Dirwest, Canu - Hanes diwygio

CadiW am 13:59, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:59:37Z

CadiW am 13:57, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:57:35Z

CadiW am 13:56, 25 Awst 2021

2021-08-25T13:56:50Z

CadiW am 14:31, 4 Mai 2021

2021-05-04T14:31:47Z

CadiW am 12:18, 6 Mawrth 2021

2021-03-06T12:18:33Z

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ''''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddori...'

2021-03-06T12:18:10Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda ''''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddori...'

Tudalen newydd

'''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''

Datblygodd y mudiad dirwest yn Unol Daleithiau America yn yr 1820au ac ymledu i Brydain ac i Gymru yn yr 1830au. Erbyn diwedd y degawd hwnnw roedd cymdeithasau dirwestol yn cael eu sefydlu, gan ddechrau yn siroedd Fflint a Dinbych. Magodd y mudiad ddylanwad mawr yng Nghymru a chynhyrchu llenyddiaeth a gweithgarwch diwylliannol a fu’n boblogaidd iawn. Ffurfiwyd cymdeithasau ym mhob rhan o’r wlad a bu’r Gobeithlu (‘Band of Hope’) yn arf grymus i [[addysgu]] plant yn ffyrdd dirwest. Datblygodd y pwyslais ar ganu yn gynnar yn hanes y mudiad am fod canu’n cynnig gweithgarwch diwylliannol penodol a gadwai bobl rhag y tafarnau; roedd hefyd yn gyfrwng i fynegi egwyddorion creiddiol dirwest, sef hunanddisgyblaeth ac ymatal rhag y ddiod gadarn.

Cysylltid canu â gorymdeithio, a datblygodd yr [[ymdeithgan]] ddirwestol yn rhan nodweddiadol o ganu dirwest. Ddydd Nadolig 1837 aeth gorymdaith ddirwestol o Ddowlais i Bontmorlais dan ganu, gyda chorau dirwest pentrefi cyfagos yn ymuno. Cynhaliodd Undeb Corawl Dirwestol Gwent a Morgannwg ei gylchwyl gyntaf yn 1854, a byddai’n cynnal [[gŵyl]] flynyddol lle byddai corau’n perfformio’n unigol a chyda’i gilydd a lle byddai darlithiau ar rinweddau dirwest yn gymysg â’r canu. Roedd dros 900 o gantorion yn bresennol yn yr ŵyl a gynhaliwyd ym Merthyr yn 1866.

Disgwylid i holl aelodau’r corau fod wedi llofnodi’r adduned i beidio â chyffwrdd â’r ddiod gadarn cyn cael cymryd rhan yn yr ŵyl. Sefydlwyd Undebau Dirwest yn Eryri yn 1866 ac Ardudwy yn 1868, a byddai’r rhain yn cynnal [[gwyliau]] tebyg. Ffurfiwyd Cymdeithas Gorawl Ddirwestol Dyffryn Tawe yn 1862 a bu’n ddylanwad pwerus o blaid datblygiad canu [[corawl]] yn ogystal â hybu’r mudiad dirwest. Cynhyrchodd y mudiad dirwest doreth o lenyddiaeth a oedd yn amrywiol ei safon ond yn boblogaidd iawn dros gyfnod maith, gan gynnwys cylchgronau a llyfrau canu. Er bod tôn llawer o’r llenyddiaeth yn ymddangos yn eithafol, dylid cofio bod lladmeryddion dirwest yn sensitif iawn i effeithiau cymdeithasol drwg goryfed, a’i ddylanwad andwyol ar y bywyd teuluol a oedd mor uchel ei barch yn oes Victoria. Dywedwyd yn 1852 fod cerddoriaeth yn ‘llawforwyn dda’ i’r diwygiad dirwestol, ac yn gynnar yn oes y mudiad gwelwyd cyhoeddi casgliadau o [[emynau]] a thonau pwrpasol. Nodweddion arferol y rhain oedd amcanion moeswersol y geiriau a bywiogrwydd sionc y dôn, a fyddai’n fynych yn addas i’w canu wrth orymdeithio. Sonnid yn aml am y ddiod fel ‘y gelyn’ a ‘Babilon’, ac anogid y cantorion i wneud pob ymdrech i orchfygu’r naill a dymchwel y llall.

Ymddangosodd casgliadau o ganeuon dirwest mor gynnar â’r 1840au: ''Y Caniedydd Dirwestol'' gan Richard Mills, Llanidloes, tua 1840; ''Hymnau Dirwestol'' dan nawdd Côr Cerddorol Cymdeithas Ddirwestol Merthyr Tydfil yn 1844; ac ''Y Canor Dirwestol'' gan D. T. Williams (Tydfylyn), a argraffwyd yn Llanidloes yn 1845. Sefydlwyd cylchgrawn ''Telyn y Plant'' gan Thomas Levi ac [[Ieuan Gwyllt]] (John Roberts; 1822–77) yn 1859 a pharhaodd hyd 1861; cynhwysai emynau a chytganau dirwestol, a pharhawyd i gyhoeddi’r rhain yn ''Trysorfa y Plant'' a sefydlwyd yn 1862.

Daliwyd ati i gyhoeddi am gyfnod maith: Owen Williams (1877–1956), Eglwys-bach, oedd yn gyfrifol am y casgliad dwyieithog ''Telyn Dirwest'', a wobrwywyd yn [[Eisteddfod]] Gadeiriol Llanrwst yn 1909 ac a gyhoeddwyd gan Undeb Dirwestol Merched Gogledd Cymru. Ceid hefyd gytganau a darnau corawl dirwestol: roedd yr [[ymdeithgan]] ddirwestol ''The Fall of Bacchus'' gan C. Meudwy Davies (1855–1916) yn ddarn prawf yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli, 1895, ac fe’i canwyd eto mewn gŵyl ddirwestol yn y Palas Grisial yn Llundain yn 1896. Mae llawer o emynau Ira D. Sankey a ddaeth yn boblogaidd yng Nghymru yn dilyn ymgyrchoedd efengylaidd Sankey a Moody, a thrwy gyfieithiadau [[Ieuan Gwyllt]] yn y casgliad ''Swn y Juwbili'' (1874–8), yn ymwneud â themâu tebyg.

Roedd y mudiad dirwest yn ei anterth yn y blynyddoedd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, ond parhaodd y dylanwadau a’r arferion dirwestol tan wedi’r Ail Ryfel, gydag undebau dirwest a gobeithluoedd yn dal i gyfarfod ac yn dal i ganu. Cyhoeddodd Cymanfa Ddirwestol Gwynedd gyfres o lyfrynnau o dan y teitl ''Murmur y Llanw'' rhwng 1920 ac 1948, ac ymddangosodd y casgliad ''Telyn y Wawr'' o dan nawdd Undeb Dirwest Gwynedd yn 1950. Gwelir yr emyn dirwestol ‘Urdd y gloyw ddŵr’ gan Nantlais (William Nantlais Williams), i gerddoriaeth gan Matthew W. Davies, yn ''Llyfr Emynau'' a ''Thonau’r Plant'' (1947), a’r geiriau ‘Ymlaen ni awn, dan ganu ’nghyd’ o waith Tegidon (John Phillips; 1810–77), sy’n sôn am gael y ‘gelyn meddwdod dan ein traed’, yn ''Y Caniedydd'' (1960).

Ond o’r 1950au ymlaen roedd agweddau cymdeithas yn newid, a rhoddid llai o bwyslais ar ddirwest a mwy ar gymedroldeb. Yn naturiol ddigon arweiniodd hyn at lai o ddiddordeb mewn emynau a chytganau dirwestol. Mae’n eironig fod yr emyn dirwest enwocaf un, ‘I bob un sydd ffyddlon’, geiriau Ap Hefin (Henry Lloyd; 1870–1946) i’r dôn ‘Rachie’ gan Caradog Roberts, yn cael lle bellach mewn casgliadau o ganeuon yfed.

'''Rhidian Griffiths'''

{{CC BY-SA Cydymaith}}

@@ Llinell 8: / Llinell 8: @@
 Disgwylid i holl aelodau’r corau fod wedi llofnodi’r adduned i beidio â chyffwrdd â’r ddiod gadarn cyn cael cymryd rhan yn yr ŵyl. Sefydlwyd Undebau Dirwest yn Eryri yn 1866 ac Ardudwy yn 1868, a byddai’r rhain yn cynnal gwyliau tebyg. Ffurfiwyd Cymdeithas Gorawl Ddirwestol Dyffryn Tawe yn 1862 a bu’n ddylanwad pwerus o blaid datblygiad canu [[Corau Cymysg | corawl]] yn ogystal â hybu’r mudiad dirwest. Cynhyrchodd y mudiad dirwest doreth o lenyddiaeth a oedd yn amrywiol ei safon ond yn boblogaidd iawn dros gyfnod maith, gan gynnwys cylchgronau a llyfrau canu. Er bod tôn llawer o’r llenyddiaeth yn ymddangos yn eithafol, dylid cofio bod lladmeryddion dirwest yn sensitif iawn i effeithiau cymdeithasol drwg goryfed, a’i ddylanwad andwyol ar y bywyd teuluol a oedd mor uchel ei barch yn oes Victoria. Dywedwyd yn 1852 fod cerddoriaeth yn ‘llawforwyn dda’ i’r diwygiad dirwestol, ac yn gynnar yn oes y mudiad gwelwyd cyhoeddi casgliadau o [[Emyn-donau | emynau]] a thonau pwrpasol. Nodweddion arferol y rhain oedd amcanion moeswersol y geiriau a bywiogrwydd sionc y dôn, a fyddai’n fynych yn addas i’w canu wrth orymdeithio. Sonnid yn aml am y ddiod fel ‘y gelyn’ a ‘Babilon’, ac anogid y cantorion i wneud pob ymdrech i orchfygu’r naill a dymchwel y llall.
-[[Delwedd:Emyn dôn Canu Dirwest.jpeg|thumb|<small>Cytgan yr emyn-dôn ‘Rachie’ gan Caradog Roberts.</small>]]]]
+[[Delwedd:Emyn dôn Canu Dirwest.jpeg|thumb|<small>Cytgan yr emyn-dôn ‘Rachie’ gan Caradog Roberts.</small>]]
 Ymddangosodd casgliadau o ganeuon dirwest mor gynnar â’r 1840au: ''Y Caniedydd Dirwestol'' gan Richard Mills, Llanidloes, tua 1840; ''Hymnau Dirwestol'' dan nawdd Côr Cerddorol Cymdeithas Ddirwestol Merthyr Tydfil yn 1844; ac ''Y Canor Dirwestol'' gan D. T. Williams (Tydfylyn), a argraffwyd yn Llanidloes yn 1845. Sefydlwyd cylchgrawn ''Telyn y Plant'' gan Thomas Levi ac [[Ieuan Gwyllt (John Roberts; 1822-77) | Ieuan Gwyllt]] (John Roberts; 1822–77) yn 1859 a pharhaodd hyd 1861; cynhwysai emynau a chytganau dirwestol, a pharhawyd i gyhoeddi’r rhain yn ''Trysorfa y Plant'' a sefydlwyd yn 1862.

@@ Llinell 2: / Llinell 2: @@
 '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''
-Datblygodd y mudiad dirwest yn Unol Daleithiau America yn yr 1820au ac ymledu i Brydain ac i Gymru yn yr 1830au. Erbyn diwedd y degawd hwnnw roedd cymdeithasau   dirwestol yn cael eu sefydlu, gan ddechrau yn siroedd Fflint a Dinbych. Magodd y mudiad ddylanwad mawr yng Nghymru a chynhyrchu llenyddiaeth a gweithgarwch diwylliannol a fu’n boblogaidd iawn. Ffurfiwyd cymdeithasau ym mhob rhan o’r wlad a bu’r Gobeithlu (‘Band of Hope’) yn arf grymus i [[addysgu]] plant yn ffyrdd dirwest. Datblygodd y pwyslais ar ganu yn gynnar yn hanes y mudiad am fod canu’n cynnig gweithgarwch diwylliannol penodol a gadwai bobl rhag y tafarnau; roedd hefyd yn gyfrwng i fynegi egwyddorion creiddiol dirwest, sef hunanddisgyblaeth ac ymatal rhag y ddiod gadarn.
+Datblygodd y mudiad dirwest yn Unol Daleithiau America yn yr 1820au ac ymledu i Brydain ac i Gymru yn yr 1830au. Erbyn diwedd y degawd hwnnw roedd cymdeithasau   dirwestol yn cael eu sefydlu, gan ddechrau yn siroedd Fflint a Dinbych. Magodd y mudiad ddylanwad mawr yng Nghymru a chynhyrchu llenyddiaeth a gweithgarwch diwylliannol a fu’n boblogaidd iawn. Ffurfiwyd cymdeithasau ym mhob rhan o’r wlad a bu’r Gobeithlu (‘Band of Hope’) yn arf grymus i [[Diwylliant a'r Diwydiant Cerddoriaeth | addysgu]] plant yn ffyrdd dirwest. Datblygodd y pwyslais ar ganu yn gynnar yn hanes y mudiad am fod canu’n cynnig gweithgarwch diwylliannol penodol a gadwai bobl rhag y tafarnau; roedd hefyd yn gyfrwng i fynegi egwyddorion creiddiol dirwest, sef hunanddisgyblaeth ac ymatal rhag y ddiod gadarn.
 Cysylltid canu â gorymdeithio, a datblygodd yr [[Ymdeithgan ac Ymdeithganau | ymdeithgan]] ddirwestol yn rhan nodweddiadol o ganu dirwest. Ddydd Nadolig 1837 aeth gorymdaith ddirwestol o Ddowlais i Bontmorlais dan ganu, gyda chorau dirwest pentrefi cyfagos yn ymuno. Cynhaliodd Undeb Corawl Dirwestol Gwent a Morgannwg ei gylchwyl gyntaf yn 1854, a byddai’n cynnal [[Gwyliau Cerddoriaeth | gŵyl]] flynyddol lle byddai corau’n perfformio’n unigol a chyda’i gilydd a lle byddai darlithiau ar rinweddau dirwest yn gymysg â’r canu. Roedd dros 900 o gantorion yn bresennol yn yr ŵyl a gynhaliwyd ym Merthyr yn 1866.
@@ Llinell 10: / Llinell 10: @@
 [[Delwedd:Emyn dôn Canu Dirwest.jpeg|thumb|<small>Cytgan yr emyn-dôn ‘Rachie’ gan Caradog Roberts.</small>]]]]
-Ymddangosodd casgliadau o ganeuon dirwest mor gynnar â’r 1840au: ''Y Caniedydd Dirwestol'' gan Richard Mills, Llanidloes, tua 1840; ''Hymnau Dirwestol'' dan nawdd Côr Cerddorol Cymdeithas Ddirwestol Merthyr Tydfil yn 1844; ac ''Y Canor Dirwestol'' gan D. T. Williams (Tydfylyn), a argraffwyd yn Llanidloes yn 1845. Sefydlwyd cylchgrawn ''Telyn y Plant'' gan Thomas Levi ac [[Ieuan Gwyllt]] (John Roberts; 1822–77) yn 1859 a pharhaodd hyd 1861; cynhwysai emynau a chytganau dirwestol, a pharhawyd i gyhoeddi’r rhain yn ''Trysorfa y Plant'' a sefydlwyd yn 1862.
+Ymddangosodd casgliadau o ganeuon dirwest mor gynnar â’r 1840au: ''Y Caniedydd Dirwestol'' gan Richard Mills, Llanidloes, tua 1840; ''Hymnau Dirwestol'' dan nawdd Côr Cerddorol Cymdeithas Ddirwestol Merthyr Tydfil yn 1844; ac ''Y Canor Dirwestol'' gan D. T. Williams (Tydfylyn), a argraffwyd yn Llanidloes yn 1845. Sefydlwyd cylchgrawn ''Telyn y Plant'' gan Thomas Levi ac [[Ieuan Gwyllt (John Roberts; 1822-77) | Ieuan Gwyllt]] (John Roberts; 1822–77) yn 1859 a pharhaodd hyd 1861; cynhwysai emynau a chytganau dirwestol, a pharhawyd i gyhoeddi’r rhain yn ''Trysorfa y Plant'' a sefydlwyd yn 1862.
 Daliwyd ati i gyhoeddi am gyfnod maith: Owen Williams (1877–1956), Eglwys-bach, oedd yn gyfrifol am y casgliad dwyieithog ''Telyn Dirwest'', a wobrwywyd yn [[Eisteddfod, Cerddoriaeth a'r | Eisteddfod]]   Gadeiriol   Llanrwst yn 1909 ac a gyhoeddwyd gan Undeb Dirwestol Merched Gogledd Cymru. Ceid hefyd gytganau a darnau corawl dirwestol: roedd yr ymdeithgan ddirwestol ''The Fall of Bacchus'' gan C. Meudwy Davies (1855–1916) yn ddarn prawf yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelli, 1895, ac fe’i canwyd eto mewn gŵyl ddirwestol yn y Palas Grisial yn Llundain yn 1896. Mae llawer o emynau Ira D. Sankey a ddaeth yn boblogaidd yng Nghymru yn dilyn ymgyrchoedd efengylaidd Sankey a Moody, a thrwy gyfieithiadau [[Ieuan Gwyllt (John Roberts; 1822-77) | Ieuan Gwyllt]] yn y casgliad ''Swn y Juwbili'' (1874–8), yn ymwneud â themâu tebyg.

← At y diwygiad blaenorol		Diwygiad 14:31, 4 Mai 2021
Llinell 19:		Llinell 19:

	{{CC BY-SA Cydymaith}}		{{CC BY-SA Cydymaith}}
		+	[[Categori:Cerddoriaeth]]

← At y diwygiad blaenorol		Diwygiad 12:18, 6 Mawrth 2021
Llinell 1:		Llinell 1:
		+	__NOAUTOLINKS__
	'''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''		'''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''