Marx, Karl - Hanes diwygio

SionJonesCaerdydd am 11:09, 25 Mai 2023

2023-05-25T11:09:30Z

AdamPierceCaerdydd am 16:12, 23 Mawrth 2023

2023-03-23T16:12:54Z

AdamPierceCaerdydd am 16:11, 23 Mawrth 2023

2023-03-23T16:11:45Z

AdamPierceCaerdydd: Symudodd AdamPierceCaerdydd y dudalen Karl Marx i Marx, Karl

2023-03-23T09:48:33Z

Symudodd AdamPierceCaerdydd y dudalen Karl Marx i Marx, Karl

AdamPierceCaerdydd am 08:41, 14 Mawrth 2023

2023-03-14T08:41:35Z

AdamPierceCaerdydd am 22:02, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T22:02:00Z

AdamPierceCaerdydd am 22:00, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T22:00:06Z

AdamPierceCaerdydd am 21:21, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T21:21:15Z

AdamPierceCaerdydd am 21:20, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T21:20:03Z

AdamPierceCaerdydd am 21:18, 13 Mawrth 2023

2023-03-13T21:18:14Z

@@ Llinell 33: / Llinell 33: @@
 Ffrwyth llafur yr ymchwil economaidd hwn yw un o destunau pwysicaf Marx (1932/2009): ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' (neu ''Paris Manuscripts''). Ni chyhoeddwyd yr ysgrifau hyn yn ystod bywyd Marx, gyda’r <nowiki>testun</nowiki> yn ymddangos am y tro cyntaf bron hanner canrif wedi ei farwolaeth ym 1932. Yn y <nowiki>testun</nowiki> cyflwynir themâu sydd bellach yn ganolog mewn trafodaethau ar waith Marx, yn enwedig pwyslais yr ysgrifau ar [[ymddieithrio]]. Mae’n cynnwys beirniadaeth athronyddol ar [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: y gwelir ffurf annynol ar lafur mewn [[cyfalafiaeth]] sydd, yn hytrach na rhoi rhyddid a boddhad i’r unigolyn, yn gynyddol yn ei gaethiwo mewn byd o wrthrychau y mae ef ei hun yn ei greu.
-Ceir dadleuon brwd ynghylch pwysigrwydd yr ysgrifau hyn, er mai natur ddarniog sydd i’r <nowiki>testun</nowiki>. I rai, daw’r feirniadaeth o [[ymddieithrio]] yn llwyr sylfaenol i’n dealltwriaeth o Marx, yn enwedig i feddylwyr [[Marcsaeth]] Orllewinol fel Jean-Paul Sartre a Maurice Merleau-Ponty. Yn wir, cyfiawnheir un traddodiad cyfan o Farcsaeth, sef [[Marcsaeth]] ddyneiddiol, ar sail syniadau’r <nowiki>testun</nowiki> hwn (gweler McLehan 2007: 325–35). I eraill, er enghraifft y ffigwr Marcsaidd Louis Althusser, roedd beirniadaeth economaidd, fwy empirig, y Marx diweddarach (Althusser 2005: 227) yn disodli’r syniadau gorathronyddol yn y <nowiki>testun</nowiki> hwn. Fodd bynnag, byddai’n anodd gwadu parhad y thema [[ymddieithrio]] yn ei weithiau diweddarach: mae’r syniad o ffetisiaeth cynwyddau yng nghyfrol gyntaf ''Capital'' (1867/2005) yn addasiad amlwg o’r syniad (trafodir hyn oll yn y cofnod ar [[ymddieithrio]]).
+Ceir dadleuon brwd ynghylch pwysigrwydd yr ysgrifau hyn, er mai natur ddarniog sydd i’r <nowiki>testun</nowiki>. I rai, daw’r feirniadaeth o [[ymddieithrio]] yn llwyr sylfaenol i’n dealltwriaeth o Marx, yn enwedig i feddylwyr [[Marcsaeth]] Orllewinol fel Jean-Paul Sartre a Maurice Merleau-Ponty. Yn wir, cyfiawnheir un traddodiad cyfan o Farcsaeth, sef [[Marcsaeth]] ddyneiddiol, ar sail syniadau’r <nowiki>testun</nowiki> hwn (gweler McLellan 2007: 325–35). I eraill, er enghraifft y ffigwr Marcsaidd Louis Althusser, roedd beirniadaeth economaidd, fwy empirig, y Marx diweddarach (Althusser 2005: 227) yn disodli’r syniadau gorathronyddol yn y <nowiki>testun</nowiki> hwn. Fodd bynnag, byddai’n anodd gwadu parhad y thema [[ymddieithrio]] yn ei weithiau diweddarach: mae’r syniad o ffetisiaeth cynwyddau yng nghyfrol gyntaf ''Capital'' (1867/2005) yn addasiad amlwg o’r syniad (trafodir hyn oll yn y cofnod ar [[ymddieithrio]]).
-Wedi cyhoeddi’r testunau hyn, yn Chwefror 1845, cafodd Marx ei yrru o Ffrainc, a symudodd i Frwsel. Dilynodd Friedrich Engels rai misoedd yn ddiweddarach, a gwelwyd partneriaeth ddeallusol y ddau yn dechrau o ddifri, gyda chyhoeddi cyfres o ymosodiadau egr ar weithiau’r Hegeliaid Ifanc: ''The Holy Family'' (Marx ac Engels, 1845/1956), ''Theses on Feuerbach'' (Marx ac Engels, 1845/2005) a ''The German Ideology'' (Marx ac Engels, 1845/1970). Cyflwynwyd sawl thema bwysig yn y testunau hyn: yn The German Ideology, gwelwn drafodaeth gyntaf Marx ar [[ideoleg]], sef yr anallu i ddeall sail faterol a chymdeithasol damcaniaethu, ynghyd â rheolaeth ddeallusol y [[dosbarth]] llywodraethol mewn cymdeithas. Yn yr un <nowiki>testun</nowiki>, gwelir damcaniaeth Marx am ddatblygiad hanesyddol, yr hyn fydd yn cael ei alw’n ddiweddarach yn [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]. Craidd y ddamcaniaeth hon yw mai datblygiad grym cynhyrchu dynol sy’n symbylu datblygiadau cymdeithasol. Yn wir, pwysleisir yn glir y modd y mae’r broses gynhyrchu’n dylanwadu ar bob agwedd arall o gymdeithas, boed y [[wladwriaeth]], y farnwriaeth neu ddamcaniaethu ei hun.
+Wedi cyhoeddi’r testunau hyn, yn Chwefror 1845, cafodd Marx ei yrru o Ffrainc, a symudodd i Frwsel. Dilynodd Friedrich Engels rai misoedd yn ddiweddarach, a gwelwyd partneriaeth ddeallusol y ddau yn dechrau o ddifri, gyda chyhoeddi cyfres o ymosodiadau egr ar weithiau’r Hegeliaid Ifanc: ''The Holy Family'' (Marx ac Engels, 1845/1956), ''Theses on Feuerbach'' (Marx ac Engels, 1845/2005) a ''The German Ideology'' (Marx ac Engels, 1845/1970). Cyflwynwyd sawl thema bwysig yn y testunau hyn: yn The German Ideology, gwelwn drafodaeth gyntaf Marx ar [[ideoleg]], sef yr anallu i ddeall sail faterol a chymdeithasol damcaniaethu, ynghyd â rheolaeth ddeallusol y [[dosbarth]] llywodraethol mewn cymdeithas. Yn yr un <nowiki>testun</nowiki>, gwelir damcaniaeth Marx am ddatblygiad hanesyddol, yr hyn fydd yn cael ei alw’n ddiweddarach yn [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]. Craidd y ddamcaniaeth hon yw mai datblygiad grym cynhyrchu dynol sy’n symbylu datblygiadau cymdeithasol. Yn wir, pwysleisir yn glir y modd y mae’r broses gynhyrchu’n dylanwadu ar bob agwedd arall o gymdeithas, boed y wladwriaeth, y farnwriaeth neu ddamcaniaethu ei hun.
 Yn cyd-fynd â chyhoeddi’r gweithiau hyn, gwelir gweithgaredd gwleidyddol brwd ar ran Marx wrth iddo ymuno â sawl mudiad gwleidyddol dosbarth gweithiol. Yn bwysicaf, gwelwn Marx ac Engels yn ymuno â Chynghrair y Comiwnyddion, a sefydlwyd ym 1847. Galwyd arnynt i gynhyrchu maniffesto ar gyfer y Gynghrair, ac ysgrifennodd y ddau eu <nowiki>testun</nowiki> enwocaf, ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' (Marx ac Engels, 1848/2014). Crynhoir nifer o brif syniadau Marx ac Engels yn y llyfr hwn, gyda phwyslais cryf ar hanes fel brwydr rhwng dosbarthiadau, ynghyd â phwyslais amlwg ar greu cymdeithas ddiddosbarth drwy chwyldro.
@@ Llinell 87: / Llinell 87: @@
 Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].
-McLehan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).
+McLellan, D. (2007), ''Marxism after Marx'' (New York: Palgrave Macmillan).
 Williams, H. (1980/2015). ''Marx'', https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1758~4v~69mREL7f [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

@@ Llinell 29: / Llinell 29: @@
 Cynhyrchodd dri gwaith o bwys yn ystod 1843/44. Yn ei feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel (''Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelwyd Marx (1843/2000) yn ymwrthod yn glir ag amddiffyniad Hegel o geidwadaeth gwladwriaeth Prwsia. Yn ''On the Jewish Question'', gwelwyd Marx (1843/2008–9) yn ymwrthod â syniad yr Hegeliaid Ifanc fod rhyddfreiniad gwleidyddol yn ddigonol er mwyn gwireddu rhyddid; yn hytrach, rhaid cael gwared ar eiddo preifat yn ogystal. Yn olaf, yn ei gyfraniad i’r feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel ''(A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelir Marx (1844/2009) am y tro cyntaf yn pwysleisio mai’r proletariat fydd yn rhyddfreinio’r ddynoliaeth gyfan wrth iddynt ddiddymu eiddo preifat. Dechreuwn, felly, weld egin y themâu fyddai o ddiddordeb i Marx weddill ei fywyd.
-Pan waharddwyd y papur rhag cael ei gyhoeddi ym 1843, symudodd Marx i olygu’r cylchgrawn ''Deutsch-Franzözische Jahrbücher'', gydag Arnold Ruge. Un o’r cyfranwyr cyntaf i’r cylchgrawn oedd Friedrich Engels (1820–95), â’i draethawd, ''Outlines of a Critique of Political Economy'' (Engels 1844/1996). Tynnwyd sylw Marx, drwy’r traethawd hwn, at natur ideolegol amddiffyniadau economegwyr gwleidyddol o [[cyaflafiaeth| gyfalafiaeth]]. Sbardunwyd ei ddiddordeb yng ngweithiau’r economegwyr clasurol, a dechreuodd astudio’u gweithiau (yn enwedig gweithiau Adam Smith a David Ricardo) yn fanwl. Dyma oedd dechrau cyfeillgarwch Marx gydag Engels – cyfeillgarwch a phartneriaeth ddeallusol a barodd hyd ei farwolaeth.
+Pan waharddwyd y papur rhag cael ei gyhoeddi ym 1843, symudodd Marx i olygu’r cylchgrawn ''Deutsch-Franzözische Jahrbücher'', gydag Arnold Ruge. Un o’r cyfranwyr cyntaf i’r cylchgrawn oedd Friedrich Engels (1820–95), â’i draethawd, ''Outlines of a Critique of Political Economy'' (Engels 1844/1996). Tynnwyd sylw Marx, drwy’r traethawd hwn, at natur ideolegol amddiffyniadau economegwyr gwleidyddol o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Sbardunwyd ei ddiddordeb yng ngweithiau’r economegwyr clasurol, a dechreuodd astudio’u gweithiau (yn enwedig gweithiau Adam Smith a David Ricardo) yn fanwl. Dyma oedd dechrau cyfeillgarwch Marx gydag Engels – cyfeillgarwch a phartneriaeth ddeallusol a barodd hyd ei farwolaeth.
 Ffrwyth llafur yr ymchwil economaidd hwn yw un o destunau pwysicaf Marx (1932/2009): ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' (neu ''Paris Manuscripts''). Ni chyhoeddwyd yr ysgrifau hyn yn ystod bywyd Marx, gyda’r <nowiki>testun</nowiki> yn ymddangos am y tro cyntaf bron hanner canrif wedi ei farwolaeth ym 1932. Yn y <nowiki>testun</nowiki> cyflwynir themâu sydd bellach yn ganolog mewn trafodaethau ar waith Marx, yn enwedig pwyslais yr ysgrifau ar [[ymddieithrio]]. Mae’n cynnwys beirniadaeth athronyddol ar [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: y gwelir ffurf annynol ar lafur mewn [[cyfalafiaeth]] sydd, yn hytrach na rhoi rhyddid a boddhad i’r unigolyn, yn gynyddol yn ei gaethiwo mewn byd o wrthrychau y mae ef ei hun yn ei greu.

@@ Llinell 29: / Llinell 29: @@
 Cynhyrchodd dri gwaith o bwys yn ystod 1843/44. Yn ei feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel (''Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelwyd Marx (1843/2000) yn ymwrthod yn glir ag amddiffyniad Hegel o geidwadaeth gwladwriaeth Prwsia. Yn ''On the Jewish Question'', gwelwyd Marx (1843/2008–9) yn ymwrthod â syniad yr Hegeliaid Ifanc fod rhyddfreiniad gwleidyddol yn ddigonol er mwyn gwireddu rhyddid; yn hytrach, rhaid cael gwared ar eiddo preifat yn ogystal. Yn olaf, yn ei gyfraniad i’r feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel ''(A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelir Marx (1844/2009) am y tro cyntaf yn pwysleisio mai’r proletariat fydd yn rhyddfreinio’r ddynoliaeth gyfan wrth iddynt ddiddymu eiddo preifat. Dechreuwn, felly, weld egin y themâu fyddai o ddiddordeb i Marx weddill ei fywyd.
-Pan waharddwyd y papur rhag cael ei gyhoeddi ym 1843, symudodd Marx i olygu’r cylchgrawn ''Deutsch-Franzözische Jahrbücher'', gydag Arnold Ruge. Un o’r cyfranwyr cyntaf i’r cylchgrawn oedd Friedrich Engels (1820–95), â’i draethawd, ''Outlines of a Critique of Political Economy'' (Engels 1844/1996). Tynnwyd sylw Marx, drwy’r traethawd hwn, at natur ideolegol amddiffyniadau economegwyr gwleidyddol o [[cyaflafiaeth|gyfalafiaeth]]. Sbardunwyd ei ddiddordeb yng ngweithiau’r economegwyr clasurol, a dechreuodd astudio’u gweithiau (yn enwedig gweithiau Adam Smith a David Ricardo) yn fanwl. Dyma oedd dechrau cyfeillgarwch Marx gydag Engels – cyfeillgarwch a phartneriaeth ddeallusol a barodd hyd ei farwolaeth.
+Pan waharddwyd y papur rhag cael ei gyhoeddi ym 1843, symudodd Marx i olygu’r cylchgrawn ''Deutsch-Franzözische Jahrbücher'', gydag Arnold Ruge. Un o’r cyfranwyr cyntaf i’r cylchgrawn oedd Friedrich Engels (1820–95), â’i draethawd, ''Outlines of a Critique of Political Economy'' (Engels 1844/1996). Tynnwyd sylw Marx, drwy’r traethawd hwn, at natur ideolegol amddiffyniadau economegwyr gwleidyddol o [[cyaflafiaeth| gyfalafiaeth]]. Sbardunwyd ei ddiddordeb yng ngweithiau’r economegwyr clasurol, a dechreuodd astudio’u gweithiau (yn enwedig gweithiau Adam Smith a David Ricardo) yn fanwl. Dyma oedd dechrau cyfeillgarwch Marx gydag Engels – cyfeillgarwch a phartneriaeth ddeallusol a barodd hyd ei farwolaeth.
 Ffrwyth llafur yr ymchwil economaidd hwn yw un o destunau pwysicaf Marx (1932/2009): ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' (neu ''Paris Manuscripts''). Ni chyhoeddwyd yr ysgrifau hyn yn ystod bywyd Marx, gyda’r <nowiki>testun</nowiki> yn ymddangos am y tro cyntaf bron hanner canrif wedi ei farwolaeth ym 1932. Yn y <nowiki>testun</nowiki> cyflwynir themâu sydd bellach yn ganolog mewn trafodaethau ar waith Marx, yn enwedig pwyslais yr ysgrifau ar [[ymddieithrio]]. Mae’n cynnwys beirniadaeth athronyddol ar [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: y gwelir ffurf annynol ar lafur mewn [[cyfalafiaeth]] sydd, yn hytrach na rhoi rhyddid a boddhad i’r unigolyn, yn gynyddol yn ei gaethiwo mewn byd o wrthrychau y mae ef ei hun yn ei greu.

@@ Llinell 47: / Llinell 47: @@
 Ym mis Awst 1849, symudodd Marx a’i deulu i Lundain, lle y byddai’n byw’n alltud weddill ei fywyd. Cyfnod o dlodi a thristwch oedd y degawd cyntaf: rhwng 1850 a 1856, bu farw tri o’i blant. Byddai Marx yn cael ei gynnal yn bennaf drwy roddion ariannol gan Engels a thrwy ysgrifennu’n achlysurol i bapur newydd y ''New-York Daily Tribune''.
-Os nodweddwyd gweithiau cynnar Marx gan drafodaethau athronyddol estynedig, yn y cyfnod hwn gwelwn Marx yn troi’n gynyddol at ddadansoddiadau empirig a hanesyddol o ddatblygiad ffurfiannau economaidd a gwleidyddol. Ni welir trafodaeth uniongyrchol athronyddol eto yn ei weithiau. Ym 1850 aeth Marx ati i ailymroi i’w astudiaethau economaidd mewn manylder, gan astudio’n ddyfal yn ystafell ddarllen y Llyfrgell Brydeinig. Dyma ddechrau ei brosiect olaf, sef creu dadansoddiad manwl o broblemau mewnol economaidd [[cyfalafiaeth]], a lluniodd sawl <nowiki>testun</nowiki> pwysig yn y cyfnod hwn. Rhwng 1857 a 1858 ysgrifennodd y ''Grundrisse'', llyfr y gwrthododd Marx ei gyhoeddi oherwydd nad oedd yn fodlon ar fynegiant ei syniadau yn y [[testun]]. Cyhoeddwyd ''A Contribution to the Critique of Political Economy'' (Marx 1859/2009) hefyd, â’r rhagair enwog yn cynnig crynhoad dwys o ddatblygiad deallusol Marx a ffurf gryno o’i ddadansoddiad o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]. Fodd bynnag, mae’n amlwg nad oedd holl waith y cyfnod yn ddim mwy na pharatoad ar gyfer cynhyrchu campwaith Marx (1867/2005), sef cyfrol gyntaf ''Capital''.
+Os nodweddwyd gweithiau cynnar Marx gan drafodaethau athronyddol estynedig, yn y cyfnod hwn gwelwn Marx yn troi’n gynyddol at ddadansoddiadau empirig a hanesyddol o ddatblygiad ffurfiannau economaidd a gwleidyddol. Ni welir trafodaeth uniongyrchol athronyddol eto yn ei weithiau. Ym 1850 aeth Marx ati i ailymroi i’w astudiaethau economaidd mewn manylder, gan astudio’n ddyfal yn ystafell ddarllen y Llyfrgell Brydeinig. Dyma ddechrau ei brosiect olaf, sef creu dadansoddiad manwl o broblemau mewnol economaidd [[cyfalafiaeth]], a lluniodd sawl <nowiki>testun</nowiki> pwysig yn y cyfnod hwn. Rhwng 1857 a 1858 ysgrifennodd y ''Grundrisse'', llyfr y gwrthododd Marx ei gyhoeddi oherwydd nad oedd yn fodlon ar fynegiant ei syniadau yn y <nowiki>testun</nowiki>. Cyhoeddwyd ''A Contribution to the Critique of Political Economy'' (Marx 1859/2009) hefyd, â’r rhagair enwog yn cynnig crynhoad dwys o ddatblygiad deallusol Marx a ffurf gryno o’i ddadansoddiad o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]. Fodd bynnag, mae’n amlwg nad oedd holl waith y cyfnod yn ddim mwy na pharatoad ar gyfer cynhyrchu campwaith Marx (1867/2005), sef cyfrol gyntaf ''Capital''.
-Prif nod <nowiki>testun</nowiki> ''Capital'' yw datgelu’r cyfreithiau economaidd sy’n llywodraethu cymdeithas [[cyfalafiaeth|gyfalafol]]. Mae’n amhosib crynhoi’r [[testun]] yn syml; ynddo, gwelir Marx yn symud o ddadansoddiadau empirig o sut y crëir gwerth mewn [[cyfalafiaeth]] yn y broses o gyfnewid nwyddau at seiliau gwerth ecsbloetio llafur y gweithiwr a disgrifiad hanesyddol o darddiad [[cyfalafiaeth]] a damcaniaethau am [[Rhaniad Llafur|raniad llafur]] a [[dosbarth]]. Mae’r gyfrol hon hefyd yn cynnwys damcaniaeth Marx ar ansefydlogrwydd [[cyfalafiaeth]]: y bydd yr elw sydd ar gael i’r cyfalafwr yn lleihau dros amser, gan arwain at argyfyngau economaidd cyson.
+Prif nod <nowiki>testun</nowiki> ''Capital'' yw datgelu’r cyfreithiau economaidd sy’n llywodraethu cymdeithas [[cyfalafiaeth|gyfalafol]]. Mae’n amhosib crynhoi’r <nowiki> testun</nowiki> yn syml; ynddo, gwelir Marx yn symud o ddadansoddiadau empirig o sut y crëir gwerth mewn [[cyfalafiaeth]] yn y broses o gyfnewid nwyddau at seiliau gwerth ecsbloetio llafur y gweithiwr a disgrifiad hanesyddol o darddiad [[cyfalafiaeth]] a damcaniaethau am [[Rhaniad Llafur|raniad llafur]] a [[dosbarth]]. Mae’r gyfrol hon hefyd yn cynnwys damcaniaeth Marx ar ansefydlogrwydd [[cyfalafiaeth]]: y bydd yr elw sydd ar gael i’r cyfalafwr yn lleihau dros amser, gan arwain at argyfyngau economaidd cyson.
 Er bod Marx wedi gweithio ar ddrafftiau o ail a thrydedd gyfrol ''Capital'' ym 1864–5, ni orffennwyd y cyfrolau hyn cyn ei farwolaeth ym 1883. Er bod afiechyd wedi effeithio ar Marx drwy gydol ei oes, yn negawd olaf ei fywyd gwelwyd ei iechyd yn gwaethygu’n sylweddol ac ychydig iawn o waith y llwyddodd i’w gwblhau; prin yw’r cyhoeddiadau nodedig yn y cyfnod hwn hefyd. Cyhoeddwyd ail a thrydedd gyfrol ''Capital'' wedi ei farwolaeth, wedi eu golygu gan Friedrich Engels ym 1893 a 1894 (gweler Marx [1863–1878/2007] a Marx [1863–1883/2010]).

@@ Llinell 3: / Llinell 3: @@
 Un o feddylwyr mwyaf dylanwadol yr oes fodern oedd Karl Marx (1818–83) a hynny ym mhob math o feysydd, boed gymdeithaseg, athroniaeth, llenyddiaeth, theori gwleidyddiaeth, hanesyddiaeth neu economeg. Gan feddwl am eangfrydedd ei ddiddordebau a chan ddeall iddo ysgrifennu dros filiwn o eiriau, wedi’u casglu ynghyd mewn 50 o gyfrolau (â rhai gweithiau’n dal heb eu casglu a’u cyhoeddi), tasg amhosib yw cynnig crynhoad syml o’i weithiau.
-Wedi dweud hynny, medrwn ddweud mai prif nod ei weithiau oedd beirniadu’r amgylchiadau economaidd a chymdeithasol yr ydym yn byw ynddynt, sef [[cyfalafiaeth]]. Wrth iddo ddatblygu’r theori gymdeithasol hon, mae’n cyflwyno safbwyntiau am natur realiti, y natur ddynol, <nowiki>moeseg</nowiki>, natur y wladwriaeth a gwleidyddiaeth, datblygiad hanesyddol, diwylliant, natur [[crefydd]] a phob math o themâu eraill. Craidd beirniadaeth Marx o gyfalafiaeth yw bod y rhaniad rhwng dosbarthiadau a’r gyfundrefn eiddo preifat sy’n nodweddu [[cyfalafiaeth]] yn atal ffyniant a rhyddid y rhan fwyaf o unigolion sy’n rhan o’r gymdeithas. Mewn [[cyfalafiaeth]], gwelir bod un [[dosbarth]], sef y ''bourgeoisie'', yn crynhoi eiddo ar raddfa eang, tra mae’r rhan fwyaf o unigolion, sy’n gorfod gwerthu eu llafur er mwyn goroesi, yn dioddef [[tlodi]] enbyd, a dulliau gweithio beichus, diflas ac ailadroddus.
+Wedi dweud hynny, medrwn ddweud mai prif nod ei weithiau oedd beirniadu’r amgylchiadau economaidd a chymdeithasol yr ydym yn byw ynddynt, sef [[cyfalafiaeth]]. Wrth iddo ddatblygu’r theori gymdeithasol hon, mae’n cyflwyno safbwyntiau am natur realiti, y natur ddynol, <nowiki>moeseg</nowiki>, natur y wladwriaeth a gwleidyddiaeth, datblygiad hanesyddol, diwylliant, natur [[crefydd]] a phob math o themâu eraill. Craidd beirniadaeth Marx o [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]] yw bod y rhaniad rhwng dosbarthiadau a’r gyfundrefn eiddo preifat sy’n nodweddu [[cyfalafiaeth]] yn atal ffyniant a rhyddid y rhan fwyaf o unigolion sy’n rhan o’r gymdeithas. Mewn [[cyfalafiaeth]], gwelir bod un [[dosbarth]], sef y ''bourgeoisie'', yn crynhoi eiddo ar raddfa eang, tra mae’r rhan fwyaf o unigolion, sy’n gorfod gwerthu eu llafur er mwyn goroesi, yn dioddef [[tlodi]] enbyd, a dulliau gweithio beichus, diflas ac ailadroddus.
 Nodweddir [[cyfalafiaeth]], felly, gan wrthdaro rhwng dau ddosbarth: y ''proletariat'' (sef y gweithwyr) a’r ''bourgeoisie'' (sef y cyfalafwyr). Gan ddilyn damcaniaethau Marx am hanes, yn arbennig ei syniad o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], dadleuir y bydd y gwrthdaro cyson rhwng y ddau ddosbarth hyn, wrth iddynt geisio cyflawni eu buddiannau eu hunain, yn arwain at chwyldro cymdeithasol. Yn ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'', dadansoddir sut y bydd y proletariat yn dechrau’r symudiad fydd yn disodli [[cyfalafiaeth]] ac yn sefydlu [[comiwnyddiaeth]], ac yn cael gwared ar y gorthrwm sy’n nodweddu [[cyfalafiaeth]] (Marx ac Engels 1848/2014: 39). Nid yw Marx yn amlygu union natur y gymdeithas gomiwnyddol hon, ond mae’n amlwg y bydd yn gymdeithas ddiddosbarth, ddiwladwriaeth, heb eiddo preifat (gweler [[comiwnyddiaeth]]). Yn y gymdeithas hon yn unig y gall pob unigolyn fod yn rhydd, a ffynnu. Pwysleisia Marx mai’r datblygiadau yng ngalluoedd cynhyrchu’r ddynoliaeth sydd i’w gweld mewn [[cyfalafiaeth]] sy’n gwneud cymdeithas decach, gomiwnyddol yn bosib. Yn y gymdeithas gomiwnyddol hon, yn hytrach na bod cyfoeth yn ymgasglu ar un pegwn yn unig i’r gymdeithas, bydd gallu’r ddynoliaeth i gynhyrchu digonedd yn gweithredu er budd pob unigolyn yn y gymdeithas.
@@ Llinell 29: / Llinell 29: @@
 Cynhyrchodd dri gwaith o bwys yn ystod 1843/44. Yn ei feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel (''Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelwyd Marx (1843/2000) yn ymwrthod yn glir ag amddiffyniad Hegel o geidwadaeth gwladwriaeth Prwsia. Yn ''On the Jewish Question'', gwelwyd Marx (1843/2008–9) yn ymwrthod â syniad yr Hegeliaid Ifanc fod rhyddfreiniad gwleidyddol yn ddigonol er mwyn gwireddu rhyddid; yn hytrach, rhaid cael gwared ar eiddo preifat yn ogystal. Yn olaf, yn ei gyfraniad i’r feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel ''(A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelir Marx (1844/2009) am y tro cyntaf yn pwysleisio mai’r proletariat fydd yn rhyddfreinio’r ddynoliaeth gyfan wrth iddynt ddiddymu eiddo preifat. Dechreuwn, felly, weld egin y themâu fyddai o ddiddordeb i Marx weddill ei fywyd.
-Pan waharddwyd y papur rhag cael ei gyhoeddi ym 1843, symudodd Marx i olygu’r cylchgrawn ''Deutsch-Franzözische Jahrbücher'', gydag Arnold Ruge. Un o’r cyfranwyr cyntaf i’r cylchgrawn oedd Friedrich Engels (1820–95), â’i draethawd, ''Outlines of a Critique of Political Economy'' (Engels 1844/1996). Tynnwyd sylw Marx, drwy’r traethawd hwn, at natur ideolegol amddiffyniadau economegwyr gwleidyddol o [[gyfalafiaeth]]. Sbardunwyd ei ddiddordeb yng ngweithiau’r economegwyr clasurol, a dechreuodd astudio’u gweithiau (yn enwedig gweithiau Adam Smith a David Ricardo) yn fanwl. Dyma oedd dechrau cyfeillgarwch Marx gydag Engels – cyfeillgarwch a phartneriaeth ddeallusol a barodd hyd ei farwolaeth.
+Pan waharddwyd y papur rhag cael ei gyhoeddi ym 1843, symudodd Marx i olygu’r cylchgrawn ''Deutsch-Franzözische Jahrbücher'', gydag Arnold Ruge. Un o’r cyfranwyr cyntaf i’r cylchgrawn oedd Friedrich Engels (1820–95), â’i draethawd, ''Outlines of a Critique of Political Economy'' (Engels 1844/1996). Tynnwyd sylw Marx, drwy’r traethawd hwn, at natur ideolegol amddiffyniadau economegwyr gwleidyddol o [[cyaflafiaeth|gyfalafiaeth]]. Sbardunwyd ei ddiddordeb yng ngweithiau’r economegwyr clasurol, a dechreuodd astudio’u gweithiau (yn enwedig gweithiau Adam Smith a David Ricardo) yn fanwl. Dyma oedd dechrau cyfeillgarwch Marx gydag Engels – cyfeillgarwch a phartneriaeth ddeallusol a barodd hyd ei farwolaeth.
-Ffrwyth llafur yr ymchwil economaidd hwn yw un o destunau pwysicaf Marx (1932/2009): ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' (neu ''Paris Manuscripts''). Ni chyhoeddwyd yr ysgrifau hyn yn ystod bywyd Marx, gyda’r <nowiki>testun</nowiki> yn ymddangos am y tro cyntaf bron hanner canrif wedi ei farwolaeth ym 1932. Yn y <nowiki>testun</nowiki> cyflwynir themâu sydd bellach yn ganolog mewn trafodaethau ar waith Marx, yn enwedig pwyslais yr ysgrifau ar [[ymddieithrio]]. Mae’n cynnwys beirniadaeth athronyddol ar gyfalafiaeth: y gwelir ffurf annynol ar lafur mewn [[cyfalafiaeth]] sydd, yn hytrach na rhoi rhyddid a boddhad i’r unigolyn, yn gynyddol yn ei gaethiwo mewn byd o wrthrychau y mae ef ei hun yn ei greu.
+Ffrwyth llafur yr ymchwil economaidd hwn yw un o destunau pwysicaf Marx (1932/2009): ''Economic and Philosophic Manuscripts of 1844'' (neu ''Paris Manuscripts''). Ni chyhoeddwyd yr ysgrifau hyn yn ystod bywyd Marx, gyda’r <nowiki>testun</nowiki> yn ymddangos am y tro cyntaf bron hanner canrif wedi ei farwolaeth ym 1932. Yn y <nowiki>testun</nowiki> cyflwynir themâu sydd bellach yn ganolog mewn trafodaethau ar waith Marx, yn enwedig pwyslais yr ysgrifau ar [[ymddieithrio]]. Mae’n cynnwys beirniadaeth athronyddol ar [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]: y gwelir ffurf annynol ar lafur mewn [[cyfalafiaeth]] sydd, yn hytrach na rhoi rhyddid a boddhad i’r unigolyn, yn gynyddol yn ei gaethiwo mewn byd o wrthrychau y mae ef ei hun yn ei greu.
 Ceir dadleuon brwd ynghylch pwysigrwydd yr ysgrifau hyn, er mai natur ddarniog sydd i’r <nowiki>testun</nowiki>. I rai, daw’r feirniadaeth o [[ymddieithrio]] yn llwyr sylfaenol i’n dealltwriaeth o Marx, yn enwedig i feddylwyr [[Marcsaeth]] Orllewinol fel Jean-Paul Sartre a Maurice Merleau-Ponty. Yn wir, cyfiawnheir un traddodiad cyfan o Farcsaeth, sef [[Marcsaeth]] ddyneiddiol, ar sail syniadau’r <nowiki>testun</nowiki> hwn (gweler McLehan 2007: 325–35). I eraill, er enghraifft y ffigwr Marcsaidd Louis Althusser, roedd beirniadaeth economaidd, fwy empirig, y Marx diweddarach (Althusser 2005: 227) yn disodli’r syniadau gorathronyddol yn y <nowiki>testun</nowiki> hwn. Fodd bynnag, byddai’n anodd gwadu parhad y thema [[ymddieithrio]] yn ei weithiau diweddarach: mae’r syniad o ffetisiaeth cynwyddau yng nghyfrol gyntaf ''Capital'' (1867/2005) yn addasiad amlwg o’r syniad (trafodir hyn oll yn y cofnod ar [[ymddieithrio]]).
@@ Llinell 49: / Llinell 49: @@
 Os nodweddwyd gweithiau cynnar Marx gan drafodaethau athronyddol estynedig, yn y cyfnod hwn gwelwn Marx yn troi’n gynyddol at ddadansoddiadau empirig a hanesyddol o ddatblygiad ffurfiannau economaidd a gwleidyddol. Ni welir trafodaeth uniongyrchol athronyddol eto yn ei weithiau. Ym 1850 aeth Marx ati i ailymroi i’w astudiaethau economaidd mewn manylder, gan astudio’n ddyfal yn ystafell ddarllen y Llyfrgell Brydeinig. Dyma ddechrau ei brosiect olaf, sef creu dadansoddiad manwl o broblemau mewnol economaidd [[cyfalafiaeth]], a lluniodd sawl <nowiki>testun</nowiki> pwysig yn y cyfnod hwn. Rhwng 1857 a 1858 ysgrifennodd y ''Grundrisse'', llyfr y gwrthododd Marx ei gyhoeddi oherwydd nad oedd yn fodlon ar fynegiant ei syniadau yn y [[testun]]. Cyhoeddwyd ''A Contribution to the Critique of Political Economy'' (Marx 1859/2009) hefyd, â’r rhagair enwog yn cynnig crynhoad dwys o ddatblygiad deallusol Marx a ffurf gryno o’i ddadansoddiad o [[Materoliaeth Hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]. Fodd bynnag, mae’n amlwg nad oedd holl waith y cyfnod yn ddim mwy na pharatoad ar gyfer cynhyrchu campwaith Marx (1867/2005), sef cyfrol gyntaf ''Capital''.
-Prif nod [[testun]] ''Capital'' yw datgelu’r cyfreithiau economaidd sy’n llywodraethu cymdeithas gyfalafol. Mae’n amhosib crynhoi’r [[testun]] yn syml; ynddo, gwelir Marx yn symud o ddadansoddiadau empirig o sut y crëir gwerth mewn [[cyfalafiaeth]] yn y broses o gyfnewid nwyddau at seiliau gwerth ecsbloetio llafur y gweithiwr a disgrifiad hanesyddol o darddiad [[cyfalafiaeth]] a damcaniaethau am [[Rhaniad Llafur|raniad llafur]] a [[dosbarth]]. Mae’r gyfrol hon hefyd yn cynnwys damcaniaeth Marx ar ansefydlogrwydd [[cyfalafiaeth]]: y bydd yr elw sydd ar gael i’r cyfalafwr yn lleihau dros amser, gan arwain at argyfyngau economaidd cyson.
+Prif nod <nowiki>testun</nowiki> ''Capital'' yw datgelu’r cyfreithiau economaidd sy’n llywodraethu cymdeithas [[cyfalafiaeth|gyfalafol]]. Mae’n amhosib crynhoi’r [[testun]] yn syml; ynddo, gwelir Marx yn symud o ddadansoddiadau empirig o sut y crëir gwerth mewn [[cyfalafiaeth]] yn y broses o gyfnewid nwyddau at seiliau gwerth ecsbloetio llafur y gweithiwr a disgrifiad hanesyddol o darddiad [[cyfalafiaeth]] a damcaniaethau am [[Rhaniad Llafur|raniad llafur]] a [[dosbarth]]. Mae’r gyfrol hon hefyd yn cynnwys damcaniaeth Marx ar ansefydlogrwydd [[cyfalafiaeth]]: y bydd yr elw sydd ar gael i’r cyfalafwr yn lleihau dros amser, gan arwain at argyfyngau economaidd cyson.
 Er bod Marx wedi gweithio ar ddrafftiau o ail a thrydedd gyfrol ''Capital'' ym 1864–5, ni orffennwyd y cyfrolau hyn cyn ei farwolaeth ym 1883. Er bod afiechyd wedi effeithio ar Marx drwy gydol ei oes, yn negawd olaf ei fywyd gwelwyd ei iechyd yn gwaethygu’n sylweddol ac ychydig iawn o waith y llwyddodd i’w gwblhau; prin yw’r cyhoeddiadau nodedig yn y cyfnod hwn hefyd. Cyhoeddwyd ail a thrydedd gyfrol ''Capital'' wedi ei farwolaeth, wedi eu golygu gan Friedrich Engels ym 1893 a 1894 (gweler Marx [1863–1878/2007] a Marx [1863–1883/2010]).

← At y diwygiad blaenorol	Diwygiad 09:48, 23 Mawrth 2023
(Dim gwahaniaeth)

@@ Llinell 25: / Llinell 25: @@
 '''2.2 Gweithiau cynnar Marx: 1843–8'''
-Gan dderbyn na fyddai swydd academaidd yn bosibl iddo, dechreuodd Marx ei yrfa fel newyddiadurwr gyda’r ''Rheinische Zeitung'' ym 1842, cyn dod yn brif olygydd y papur ym 1843. Er bod ysgrifau Marx o’r cyfnod hwn yn dangos dylanwad syniadaeth yr Hegeliaid Ifanc, gwelwn agendor yn dechrau agor rhyngddynt. Felly, gallwn leoli’r cyfnod hwn fel cam pwysig yn y broses o radicaleiddio Marx tuag at [[gomiwnyddiaeth]] a’i safbwyntiau diweddarach. Tra oedd trafodaethau’r Hegeliaid Ifanc am wleidyddiaeth yn tueddu i fod yn haniaethol ac yn athronyddol, fel newyddiadurwr, bu’n rhaid i Marx ganolbwyntio ar drafodaethau diriaethol, gwleidyddol. Wrth ymwneud â thrafodaethau o blaid cyflwyno cyfreithiau llymach i gosbi’r rheini oedd yn dwyn pren a sylwi ar dlodi enbyd y gweithwyr yng ngwinllannoedd ardal afon Mosél, daeth Marx yn ymwybodol o felltith eiddo preifat a’r anghydraddoldeb cymdeithasol sy’n cael ei achosi yn sgil rhannu cymdeithas yn ddosbarthiadau (gweler Marx, K. 2010: 332–58).
+Gan dderbyn na fyddai swydd academaidd yn bosibl iddo, dechreuodd Marx ei yrfa fel newyddiadurwr gyda’r ''Rheinische Zeitung'' ym 1842, cyn dod yn brif olygydd y papur ym 1843. Er bod ysgrifau Marx o’r cyfnod hwn yn dangos dylanwad syniadaeth yr Hegeliaid Ifanc, gwelwn agendor yn dechrau agor rhyngddynt. Felly, gallwn leoli’r cyfnod hwn fel cam pwysig yn y broses o radicaleiddio Marx tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] a’i safbwyntiau diweddarach. Tra oedd trafodaethau’r Hegeliaid Ifanc am wleidyddiaeth yn tueddu i fod yn haniaethol ac yn athronyddol, fel newyddiadurwr, bu’n rhaid i Marx ganolbwyntio ar drafodaethau diriaethol, gwleidyddol. Wrth ymwneud â thrafodaethau o blaid cyflwyno cyfreithiau llymach i gosbi’r rheini oedd yn dwyn pren a sylwi ar dlodi enbyd y gweithwyr yng ngwinllannoedd ardal afon Mosél, daeth Marx yn ymwybodol o felltith eiddo preifat a’r anghydraddoldeb cymdeithasol sy’n cael ei achosi yn sgil rhannu cymdeithas yn ddosbarthiadau (gweler Marx, K. 2010: 332–58).
 Cynhyrchodd dri gwaith o bwys yn ystod 1843/44. Yn ei feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel (''Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelwyd Marx (1843/2000) yn ymwrthod yn glir ag amddiffyniad Hegel o geidwadaeth gwladwriaeth Prwsia. Yn ''On the Jewish Question'', gwelwyd Marx (1843/2008–9) yn ymwrthod â syniad yr Hegeliaid Ifanc fod rhyddfreiniad gwleidyddol yn ddigonol er mwyn gwireddu rhyddid; yn hytrach, rhaid cael gwared ar eiddo preifat yn ogystal. Yn olaf, yn ei gyfraniad i’r feirniadaeth ar athroniaeth iawnderau Hegel ''(A Contribution to the Critique of Hegel’s Philosophy of Right''), gwelir Marx (1844/2009) am y tro cyntaf yn pwysleisio mai’r proletariat fydd yn rhyddfreinio’r ddynoliaeth gyfan wrth iddynt ddiddymu eiddo preifat. Dechreuwn, felly, weld egin y themâu fyddai o ddiddordeb i Marx weddill ei fywyd.

@@ Llinell 7: / Llinell 7: @@
 Nodweddir [[cyfalafiaeth]], felly, gan wrthdaro rhwng dau ddosbarth: y ''proletariat'' (sef y gweithwyr) a’r ''bourgeoisie'' (sef y cyfalafwyr). Gan ddilyn damcaniaethau Marx am hanes, yn arbennig ei syniad o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]], dadleuir y bydd y gwrthdaro cyson rhwng y ddau ddosbarth hyn, wrth iddynt geisio cyflawni eu buddiannau eu hunain, yn arwain at chwyldro cymdeithasol. Yn ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'', dadansoddir sut y bydd y proletariat yn dechrau’r symudiad fydd yn disodli [[cyfalafiaeth]] ac yn sefydlu [[comiwnyddiaeth]], ac yn cael gwared ar y gorthrwm sy’n nodweddu [[cyfalafiaeth]] (Marx ac Engels 1848/2014: 39). Nid yw Marx yn amlygu union natur y gymdeithas gomiwnyddol hon, ond mae’n amlwg y bydd yn gymdeithas ddiddosbarth, ddiwladwriaeth, heb eiddo preifat (gweler [[comiwnyddiaeth]]). Yn y gymdeithas hon yn unig y gall pob unigolyn fod yn rhydd, a ffynnu. Pwysleisia Marx mai’r datblygiadau yng ngalluoedd cynhyrchu’r ddynoliaeth sydd i’w gweld mewn [[cyfalafiaeth]] sy’n gwneud cymdeithas decach, gomiwnyddol yn bosib. Yn y gymdeithas gomiwnyddol hon, yn hytrach na bod cyfoeth yn ymgasglu ar un pegwn yn unig i’r gymdeithas, bydd gallu’r ddynoliaeth i gynhyrchu digonedd yn gweithredu er budd pob unigolyn yn y gymdeithas.
-Rhaid nodi mai Marx yw un o’r meddylwyr sy’n pegynnu barn damcaniaethwyr fwyaf: i rai, yn enwedig i feddylwyr yr asgell chwith, gwelir yn ei waith ddadansoddiadau manwl, cyfoes, sy’n datgelu erchyllter [[cyfalafiaeth]] a’r angen i’w disodli. Fodd bynnag, i feddylwyr eraill, yn enwedig meddylwyr ar yr asgell dde adweithiol, gellir olrhain llinell uniongyrchol o weithiau Marx at erchyllterau cymdeithasau comiwnyddol yr ugeinfed ganrif. Ceir trafodaeth ar rai agweddau o ddylanwad Marx ar feddylwyr eraill yn y cofnod ar [[Farcsaeth]].
+Rhaid nodi mai Marx yw un o’r meddylwyr sy’n pegynnu barn damcaniaethwyr fwyaf: i rai, yn enwedig i feddylwyr yr asgell chwith, gwelir yn ei waith ddadansoddiadau manwl, cyfoes, sy’n datgelu erchyllter [[cyfalafiaeth]] a’r angen i’w disodli. Fodd bynnag, i feddylwyr eraill, yn enwedig meddylwyr ar yr asgell dde adweithiol, gellir olrhain llinell uniongyrchol o weithiau Marx at erchyllterau cymdeithasau comiwnyddol yr ugeinfed ganrif. Ceir trafodaeth ar rai agweddau o ddylanwad Marx ar feddylwyr eraill yn y cofnod ar [[Marcsaeth|Farcsaeth]].
 '''2. Bywyd a gweithiau Marx '''