Crythorion - Hanes diwygio

CadiW am 13:41, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:41:36Z

CadiW am 13:41, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:41:07Z

CadiW am 13:39, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:39:58Z

CadiW am 13:36, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:36:12Z

CadiW am 13:32, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:32:21Z

CadiW am 11:45, 3 Gorffennaf 2021

2021-07-03T11:45:37Z

CadiW am 14:11, 4 Mai 2021

2021-05-04T14:11:31Z

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'NOAUTOLINKS '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

2021-02-28T17:59:23Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

Tudalen newydd

__NOAUTOLINKS__
'''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''

Mae statws cerddor ynghlwm â’i statws cymdeithasol a swyddogaeth gerddorol ei offeryn. Tystia dogfennau tir, cofnodion llys, ewyllysiau a dogfennau eraill yng Nghymru a Lloegr o’r 13g. ymlaen i statws cymdeithasol uchel rhai crythorion gan gynnwys ''Huhcdreth Cruth(eur)'' a enwir yn 1226 yn un o’r tystion lleyg i siartr gan Gruffudd ap Llywelyn, tywysog Gwynedd, yn rhoi tir i fynachlog Ystrad Marchell. Aseswyd gwerth tir crythores ddienw ym mhlwyf Cynwyd, un o bedwar o grythorion a oedd yn dal tir ym Meirionnydd yn 1292–3, yn 22[a hanner]d. Nid pob crythor a oedd mor gyfoethog â Roger Wade, a fenthycodd £120 rywbryd cyn 1316 i Warin de L’Isle, ceidwad Castell Windsor (gw. [[Crwth]], Ffig. 2). Ond tra oedd y crwth yn cael ei ffafrio yn llysoedd Edward I, II a III gallai crythorion ennill arian go dda, fel y tystia cofnodion y llys. Adeg rhyfel byddai crythorion, fel gweision brenhinol eraill, yn gwasanaethu fel saethyddion neu wŷr arfog.

Fodd bynnag, oni fyddent yn perthyn i urdd crefft (''guild'') neu’n derbyn nawdd swyddogol, gallai bywyd fel cerddor fod yn helbulus: bu Lleucu Grythores o flaen Siambr y Sêr yn Nyffryn Clwyd droeon yn 1381, pryd y’i disgrifiwyd hi, ynghyd ag Alice Grythores a dau grythor arall, fel ‘common wasters’. Fel mewn nifer o lysoedd, gan gynnwys rhai crefyddol, câi pob ‘ofer glerwr’ groeso yn llys Robert ap Maredudd, yn ôl tystiolaeth mewn cerdd gan Rhys Goch Eryri. Ond, wrth gwrs, nid oedd y gwŷr wrth gerdd bob amser yn cymeradwyo hynny gan eu bod hwythau yn gorfod gwarchod eu nawdd yn ogystal â chyfiawnhau i’r awdurdodau eu statws fel cerddorion proffesiynol.

Trosglwyddid y grefft cerdd dannau ar lafar gan bencerdd i’w ddisgybl, ond nid tan oes y Dyneiddwyr yn yr 16g. y ceisiwyd gosod rhywfaint o’r wybodaeth berthnasol ar glawr. Er mai cymhelliad gwleidyddol oedd i [[Eisteddfodau]] Caerwys a’u ‘Statud Gruffudd ap Cynan’ ffug-hanesyddol, ceir yn y testun hwn wybodaeth werthfawr am ofynion y gwahanol raddau. Er bod telynorion a chrythorion yn rhannu’r un ''repertoire'' ar y cyfan, efallai ei bod yn arwyddocaol fod un o’r [[llawysgrifau]] sy’n cynnwys rhestrau o deitlau ''repertoire'' (LlGC 17116B, fol. 62r–62v) yn nodi darnau gwahanol ar gyfer y pedair ‘cadair’ a’r pedair ‘colofn’, sef dau o’r ''genres'' mwyaf anodd yn dechnegol.

Er bod crythorion a thelynorion yn cydchwarae cerddoriaeth ddawns ar adegau gyda phibyddion, adlewyrchir y berthynas glos rhwng cerdd dafod a cherdd dant ym marddoniaeth Beirdd yr Uchelwyr. Gellir crynhoi hyn efallai drwy roi dwy enghraifft – un o ail hanner y 14g. ac un arall o tua chanol yr 16g., y naill o safbwynt bardd a’r llall o safbwynt crythor.

Mae Gruffudd Fychan yn dechrau ei gywydd i ofyn am delyn gan Rhisiart ap Syr Rhosier Pilstwn o Emral ym Maelor Saesneg gan ddal ar bwysigrwydd cydblethu [[cerdd dant]] a cherdd dafod. Gwneir hynny mewn cyfres o gymariaethau ac yna:

:Beth, ddifyr felenbleth ddyn,
:A dalai wawd heb delyn?
:Ba ddelw gellir, wir warant,
:Ganu’n deg onid gan dant?
:Cenais, pan ryglyddais glod,
:Cywydd sengl, cuddiais anglod.

Tybed a yw ei ddewis o’r gair ‘cywydd’ yn hytrach nag ‘awdl’ yma yn arwyddocaol?

Ceir cywydd gan fardd anhysbys yn gofyn crwth dros Edward Grythor o Iâl gan Robert Rheinallt:

:Mên a threbl a wnaeth Robert,
:Tiwniau pur o’r tannau pert;
:Naws rhwydd, er dim nis rhoddai
:Ar sydd, os cywydd nis câi.

Fodd bynnag, roedd y berthynas glos honno wedi gwanhau erbyn traean olaf y ganrif ac mae marwnad Siôn Tudur i’r Gwŷr wrth Gerdd a oedd yn eu blodau c.1523–80, sy’n enwi pedwar prydydd, deg telynor a saith crythor, gan gynnwys Robert Rheinallt, fel pe bai’n farwnad i’r gyfundrefn draddodiadol.

Mae’n amlwg fod Robert – ac yntau’n fab, o bosibl, i Rheinallt Grythor, athro cerdd crwth – yn grythor medrus iawn. Apwyntiwyd ef a Tomas Glyn Delynor yn ‘Welsh minstrels’ ym mintai y King’s Musik yn 1537 a dengys y cyfrifon brenhinol i Robert wasanaethu fel cerddor a milwr tan o leiaf 1553:

:I Ffrainc, a’i ddwygainc oedd dda,
:Ydd âi fo â’i ddau fwa:
:Bwa’r miwsig, berw maswedd,
:A bwa hir lle ni bai hedd.

Nid anghyffredin oedd gweld mab yn dilyn yr un alwedigaeth â’i dad: gellid cymharu Ieuan Penmon, a gadarnhawyd yn bencerdd yn ail Eisteddfod Caerwys, a’i fab Lewys Penmon yr oedd ganddo gysylltiad agos â theulu Salusbury, Lleweni, ar droad y ganrif hyd o leiaf 1606. Enwir Siôn (Delynor) a’i frawd Robert ap Rhys Gutyn ymhlith y gwŷr wrth gerdd a farwnadwyd gan Siôn Tudur; roedd Robert, ‘pencerdd difost ar osteg’, yn ŵr cyfoethog a barnu wrth ei ewyllys (1571); ac mae’n bosibl mai crythor oedd mab i frawd arall, Robert ap Dafydd ap Rhys Gutyn, gan i Robert gymynu ei ‘''best crowthe''’ iddo.

Cynhwysir Bedo a Thomas a’u tad Madog Grythor yn y rhestr o athrawon cerdd crwth a geir yn llsgr. Gwysaney 28 (1560au), a thystia Gruffudd ap Ieuan ap Llywelyn Fychan yn ei gywydd mawl iddo fod Madog yn grythor arbennig. Disgrifia’r un bardd begwn arall y grefft yn ei gywydd dros Archddiacon Caerfyrddin i Siôn ap Dafydd Llwyd i ofyn am Wil Hwysgin: ‘Gofyn gŵr, ac ofn ei gael!’ Perthyn y cywydd hwn i ddychan a thynnu coes defodol y cyff clêr a welid mewn neithiorau a ‘stompiau’ anffurfiol, cyfeillgar yn nhai’r bonedd. Ceir nifer o gerddi am grythorion, megis ffug-farwnad Siôn Tudur i Robin Clidro, a oedd, fel Wil Hwysgin, yn perthyn i’r haen is o grythorion, ac yna’r gyfres o englynion ymryson gan Morys Powel i Edward Sirc lle ceir y cymeriad geiriol ‘Sirc’ yn clymu pob llinell yn y saith englyn cyntaf, er enghraifft ‘Sirc fagabownd, hel hownd hyll…’

Er bod telynorion yn dal i gael eu cyflogi gan rai o deuluoedd y bonedd, roedd y cysylltiad â cherdd dafod fwy neu lai wedi darfod erbyn ail chwarter yr 17g. Dichon fod rhai o’r crythorion cyfundrefnol wedi cymryd at un o’r [[offerynnau]] ffasiynol megis y feiol ond perthyn i haen is yr oedd Siôn ab Ifan Grythor, y priodolir iddo chwe charol gan gynnwys ‘Carol yn amser rhyfel’ (1625):

:Yr wyf finne’n hen grythor yn cadw’r un ordor,
:Yn dyfod bob tymor i’ch tryblu;

Yng ngolwg yr awdurdodau, ystyrid crythor fel ‘common fiddler’ – ac mae’n bosibl iawn mai ffawd debyg i Leucu Grythores yn ôl yn y 14g. a wynebai’r crythorion pe deuent o flaen llys barn. Un o’r anffodusion hynny a ymddangosodd gerbron y Sesiwn Fawr yn Sir Benfro yn 1620 oedd y crythor Dai Celer (''Keler''), Pebidiog. Enwir ef a Huw Martin, Cilgwyn, yng nghywydd marwnad Tomos, y Crythwr Llwyd o Gilgerran, sef yr olaf o grythorion yr ardal. Ynghyd ag enwau alawon fel ‘nutmeg a sinsir’ ceir:

:Stwffwl Clwyd stiff oedd ei glog, (?cainc ystwffwl)
:A’r ach bennaf yr Ychen Bannog;

Yn ei ''Parochialia'', ceir nodyn gan Edward Lhuyd am grythor o Landrillo, Meirionnydd: ‘Davydh Rowland hen Grythwr [bu farw 1684] a arvere bob syl y pask brydnhawn y pask i ben kraig Dhinam i ranny yr ych gwyn. Yna y kane fo gaink yr ychen bannog a’r holl hen Geinkie yr rhain a vyant varw gidag ev’. Tybed ai parhad, neu o leiaf adlais, o’r hen arfer a ddisgrifiwyd yng ngramadeg Gruffydd Robert (1567) a chan y sawl a luniodd adroddiad ar ‘The state of North Wales towchinge religion’ ar gyfer Cyngor y Gororau (gw. Williams 1949) a geir yma?

Ymhlith y rhestrau teitlau ''repertoire'' cerdd dant ceir nifer sy’n crybwyll chwedlau megis ‘caniad y twrch trwyth’, ‘caniad y cor a’r gores’ a ‘caniad adar llwchgwin’. Mewn llythyr at Meredydd Lloyd yn 1655, dyry Robert Vaughan hanes ddau griffun Drudwas ab Tryffin ‘in memory whereof there is a lesson to be played upon the ''crowde'', the which I have often heard played, which was made then, called ''Caniad Adar Llwchgwin''’ (gw. Williams 1818, 311).

Mae’n drueni na chofnododd Bob Owen (‘Hanes y Delyn yng Nghymru’, Bangor, llawysgrifau 8154–8161, 521–5) na Meredith Morris (‘''De Fidiculis''’, AWC, llawysgrif 2054/1, 85) ffynonellau eu rhestrau o grythorion a gwneuthurwyr/addaswyr crwth o’r 17g. Rhaid bod yn wyliadwrus iawn cyn derbyn tystiolaeth fel hyn: bu ‘Crowther’ yn gyfenw ers rai canrifoedd, ac fe all fod Bob Owen wedi Cymreigio’r term ‘ffidler’ fel ‘grythor’. Yn sicr, fel y tystir gan y tiwnio a nodir gan [[William Bingley]] yn 1798 (Williams a Deighton 1800, 532), byddai rhai o leiaf o’r crythorion wedi addasu eu crythau i diwniad feiolin (fesul pump) ac eraill wedi troi at y feiolin (ac efallai wedi cadw’r hen enw).

'''Bethan Miles'''

==Llyfryddiaeth==

:E. Williams a J. Deighton (gol.), ''William Bingley: A Tour Round North Wales Performed During the Summer of 1798'' (Caergrawnt, 1800)

:E. Williams (gol.), ''The Cambrian Register'' Vol. III (Llundain, 1818)

:Ifor Williams, ''Hen Chwedlau'' (Caerdydd, 1949)

{{CC BY-SA Cydymaith}}

@@ Llinell 31: / Llinell 31: @@
 Fodd bynnag, roedd y berthynas glos honno wedi gwanhau erbyn traean olaf y ganrif ac mae marwnad Siôn Tudur i’r Gwŷr wrth Gerdd a oedd yn eu blodau ''c.'' 1523–80, sy’n enwi pedwar prydydd, deg telynor a saith crythor, gan gynnwys Robert Rheinallt, fel pe bai’n farwnad i’r gyfundrefn draddodiadol.
 Mae’n amlwg fod Robert – ac yntau’n fab, o bosibl, i Rheinallt Grythor, athro cerdd crwth – yn grythor medrus iawn. Apwyntiwyd ef a Tomas Glyn Delynor yn ‘Welsh minstrels’ ym mintai y King’s Musik yn 1537 a dengys y cyfrifon brenhinol i Robert wasanaethu fel cerddor a milwr tan o leiaf 1553:
@@ Llinell 40: / Llinell 42: @@
 Nid anghyffredin oedd gweld mab yn dilyn yr un alwedigaeth â’i dad: gellid cymharu Ieuan Penmon, a gadarnhawyd yn bencerdd yn ail Eisteddfod Caerwys, a’i fab Lewys Penmon yr oedd ganddo gysylltiad agos â theulu Salusbury, Lleweni, ar droad y ganrif hyd o leiaf 1606. Enwir Siôn (Delynor) a’i frawd Robert ap Rhys Gutyn ymhlith y gwŷr wrth gerdd a farwnadwyd gan Siôn Tudur; roedd Robert, ‘pencerdd difost ar osteg’, yn ŵr cyfoethog a barnu wrth ei ewyllys (1571); ac mae’n bosibl mai crythor oedd mab i frawd arall, Robert ap Dafydd ap Rhys Gutyn, gan i Robert gymynu ei ‘''best crowthe''’ iddo.
 Cynhwysir Bedo a Thomas a’u tad Madog Grythor yn y rhestr o athrawon cerdd crwth a geir yn llsgr. Gwysaney 28 (1560au), a thystia Gruffudd ap Ieuan ap Llywelyn Fychan yn ei gywydd mawl iddo fod Madog yn grythor arbennig. Disgrifia’r un bardd begwn arall y grefft yn ei gywydd dros Archddiacon Caerfyrddin i Siôn ap Dafydd Llwyd i ofyn am Wil Hwysgin: ‘Gofyn gŵr, ac ofn ei gael!’ Perthyn y cywydd hwn i ddychan a thynnu coes defodol y cyff clêr a welid mewn neithiorau a ‘stompiau’ anffurfiol, cyfeillgar yn nhai’r bonedd. Ceir nifer o gerddi am grythorion, megis ffug-farwnad Siôn Tudur i Robin Clidro, a oedd, fel Wil Hwysgin, yn perthyn i’r haen is o grythorion, ac yna’r gyfres o englynion ymryson gan Morys Powel i Edward Sirc lle ceir y cymeriad geiriol ‘Sirc’ yn clymu pob llinell yn y saith englyn cyntaf, er enghraifft ‘Sirc fagabownd, hel hownd hyll...’

← At y diwygiad blaenorol		Diwygiad 13:39, 25 Awst 2021
Llinell 56:		Llinell 56:

	Yn ei ''Parochialia'', ceir nodyn gan Edward Lhuyd am grythor o Landrillo, Meirionnydd: ‘Davydh Rowland hen Grythwr [bu farw 1684] a arvere bob syl y pask brydnhawn y pask i ben kraig Dhinam i ranny yr ych gwyn. Yna y kane fo gaink yr ychen bannog a’r holl hen Geinkie yr rhain a vyant varw gidag ev’. Tybed ai parhad, neu o leiaf adlais, o’r hen arfer a ddisgrifiwyd yng ngramadeg Gruffydd Robert (1567) a chan y sawl a luniodd adroddiad ar ‘The state of North Wales towchinge religion’ ar gyfer Cyngor y Gororau (gw. Williams 1949) a geir yma?		Yn ei ''Parochialia'', ceir nodyn gan Edward Lhuyd am grythor o Landrillo, Meirionnydd: ‘Davydh Rowland hen Grythwr [bu farw 1684] a arvere bob syl y pask brydnhawn y pask i ben kraig Dhinam i ranny yr ych gwyn. Yna y kane fo gaink yr ychen bannog a’r holl hen Geinkie yr rhain a vyant varw gidag ev’. Tybed ai parhad, neu o leiaf adlais, o’r hen arfer a ddisgrifiwyd yng ngramadeg Gruffydd Robert (1567) a chan y sawl a luniodd adroddiad ar ‘The state of North Wales towchinge religion’ ar gyfer Cyngor y Gororau (gw. Williams 1949) a geir yma?
		+
		+	[[Delwedd:Ffig 4 Crwth Daines Barrington Archaeologica.jpeg\|thumb\|<small>Ffig. 4: Barrington, ''Archaeologia'', III (1775), pl. VII), ynghyd â’r ''tuning'' (Hawlfraint Y Llyfrgell Brydeinig).</small>]]

	Ymhlith y rhestrau teitlau ''repertoire'' cerdd dant ceir nifer sy’n crybwyll chwedlau megis ‘caniad y twrch trwyth’, ‘caniad y cor a’r gores’ a ‘caniad adar llwchgwin’. Mewn llythyr at Meredydd Lloyd yn 1655, dyry Robert Vaughan hanes ddau griffun Drudwas ab Tryffin ‘in memory whereof there is a lesson to be played upon the ''crowde'', the which I have often heard played, which was made then, called ''Caniad Adar Llwchgwin''’ (gw. Williams 1818, 311).		Ymhlith y rhestrau teitlau ''repertoire'' cerdd dant ceir nifer sy’n crybwyll chwedlau megis ‘caniad y twrch trwyth’, ‘caniad y cor a’r gores’ a ‘caniad adar llwchgwin’. Mewn llythyr at Meredydd Lloyd yn 1655, dyry Robert Vaughan hanes ddau griffun Drudwas ab Tryffin ‘in memory whereof there is a lesson to be played upon the ''crowde'', the which I have often heard played, which was made then, called ''Caniad Adar Llwchgwin''’ (gw. Williams 1818, 311).

@@ Llinell 6: / Llinell 6: @@
 Fodd bynnag, oni fyddent yn perthyn i urdd crefft (''guild'') neu’n derbyn nawdd swyddogol, gallai bywyd fel cerddor fod yn helbulus: bu Lleucu Grythores o flaen Siambr y Sêr yn Nyffryn Clwyd droeon yn 1381, pryd y’i disgrifiwyd hi, ynghyd ag Alice Grythores a dau grythor arall, fel ‘common wasters’. Fel mewn nifer o lysoedd, gan gynnwys rhai crefyddol, câi pob ‘ofer glerwr’ groeso yn llys Robert ap Maredudd, yn ôl tystiolaeth mewn cerdd gan Rhys Goch Eryri. Ond, wrth gwrs, nid oedd y gwŷr wrth gerdd bob amser yn cymeradwyo hynny gan eu bod hwythau yn gorfod gwarchod eu nawdd yn ogystal â chyfiawnhau i’r awdurdodau eu statws fel cerddorion proffesiynol.
-[[Delwedd:Ffig 2 Crwth Roger Wade Crowder.jpeg|thumb|<small>Ffig. 2: Sêl Roger Wade Croudere (Hawlfraint Y Llyfrgell Brydeinig).</small>]]]]
+[[Delwedd:Ffig 2 Crwth Roger Wade Crowder.jpeg|thumb|<small>Ffig. 2: Sêl Roger Wade Croudere (Hawlfraint Y Llyfrgell Brydeinig).</small>]]
 Trosglwyddid y grefft cerdd dannau ar lafar gan bencerdd i’w ddisgybl, ond nid tan oes y Dyneiddwyr yn yr 16g. y ceisiwyd gosod rhywfaint o’r wybodaeth berthnasol ar glawr. Er mai cymhelliad gwleidyddol oedd i [[Eisteddfod, Cerddoriaeth a'r | Eisteddfodau]] Caerwys a’u ‘Statud Gruffudd ap Cynan’ ffug-hanesyddol, ceir yn y testun hwn wybodaeth werthfawr am ofynion y gwahanol raddau. Er bod telynorion a chrythorion yn rhannu’r un ''repertoire'' ar y cyfan, efallai ei bod yn arwyddocaol fod un o’r [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd | llawysgrifau]] sy’n cynnwys rhestrau o deitlau ''repertoire'' (LlGC 17116B, fol. 62r–62v) yn nodi darnau gwahanol ar gyfer y pedair ‘cadair’ a’r pedair ‘colofn’, sef dau o’r ''genres'' mwyaf anodd yn dechnegol.
@@ Llinell 40: / Llinell 40: @@
 Nid anghyffredin oedd gweld mab yn dilyn yr un alwedigaeth â’i dad: gellid cymharu Ieuan Penmon, a gadarnhawyd yn bencerdd yn ail Eisteddfod Caerwys, a’i fab Lewys Penmon yr oedd ganddo gysylltiad agos â theulu Salusbury, Lleweni, ar droad y ganrif hyd o leiaf 1606. Enwir Siôn (Delynor) a’i frawd Robert ap Rhys Gutyn ymhlith y gwŷr wrth gerdd a farwnadwyd gan Siôn Tudur; roedd Robert, ‘pencerdd difost ar osteg’, yn ŵr cyfoethog a barnu wrth ei ewyllys (1571); ac mae’n bosibl mai crythor oedd mab i frawd arall, Robert ap Dafydd ap Rhys Gutyn, gan i Robert gymynu ei ‘''best crowthe''’ iddo.
 Cynhwysir Bedo a Thomas a’u tad Madog Grythor yn y rhestr o athrawon cerdd crwth a geir yn llsgr. Gwysaney 28 (1560au), a thystia Gruffudd ap Ieuan ap Llywelyn Fychan yn ei gywydd mawl iddo fod Madog yn grythor arbennig. Disgrifia’r un bardd begwn arall y grefft yn ei gywydd dros Archddiacon Caerfyrddin i Siôn ap Dafydd Llwyd i ofyn am Wil Hwysgin: ‘Gofyn gŵr, ac ofn ei gael!’ Perthyn y cywydd hwn i ddychan a thynnu coes defodol y cyff clêr a welid mewn neithiorau a ‘stompiau’ anffurfiol, cyfeillgar yn nhai’r bonedd. Ceir nifer o gerddi am grythorion, megis ffug-farwnad Siôn Tudur i Robin Clidro, a oedd, fel Wil Hwysgin, yn perthyn i’r haen is o grythorion, ac yna’r gyfres o englynion ymryson gan Morys Powel i Edward Sirc lle ceir y cymeriad geiriol ‘Sirc’ yn clymu pob llinell yn y saith englyn cyntaf, er enghraifft ‘Sirc fagabownd, hel hownd hyll...’

← At y diwygiad blaenorol		Diwygiad 13:32, 25 Awst 2021
Llinell 5:		Llinell 5:

	Fodd bynnag, oni fyddent yn perthyn i urdd crefft (''guild'') neu’n derbyn nawdd swyddogol, gallai bywyd fel cerddor fod yn helbulus: bu Lleucu Grythores o flaen Siambr y Sêr yn Nyffryn Clwyd droeon yn 1381, pryd y’i disgrifiwyd hi, ynghyd ag Alice Grythores a dau grythor arall, fel ‘common wasters’. Fel mewn nifer o lysoedd, gan gynnwys rhai crefyddol, câi pob ‘ofer glerwr’ groeso yn llys Robert ap Maredudd, yn ôl tystiolaeth mewn cerdd gan Rhys Goch Eryri. Ond, wrth gwrs, nid oedd y gwŷr wrth gerdd bob amser yn cymeradwyo hynny gan eu bod hwythau yn gorfod gwarchod eu nawdd yn ogystal â chyfiawnhau i’r awdurdodau eu statws fel cerddorion proffesiynol.		Fodd bynnag, oni fyddent yn perthyn i urdd crefft (''guild'') neu’n derbyn nawdd swyddogol, gallai bywyd fel cerddor fod yn helbulus: bu Lleucu Grythores o flaen Siambr y Sêr yn Nyffryn Clwyd droeon yn 1381, pryd y’i disgrifiwyd hi, ynghyd ag Alice Grythores a dau grythor arall, fel ‘common wasters’. Fel mewn nifer o lysoedd, gan gynnwys rhai crefyddol, câi pob ‘ofer glerwr’ groeso yn llys Robert ap Maredudd, yn ôl tystiolaeth mewn cerdd gan Rhys Goch Eryri. Ond, wrth gwrs, nid oedd y gwŷr wrth gerdd bob amser yn cymeradwyo hynny gan eu bod hwythau yn gorfod gwarchod eu nawdd yn ogystal â chyfiawnhau i’r awdurdodau eu statws fel cerddorion proffesiynol.
		+
		+	[[Delwedd:Ffig 2 Crwth Roger Wade Crowder.jpeg\|thumb\|<small>Ffig. 2: Sêl Roger Wade Croudere (Hawlfraint Y Llyfrgell Brydeinig).</small>]]]]

	Trosglwyddid y grefft cerdd dannau ar lafar gan bencerdd i’w ddisgybl, ond nid tan oes y Dyneiddwyr yn yr 16g. y ceisiwyd gosod rhywfaint o’r wybodaeth berthnasol ar glawr. Er mai cymhelliad gwleidyddol oedd i [[Eisteddfod, Cerddoriaeth a'r \| Eisteddfodau]] Caerwys a’u ‘Statud Gruffudd ap Cynan’ ffug-hanesyddol, ceir yn y testun hwn wybodaeth werthfawr am ofynion y gwahanol raddau. Er bod telynorion a chrythorion yn rhannu’r un ''repertoire'' ar y cyfan, efallai ei bod yn arwyddocaol fod un o’r [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd \| llawysgrifau]] sy’n cynnwys rhestrau o deitlau ''repertoire'' (LlGC 17116B, fol. 62r–62v) yn nodi darnau gwahanol ar gyfer y pedair ‘cadair’ a’r pedair ‘colofn’, sef dau o’r ''genres'' mwyaf anodd yn dechnegol.		Trosglwyddid y grefft cerdd dannau ar lafar gan bencerdd i’w ddisgybl, ond nid tan oes y Dyneiddwyr yn yr 16g. y ceisiwyd gosod rhywfaint o’r wybodaeth berthnasol ar glawr. Er mai cymhelliad gwleidyddol oedd i [[Eisteddfod, Cerddoriaeth a'r \| Eisteddfodau]] Caerwys a’u ‘Statud Gruffudd ap Cynan’ ffug-hanesyddol, ceir yn y testun hwn wybodaeth werthfawr am ofynion y gwahanol raddau. Er bod telynorion a chrythorion yn rhannu’r un ''repertoire'' ar y cyfan, efallai ei bod yn arwyddocaol fod un o’r [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd \| llawysgrifau]] sy’n cynnwys rhestrau o deitlau ''repertoire'' (LlGC 17116B, fol. 62r–62v) yn nodi darnau gwahanol ar gyfer y pedair ‘cadair’ a’r pedair ‘colofn’, sef dau o’r ''genres'' mwyaf anodd yn dechnegol.

@@ Llinell 54: / Llinell 54: @@
 :Stwffwl Clwyd stiff oedd ei glog, (?cainc ystwffwl)
 :A’r ach bennaf yr Ychen Bannog;
 Yn ei ''Parochialia'', ceir nodyn gan Edward Lhuyd am grythor o Landrillo, Meirionnydd: ‘Davydh Rowland hen Grythwr [bu farw 1684] a arvere bob syl y pask brydnhawn y pask i ben kraig Dhinam i ranny yr ych gwyn. Yna y kane fo gaink yr ychen bannog a’r holl hen Geinkie yr rhain a vyant varw gidag ev’. Tybed ai parhad, neu o leiaf adlais, o’r hen arfer a ddisgrifiwyd yng ngramadeg Gruffydd Robert (1567) a chan y sawl a luniodd adroddiad ar ‘The state of North Wales towchinge religion’ ar gyfer Cyngor y Gororau (gw. Williams 1949) a geir yma?
 Ymhlith y rhestrau teitlau ''repertoire'' cerdd dant ceir nifer sy’n crybwyll chwedlau megis ‘caniad y twrch trwyth’, ‘caniad y cor a’r gores’ a ‘caniad adar llwchgwin’. Mewn llythyr at Meredydd Lloyd yn 1655, dyry Robert Vaughan hanes ddau griffun Drudwas ab Tryffin ‘in memory whereof there is a lesson to be played upon the ''crowde'', the which I have often heard played, which was made then, called ''Caniad Adar Llwchgwin''’ (gw. Williams 1818, 311).

@@ Llinell 6: / Llinell 6: @@
 Fodd bynnag, oni fyddent yn perthyn i urdd crefft (''guild'') neu’n derbyn nawdd swyddogol, gallai bywyd fel cerddor fod yn helbulus: bu Lleucu Grythores o flaen Siambr y Sêr yn Nyffryn Clwyd droeon yn 1381, pryd y’i disgrifiwyd hi, ynghyd ag Alice Grythores a dau grythor arall, fel ‘common wasters’. Fel mewn nifer o lysoedd, gan gynnwys rhai crefyddol, câi pob ‘ofer glerwr’ groeso yn llys Robert ap Maredudd, yn ôl tystiolaeth mewn cerdd gan Rhys Goch Eryri. Ond, wrth gwrs, nid oedd y gwŷr wrth gerdd bob amser yn cymeradwyo hynny gan eu bod hwythau yn gorfod gwarchod eu nawdd yn ogystal â chyfiawnhau i’r awdurdodau eu statws fel cerddorion proffesiynol.
-Trosglwyddid y grefft cerdd dannau ar lafar gan bencerdd i’w ddisgybl, ond nid tan oes y Dyneiddwyr yn yr 16g. y ceisiwyd gosod rhywfaint o’r wybodaeth berthnasol ar glawr. Er mai cymhelliad gwleidyddol oedd i [[Eisteddfodau]] Caerwys a’u ‘Statud Gruffudd ap Cynan’ ffug-hanesyddol, ceir yn y testun hwn wybodaeth werthfawr am ofynion y gwahanol raddau. Er bod telynorion a chrythorion yn rhannu’r un ''repertoire'' ar y cyfan, efallai ei bod yn arwyddocaol fod un o’r [[llawysgrifau]] sy’n cynnwys rhestrau o deitlau ''repertoire'' (LlGC 17116B, fol. 62r–62v) yn nodi darnau gwahanol ar gyfer y pedair ‘cadair’ a’r pedair ‘colofn’, sef dau o’r ''genres'' mwyaf anodd yn dechnegol.
+Trosglwyddid y grefft cerdd dannau ar lafar gan bencerdd i’w ddisgybl, ond nid tan oes y Dyneiddwyr yn yr 16g. y ceisiwyd gosod rhywfaint o’r wybodaeth berthnasol ar glawr. Er mai cymhelliad gwleidyddol oedd i [[Eisteddfod, Cerddoriaeth a'r | Eisteddfodau]] Caerwys a’u ‘Statud Gruffudd ap Cynan’ ffug-hanesyddol, ceir yn y testun hwn wybodaeth werthfawr am ofynion y gwahanol raddau. Er bod telynorion a chrythorion yn rhannu’r un ''repertoire'' ar y cyfan, efallai ei bod yn arwyddocaol fod un o’r [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd | llawysgrifau]] sy’n cynnwys rhestrau o deitlau ''repertoire'' (LlGC 17116B, fol. 62r–62v) yn nodi darnau gwahanol ar gyfer y pedair ‘cadair’ a’r pedair ‘colofn’, sef dau o’r ''genres'' mwyaf anodd yn dechnegol.
 Er bod crythorion a thelynorion yn cydchwarae cerddoriaeth ddawns ar adegau gyda phibyddion, adlewyrchir y berthynas glos rhwng cerdd dafod a cherdd dant ym marddoniaeth Beirdd yr Uchelwyr. Gellir crynhoi hyn efallai drwy roi dwy enghraifft – un o ail hanner y 14g. ac un arall o tua chanol yr 16g., y naill o safbwynt bardd a’r llall o safbwynt crythor.
-Mae Gruffudd Fychan yn dechrau ei gywydd i ofyn am delyn gan Rhisiart ap Syr Rhosier Pilstwn o Emral ym Maelor Saesneg gan ddal ar bwysigrwydd cydblethu [[cerdd dant]] a cherdd dafod. Gwneir hynny mewn cyfres o gymariaethau ac yna:
+Mae Gruffudd Fychan yn dechrau ei gywydd i ofyn am delyn gan Rhisiart ap Syr Rhosier Pilstwn o Emral ym Maelor Saesneg gan ddal ar bwysigrwydd cydblethu [[Cerdd Dant | cerdd dant]] a cherdd dafod. Gwneir hynny mewn cyfres o gymariaethau ac yna:
 :Beth, ddifyr felenbleth ddyn,
@@ Llinell 28: / Llinell 28: @@
 :Ar sydd, os cywydd nis câi.
-Fodd bynnag, roedd y berthynas glos honno wedi gwanhau erbyn traean olaf y ganrif ac mae marwnad Siôn Tudur i’r Gwŷr wrth Gerdd a oedd yn eu blodau c.1523–80, sy’n enwi pedwar prydydd, deg telynor a saith crythor, gan gynnwys Robert Rheinallt, fel pe bai’n farwnad i’r gyfundrefn draddodiadol.
+Fodd bynnag, roedd y berthynas glos honno wedi gwanhau erbyn traean olaf y ganrif ac mae marwnad Siôn Tudur i’r Gwŷr wrth Gerdd a oedd yn eu blodau ''c.'' 1523–80, sy’n enwi pedwar prydydd, deg telynor a saith crythor, gan gynnwys Robert Rheinallt, fel pe bai’n farwnad i’r gyfundrefn draddodiadol.
 Mae’n amlwg fod Robert – ac yntau’n fab, o bosibl, i Rheinallt Grythor, athro cerdd crwth – yn grythor medrus iawn. Apwyntiwyd ef a Tomas Glyn Delynor yn ‘Welsh minstrels’ ym mintai y King’s Musik yn 1537 a dengys y cyfrifon brenhinol i Robert wasanaethu fel cerddor a milwr tan o leiaf 1553:
@@ Llinell 39: / Llinell 39: @@
 Nid anghyffredin oedd gweld mab yn dilyn yr un alwedigaeth â’i dad: gellid cymharu Ieuan Penmon, a gadarnhawyd yn bencerdd yn ail Eisteddfod Caerwys, a’i fab Lewys Penmon yr oedd ganddo gysylltiad agos â theulu Salusbury, Lleweni, ar droad y ganrif hyd o leiaf 1606. Enwir Siôn (Delynor) a’i frawd Robert ap Rhys Gutyn ymhlith y gwŷr wrth gerdd a farwnadwyd gan Siôn Tudur; roedd Robert, ‘pencerdd difost ar osteg’, yn ŵr cyfoethog a barnu wrth ei ewyllys (1571); ac mae’n bosibl mai crythor oedd mab i frawd arall, Robert ap Dafydd ap Rhys Gutyn, gan i Robert gymynu ei ‘''best crowthe''’ iddo.
-Cynhwysir Bedo a Thomas a’u tad Madog Grythor yn y rhestr o athrawon cerdd crwth a geir yn llsgr. Gwysaney 28 (1560au), a thystia Gruffudd ap Ieuan ap Llywelyn Fychan yn ei gywydd mawl iddo fod Madog yn grythor arbennig. Disgrifia’r un bardd begwn arall y grefft yn ei gywydd dros Archddiacon Caerfyrddin i Siôn ap Dafydd Llwyd i ofyn am Wil Hwysgin: ‘Gofyn gŵr, ac ofn ei gael!’ Perthyn y cywydd hwn i ddychan a thynnu coes defodol y cyff clêr a welid mewn neithiorau a ‘stompiau’ anffurfiol, cyfeillgar yn nhai’r bonedd. Ceir nifer o gerddi am grythorion, megis ffug-farwnad Siôn Tudur i Robin Clidro, a oedd, fel Wil Hwysgin, yn perthyn i’r haen is o grythorion, ac yna’r gyfres o englynion ymryson gan Morys Powel i Edward Sirc lle ceir y cymeriad geiriol ‘Sirc’ yn clymu pob llinell yn y saith englyn cyntaf, er enghraifft ‘Sirc fagabownd, hel hownd hyll…’
+Cynhwysir Bedo a Thomas a’u tad Madog Grythor yn y rhestr o athrawon cerdd crwth a geir yn llsgr. Gwysaney 28 (1560au), a thystia Gruffudd ap Ieuan ap Llywelyn Fychan yn ei gywydd mawl iddo fod Madog yn grythor arbennig. Disgrifia’r un bardd begwn arall y grefft yn ei gywydd dros Archddiacon Caerfyrddin i Siôn ap Dafydd Llwyd i ofyn am Wil Hwysgin: ‘Gofyn gŵr, ac ofn ei gael!’ Perthyn y cywydd hwn i ddychan a thynnu coes defodol y cyff clêr a welid mewn neithiorau a ‘stompiau’ anffurfiol, cyfeillgar yn nhai’r bonedd. Ceir nifer o gerddi am grythorion, megis ffug-farwnad Siôn Tudur i Robin Clidro, a oedd, fel Wil Hwysgin, yn perthyn i’r haen is o grythorion, ac yna’r gyfres o englynion ymryson gan Morys Powel i Edward Sirc lle ceir y cymeriad geiriol ‘Sirc’ yn clymu pob llinell yn y saith englyn cyntaf, er enghraifft ‘Sirc fagabownd, hel hownd hyll...’
-Er bod telynorion yn dal i gael eu cyflogi gan rai o deuluoedd y bonedd, roedd y cysylltiad â cherdd dafod fwy neu lai wedi darfod erbyn ail chwarter yr 17g. Dichon fod rhai o’r crythorion cyfundrefnol wedi cymryd at un o’r [[offerynnau]] ffasiynol megis y feiol ond perthyn i haen is yr oedd Siôn ab Ifan Grythor, y priodolir iddo chwe charol gan gynnwys ‘Carol yn amser rhyfel’ (1625):
+Er bod telynorion yn dal i gael eu cyflogi gan rai o deuluoedd y bonedd, roedd y cysylltiad â cherdd dafod fwy neu lai wedi darfod erbyn ail chwarter yr 17g. Dichon fod rhai o’r crythorion cyfundrefnol wedi cymryd at un o’r [[Organoleg ac Offerynnau | offerynnau]] ffasiynol megis y feiol ond perthyn i haen is yr oedd Siôn ab Ifan Grythor, y priodolir iddo chwe charol gan gynnwys ‘Carol yn amser rhyfel’ (1625):
 :Yr wyf finne’n hen grythor yn cadw’r un ordor,
@@ Llinell 55: / Llinell 55: @@
 Ymhlith y rhestrau teitlau ''repertoire'' cerdd dant ceir nifer sy’n crybwyll chwedlau megis ‘caniad y twrch trwyth’, ‘caniad y cor a’r gores’ a ‘caniad adar llwchgwin’. Mewn llythyr at Meredydd Lloyd yn 1655, dyry Robert Vaughan hanes ddau griffun Drudwas ab Tryffin ‘in memory whereof there is a lesson to be played upon the ''crowde'', the which I have often heard played, which was made then, called ''Caniad Adar Llwchgwin''’ (gw. Williams 1818, 311).
-Mae’n drueni na chofnododd Bob Owen (‘Hanes y Delyn yng Nghymru’, Bangor, llawysgrifau 8154–8161, 521–5) na Meredith Morris (‘''De Fidiculis''’, AWC, llawysgrif 2054/1, 85) ffynonellau eu rhestrau o grythorion a gwneuthurwyr/addaswyr crwth o’r 17g. Rhaid bod yn wyliadwrus iawn cyn derbyn tystiolaeth fel hyn: bu ‘Crowther’ yn gyfenw ers rai canrifoedd, ac fe all fod Bob Owen wedi Cymreigio’r term ‘ffidler’ fel ‘grythor’. Yn sicr, fel y tystir gan y tiwnio a nodir gan [[William Bingley]] yn 1798 (Williams a Deighton 1800, 532), byddai rhai o leiaf o’r crythorion wedi addasu eu crythau i diwniad feiolin (fesul pump) ac eraill wedi troi at y feiolin (ac efallai wedi cadw’r hen enw).
+Mae’n drueni na chofnododd Bob Owen (‘Hanes y Delyn yng Nghymru’, Bangor, llawysgrifau 8154–8161, 521–5) na Meredith Morris (‘''De Fidiculis''’, AWC, llawysgrif 2054/1, 85) ffynonellau eu rhestrau o grythorion a gwneuthurwyr/addaswyr crwth o’r 17g. Rhaid bod yn wyliadwrus iawn cyn derbyn tystiolaeth fel hyn: bu ‘Crowther’ yn gyfenw ers rai canrifoedd, ac fe all fod Bob Owen wedi Cymreigio’r term ‘ffidler’ fel ‘grythor’. Yn sicr, fel y tystir gan y tiwnio a nodir gan [[Bingley, William (1774-1823) | William Bingley]] yn 1798 (Williams a Deighton 1800, 532), byddai rhai o leiaf o’r crythorion wedi addasu eu crythau i diwniad feiolin (fesul pump) ac eraill wedi troi at y feiolin (ac efallai wedi cadw’r hen enw).
 '''Bethan Miles'''

@@ Llinell 61: / Llinell 61: @@
 ==Llyfryddiaeth==
-:E. Williams a J. Deighton (gol.), ''William Bingley: A Tour Round North Wales Performed During the Summer of 1798'' (Caergrawnt, 1800)
+*E. Williams a J. Deighton (gol.), ''William Bingley: A Tour Round North Wales Performed During the Summer of 1798'' (Caergrawnt, 1800)
-:E. Williams (gol.), ''The Cambrian Register'' Vol. III (Llundain, 1818)
+*E. Williams (gol.), ''The Cambrian Register'' Vol. III (Llundain, 1818)
-:Ifor Williams, ''Hen Chwedlau'' (Caerdydd, 1949)
+*Ifor Williams, ''Hen Chwedlau'' (Caerdydd, 1949)
 {{CC BY-SA Cydymaith}}

Crythorion - Hanes diwygio

CadiW am 13:41, 25 Awst 2021

CadiW am 13:41, 25 Awst 2021

CadiW am 13:39, 25 Awst 2021

CadiW am 13:36, 25 Awst 2021

CadiW am 13:32, 25 Awst 2021

CadiW am 11:45, 3 Gorffennaf 2021

CadiW am 14:11, 4 Mai 2021

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'NOAUTOLINKS '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'