeithas – rhydd iddynt ffocws amgen i’w sefyllfaoedd beunyddiol.
@@ Llinell 37: / Llinell 37: @@
 Gwelir yng ngwaith [[Weber]] gyfuno cymdeithaseg economaidd â chymdeithaseg crefydd er mwyn tanlinellu pwysigrwydd y dylanwadau diwylliannol sydd ynghlwm â chrefydd fel moddion i ddeall tarddiad [[cyfalafiaeth]]. Cyflwynodd Weber ddealltwriaeth eang am grefydd fel ymgais systematig i ateb cwestiynau am fywyd dynol. Dechreuodd Weber drafod cymdeithaseg grefyddol yn ei astudiaeth ar ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (1905/2001). Un o brif ddadleuon y gwaith hwn yw bod tarddiad amryw o’r egwyddorion sy’n nodweddu [[cyfalafiaeth]] mewn athrawiaethau Calfinaidd, ac felly â chysylltiad Cristnogol.
-Ymhelaethodd ar hyn mewn gweithiau lle’r astudiodd grefyddau amrywiol a’u cymharu, sef ''The Sociology of Religion'' (1920/1965), ac, yn fwy penodol, yn ''The Religion of China'' (1915/1951), ''The Religion of India'' (1916/1958) ac ''Ancient Judaism'' (1917/1952). Yn y gweithiau hyn, trafododd ddwy agwedd benodol, sef bod cysylltiad rhwng crefydd ac economeg, a bod yna berthynas rhwng [[strwythur]] cymdeithasol a syniadau crefyddol. Heb os, ystyriai [[Weber]] grefydd fel grym dylanwadol mewn cymdeithas. Daethai i gredu bod syniadau crefyddol, ochr yn ochr â [[rhesymoliaeth]], mathemateg a gwyddoniaeth, wedi effeithio ac yn parhau i effeithio ar ddatblygu systemau economaidd yn y Gorllewin. Canlyniad asesu’r gwahanol grefyddau yn y fath fodd oedd casglu bod ceisio rhesymoli amryw agweddau ar fywyd, gan gynnwys elfennau economaidd, gwleidyddol a deallusol, yn weithred o fwydo proses raddol o [[seciwlareiddio]] – sef math o ‘ddadrithiad’ efo’r byd modern.
+Ymhelaethodd ar hyn mewn gweithiau lle’r astudiodd grefyddau amrywiol a’u cymharu, sef ''The Sociology of Religion'' (1920/1965), ac, yn fwy penodol, yn ''The Religion of China'' (1915/1951), ''The Religion of India'' (1916/1958) ac ''Ancient Judaism'' (1917/1952). Yn y gweithiau hyn, trafododd ddwy agwedd benodol, sef bod cysylltiad rhwng crefydd ac economeg, a bod yna berthynas rhwng [[strwythur cymdeithasol]] a syniadau crefyddol. Heb os, ystyriai [[Weber]] grefydd fel grym dylanwadol mewn cymdeithas. Daethai i gredu bod syniadau crefyddol, ochr yn ochr â [[rhesymoliaeth]], mathemateg a gwyddoniaeth, wedi effeithio ac yn parhau i effeithio ar ddatblygu systemau economaidd yn y Gorllewin. Canlyniad asesu’r gwahanol grefyddau yn y fath fodd oedd casglu bod ceisio rhesymoli amryw agweddau ar fywyd, gan gynnwys elfennau economaidd, gwleidyddol a deallusol, yn weithred o fwydo proses raddol o [[seciwlareiddio]] – sef math o ‘ddadrithiad’ efo’r byd modern.
 '''4.4 Cymdeithaseg Crefydd Fodernaidd'''

@@ Llinell 31: / Llinell 31: @@
 Gellir nodi dau destun penodol o eiddo [[Émile Durkheim|Durkheim]] fel ffynonellau sy’n dangos ei syniadau am grefydd o safbwynt cymdeithasegol. Yn ei lyfr ''Hunanladdiad'' (1897/2002), mae [[Émile Durkheim|Durkheim]] yn cyfeirio at berthynas crefydd a chyfraddau hunanladdiad. Casglodd fod hunanladdiad yn fwy cyffredin ymysg Protestaniaid na Chatholigion, a hynny oherwydd bod Catholigion fel petaent wedi eu hintegreiddio’n fwy i arferion crefyddol cymdeithasol, er enghraifft cyffesu a’r offeren. Awgryma’r gwaith yma hefyd fod gafael crefydd draddodiadol ar gymdeithasau modern yn gwanhau.
-Yn ei lyfr ''Ffurfiau Sylfaenol Bywyd Crefyddol'' (1912/2008), mae [[Émile Durkheim|Durkheim]]yn datgan mai sefydliad cymdeithasol sy’n cynnwys system o gredoau ac arferion yw crefydd, yn ogystal â sail i gymdeithas foesegol sy’n uno pobl o anian gyffelyb. Deil fod gan bob [[defod]] grefyddol yr un swyddogaeth, waeth ymhle y digwydd na sut. Yn hyn o beth, felly, mae crefydd yn anhepgor ac yn gyffredinol. Ond deil na fydd crefydd yn gallu cyflawni ei swyddogaeth draddodiadol mewn cymdeithasau arbenigol ac y bydd angen iddi gael swyddogaeth amgen. Yn ôl [[Émile Durkheim|Durkheim]], mae swyddogaeth yn cynnwys math o ddefnyddioldeb sy’n cyfeirio at gymdeithas a’i hanghenion. Mae gan grefydd swyddogaeth gymdeithasol ac <nowiki>ystyr</nowiki> a ''priori''. Gan hynny, mae o’r farn y bydd ffydd yn seiliedig ar resymeg, a chyfiawnder yn seiliedig ar werthoedd creiddiol [[rhesymoliaeth]].
+Yn ei lyfr ''Ffurfiau Sylfaenol Bywyd Crefyddol'' (1912/2008), mae [[Émile Durkheim|Durkheim]] yn datgan mai sefydliad cymdeithasol sy’n cynnwys system o gredoau ac arferion yw crefydd, yn ogystal â sail i gymdeithas foesegol sy’n uno pobl o anian gyffelyb. Deil fod gan bob [[defod]] grefyddol yr un swyddogaeth, waeth ymhle y digwydd na sut. Yn hyn o beth, felly, mae crefydd yn anhepgor ac yn gyffredinol. Ond deil na fydd crefydd yn gallu cyflawni ei swyddogaeth draddodiadol mewn cymdeithasau arbenigol ac y bydd angen iddi gael swyddogaeth amgen. Yn ôl [[Émile Durkheim|Durkheim]], mae swyddogaeth yn cynnwys math o ddefnyddioldeb sy’n cyfeirio at gymdeithas a’i hanghenion. Mae gan grefydd swyddogaeth gymdeithasol ac <nowiki>ystyr</nowiki> a ''priori''. Gan hynny, mae o’r farn y bydd ffydd yn seiliedig ar resymeg, a chyfiawnder yn seiliedig ar werthoedd creiddiol [[rhesymoliaeth]].
 '''4.3 Max Weber (1864–1920)'''

@@ Llinell 23: / Llinell 23: @@
 '''4.1 [[Karl Marx]] (1818–83)'''
-Gellir <nowiki>gwerthfawrogi</nowiki> safbwyntiau [[Karl Marx|Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl [[Karl Marx|Marx]]M, yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur]] cymdeithasegol creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth [[Karl Marx|Marx]] ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd [[Karl Marx|Marx]] (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’
+Gellir <nowiki>gwerthfawrogi</nowiki> safbwyntiau [[Karl Marx|Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ymddieithrio|ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Karl Marx|Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl [[Karl Marx|Marx]], yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur]] cymdeithasegol creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth [[Karl Marx|Marx]] ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd [[Karl Marx|Marx]] (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’
 Llwyddodd damcaniaethau [[Karl Marx|Marx]]i gael effaith ar ddatblygiad cymdeithaseg, yn enwedig mewn perthynas â’r hyn a alwyd yn ddamcaniaeth amddifadedd (''deprivation theory''), sef y syniad bod crefydd yn ateb gofynion y sawl sydd ar waelod hierarchaeth cymdeithas – rhydd iddynt ffocws amgen i’w sefyllfaoedd beunyddiol.
@@ Llinell 29: / Llinell 29: @@
 '''4.2 [[Émile Durkheim]] (1858–1917)'''
-Gellir nodi dau destun penodol o eiddo Durkheim fel ffynonellau sy’n dangos ei syniadau am grefydd o safbwynt cymdeithasegol. Yn ei lyfr ''Hunanladdiad'' (1897/2002), mae Durkheim yn cyfeirio at berthynas crefydd a chyfraddau hunanladdiad. Casglodd fod hunanladdiad yn fwy cyffredin ymysg Protestaniaid na Chatholigion, a hynny oherwydd bod Catholigion fel petaent wedi eu hintegreiddio’n fwy i arferion crefyddol cymdeithasol, er enghraifft cyffesu a’r offeren. Awgryma’r gwaith yma hefyd fod gafael crefydd draddodiadol ar gymdeithasau modern yn gwanhau.
+Gellir nodi dau destun penodol o eiddo [[Émile Durkheim|Durkheim]] fel ffynonellau sy’n dangos ei syniadau am grefydd o safbwynt cymdeithasegol. Yn ei lyfr ''Hunanladdiad'' (1897/2002), mae [[Émile Durkheim|Durkheim]] yn cyfeirio at berthynas crefydd a chyfraddau hunanladdiad. Casglodd fod hunanladdiad yn fwy cyffredin ymysg Protestaniaid na Chatholigion, a hynny oherwydd bod Catholigion fel petaent wedi eu hintegreiddio’n fwy i arferion crefyddol cymdeithasol, er enghraifft cyffesu a’r offeren. Awgryma’r gwaith yma hefyd fod gafael crefydd draddodiadol ar gymdeithasau modern yn gwanhau.
-Yn ei lyfr ''Ffurfiau Sylfaenol Bywyd Crefyddol'' (1912/2008), mae Durkheim yn datgan mai sefydliad cymdeithasol sy’n cynnwys system o gredoau ac arferion yw crefydd, yn ogystal â sail i gymdeithas foesegol sy’n uno pobl o anian gyffelyb. Deil fod gan bob [[defod]] grefyddol yr un swyddogaeth, waeth ymhle y digwydd na sut. Yn hyn o beth, felly, mae crefydd yn anhepgor ac yn gyffredinol. Ond deil na fydd crefydd yn gallu cyflawni ei swyddogaeth draddodiadol mewn cymdeithasau arbenigol ac y bydd angen iddi gael swyddogaeth amgen. Yn ôl Durkheim, mae swyddogaeth yn cynnwys math o ddefnyddioldeb sy’n cyfeirio at gymdeithas a’i hanghenion. Mae gan grefydd swyddogaeth gymdeithasol ac <nowiki>ystyr</nowiki> a ''priori''. Gan hynny, mae o’r farn y bydd ffydd yn seiliedig ar resymeg, a chyfiawnder yn seiliedig ar werthoedd creiddiol [[rhesymoliaeth]].
+Yn ei lyfr ''Ffurfiau Sylfaenol Bywyd Crefyddol'' (1912/2008), mae [[Émile Durkheim|Durkheim]]yn datgan mai sefydliad cymdeithasol sy’n cynnwys system o gredoau ac arferion yw crefydd, yn ogystal â sail i gymdeithas foesegol sy’n uno pobl o anian gyffelyb. Deil fod gan bob [[defod]] grefyddol yr un swyddogaeth, waeth ymhle y digwydd na sut. Yn hyn o beth, felly, mae crefydd yn anhepgor ac yn gyffredinol. Ond deil na fydd crefydd yn gallu cyflawni ei swyddogaeth draddodiadol mewn cymdeithasau arbenigol ac y bydd angen iddi gael swyddogaeth amgen. Yn ôl [[Émile Durkheim|Durkheim]], mae swyddogaeth yn cynnwys math o ddefnyddioldeb sy’n cyfeirio at gymdeithas a’i hanghenion. Mae gan grefydd swyddogaeth gymdeithasol ac <nowiki>ystyr</nowiki> a ''priori''. Gan hynny, mae o’r farn y bydd ffydd yn seiliedig ar resymeg, a chyfiawnder yn seiliedig ar werthoedd creiddiol [[rhesymoliaeth]].
 '''4.3 Max Weber (1864–1920)'''

@@ Llinell 27: / Llinell 27: @@
 Llwyddodd damcaniaethau Marx i gael effaith ar ddatblygiad cymdeithaseg, yn enwedig mewn perthynas â’r hyn a alwyd yn ddamcaniaeth amddifadedd (''deprivation theory''), sef y syniad bod crefydd yn ateb gofynion y sawl sydd ar waelod hierarchaeth cymdeithas – rhydd iddynt ffocws amgen i’w sefyllfaoedd beunyddiol.
-'''4.2 Émile Durkheim (1858–1917)'''
+'''4.2 [[Émile Durkheim]] (1858–1917)'''
 Gellir nodi dau destun penodol o eiddo [[Durkheim]] fel ffynonellau sy’n dangos ei syniadau am grefydd o safbwynt cymdeithasegol. Yn ei lyfr ''Hunanladdiad'' (1897/2002), mae Durkheim yn cyfeirio at berthynas crefydd a chyfraddau hunanladdiad. Casglodd fod hunanladdiad yn fwy cyffredin ymysg Protestaniaid na Chatholigion, a hynny oherwydd bod Catholigion fel petaent wedi eu hintegreiddio’n fwy i arferion crefyddol cymdeithasol, er enghraifft cyffesu a’r offeren. Awgryma’r gwaith yma hefyd fod gafael crefydd draddodiadol ar gymdeithasau modern yn gwanhau.

@@ Llinell 110: / Llinell 110: @@
 Jones, R. D. (2015), ‘Mwslemiaid yn y Gymru wledig: datgysylltiad, ffydd a pherthyn’, ''Gwerddon'', 19, 9–27.
-Llywodraeth Cymru (2015), ''Ffocws Ystadegol ar Grefydd yng Nghymru'' ([[Caerdydd]]: Llywodraeth Cymru).
+Llywodraeth Cymru (2015), ''Ffocws Ystadegol ar Grefydd yng Nghymru'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Llywodraeth Cymru).
 Marx, K. (1844/2009), ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' [Deutsch-Französische Jahrbücher], https://www.marxists.org/archive/marx/works/1843/critique-hpr/intro.htm [Cyrchwyd: 5 Chwefror 2021].

@@ Llinell 1: / Llinell 1: @@
 (Saesneg: ''Religion'')
-'''1. Diffinio'''
+'''1. Diffinio crefydd'''
 Mae ceisio cynnig diffiniad o’r term ‘crefydd’ yn destun trafodaethau niferus. Yn wir, mae gwahanol ysgolheigion a meddylwyr yn synied am y term mewn amryw ffyrdd. Yn ei lyfr ''The Varieties of Religious Experience'' (1902), diffiniodd y seicolegydd William James grefydd fel cyfuniad o deimladau, gweithredoedd a phrofiadau unigol dynion mewn perthynas â’r dwyfol. Diffiniad diddorol, ond un nad yw’n gwbl addas oherwydd ceir islais ‘duw-ganolog’ iddo, ac fel y gwyddys nid oes gan rai crefyddau dduw, er enghraifft Bwdhaeth a Chonffiwsiaeth. Yn fwy diweddar, gwelwyd Paul James a Peter Mandeville (2010: xii–xiii) yn cynnig mai’r hyn yw crefydd yw system o gredoau, symbolau ac arferion sy’n ystyried natur bodolaeth ac sydd mewn cymundeb ag eraill, ynghyd ag ‘aralledd’ yn gyffredinol. Mae’r academydd Ninian Smart (1998: 11–17) fel petai’n cyflwyno tir canol rhwng dwyfoldeb William James ac aralledd Paul James a Peter Mandeville drwy gynnig bod yna saith elfen benodol sy’n dynodi’r hyn yw crefydd: defodaeth, straeon <nowiki>naratif</nowiki> a chwedlonol, emosiwn, cymdeithas a sefydliad, <nowiki>moeseg</nowiki> a chyfraith, athrawiaeth ac athroniaeth, ac elfennau materol. O ystyried hyn oll felly, gellir casglu mai’r hyn yw crefydd yn ei hanfod yw system gymdeithasegol a diwylliannol o gredoau sy’n ymwneud ag agweddau megis sut i fyw, sut i ymddwyn, a sut y dylid deall y byd a’r bydysawd yn gyffredinol, ac sy’n cynnwys elfen ysbrydol neu oruwchnaturiol neu gyfuniad o’r ddeubeth.
@@ Llinell 23: / Llinell 23: @@
 '''4.1 [[Karl Marx]] (1818–83)'''
-Gellir [[gwerthfawrogi]] safbwyntiau [[Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl Marx, yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur]] cymdeithasegol creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth Marx ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd Marx (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’
+Gellir <nowiki>gwerthfawrogi</nowiki> safbwyntiau [[Marx]] am grefydd drwy ystyried ei ddamcaniaethau cymdeithasegol amrywiol, yn enwedig ei ddealltwriaeth o [[ddieithrio]] (''alienation''). Yn ''A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right'' (1844/2009), dadleua [[Marx]] fod crefydd yn cynrychioli darlu <nowiki>ffug</nowiki> o realiti a myn fod pobl ar drugaredd grymoedd nad ydynt yn eu deall. Mae ymgiprys â chrefydd, yn ôl Marx, yn fater o ymgiprys â’r byd y mae crefydd benodol yn ei ddarlunio. Mae crefydd yn offeryn i’r sawl sy’n creu anghyfiawnder yn ogystal â bod yn destun gwrthwynebiad i’r anghyfiawnder hwnnw. Mae beirniadu crefydd, felly, yn feirniadaeth ar y sawl sydd angen crefydd. Mae’n rym dwyochrog sydd â’r gallu i effeithio ar [[strwythur]] cymdeithasegol creiddiol. Felly, canolbwyntia dealltwriaeth Marx ar rôl crefydd fel endid, yn arbennig mewn perthynas â’r sawl sy’n wan yn gymdeithasol. Datganodd Marx (1844/2009; fy nghyfieithiad) yn sicr mai: ‘Crefydd yw ochenaid y creadur gorthrymedig, calon byd digalon, ac enaid amodau dienaid. Lodnwm y bobl ydyw.’
 Llwyddodd damcaniaethau Marx i gael effaith ar ddatblygiad cymdeithaseg, yn enwedig mewn perthynas â’r hyn a alwyd yn ddamcaniaeth amddifadedd (''deprivation theory''), sef y syniad bod crefydd yn ateb gofynion y sawl sydd ar waelod hierarchaeth cymdeithas – rhydd iddynt ffocws amgen i’w sefyllfaoedd beunyddiol.