Ffurfiau Offerynnol - Hanes diwygio

CadiW am 11:02, 25 Awst 2021

2021-08-25T11:02:05Z

CadiW am 22:10, 16 Awst 2021

2021-08-16T22:10:45Z

CadiW am 09:51, 26 Mawrth 2021

2021-03-26T09:51:11Z

CadiW am 17:18, 7 Mawrth 2021

2021-03-07T17:18:57Z

CadiW am 17:16, 7 Mawrth 2021

2021-03-07T17:16:03Z

CadiW am 17:11, 7 Mawrth 2021

2021-03-07T17:11:03Z

CadiW: /* Llyfryddiaeth */

2021-03-07T17:10:47Z

‎Llyfryddiaeth

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'NOAUTOLINKS '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

2021-03-07T17:10:27Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

Tudalen newydd

__NOAUTOLINKS__
'''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''

Araf fu datblygiad ffurfiau offerynnol yng Nghymru megis y consierto, y symffoni a’r sonata, rhwng 1750 ac 1900. Roedd nifer o resymau yn gyfrifol am hyn. Ni fu hanes na thraddodiad cryf o berfformio ym maes cerddoriaeth gelfyddydol yng Nghymru nes dechrau’r 20g., ac fe âi’r cerddorion mwyaf dawnus ([[telynorion]] a chantorion gan fwyaf), dros y ffin i Loegr er mwyn datblygu eu crefft a’u gyrfa.

Ni chafwyd ychwaith gerddorfa broffesiynol yng Nghymru nes ffurfio [[Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] wedi’r Ail Ryfel Byd, ac o ganlyniad ni fu cyfleoedd ar gael i gyfansoddwyr feithrin sgiliau cerddorfaeth ac i arbrofi gyda ffurfiau symffonig. Mae’n wir dweud nad prif swyddogaeth [[Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] yn ystod degawdau cynnar y gerddorfa oedd hyrwyddo cerddoriaeth newydd gan gyfansoddwyr Cymreig. Fodd bynnag, gwelwyd newid graddol erbyn chwarter olaf yr 20g., gyda’r gerddorfa yn ehangu yn 1974 i gynnwys 60 o offerynwyr. Yn ystod cyfnod cynnar yr 21g., crëwyd rôl ar gyfer Cyfansoddwr Preswyl a Chyfansoddwr-ar-y-Cyd (''composer-in-association''), gyda [[Guto Puw]] a [[Huw Watkins]], ymysg eraill, yn ddeiliaid y teitl ar wahanol adegau.

'''Cyn 1900'''

Pur annhebyg y byddai [[John Thomas]] (Pencerdd Gwalia; 1826–1913) wedi mentro i faes cerddoriaeth offerynnol oni bai ei fod wedi derbyn ei addysg gerddorol yn Llundain, lle’r astudiodd yn yr Academi Frenhinol rhwng 1840 ac 1846. Cyfansoddodd ddwy gonsierto i’r delyn ynghyd â symffoni a phedwarawd llinynnol, gan amsugno yr hyn a ddisgrifiodd Carys Ann Roberts fel ‘agwedd gosmopolitanaidd’ ddiwylliannol y ddinas (Roberts 2000, 88).

Roedd newidiadau ar droed ym maes cerddoriaeth offerynnol oddi mewn i Gymru hefyd. Yn ystod yr 1860au, daeth perfformiadau o symffonïau Beethoven yn boblogaidd mewn trefi diwydiannol megis Merthyr mewn trefniannau ar gyfer bandiau pres. O bryd i’w gilydd, roedd cyfansoddwyr megis [[Joseph Parry]] (1841–1903) a [[Daniel Protheroe]] (1866–1934) yn barod i fentro i faes y symffoni, gyda cathl symffonig Protheroe, ''In the Cambrian Hills'', yn waith llwyddiannus. Fodd bynnag, eithriadau oedd y gweithiau hyn o’u cymharu ag allbwn cyfansoddwyr Cymreig y cyfnod ym maes cerddoriaeth leisiol.

'''Ar ôl 1900'''

Yn dilyn poblogrwydd y gerdd (neu’r gathl) symffonig ar ddiwedd y 19g., daeth y ffurf yn boblogaidd yng Nghymru o bosib am ei bod yn ffurf fwy hyblyg, ar raddfa lai na’r symffoni; roedd yr elfen raglennol yn ysbrydoliaeth i nifer o gyfansoddwyr hefyd. Roedd ''Morfa Rhuddlan'' (1914) gan [[Morfydd Owen]] (1891– 1918) yn enghraifft gynnar, ac fe gyfrannodd nifer i’r ''genre'' ar hyd y blynyddoedd, gan gynnwys [[Grace Williams]] (1906–77), Dalwyn Henshall (g.1957) a [[Gareth Glyn]] (g.1951).

Daeth tro ar fyd yn ail hanner yr 20g., gyda’r traddodiad symffonig yng Nghymru yn cael ei sefydlu yn arbennig trwy waith [[Daniel Jones]] (1912–93), Grace Williams a [[David Wynne]] (1900–83). Gwelwyd cynnydd amlwg o gyfnod yr 1950au ymlaen, gyda Symffoni Rhif 1 [[Alun Hoddinott]] (1929–2008) yn derbyn perfformiad cyntaf yn [[Eisteddfod]] Genedlaethol Pwllheli 1955, a Grace Williams a David Wynne ill dau yn cwblhau eu hail symffonïau yn 1956. (Aeth Wynne ymlaen i gyfansoddi trydedd symffoni yn 1963 o’r enw ''Castell Caerffili'' (1963) – un o’i weithiau gorau, yn ôl [[Lyn Davies]].)

Erbyn hyn roedd Daniel Jones eisoes wedi cyfansoddi sawl symffoni, gyda’i bedwaredd – er cof am ei gyfaill y bardd Dylan Thomas – yn derbyn perfformiad yn Eisteddfod Genedlaethol Ystradgynlais yn 1954. Aeth Jones ymlaen i gwblhau pedair symffoni ar ddeg ynghyd â chorff sylweddol o gerddoriaeth siambr.

Defnyddia symffonïau Jones bob un o nodau’r raddfa gromatig yn sail i’w cywair. Mae’r rhai agoriadol yn gymharol donyddol gan arddangos dylanwad y symffoni yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Clywir Jones yn arbrofi gyda rhythmau mwy cymhleth yn symudiadau bywiog ei symffonïau. Mae Symffonïau 6 hyd at 9 yn fwy uchelgeisiol ac unigolyddol tra bod y set olaf yn tueddu i fod yn fwy cynnil a chryno o ran ffurf a deunydd.

Bu adfywiad hefyd ymysg y cyfansoddwyr hynny a ymddangosai yn y bwlch rhwng Daniel Jones a Grace Williams ar un llaw, a Hoddinott a [[William Mathias]] (1934–92) ar y llaw arall. Yn eu mysg mae [[Denis ApIvor]] (1916–2004), a gyfansoddodd bum symffoni, Concerto i’r Cello (1977), ynghyd â nifer o bedwarawdau llinynnol.

Un thema gyson yn ystod yr 20g. yw agwedd y cyfansoddwr at donyddiaeth fel rhan o’r ddadl symffonig, gyda rhai yn arfer elfennau tonyddol, eraill yn chwilio am ffyrdd amgen o ddatblygu harmoni yn eu gwaith, tra bod eraill yn ymwrthod â thonyddiaeth yn llwyr gan fabwysiadu cromatiaeth a chyfresiaeth. Yn y Concerto i’r Utgorn, gwelir Grace Williams yn dilyn llwybr amgen moddawl er mwyn gwrthgyferbynnu swyddogaeth yr unawdydd a’r gerddorfa. Yn achos [[Ian Parrott]] (1916–2012) a [[Reginald Smith Brindle]] (1917–2003), mae’r naill yn aros o fewn y traddodiad tonyddol tra bod y llall yn mynd i gyfeiriad digyweiredd a chyfresiaeth.

Dywed yr ysgolhaig David Wright mai Symffoni Rhif 4 Parrott yw un o’i gyfansoddiadau gorau (Wright 2012). Saif ei Bumed Symffoni (1981), hefyd, fel gwaith effeithiol. Yn ôl Dalwyn Henshall, mae Parrott yn llwyddo i osod egwyddorion ffurf sonata ar draws tri symudiad y gwaith. Gyda phob un o’r symudiadau yn derbyn is-deitlau ''(confrontation, alternation'' ac ''integration)'', gwelir y cyfansoddwr yn efelychu ffurf sonata â’i ddefnydd o’r dangosiad, datblygiad ac ail-ddangosiad: ‘music such as to be found in [Parrott’s] Fifth Symphony has an innate strength which will render it immune from the shifting tides of fashion’ (Henshall 1982, 21).

O ran crefft y cyfansoddi, cynildeb y mynegiant a sylwedd y cynnyrch, mae allbwn symffonig Hoddinott yn sefyll ben ac ysgwyddau uwchlaw ei gyfoeswyr. Fodd bynnag, drwy ei gonsiertos y daeth Hoddinott i sylw cenedlaethol cynnar. Derbyniodd y Concerto Rhif 1 i’r Clarinet Op. 3 (1950) a’r Concerto [[Telyn]] Op. 11 (1957/1970) eu perfformiadau cyntaf yng [[Ngŵyl]] Cheltenham – y naill yn 1953 a’r llall yn 1958. Er i Symffoni Rhif 1 Hoddinott dderbyn perfformiad yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli 1955, cerddorfeydd y tu hwnt i Glawdd Offa fu’n fwyaf parod i gomisiynu gweithiau newydd ganddo, megis Cerddorfa Ffilharmonig Frenhinol Lerpwl a Cherddorfa’r Hallé ym Manceinion.

Yn wahanol i Parrott a Smith Brindle, mae’r undod sy’n perthyn i’r ddadl symffonig yng ngwaith Hoddinott yn ymddangos un ai trwy ei ddefnydd o donyddiaeth estynedig, megis deugyweiredd ''(bitonality)'', neu (fel yn achos yr ail gonsierto i’r Clarinét) drwy dechnegau cyfresol hyblyg, lle mae’r gyfres yn gosod cymeriad arbennig i ddeunydd thematig y gwaith. Un nodwedd o waith Hoddinott oedd ei barodrwydd i arbrofi ac amrywio gyda fformiwlâu arferol consiertos a symffonïau. Mae Symffonïau Rhif 3, 4 a 5 mewn dau symudiad tra bod y Symffoni Rhif 6 mewn un symudiad di-dor. Yn ôl Taylor, nid yw’r ffurf dau symudiad yn gwbl lwyddiannus bob tro (Taylor 1987, 45), ond o leiaf mae’n rhoi sylw i ddawn greadigol Hoddinott o gyfosod gwrthgyferbyniadau dramatig, boed o ran tempo (araf-cyflym) neu ystum (themâu mewnblyg- echblyg).

Mae Michael Charnell-White wedi olrhain datblygiad Hoddinott trwy gydol ei gonsiertos, o’r un cyntaf i’r Clarinet – sydd yn dynwared arddull ysgafn y ''divertissement'' – i’r gweithiau mwy diweddar, sydd yn fwy hyblyg o ran strwythur, yn cyfosod elfennau telynegol, nosluniol ''(nocturnal)'', tebyg i’r hyn yr hoffai Béla Bartók ei wneud, gydag adegau egnïol, tra bod Concerto Rhif 3 i’r Piano a’r Concerto i’r Organ yn defnyddio technegau o gyfnod Baróc, megis y ffurf ''ritornello'' (Charnell-White 1984, 39). Fodd bynnag, mae Hoddinott yn osgoi dynwared sain yr arddull Faróc.

Gellir dadlau bod natur mwy ‘sgyrsiol’ rhwng unawdydd a cherddorfa sy’n rhan gynhenid o gyfansoddiad unrhyw consierto yn cynnig ei hun yn fwy naturiol i naratif gerddorol Mathias na chynfas a strwythur mwy haniaethol y symffoni. Mae’r ''Concerto i’r Delyn'' yn parhau i fod yn un o’i weithiau mwyaf poblogaidd, yn rhannol oherwydd ei natur ‘Gymreig’ – gyda’r ail symudiad wedi ei ysbrydoli gan un o gerddi R. S. Thomas tra bod y symudiad olaf yn dyfynnu’r alaw werin ‘Dadl Dau’ – ond hefyd oherwydd y cydbwysedd effeithiol a geir rhwng yr unawdydd a’r gerddorfa, a’r berthynas sy’n cael ei datblygu rhyngddynt mewn arddull sy’n nwyfus ac afieithus.

Bu Mathias hefyd yn barod i arbrofi gyda threfn symudiadau yn ei gonsiertos, gan symud y scherzo i’r ail symudiad yn hytrach na’i safle arferol yn y trydydd symudiad yn y ''Concerto i’r Corn Ffrengig'' a’r ail Sonata i’r Ffidil (Lewis 1988, 96). Mae’r symffonïau hefyd yn haeddu ystyriaeth bwysig, gyda naws o ddefod a chyfriniaeth yn perthyn i’r Symffoni Gyntaf (1966). Mae Geraint Lewis yn nodi bod dau o weithiau olaf Mathias, y Drydedd Symffoni a’r Concerto i’r Feiolin, yn arddangos athrylith y cyfansoddwr ar ei gorau. Bu Mathias a Hoddinott ill dau yn gynhyrchiol iawn ym maes sonatâu, yn arbennig ar gyfer y piano, gyda Hoddinott yn cwblhau deuddeg ohonynt, ac Ail Sonata i Biano Mathias yn un o’i gyfansoddiadau mwyaf idiomatig a dramatig (Lewis 1988, 95).

Yn wyneb y ffaith fod cyfansoddwyr y tu hwnt i Gymru yn parhau i ail-greu ac ail-ddyfeisio ffurfiau sefydledig megis y symffoni a’r consierto, mae’n syndod (ac efallai’n siom) mai prin fu’r gweithgaredd yn y ''genres'' hyn yn ystod degawdau agoriadol yr 21g. Cyfunodd [[John Metcalf]] elfennau o’r ddwy ffurf yn dra llwyddiannus yn ei ''Cello Symphony'' (2004), tra bod consierto Huw Watkins i’r un offeryn wedi ei gyfansoddi ar gyfer ei frawd [[Paul Watkins]].

Er fod ‘cân’ symffonig [[Karl Jenkins]], ''Adiemus: Songs of Sanctuary'' (1995), wedi profi’n hynod boblogaidd, gellir dadlau nad yw’n ‘symffonig’ yng ngwir ystyr y gair. Mae’r gathl symffonig yn parhau i fod yn gyfrwng i’r cyfansoddwr arfer elfennau rhaglennol, un ai mewn perthynas â hanes a chwedloniaeth Cymru, megis y gathl symffonig ''Eryri'' (1980) gan Gareth Glyn, ''Dic Penderyn'' (1988) gan Dalwyn Henshall, neu tu hwnt i ffiniau Cymru, yn ''Blue Letters from Tanganyika'' (1997) [[John Hardy]].

Cwblhaodd [[Paul Mealor]] ei Symffoni Rhif 1 ''(Passiontide)'' ar gyfer corws a cherddorfa yn 2015 (fe dderbyniodd y gwaith berfformiad yn ninas Dallas yn yr Unol Daleithiau yn 2017), ond mae enghreifftiau o’r symffoni yng Nghymru ers dyddiau Daniel Jones ac Alun Hoddinott wedi prinhau.

'''Pwyll ap Siôn'''

==Llyfryddiaeth==

:Dalwyn Henshall, ‘Ian Parrott’s Fifth Symphony: an appraisal’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 6/9 (Gaeaf, 1981–2), 16–21

:Michael J. Charnell-White, ‘The Solo Concerto in Wales in the Face of World Trends’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 7/6 (Gwanwyn, 1984), 33–40

:Timothy Taylor, ‘Alun Hoddinott’s Second Clarinet Concerto’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 8/6 (Haf, 1987), 30–45

:Geraint Lewis, ‘William Mathias: Piano Trio Op. 30, Piano Sonata No. 2 Op. 46 [et al]’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 8/8 (Gwanwyn/Haf, 1988), 95–6

:Carys Ann Roberts, ‘Agwedd Gosmopolitanaidd John Thomas, “Pencerdd Gwalia” (1826–1913)’, ''Hanes Cerddoriaeth Cymru'', 4 (2000), 88–99

:David Wright, ‘Ian Parrott’ (2012) <https://www.wrightmusic.net/pdfs/ian-parrott.pdf>

{{CC BY-SA Cydymaith}}

@@ Llinell 2: / Llinell 2: @@
 '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''
-Araf fu datblygiad ffurfiau offerynnol yng Nghymru megis y consierto, y symffoni a’r sonata, rhwng 1750 ac 1900. Roedd nifer o resymau yn gyfrifol am hyn. Ni fu hanes na thraddodiad cryf o berfformio ym maes cerddoriaeth gelfyddydol yng Nghymru nes dechrau’r 20g., ac fe âi’r cerddorion mwyaf dawnus ([[telynorion]] a chantorion gan fwyaf), dros y ffin i Loegr er mwyn datblygu eu crefft a’u gyrfa.
+Araf fu datblygiad ffurfiau offerynnol yng Nghymru megis y consierto, y symffoni a’r sonata, rhwng 1750 ac 1900. Roedd nifer o resymau yn gyfrifol am hyn. Ni fu hanes na thraddodiad cryf o berfformio ym maes cerddoriaeth gelfyddydol yng Nghymru nes dechrau’r 20g., ac fe âi’r cerddorion mwyaf dawnus ([[Telyn | telynorion]] a chantorion gan fwyaf), dros y ffin i Loegr er mwyn datblygu eu crefft a’u gyrfa.
-Ni chafwyd ychwaith gerddorfa broffesiynol yng Nghymru nes ffurfio [[Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] wedi’r Ail Ryfel Byd, ac o ganlyniad ni fu cyfleoedd ar gael i gyfansoddwyr feithrin sgiliau cerddorfaeth ac i arbrofi gyda ffurfiau symffonig. Mae’n wir dweud nad prif swyddogaeth [[Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] yn ystod degawdau cynnar y gerddorfa oedd hyrwyddo cerddoriaeth newydd gan gyfansoddwyr Cymreig. Fodd bynnag, gwelwyd newid graddol erbyn chwarter olaf yr 20g., gyda’r gerddorfa yn ehangu yn 1974 i gynnwys 60 o offerynwyr. Yn ystod cyfnod cynnar yr 21g., crëwyd rôl ar gyfer Cyfansoddwr Preswyl a Chyfansoddwr-ar-y-Cyd (''composer-in-association''), gyda [[Guto Puw]] a [[Huw Watkins]], ymysg eraill, yn ddeiliaid y teitl ar wahanol adegau.
+Ni chafwyd ychwaith gerddorfa broffesiynol yng Nghymru nes ffurfio [[Cerddorfeydd, Corau, Cerddorfeydd Ieuenctid ac Ensemblau | Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] wedi’r Ail Ryfel Byd, ac o ganlyniad ni fu cyfleoedd ar gael i gyfansoddwyr feithrin sgiliau cerddorfaeth ac i arbrofi gyda ffurfiau symffonig. Mae’n wir dweud nad prif swyddogaeth Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC yn ystod degawdau cynnar y gerddorfa oedd hyrwyddo cerddoriaeth newydd gan gyfansoddwyr Cymreig. Fodd bynnag, gwelwyd newid graddol erbyn chwarter olaf yr 20g., gyda’r gerddorfa yn ehangu yn 1974 i gynnwys 60 o offerynwyr. Yn ystod cyfnod cynnar yr 21g., crëwyd rôl ar gyfer Cyfansoddwr Preswyl a Chyfansoddwr-ar-y-Cyd (''composer-in-association''), gyda [[Puw, Guto (g.1971) | Guto Puw]] a [[Watkins, Huw (g.1976) | Huw Watkins]], ymysg eraill, yn ddeiliaid y teitl ar wahanol adegau.
 ==Cyn 1900==
-Pur annhebyg y byddai [[John Thomas]] ([[Pencerdd]] Gwalia; 1826–1913) wedi mentro i faes cerddoriaeth offerynnol oni bai ei fod wedi derbyn ei addysg gerddorol yn Llundain, lle’r astudiodd yn yr Academi Frenhinol rhwng 1840 ac 1846. Cyfansoddodd ddwy gonsierto i’r delyn ynghyd â symffoni a phedwarawd llinynnol, gan amsugno yr hyn a ddisgrifiodd Carys Ann Roberts fel ‘agwedd gosmopolitanaidd’ ddiwylliannol y ddinas (Roberts 2000, 88).
+Pur annhebyg y byddai [[Thomas, John (Pencerdd Gwalia; 1826-1913) | John Thomas]] ([[Pencerdd]] Gwalia; 1826–1913) wedi mentro i faes cerddoriaeth offerynnol oni bai ei fod wedi derbyn ei addysg gerddorol yn Llundain, lle’r astudiodd yn yr Academi Frenhinol rhwng 1840 ac 1846. Cyfansoddodd ddwy gonsierto i’r delyn ynghyd â symffoni a phedwarawd llinynnol, gan amsugno yr hyn a ddisgrifiodd Carys Ann Roberts fel ‘agwedd gosmopolitanaidd’ ddiwylliannol y ddinas (Roberts 2000, 88).
-Roedd newidiadau ar droed ym maes cerddoriaeth offerynnol oddi mewn i Gymru hefyd. Yn ystod yr 1860au, daeth perfformiadau o symffonïau Beethoven yn boblogaidd mewn trefi diwydiannol megis Merthyr mewn trefniannau ar gyfer bandiau pres. O bryd i’w gilydd, roedd cyfansoddwyr megis [[Joseph Parry]] (1841–1903) a [[Daniel Protheroe]] (1866–1934) yn barod i fentro i faes y symffoni, gyda cathl symffonig Protheroe, ''In the Cambrian Hills'', yn waith llwyddiannus. Fodd bynnag, eithriadau oedd y gweithiau hyn o’u cymharu ag allbwn cyfansoddwyr Cymreig y cyfnod ym maes cerddoriaeth leisiol.
+Roedd newidiadau ar droed ym maes cerddoriaeth offerynnol oddi mewn i Gymru hefyd. Yn ystod yr 1860au, daeth perfformiadau o symffonïau Beethoven yn boblogaidd mewn trefi diwydiannol megis Merthyr mewn trefniannau ar gyfer bandiau pres. O bryd i’w gilydd, roedd cyfansoddwyr megis [[Parry, Joseph (1841-1903) | Joseph Parry]] (1841–1903) a [[Protheroe, Daniel (1866-1934) | Daniel Protheroe]] (1866–1934) yn barod i fentro i faes y symffoni, gyda cathl symffonig Protheroe, ''In the Cambrian Hills'', yn waith llwyddiannus. Fodd bynnag, eithriadau oedd y gweithiau hyn o’u cymharu ag allbwn cyfansoddwyr Cymreig y cyfnod ym maes cerddoriaeth leisiol.
 ==Ar ôl 1900==
-Yn dilyn poblogrwydd y gerdd (neu’r gathl) symffonig ar ddiwedd y 19g., daeth y ffurf yn boblogaidd yng Nghymru o bosib am ei bod yn ffurf fwy hyblyg, ar raddfa lai na’r symffoni; roedd yr elfen raglennol yn ysbrydoliaeth i nifer o gyfansoddwyr hefyd. Roedd ''Morfa Rhuddlan'' (1914) gan [[Morfydd Owen]] (1891– 1918) yn enghraifft gynnar, ac fe gyfrannodd nifer i’r ''genre'' ar hyd y blynyddoedd, gan gynnwys [[Grace Williams]] (1906–77), Dalwyn Henshall (g.1957) a [[Gareth Glyn]] (g.1951).
+Yn dilyn poblogrwydd y gerdd (neu’r gathl) symffonig ar ddiwedd y 19g., daeth y ffurf yn boblogaidd yng Nghymru o bosib am ei bod yn ffurf fwy hyblyg, ar raddfa lai na’r symffoni; roedd yr elfen raglennol yn ysbrydoliaeth i nifer o gyfansoddwyr hefyd. Roedd ''Morfa Rhuddlan'' (1914) gan [[Owen, Morfydd (1891-1918) | Morfydd Owen]] (1891– 1918) yn enghraifft gynnar, ac fe gyfrannodd nifer i’r ''genre'' ar hyd y blynyddoedd, gan gynnwys [[Williams, Grace (1906-77) | Grace Williams]] (1906–77), Dalwyn Henshall (g.1957) a [[Glyn, Gareth (g.1951) | Gareth Glyn]] (g.1951).
-Daeth tro ar fyd yn ail hanner yr 20g., gyda’r traddodiad symffonig yng Nghymru yn cael ei sefydlu yn arbennig trwy waith [[Daniel Jones]] (1912–93), Grace Williams a [[David Wynne]] (1900–83). Gwelwyd cynnydd amlwg o gyfnod yr 1950au ymlaen, gyda Symffoni Rhif 1 [[Alun Hoddinott]] (1929–2008) yn derbyn perfformiad cyntaf yn [[Eisteddfod]] Genedlaethol Pwllheli 1955, a Grace Williams a David Wynne ill dau yn cwblhau eu hail symffonïau yn 1956. (Aeth Wynne ymlaen i gyfansoddi trydedd symffoni yn 1963 o’r enw ''Castell Caerffili'' (1963) – un o’i weithiau gorau, yn ôl [[Lyn Davies]].)
+Daeth tro ar fyd yn ail hanner yr 20g., gyda’r traddodiad symffonig yng Nghymru yn cael ei sefydlu yn arbennig trwy waith [[Daniel Jones]] (1912–93), Grace Williams a [[Wynne, David (1900-83) | David Wynne]] (1900–83). Gwelwyd cynnydd amlwg o gyfnod yr 1950au ymlaen, gyda Symffoni Rhif 1 [[Hoddinott, Alun (1929-2008) | Alun Hoddinott]] (1929–2008) yn derbyn perfformiad cyntaf yn [[Eisteddfod, Cerddoriaeth a'r | Eisteddfod]] Genedlaethol Pwllheli 1955, a Grace Williams a David Wynne ill dau yn cwblhau eu hail symffonïau yn 1956. (Aeth Wynne ymlaen i gyfansoddi trydedd symffoni yn 1963 o’r enw ''Castell Caerffili'' (1963) – un o’i weithiau gorau, yn ôl [[Davies, Lyn (g.1956) | Lyn Davies]].)
 Erbyn hyn roedd Daniel Jones eisoes wedi cyfansoddi sawl symffoni, gyda’i bedwaredd – er cof am ei gyfaill y bardd Dylan Thomas – yn derbyn perfformiad yn Eisteddfod Genedlaethol Ystradgynlais yn 1954. Aeth Jones ymlaen i gwblhau pedair symffoni ar ddeg ynghyd â chorff sylweddol o gerddoriaeth siambr.
@@ Llinell 22: / Llinell 22: @@
 Defnyddia symffonïau Jones bob un o nodau’r raddfa gromatig yn sail i’w cywair. Mae’r rhai agoriadol yn gymharol donyddol gan arddangos dylanwad y symffoni yn ystod y cyfnod Rhamantaidd. Clywir Jones yn arbrofi gyda rhythmau mwy cymhleth yn symudiadau bywiog ei symffonïau. Mae Symffonïau 6 hyd at 9 yn fwy uchelgeisiol ac unigolyddol tra bod y set olaf yn tueddu i fod yn fwy cynnil a chryno o ran ffurf a deunydd.
-Bu adfywiad hefyd ymysg y cyfansoddwyr hynny a ymddangosai yn y bwlch rhwng Daniel Jones a Grace Williams ar un llaw, a Hoddinott a [[William Mathias]] (1934–92) ar y llaw arall. Yn eu mysg mae [[Denis ApIvor]] (1916–2004), a gyfansoddodd bum symffoni, Concerto i’r Cello (1977), ynghyd â nifer o bedwarawdau llinynnol.
+Bu adfywiad hefyd ymysg y cyfansoddwyr hynny a ymddangosai yn y bwlch rhwng Daniel Jones a Grace Williams ar un llaw, a Hoddinott a [[Mathias, William (1934-92) | William Mathias]] (1934–92) ar y llaw arall. Yn eu mysg mae [[ApIvor, Denis (1916-2004) | Denis ApIvor]] (1916–2004), a gyfansoddodd bum symffoni, Concerto i’r Cello (1977), ynghyd â nifer o bedwarawdau llinynnol.
-Un thema gyson yn ystod yr 20g. yw agwedd y cyfansoddwr at donyddiaeth fel rhan o’r ddadl symffonig, gyda rhai yn arfer elfennau tonyddol, eraill yn chwilio am ffyrdd amgen o ddatblygu harmoni yn eu gwaith, tra bod eraill yn ymwrthod â thonyddiaeth yn llwyr gan fabwysiadu cromatiaeth a chyfresiaeth. Yn y Concerto i’r Utgorn, gwelir Grace Williams yn dilyn llwybr amgen moddawl er mwyn gwrthgyferbynnu swyddogaeth yr unawdydd a’r gerddorfa. Yn achos [[Ian Parrott]] (1916–2012) a [[Reginald Smith Brindle]] (1917–2003), mae’r naill yn aros o fewn y traddodiad tonyddol tra bod y llall yn mynd i gyfeiriad digyweiredd a chyfresiaeth.
+Un thema gyson yn ystod yr 20g. yw agwedd y cyfansoddwr at donyddiaeth fel rhan o’r ddadl symffonig, gyda rhai yn arfer elfennau tonyddol, eraill yn chwilio am ffyrdd amgen o ddatblygu harmoni yn eu gwaith, tra bod eraill yn ymwrthod â thonyddiaeth yn llwyr gan fabwysiadu cromatiaeth a chyfresiaeth. Yn y Concerto i’r Utgorn, gwelir Grace Williams yn dilyn llwybr amgen moddawl er mwyn gwrthgyferbynnu swyddogaeth yr unawdydd a’r gerddorfa. Yn achos [[Parrott, Ian (1916-2012) | Ian Parrott]] (1916–2012) a [[Smith Brindle, Reginald (1917-2003) | Reginald Smith Brindle]] (1917–2003), mae’r naill yn aros o fewn y traddodiad tonyddol tra bod y llall yn mynd i gyfeiriad digyweiredd a chyfresiaeth.
 Dywed yr ysgolhaig David Wright mai Symffoni Rhif 4 Parrott yw un o’i gyfansoddiadau gorau (Wright 2012). Saif ei Bumed Symffoni (1981), hefyd, fel gwaith effeithiol. Yn ôl Dalwyn Henshall, mae Parrott yn llwyddo i osod egwyddorion ffurf sonata ar draws tri symudiad y gwaith. Gyda phob un o’r symudiadau yn derbyn is-deitlau ''(confrontation, alternation'' ac ''integration)'', gwelir y cyfansoddwr yn efelychu ffurf sonata â’i ddefnydd o’r dangosiad, datblygiad ac ail-ddangosiad: ‘music such as to be found in [Parrott’s] Fifth Symphony has an innate strength which will render it immune from the shifting tides of fashion’ (Henshall 1982, 21).
-O ran crefft y cyfansoddi, cynildeb y mynegiant a sylwedd y cynnyrch, mae allbwn symffonig Hoddinott yn sefyll ben ac ysgwyddau uwchlaw ei gyfoeswyr. Fodd bynnag, drwy ei gonsiertos y daeth Hoddinott i sylw cenedlaethol cynnar. Derbyniodd y Concerto Rhif 1 i’r Clarinet Op. 3 (1950) a’r Concerto [[Telyn]] Op. 11 (1957/1970) eu perfformiadau cyntaf yng [[Ngŵyl]] Cheltenham – y naill yn 1953 a’r llall yn 1958. Er i Symffoni Rhif 1 Hoddinott dderbyn perfformiad yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli 1955, cerddorfeydd y tu hwnt i Glawdd Offa fu’n fwyaf parod i gomisiynu gweithiau newydd ganddo, megis Cerddorfa Ffilharmonig Frenhinol Lerpwl a Cherddorfa’r Hallé ym Manceinion.
+O ran crefft y cyfansoddi, cynildeb y mynegiant a sylwedd y cynnyrch, mae allbwn symffonig Hoddinott yn sefyll ben ac ysgwyddau uwchlaw ei gyfoeswyr. Fodd bynnag, drwy ei gonsiertos y daeth Hoddinott i sylw cenedlaethol cynnar. Derbyniodd y Concerto Rhif 1 i’r Clarinet Op. 3 (1950) a’r Concerto [[Telyn]] Op. 11 (1957/1970) eu perfformiadau cyntaf yng [[Gwyliau Cerddoriaeth | Ngŵyl]] Cheltenham – y naill yn 1953 a’r llall yn 1958. Er i Symffoni Rhif 1 Hoddinott dderbyn perfformiad yn Eisteddfod Genedlaethol Pwllheli 1955, cerddorfeydd y tu hwnt i Glawdd Offa fu’n fwyaf parod i gomisiynu gweithiau newydd ganddo, megis Cerddorfa Ffilharmonig Frenhinol Lerpwl a Cherddorfa’r Hallé ym Manceinion.
 Yn wahanol i Parrott a Smith Brindle, mae’r undod sy’n perthyn i’r ddadl symffonig yng ngwaith Hoddinott yn ymddangos un ai trwy ei ddefnydd o donyddiaeth estynedig, megis deugyweiredd ''(bitonality)'', neu (fel yn achos yr ail gonsierto i’r Clarinét) drwy dechnegau cyfresol hyblyg, lle mae’r gyfres yn gosod cymeriad arbennig i ddeunydd thematig y gwaith. Un nodwedd o waith Hoddinott oedd ei barodrwydd i arbrofi ac amrywio gyda fformiwlâu arferol consiertos a symffonïau. Mae Symffonïau Rhif 3, 4 a 5 mewn dau symudiad tra bod y Symffoni Rhif 6 mewn un symudiad di-dor. Yn ôl Taylor, nid yw’r ffurf dau symudiad yn gwbl lwyddiannus bob tro (Taylor 1987, 45), ond o leiaf mae’n rhoi sylw i ddawn greadigol Hoddinott o gyfosod gwrthgyferbyniadau dramatig, boed o ran tempo (araf-cyflym) neu ystum (themâu mewnblyg- echblyg).
@@ Llinell 36: / Llinell 36: @@
 Gellir dadlau bod natur mwy ‘sgyrsiol’ rhwng unawdydd a cherddorfa sy’n rhan gynhenid o gyfansoddiad unrhyw consierto yn cynnig ei hun yn fwy naturiol i naratif gerddorol Mathias na chynfas a strwythur mwy haniaethol y symffoni. Mae’r ''Concerto i’r Delyn'' yn parhau i fod yn un o’i weithiau mwyaf poblogaidd, yn rhannol oherwydd ei natur ‘Gymreig’ – gyda’r ail symudiad wedi ei ysbrydoli gan un o gerddi R. S. Thomas tra bod y symudiad olaf yn dyfynnu’r alaw werin ‘Dadl Dau’ – ond hefyd oherwydd y cydbwysedd effeithiol a geir rhwng yr unawdydd a’r gerddorfa, a’r berthynas sy’n cael ei datblygu rhyngddynt mewn arddull sy’n nwyfus ac afieithus.
-Bu Mathias hefyd yn barod i arbrofi gyda threfn symudiadau yn ei gonsiertos, gan symud y scherzo i’r ail symudiad yn hytrach na’i safle arferol yn y trydydd symudiad yn y ''Concerto i’r Corn Ffrengig'' a’r ail Sonata i’r [[Ffidil]] (Lewis 1988, 96). Mae’r symffonïau hefyd yn haeddu ystyriaeth bwysig, gyda naws o ddefod a chyfriniaeth yn perthyn i’r Symffoni Gyntaf (1966). Mae Geraint Lewis yn nodi bod dau o weithiau olaf Mathias, y Drydedd Symffoni a’r Concerto i’r Feiolin, yn arddangos athrylith y cyfansoddwr ar ei gorau. Bu Mathias a Hoddinott ill dau yn gynhyrchiol iawn ym maes sonatâu, yn arbennig ar gyfer y piano, gyda Hoddinott yn cwblhau deuddeg ohonynt, ac Ail Sonata i Biano Mathias yn un o’i gyfansoddiadau mwyaf idiomatig a dramatig (Lewis 1988, 95).
+Bu Mathias hefyd yn barod i arbrofi gyda threfn symudiadau yn ei gonsiertos, gan symud y scherzo i’r ail symudiad yn hytrach na’i safle arferol yn y trydydd symudiad yn y ''Concerto i’r Corn Ffrengig'' a’r ail Sonata i’r [[Ffidil | Ffidil]] (Lewis 1988, 96). Mae’r symffonïau hefyd yn haeddu ystyriaeth bwysig, gyda naws o ddefod a chyfriniaeth yn perthyn i’r Symffoni Gyntaf (1966). Mae Geraint Lewis yn nodi bod dau o weithiau olaf Mathias, y Drydedd Symffoni a’r Concerto i’r Feiolin, yn arddangos athrylith y cyfansoddwr ar ei gorau. Bu Mathias a Hoddinott ill dau yn gynhyrchiol iawn ym maes sonatâu, yn arbennig ar gyfer y piano, gyda Hoddinott yn cwblhau deuddeg ohonynt, ac Ail Sonata i Biano Mathias yn un o’i gyfansoddiadau mwyaf idiomatig a dramatig (Lewis 1988, 95).
-Yn wyneb y ffaith fod cyfansoddwyr y tu hwnt i Gymru yn parhau i ail-greu ac ail-ddyfeisio ffurfiau sefydledig megis y symffoni a’r consierto, mae’n syndod (ac efallai’n siom) mai prin fu’r gweithgaredd yn y ''genres'' hyn yn ystod degawdau agoriadol yr 21g. Cyfunodd [[John Metcalf]] elfennau o’r ddwy ffurf yn dra llwyddiannus yn ei ''Cello Symphony'' (2004), tra bod consierto Huw Watkins i’r un offeryn wedi ei gyfansoddi ar gyfer ei frawd [[Paul Watkins]].
+Yn wyneb y ffaith fod cyfansoddwyr y tu hwnt i Gymru yn parhau i ail-greu ac ail-ddyfeisio ffurfiau sefydledig megis y symffoni a’r consierto, mae’n syndod (ac efallai’n siom) mai prin fu’r gweithgaredd yn y ''genres'' hyn yn ystod degawdau agoriadol yr 21g. Cyfunodd [[Metcalf, John (g.1946) | John Metcalf]] elfennau o’r ddwy ffurf yn dra llwyddiannus yn ei ''Cello Symphony'' (2004), tra bod consierto Huw Watkins i’r un offeryn wedi ei gyfansoddi ar gyfer ei frawd [[Watkins, Paul (g.1970) | Paul Watkins]].
-Er fod ‘cân’ symffonig [[Karl Jenkins]], ''Adiemus: Songs of Sanctuary'' (1995), wedi profi’n hynod boblogaidd, gellir dadlau nad yw’n ‘symffonig’ yng ngwir ystyr y gair. Mae’r gathl symffonig yn parhau i fod yn gyfrwng i’r cyfansoddwr arfer elfennau rhaglennol, un ai mewn perthynas â hanes a chwedloniaeth Cymru, megis y gathl symffonig ''Eryri'' (1980) gan Gareth Glyn, ''Dic Penderyn'' (1988) gan Dalwyn Henshall, neu tu hwnt i ffiniau Cymru, yn ''Blue Letters from Tanganyika'' (1997) [[John Hardy]].
+Er fod ‘cân’ symffonig [[Jenkins, Karl (g.1944) | Karl Jenkins]], ''Adiemus: Songs of Sanctuary'' (1995), wedi profi’n hynod boblogaidd, gellir dadlau nad yw’n ‘symffonig’ yng ngwir ystyr y gair. Mae’r gathl symffonig yn parhau i fod yn gyfrwng i’r cyfansoddwr arfer elfennau rhaglennol, un ai mewn perthynas â hanes a chwedloniaeth Cymru, megis y gathl symffonig ''Eryri'' (1980) gan Gareth Glyn, ''Dic Penderyn'' (1988) gan Dalwyn Henshall, neu tu hwnt i ffiniau Cymru, yn ''Blue Letters from Tanganyika'' (1997) [[Hardy, John (g.1952) | John Hardy]].
-Cwblhaodd [[Paul Mealor]] ei Symffoni Rhif 1 ''(Passiontide)'' ar gyfer corws a cherddorfa yn 2015 (fe dderbyniodd y gwaith berfformiad yn ninas Dallas yn yr Unol Daleithiau yn 2017), ond mae enghreifftiau o’r symffoni yng Nghymru ers dyddiau Daniel Jones ac Alun Hoddinott wedi prinhau.
+Cwblhaodd [[Mealor, Paul (g.1975) | Paul Mealor]] ei Symffoni Rhif 1 ''(Passiontide)'' ar gyfer corws a cherddorfa yn 2015 (fe dderbyniodd y gwaith berfformiad yn ninas Dallas yn yr Unol Daleithiau yn 2017), ond mae enghreifftiau o’r symffoni yng Nghymru ers dyddiau Daniel Jones ac Alun Hoddinott wedi prinhau.
 '''Pwyll ap Siôn'''

@@ Llinell 6: / Llinell 6: @@
 Ni chafwyd ychwaith gerddorfa broffesiynol yng Nghymru nes ffurfio [[Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] wedi’r Ail Ryfel Byd, ac o ganlyniad ni fu cyfleoedd ar gael i gyfansoddwyr feithrin sgiliau cerddorfaeth ac i arbrofi gyda ffurfiau symffonig. Mae’n wir dweud nad prif swyddogaeth [[Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] yn ystod degawdau cynnar y gerddorfa oedd hyrwyddo cerddoriaeth newydd gan gyfansoddwyr Cymreig. Fodd bynnag, gwelwyd newid graddol erbyn chwarter olaf yr 20g., gyda’r gerddorfa yn ehangu yn 1974 i gynnwys 60 o offerynwyr. Yn ystod cyfnod cynnar yr 21g., crëwyd rôl ar gyfer Cyfansoddwr Preswyl a Chyfansoddwr-ar-y-Cyd (''composer-in-association''), gyda [[Guto Puw]] a [[Huw Watkins]], ymysg eraill, yn ddeiliaid y teitl ar wahanol adegau.
+==Cyn 1900==
 Pur annhebyg y byddai [[John Thomas]] ([[Pencerdd]] Gwalia; 1826–1913) wedi mentro i faes cerddoriaeth offerynnol oni bai ei fod wedi derbyn ei addysg gerddorol yn Llundain, lle’r astudiodd yn yr Academi Frenhinol rhwng 1840 ac 1846. Cyfansoddodd ddwy gonsierto i’r delyn ynghyd â symffoni a phedwarawd llinynnol, gan amsugno yr hyn a ddisgrifiodd Carys Ann Roberts fel ‘agwedd gosmopolitanaidd’ ddiwylliannol y ddinas (Roberts 2000, 88).
@@ Llinell 13: / Llinell 12: @@
 Roedd newidiadau ar droed ym maes cerddoriaeth offerynnol oddi mewn i Gymru hefyd. Yn ystod yr 1860au, daeth perfformiadau o symffonïau Beethoven yn boblogaidd mewn trefi diwydiannol megis Merthyr mewn trefniannau ar gyfer bandiau pres. O bryd i’w gilydd, roedd cyfansoddwyr megis [[Joseph Parry]] (1841–1903) a [[Daniel Protheroe]] (1866–1934) yn barod i fentro i faes y symffoni, gyda cathl symffonig Protheroe, ''In the Cambrian Hills'', yn waith llwyddiannus. Fodd bynnag, eithriadau oedd y gweithiau hyn o’u cymharu ag allbwn cyfansoddwyr Cymreig y cyfnod ym maes cerddoriaeth leisiol.
+==Ar ôl 1900==
 Yn dilyn poblogrwydd y gerdd (neu’r gathl) symffonig ar ddiwedd y 19g., daeth y ffurf yn boblogaidd yng Nghymru o bosib am ei bod yn ffurf fwy hyblyg, ar raddfa lai na’r symffoni; roedd yr elfen raglennol yn ysbrydoliaeth i nifer o gyfansoddwyr hefyd. Roedd ''Morfa Rhuddlan'' (1914) gan [[Morfydd Owen]] (1891– 1918) yn enghraifft gynnar, ac fe gyfrannodd nifer i’r ''genre'' ar hyd y blynyddoedd, gan gynnwys [[Grace Williams]] (1906–77), Dalwyn Henshall (g.1957) a [[Gareth Glyn]] (g.1951).

@@ Llinell 50: / Llinell 50: @@
 ==Llyfryddiaeth==
-:Dalwyn Henshall, ‘Ian Parrott’s Fifth Symphony: an appraisal’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 6/9 (Gaeaf, 1981–2), 16–21
+*Dalwyn Henshall, ‘Ian Parrott’s Fifth Symphony: an appraisal’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 6/9 (Gaeaf, 1981–2), 16–21
-:Michael J. Charnell-White, ‘The Solo Concerto in Wales in the Face of World Trends’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 7/6 (Gwanwyn, 1984), 33–40
+*Michael J. Charnell-White, ‘The Solo Concerto in Wales in the Face of World Trends’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 7/6 (Gwanwyn, 1984), 33–40
-:Timothy Taylor, ‘Alun Hoddinott’s Second Clarinet Concerto’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 8/6 (Haf, 1987), 30–45
+*Timothy Taylor, ‘Alun Hoddinott’s Second Clarinet Concerto’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 8/6 (Haf, 1987), 30–45
-:Geraint Lewis, ‘William Mathias: Piano Trio Op. 30, Piano Sonata No. 2 Op. 46 [et al]’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 8/8 (Gwanwyn/Haf, 1988), 95–6
+*Geraint Lewis, ‘William Mathias: Piano Trio Op. 30, Piano Sonata No. 2 Op. 46 [et al]’, ''Welsh Music/Cerddoriaeth Cymru'', 8/8 (Gwanwyn/Haf, 1988), 95–6
-:Carys Ann Roberts, ‘Agwedd Gosmopolitanaidd John Thomas, “Pencerdd Gwalia” (1826–1913)’, ''Hanes Cerddoriaeth Cymru'', 4 (2000), 88–99
+*Carys Ann Roberts, ‘Agwedd Gosmopolitanaidd John Thomas, “Pencerdd Gwalia” (1826–1913)’, ''Hanes Cerddoriaeth Cymru'', 4 (2000), 88–99
-:David Wright, ‘Ian Parrott’ (2012) https://www.wrightmusic.net/pdfs/ian-parrott.pdf
+*David Wright, ‘Ian Parrott’ (2012) ''https://www.wrightmusic.net/pdfs/ian-parrott.pdf''
 {{CC BY-SA Cydymaith}}

@@ Llinell 1: / Llinell 1: @@
 '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''
+Araf fu datblygiad ffurfiau offerynnol yng Nghymru megis y consierto, y symffoni a’r sonata, rhwng 1750 ac 1900. Roedd nifer o resymau yn gyfrifol am hyn. Ni fu hanes na thraddodiad cryf o berfformio ym maes cerddoriaeth gelfyddydol yng Nghymru nes dechrau’r 20g., ac fe âi’r cerddorion mwyaf dawnus ([[telynorion]] a chantorion gan fwyaf), dros y ffin i Loegr er mwyn [[datblygu]] eu crefft a’u gyrfa.
 Ni chafwyd ychwaith gerddorfa broffesiynol yng Nghymru nes ffurfio [[Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] wedi’r Ail Ryfel Byd, ac o ganlyniad ni fu cyfleoedd ar gael i gyfansoddwyr feithrin sgiliau cerddorfaeth ac i arbrofi gyda ffurfiau symffonig. Mae’n wir dweud nad prif swyddogaeth [[Cerddorfa Genedlaethol Gymreig y BBC]] yn ystod degawdau cynnar y gerddorfa oedd hyrwyddo cerddoriaeth newydd gan gyfansoddwyr Cymreig. Fodd bynnag, gwelwyd newid graddol erbyn chwarter olaf yr 20g., gyda’r gerddorfa yn ehangu yn 1974 i gynnwys 60 o offerynwyr. Yn ystod cyfnod cynnar yr 21g., crëwyd rôl ar gyfer Cyfansoddwr Preswyl a Chyfansoddwr-ar-y-Cyd (''composer-in-association''), gyda [[Guto Puw]] a [[Huw Watkins]], ymysg eraill, yn ddeiliaid y teitl ar wahanol adegau.
@@ Llinell 10: / Llinell 8: @@
 '''Cyn 1900'''
-Pur annhebyg y byddai [[John Thomas]] (Pencerdd Gwalia; 1826–1913) wedi mentro i faes cerddoriaeth offerynnol oni bai ei fod wedi derbyn ei addysg gerddorol yn Llundain, lle’r astudiodd yn yr Academi Frenhinol rhwng 1840 ac 1846. Cyfansoddodd ddwy gonsierto i’r delyn ynghyd â symffoni a phedwarawd llinynnol, gan amsugno yr hyn a ddisgrifiodd Carys Ann Roberts fel ‘agwedd gosmopolitanaidd’ ddiwylliannol y ddinas (Roberts 2000, 88).
+Pur annhebyg y byddai [[John Thomas]] ([[Pencerdd]] Gwalia; 1826–1913) wedi mentro i faes cerddoriaeth offerynnol oni bai ei fod wedi derbyn ei addysg gerddorol yn Llundain, lle’r astudiodd yn yr Academi Frenhinol rhwng 1840 ac 1846. Cyfansoddodd ddwy gonsierto i’r delyn ynghyd â symffoni a phedwarawd llinynnol, gan amsugno yr hyn a ddisgrifiodd Carys Ann Roberts fel ‘agwedd gosmopolitanaidd’ ddiwylliannol y ddinas (Roberts 2000, 88).
 Roedd newidiadau ar droed ym maes cerddoriaeth offerynnol oddi mewn i Gymru hefyd. Yn ystod yr 1860au, daeth perfformiadau o symffonïau Beethoven yn boblogaidd mewn trefi diwydiannol megis Merthyr mewn trefniannau ar gyfer bandiau pres. O bryd i’w gilydd, roedd cyfansoddwyr megis [[Joseph Parry]] (1841–1903) a [[Daniel Protheroe]] (1866–1934) yn barod i fentro i faes y symffoni, gyda cathl symffonig Protheroe, ''In the Cambrian Hills'', yn waith llwyddiannus. Fodd bynnag, eithriadau oedd y gweithiau hyn o’u cymharu ag allbwn cyfansoddwyr Cymreig y cyfnod ym maes cerddoriaeth leisiol.
@@ Llinell 35: / Llinell 33: @@
 Yn wahanol i Parrott a Smith Brindle, mae’r undod sy’n perthyn i’r ddadl symffonig yng ngwaith Hoddinott yn ymddangos un ai trwy ei ddefnydd o donyddiaeth estynedig, megis deugyweiredd ''(bitonality)'', neu (fel yn achos yr ail gonsierto i’r Clarinét) drwy dechnegau cyfresol hyblyg, lle mae’r gyfres yn gosod cymeriad arbennig i ddeunydd thematig y gwaith. Un nodwedd o waith Hoddinott oedd ei barodrwydd i arbrofi ac amrywio gyda fformiwlâu arferol consiertos a symffonïau. Mae Symffonïau Rhif 3, 4 a 5 mewn dau symudiad tra bod y Symffoni Rhif 6 mewn un symudiad di-dor. Yn ôl Taylor, nid yw’r ffurf dau symudiad yn gwbl lwyddiannus bob tro (Taylor 1987, 45), ond o leiaf mae’n rhoi sylw i ddawn greadigol Hoddinott o gyfosod gwrthgyferbyniadau dramatig, boed o ran tempo (araf-cyflym) neu ystum (themâu mewnblyg- echblyg).
-Mae Michael Charnell-White wedi olrhain datblygiad Hoddinott trwy gydol ei gonsiertos, o’r un cyntaf i’r Clarinet – sydd yn dynwared arddull ysgafn y ''divertissement'' – i’r gweithiau mwy diweddar, sydd yn fwy hyblyg o ran strwythur, yn cyfosod elfennau telynegol, nosluniol ''(nocturnal)'', tebyg i’r hyn yr hoffai Béla Bartók ei wneud, gydag adegau egnïol, tra bod Concerto Rhif 3 i’r Piano a’r Concerto i’r Organ yn defnyddio technegau o gyfnod Baróc, megis y ffurf ''ritornello'' (Charnell-White 1984, 39). Fodd bynnag, mae Hoddinott yn osgoi dynwared sain yr arddull Faróc.
+Mae Michael Charnell-White wedi olrhain datblygiad Hoddinott trwy gydol ei gonsiertos, o’r un cyntaf i’r Clarinet – sydd yn dynwared [[arddull]] ysgafn y ''divertissement'' – i’r gweithiau mwy diweddar, sydd yn fwy hyblyg o ran strwythur, yn cyfosod elfennau telynegol, nosluniol ''(nocturnal)'', tebyg i’r hyn yr hoffai Béla Bartók ei wneud, gydag adegau egnïol, tra bod Concerto Rhif 3 i’r Piano a’r Concerto i’r Organ yn defnyddio technegau o gyfnod Baróc, megis y ffurf ''ritornello'' (Charnell-White 1984, 39). Fodd bynnag, mae Hoddinott yn osgoi dynwared sain yr arddull Faróc.
-Gellir dadlau bod natur mwy ‘sgyrsiol’ rhwng unawdydd a cherddorfa sy’n rhan gynhenid o gyfansoddiad unrhyw consierto yn cynnig ei hun yn fwy naturiol i naratif gerddorol Mathias na chynfas a strwythur mwy haniaethol y symffoni. Mae’r ''Concerto i’r Delyn'' yn parhau i fod yn un o’i weithiau mwyaf poblogaidd, yn rhannol oherwydd ei natur ‘Gymreig’ – gyda’r ail symudiad wedi ei ysbrydoli gan un o gerddi R. S. Thomas tra bod y symudiad olaf yn dyfynnu’r alaw werin ‘Dadl Dau’ – ond hefyd oherwydd y cydbwysedd effeithiol a geir rhwng yr unawdydd a’r gerddorfa, a’r berthynas sy’n cael ei datblygu rhyngddynt mewn arddull sy’n nwyfus ac afieithus.
+Gellir dadlau bod natur mwy ‘sgyrsiol’ rhwng unawdydd a cherddorfa sy’n rhan gynhenid o gyfansoddiad unrhyw consierto yn cynnig ei hun yn fwy naturiol i [[naratif]] gerddorol Mathias na chynfas a strwythur mwy haniaethol y symffoni. Mae’r ''Concerto i’r Delyn'' yn parhau i fod yn un o’i weithiau mwyaf poblogaidd, yn rhannol oherwydd ei natur ‘Gymreig’ – gyda’r ail symudiad wedi ei ysbrydoli gan un o gerddi R. S. Thomas tra bod y symudiad olaf yn dyfynnu’r alaw werin ‘Dadl Dau’ – ond hefyd oherwydd y [[cydbwysedd]] effeithiol a geir rhwng yr unawdydd a’r gerddorfa, a’r berthynas sy’n cael ei datblygu rhyngddynt mewn arddull sy’n nwyfus ac afieithus.
-Bu Mathias hefyd yn barod i arbrofi gyda threfn symudiadau yn ei gonsiertos, gan symud y scherzo i’r ail symudiad yn hytrach na’i safle arferol yn y trydydd symudiad yn y ''Concerto i’r Corn Ffrengig'' a’r ail Sonata i’r Ffidil (Lewis 1988, 96). Mae’r symffonïau hefyd yn haeddu ystyriaeth bwysig, gyda naws o ddefod a chyfriniaeth yn perthyn i’r Symffoni Gyntaf (1966). Mae Geraint Lewis yn nodi bod dau o weithiau olaf Mathias, y Drydedd Symffoni a’r Concerto i’r Feiolin, yn arddangos athrylith y cyfansoddwr ar ei gorau. Bu Mathias a Hoddinott ill dau yn gynhyrchiol iawn ym maes sonatâu, yn arbennig ar gyfer y piano, gyda Hoddinott yn cwblhau deuddeg ohonynt, ac Ail Sonata i Biano Mathias yn un o’i gyfansoddiadau mwyaf idiomatig a dramatig (Lewis 1988, 95).
+Bu Mathias hefyd yn barod i arbrofi gyda threfn symudiadau yn ei gonsiertos, gan symud y scherzo i’r ail symudiad yn hytrach na’i safle arferol yn y trydydd symudiad yn y ''Concerto i’r Corn Ffrengig'' a’r ail Sonata i’r [[Ffidil]] (Lewis 1988, 96). Mae’r symffonïau hefyd yn haeddu ystyriaeth bwysig, gyda naws o ddefod a chyfriniaeth yn perthyn i’r Symffoni Gyntaf (1966). Mae Geraint Lewis yn nodi bod dau o weithiau olaf Mathias, y Drydedd Symffoni a’r Concerto i’r Feiolin, yn arddangos athrylith y cyfansoddwr ar ei gorau. Bu Mathias a Hoddinott ill dau yn gynhyrchiol iawn ym maes sonatâu, yn arbennig ar gyfer y piano, gyda Hoddinott yn cwblhau deuddeg ohonynt, ac Ail Sonata i Biano Mathias yn un o’i gyfansoddiadau mwyaf idiomatig a dramatig (Lewis 1988, 95).
 Yn wyneb y ffaith fod cyfansoddwyr y tu hwnt i Gymru yn parhau i ail-greu ac ail-ddyfeisio ffurfiau sefydledig megis y symffoni a’r consierto, mae’n syndod (ac efallai’n siom) mai prin fu’r gweithgaredd yn y ''genres'' hyn yn ystod degawdau agoriadol yr 21g. Cyfunodd [[John Metcalf]] elfennau o’r ddwy ffurf yn dra llwyddiannus yn ei ''Cello Symphony'' (2004), tra bod consierto Huw Watkins i’r un offeryn wedi ei gyfansoddi ar gyfer ei frawd [[Paul Watkins]].
@@ Llinell 45: / Llinell 43: @@
 Er fod ‘cân’ symffonig [[Karl Jenkins]], ''Adiemus: Songs of Sanctuary'' (1995), wedi profi’n hynod boblogaidd, gellir dadlau nad yw’n ‘symffonig’ yng ngwir ystyr y gair. Mae’r gathl symffonig yn parhau i fod yn gyfrwng i’r cyfansoddwr arfer elfennau rhaglennol, un ai mewn perthynas â hanes a chwedloniaeth Cymru, megis y gathl symffonig ''Eryri'' (1980) gan Gareth Glyn, ''Dic Penderyn'' (1988) gan Dalwyn Henshall, neu tu hwnt i ffiniau Cymru, yn ''Blue Letters from Tanganyika'' (1997) [[John Hardy]].
-Cwblhaodd [[Paul Mealor]] ei Symffoni Rhif 1 ''(Passiontide)'' ar gyfer corws a cherddorfa yn 2015 (fe dderbyniodd y gwaith berfformiad yn ninas Dallas yn yr Unol Daleithiau yn 2017), ond mae enghreifftiau o’r symffoni yng Nghymru ers dyddiau Daniel Jones ac Alun Hoddinott wedi prinhau.
+Cwblhaodd [[Paul Mealor]] ei Symffoni Rhif 1 ''(Passiontide)'' ar gyfer [[corws]] a cherddorfa yn 2015 (fe dderbyniodd y gwaith berfformiad yn ninas Dallas yn yr Unol Daleithiau yn 2017), ond mae enghreifftiau o’r symffoni yng Nghymru ers dyddiau Daniel Jones ac Alun Hoddinott wedi prinhau.
 '''Pwyll ap Siôn'''