Cymeriad (cynghanedd) - Hanes diwygio

MariFflur am 13:34, 13 Medi 2018

2018-09-13T13:34:39Z

SeimonBrooks am 22:35, 25 Hydref 2016

2016-10-25T22:35:02Z

SeimonBrooks am 22:33, 25 Hydref 2016

2016-10-25T22:33:30Z

SeimonBrooks am 22:28, 25 Hydref 2016

2016-10-25T22:28:06Z

SeimonBrooks am 22:27, 25 Hydref 2016

2016-10-25T22:27:34Z

SeimonBrooks am 22:26, 25 Hydref 2016

2016-10-25T22:26:18Z

SeimonBrooks am 22:25, 25 Hydref 2016

2016-10-25T22:25:37Z

SeimonBrooks: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'NOAUTOLINKS Addurniadau a geir ar ddechrau llinellau o gynghanedd yw cymeriad. O sefydlu’r egwyddor nad addurn yw’r gynghanedd ei hun, ond, yn hyt...'

2016-10-25T22:23:14Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ Addurniadau a geir ar ddechrau llinellau o gynghanedd yw cymeriad. O sefydlu’r egwyddor nad addurn yw’r gynghanedd ei hun, ond, yn hyt...'

Tudalen newydd

__NOAUTOLINKS__
Addurniadau a geir ar ddechrau llinellau o gynghanedd yw cymeriad. O sefydlu’r egwyddor nad addurn yw’r gynghanedd ei hun, ond, yn hytrach, hanfod y mynegiant, a bod yr hyn a fynegir a’r ffordd y’i mynegir yn undod anwahanadwy, addurn ar y mynegiant yw cymeriad.

Yn wreiddiol, ymadrodd a ailadroddid yn llinell gyntaf pob pennill mewn awdl (caniad neu bennill unodl) oedd cymeriad. Yn Y Gododdin, er enghraifft, ailadroddir yr ymadrodd ‘Gwŷr a aeth Gatráeth’ mewn sawl awdl (penillion unodl, a’r odl yn newid o bennill i bennill), a cheir sawl enghraifft o gymeriadau o’r fath yn rhai o gerddi Llyfr Du Caerfyrddin, fel ‘Afallennau Myrddin’ (lle’r ailadroddir ‘Afallen beren’ o bennill i bennill), ac ‘Oianau Myrddin’ (lle’r ailadroddir ‘Oian a barchellan’ a ‘Hoian a barchellan). Ceir cymeriad hefyd yn y gerdd enwog o’r 9g., ‘Edmig Dinbych Penfro’, sef ‘Addwyn gaer y sydd’.

O safbwynt mesurau Cerdd Dafod, yn enwedig y cywydd, ceir pedwar math o gymeriad, ac fe’u ceir ar ddechrau’r llinellau.

1. Cymeriad llythrennol

Pan fo llinellau yn dechrau â’r un gytsain neu lafariad, ceir cymeriad llythrennol, er enghraifft, y gytsain b yng nghywydd Tudur Aled, ‘Arglwydd y Glyn’:

Bron a dyrr glaif, bryn dur glas,
Bwrw chwe mil, breichiau Melwas;
Braich Brutus ap Silus oedd,
Bliant, arfau, blaen torfoedd;
Bo tai’n y Siêb it yn sarn,
Brwyn yw coed wrth bren cadarn!
Bid aur dy ben i frenin,
Ban êl iarll ar ben ei lin.

2. Cymeriad cynganeddol

Pan fo gair neu eiriau ar ddechrau’r naill linell a’r llall mewn cwpled cywydd yn cynganeddu â’i gilydd, fe geir cymeriad cynganeddol, er enghraifft, y cwpledi hyn gan Gruffudd Gryg:

Llugorn fuost yn llwygaw,
Llygad glas maen cawad glaw.

Dysgaist am fy mhen dwysgaw,
Disgyn i lawr, glawr y glaw.

Dyma gwpled cyffelyb gan Iolo Goch:

Aml y canai ei emyn,
Ymlid y fondid a fyn.

3. Cymeriad Cyfochrog

Mannau mwyn am win a medd,
Tannau, miwsig, ton maswedd.

Dyna’r unig enghraifft o gymeriad cyfochrog a rydd Wiliam Midleton, ac ef yw awdur y cwpled. ‘Cymhariad kyfochr yw,’ meddai, ‘pann fytho daúsillafog eiriaú yn dechraú y mesúr, er torri kymhariad llythyrennol; ar y gytsain wreidhiol, rhaid údhynt gyfochri yn sain mewn acen dhyrchafedig’. Nid dau gymeriad ar wahân yw cymeriad cynganeddol a chymeriad cyfochrog yn ôl John Morris-Jones, ond un cymeriad gydag odlau dwbwl ar ddechrau’r ddwy linell yn disodli’r gyfatebiaeth gynganeddol ar ddechrau’r llinellau. Cwpled Wiliam Midleton a roir yn enghraifft gan John Morris-Jones, a hwnnw’n unig. ond fe geir eraill, er enghraifft, y cwpled hwn o waith Llywelyn ap Gutun:

Gwreinia megis gwŷr anardd,
Chweinia gynt a chwynnu gardd.

4. Cymeriad Synhwyrol

Yn ôl Wiliam Midleton yn Bardhoniaeth, neu Brydydhiaeth: ‘Kymhariad Synhwyrol yw, pann fytho y llythyrennaú gwreidhiol yn kydateb, ag yn kymharú, or ún rhyw; ag yn kyflawni syñwyr dhiffygiol yn y braich cyntaf hefyd.’ A’r enghraifft a roir ganddo o gymeriad synhwyrol yw cwpled o waith Guto’r Glyn, o’i gywydd i ofyn saeled gan Wiliam Rodn ap Richard Rodn o Holt ar ran Dafydd Bromfild o Fers:

Ni bú y Rodn; nai Bredúr
Negydh, oe win nag oe dhúr.

(Ni bu Rodn, nai Beredur,
Negydd o’i win nac o’i ddur.)

Os yw’r gystrawen yn anorffenedig neu’r ystyr yn ddiffygiol yn y llinell gyntaf, rhaid cael cystrawen gyflawn neu ystyr lawn ar ddechrau’r ail linell yn y cwpled. Yn ôl John Morris-Jones yn Cerdd Dafod: ‘Nid rhaid cyfatebiaeth o gwbl os bydd y synnwyr yn anorffenedig yn y llinell gyntaf ac yn rhedeg i’r ail, megis bod berf yn y gyntaf a’i gwrthrych neu ei dibeniad yn yr ail’, a’r enghrefftiau a rydd John Morris-Jones yw:

Duw a farno o’r diwedd
Barn iawn rhof a gwawn ’i gwedd.

Cyd bych (lanwych oleuni)
Deg a mwyn er dig i mi.

Ceir enghreifftiau diddiwedd o gymeriad llythrennol a chymeriad cynganeddol yng ngwaith y Cywyddwyr. Prinnach yw’r lleill.

'''Alan Llwyd'''

==Llyfryddiaeth==

Llwyd, A. (2007), ''Anghenion y Gynghanedd'' (Llandybïe: Cyhoeddiadau Barddas).

Morris-Jones, J. (1925), ''Cerdd Dafod sef Celfyddyd Barddoniaeth Gymraeg'' (Rhydychen: Gwasg Clarendon).

Williams, G. J. (gol.) (1930), ''Barddoniaeth neu Brydyddiaeth gan Wiliam Midleton yn ôl argraffiad 1593, gyda chasgliad o’i awdlau a’i gywyddau'' (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru).
{{CC BY-SA}}
[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]

← At y diwygiad blaenorol		Diwygiad 13:34, 13 Medi 2018
Llinell 75:		Llinell 75:
	{{CC BY-SA}}		{{CC BY-SA}}
	[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]		[[Categori:Beirniadaeth a Theori]]
		+	[[Categori:Cerdd Dafod]]

@@ Llinell 36: / Llinell 36: @@
 . '''Cymeriad Cyfochrog'''
-		Mannau mwyn am win a medd,
+:Mannau mwyn am win a medd,
-		Tannau, miwsig, ton maswedd.
+:Tannau, miwsig, ton maswedd.
 Dyna’r unig enghraifft o gymeriad cyfochrog a rydd Wiliam Midleton, ac ef yw awdur y cwpled. ‘Cymhariad kyfochr yw,’ meddai, ‘pann fytho daúsillafog eiriaú yn dechraú y mesúr, er torri kymhariad llythyrennol; ar y gytsain wreidhiol, rhaid údhynt gyfochri yn sain mewn acen dhyrchafedig’. Nid dau gymeriad ar wahân yw cymeriad cynganeddol a chymeriad cyfochrog yn ôl John Morris-Jones, ond un cymeriad gydag odlau dwbwl ar ddechrau’r ddwy linell yn disodli’r gyfatebiaeth gynganeddol ar ddechrau’r llinellau. Cwpled Wiliam Midleton a roir yn enghraifft gan John Morris-Jones, a hwnnw’n unig. ond fe geir eraill, er enghraifft, y cwpled hwn o waith Llywelyn ap Gutun:
-		Gwreinia megis gwŷr anardd,
+:Gwreinia megis gwŷr anardd,
-		Chweinia gynt a chwynnu gardd.
+:Chweinia gynt a chwynnu gardd.
 . '''Cymeriad Synhwyrol'''
@@ Llinell 48: / Llinell 48: @@
 Yn ôl Wiliam Midleton yn ''Bardhoniaeth, neu Brydydhiaeth'': ‘Kymhariad Synhwyrol yw, pann fytho y llythyrennaú gwreidhiol yn kydateb, ag yn kymharú, or ún rhyw; ag yn kyflawni syñwyr dhiffygiol yn y braich cyntaf hefyd.’ A’r enghraifft a roir ganddo o gymeriad synhwyrol yw cwpled o waith Guto’r Glyn, o’i gywydd i ofyn saeled gan Wiliam Rodn ap Richard Rodn o Holt ar ran Dafydd Bromfild o Fers:
-		Ni bú y Rodn; nai Bredúr
+:Ni bú y Rodn; nai Bredúr
-		Negydh, oe win nag oe dhúr.
+:Negydh, oe win nag oe dhúr.
-		(Ni bu Rodn, nai Beredur,
+:(Ni bu Rodn, nai Beredur,
-		Negydd o’i win nac o’i ddur.)
+:Negydd o’i win nac o’i ddur.)
 Os yw’r gystrawen yn anorffenedig neu’r ystyr yn ddiffygiol yn y llinell gyntaf, rhaid cael cystrawen gyflawn neu ystyr lawn ar ddechrau’r ail linell yn y cwpled. Yn ôl John Morris-Jones yn ''Cerdd Dafod'': ‘Nid rhaid cyfatebiaeth o gwbl os bydd y synnwyr yn anorffenedig yn y llinell gyntaf ac yn rhedeg i’r ail, megis bod berf yn y gyntaf a’i gwrthrych neu ei dibeniad yn yr ail’, a’r enghrefftiau a rydd John Morris-Jones yw:
-		Duw a ''farno'' o’r diwedd
+:Duw a ''farno'' o’r diwedd
-		''Barn'' iawn rhof a gwawn ’i gwedd.
+:''Barn'' iawn rhof a gwawn ’i gwedd.
-		Cyd ''bych'' (lanwych oleuni)
+:Cyd ''bych'' (lanwych oleuni)
-		''Deg'' a mwyn er dig i mi.
+:''Deg'' a mwyn er dig i mi.
 Ceir enghreifftiau diddiwedd o gymeriad llythrennol a chymeriad cynganeddol yng ngwaith y Cywyddwyr. Prinnach yw’r lleill.

@@ Llinell 10: / Llinell 10: @@
 Pan fo llinellau yn dechrau â’r un gytsain neu lafariad, ceir cymeriad llythrennol, er enghraifft, y gytsain ''b'' yng nghywydd Tudur Aled, ‘Arglwydd y Glyn’:
-		Bron a dyrr glaif, bryn dur glas,
+:Bron a dyrr glaif, bryn dur glas,
-		Bwrw chwe mil, breichiau Melwas;
+:Bwrw chwe mil, breichiau Melwas;
-		Braich Brutus ap Silus oedd,
+:Braich Brutus ap Silus oedd,
-		Bliant, arfau, blaen torfoedd;
+:Bliant, arfau, blaen torfoedd;
-		Bo tai’n y Siêb it yn sarn,
+:Bo tai’n y Siêb it yn sarn,
-		Brwyn yw coed wrth bren cadarn!
+:Brwyn yw coed wrth bren cadarn!
-		Bid aur dy ben i frenin,
+:Bid aur dy ben i frenin,
-		Ban êl iarll ar ben ei lin.
+:Ban êl iarll ar ben ei lin.
 . '''Cymeriad cynganeddol'''
@@ Llinell 23: / Llinell 23: @@
 Pan fo gair neu eiriau ar ddechrau’r naill linell a’r llall mewn cwpled cywydd yn cynganeddu â’i gilydd, fe geir cymeriad cynganeddol, er enghraifft, y cwpledi hyn gan Gruffudd Gryg:
-		Llugorn fuost yn llwygaw,
+:Llugorn fuost yn llwygaw,
-		Llygad glas maen cawad glaw.
+:Llygad glas maen cawad glaw.
-		Dysgaist am fy mhen dwysgaw,
+:Dysgaist am fy mhen dwysgaw,
-		Disgyn i lawr, glawr y glaw.
+:Disgyn i lawr, glawr y glaw.
 Dyma gwpled cyffelyb gan Iolo Goch:
-		Aml y canai ei emyn,
+:Aml y canai ei emyn,
-		Ymlid y fondid a fyn.
+:Ymlid y fondid a fyn.
 . '''Cymeriad Cyfochrog'''

@@ Llinell 5: / Llinell 5: @@
 O safbwynt mesurau Cerdd Dafod, yn enwedig y cywydd, ceir pedwar math o gymeriad, ac fe’u ceir ar ddechrau’r llinellau.
 . '''Cymeriad llythrennol'''
@@ Llinell 19: / Llinell 18: @@
 		Bid aur dy ben i frenin,
 		Ban êl iarll ar ben ei lin.
 . '''Cymeriad cynganeddol'''
@@ Llinell 35: / Llinell 33: @@
 		Aml y canai ei emyn,
 		Ymlid y fondid a fyn.
 . '''Cymeriad Cyfochrog'''
@@ Llinell 46: / Llinell 43: @@
 		Gwreinia megis gwŷr anardd,
 		Chweinia gynt a chwynnu gardd.
 . '''Cymeriad Synhwyrol'''

@@ Llinell 6: / Llinell 6: @@
 O safbwynt mesurau Cerdd Dafod, yn enwedig y cywydd, ceir pedwar math o gymeriad, ac fe’u ceir ar ddechrau’r llinellau.
 . Cymeriad llythrennol
 Pan fo llinellau yn dechrau â’r un gytsain neu lafariad, ceir cymeriad llythrennol, er enghraifft, y gytsain ''b'' yng nghywydd Tudur Aled, ‘Arglwydd y Glyn’:
@@ Llinell 19: / Llinell 20: @@
 		Ban êl iarll ar ben ei lin.
-:2. Cymeriad cynganeddol
 Pan fo gair neu eiriau ar ddechrau’r naill linell a’r llall mewn cwpled cywydd yn cynganeddu â’i gilydd, fe geir cymeriad cynganeddol, er enghraifft, y cwpledi hyn gan Gruffudd Gryg:
@@ Llinell 34: / Llinell 36: @@
 		Ymlid y fondid a fyn.
-:3. Cymeriad Cyfochrog
 		Mannau mwyn am win a medd,
@@ Llinell 43: / Llinell 46: @@
 		Gwreinia megis gwŷr anardd,
 		Chweinia gynt a chwynnu gardd.
-:4. Cymeriad Synhwyrol
+. '''Cymeriad Synhwyrol'''
 Yn ôl Wiliam Midleton yn ''Bardhoniaeth, neu Brydydhiaeth'': ‘Kymhariad Synhwyrol yw, pann fytho y llythyrennaú gwreidhiol yn kydateb, ag yn kymharú, or ún rhyw; ag yn kyflawni syñwyr dhiffygiol yn y braich cyntaf hefyd.’ A’r enghraifft a roir ganddo o gymeriad synhwyrol yw cwpled o waith Guto’r Glyn, o’i gywydd i ofyn saeled gan Wiliam Rodn ap Richard Rodn o Holt ar ran Dafydd Bromfild o Fers: