Siwan - Hanes diwygio

Marc Haynes: categorïau

2014-07-23T13:08:04Z

categorïau

Marc Haynes: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '==Y Cefndir Hanesyddol== Drama wedi ei seilio ar briodas frenhinol yw Siwan. Yn y bôn y mae’n ddrama sy’n trafod hynt a helynt perthynas briodasol...'

2014-07-21T15:38:12Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '==Y Cefndir Hanesyddol== Drama wedi ei seilio ar briodas frenhinol yw Siwan. Yn y bôn y mae’n ddrama sy’n trafod hynt a helynt perthynas briodasol...'

Tudalen newydd

==Y Cefndir Hanesyddol==

Drama wedi ei seilio ar briodas frenhinol yw Siwan. Yn y bôn y mae’n ddrama sy’n
trafod hynt a helynt perthynas briodasol cymeriadau cryf, Llywelyn ab Iorwerth,
tywysog Gwynedd, a’i wraig, Siwan, merch anghyfreithlon John, brenin Lloegr. Yn y
ddrama gwelwn sut mae anffyddlondeb Siwan yn effeithio ar y berthynas honno.
Felly, drama am bobl ydyw, yn hytrach na drama am hanes Cymru yn y drydedd
ganrif ar ddeg. Serch hynny, mae’r cefndir hanesyddol yn hanfodol ar gyfer
dealltwriaeth o’r ddrama.

Ganwyd Llywelyn ab Iorwerth yn 1173, yn fab i Iorwerth Drwyndwn, un o feibion
Owain Gwynedd. Yr achlust oedd ni chafodd Iorwerth ei ystyried am y frenhiniaeth
pan fu Owain farw yn 1179 oherwydd nam corfforol ar ôl brwydr. Dechreuodd
Llywelyn herio ei ddau ewyrth, [[Dafydd]] a Rhodri pan oedd yn ifanc iawn ac erbyn
1200 roedd [[Dafydd]] yn alltud yn Lloegr a Rhodri wedi marw, felly’n gadael Llewelyn yn
feistr ar Wynedd.

Yr oedd blynyddoedd o gydbriodi wedi creu rhwydwaith o gysylltiadau teuluol rhwng
teuluoedd brenhinol Cymru. Ond yn y drydedd ganrif ar ddeg dechreuodd
tywysogion Gwynedd chwilio am wragedd o du allan i’r cylch brenhinol yma. Drwy
wneud hyn credai Llywelyn y byddai’n medru torri’n rhydd o’r patrwm priodasol
traddodiadol, pellhau wrth ei gyd-dywysogion, a thanlinellu ei ymdrechion i greu
tywysogaeth Gymreig dan ei arweiniad.

Roedd Gruffydd, mab cyntaf anedig Llywelyn, yn ganlyniad i’w berthynas â
Thangwystl, ond tybiai'r tywysog pe bai’r berthynas yma’n anghyfreithlon yng ngolwg
yr eglwys y mae’n bosibl y byddai’r Cymry yn ei gweld yn berthynas anghyfreithlon yn
ogystal. Ystyriodd Llywelyn briodi merch brenin Ynys Manaw ond yn 1204 cafodd y
cyfle i briodi Siwan, ar ôl iddo dalu gwrogaeth i’r brenin John. Credai Llywelyn y
byddai’r briodas yma’n fanteisiol iddo, byddai priodi merch brenin Lloegr, yn codi ei
statws, ac y byddai eu plant yn ddisgynyddion ac yn aelodau o’r rhwydwaith
brenhinol Ewropeaidd. Felly, priodas wleidyddol oedd hi ac fel priodas wleidyddol, yn
un lwyddiannus iawn. Wrth gwrs ni all hanes ddatgelu pa mor glos yr oeddent yn y
berthynas briodasol hon, ni all y ffynonellau sydd ar gael adlewyrchu faint o wir
gariad oedd rhyngddynt. Ond medrir dweud bod Siwan yn gefnogaeth gref i’w gŵr.
Yn 1211, ar ôl ymgyrch John yn erbyn Llywelyn aeth Siwan at ei thad i bledio ei achos,
a hi oedd hefyd yn gyfrifol am drefnu cadoediad rhwng Llywelyn a’i brawd, y Brenin
Harri’r III.

Cafodd Llywelyn a Siwan bump o blant, un mab, [[Dafydd]], a phedair merch, Elen,
Gwladus, Mared a Susanna. Dewiswyd [[Dafydd]] yn etifedd, serch bod Gruffydd, mab
Tangwystl yn hn, oherwydd byddai mab Siwan a oedd hefyd yn nai i Harri’r III mewn
safle cryfach fel tywysog. Un o brif amcanion Llywelyn oedd sicrhau’r holl etifedd i
[[Dafydd]] ac yn 1220 fe’i cydnabuwyd yn etifedd gan raglawiaid Lloegr. Ni phriododd
yr un o’r merched Gymro; trefnwyd priodasau ag arglwyddi’r Mers am resymau
gwleidyddol. Yr oedd Gwladus, yn ail wraig i Reginald de Breos, ac felly’n llys fam i
Gwilym Brewys a phriododd Mared gefnder Gwilym, John.

;Llyfryddiaeth: Carr, A. D. (1996) ''Dwy drafodaeth ar gefndir y ddrama, Y Cefndir Hanesyddol :'' Cymdeithas Theatr Cymru.

==Cymeriadau==

Dim ond pedwar cymeriad sydd yn Siwan, ac yn yr ail act yn unig ymddengys
Gwilym Brewys. Nid oes amser yn cael ei wastraffu ar is-gymeriadau: defnyddir pob
eiliad i dynnu portreadau cyflawn o’r pedwar hyn. Dewisodd Saunders Lewis
gymeriadau fel Siwan, Llywelyn a Gwilym Brewys a oedd yn gymeriadau hanesyddol
go iawn.

;SIWAN, Tywysoges Gwynedd
* Merch anghyfreithlon Brenin Lloegr, sef y Brenin John, brawd Richard Coeur de Lion.
* Wedi dysgu siarad Cymraeg.
* Yn 10 oed, fe briododd Llywelyn, Tywysog Gwynedd ac yntau dros ei 30. Dywed ar dudalen 42 ei bod yn dal i deimlo'n alltud yng Ngwynedd;
:: ''“Alltud a'm hunig werth yw fy ngwerth i gynnydd gwlad.”''
* Yn gefn mawr i Llywelyn. Roedd John, ei thad, wedi ymosod ar Wynedd ac roedd bywyd Llywelyn mewn perygl. Siwan oedd y llysgennad, yn siarad dros ei gŵr a thros ei deyrnas. Daeth hi adre’ wedi llwyddo.
* Yn 15 oed, rhoddodd enedigaeth i’w mab [[Dafydd]].
* Merch ifanc, ddeallus a dyfodd yn wraig oedd yn deall gwleidyddiaeth a sut i amddiffyn teyrnas Llywelyn rhag ei elynion.

;LLYWELYN FAWR, Tywysog Gwynedd
* Roedd yna “fwlch o chwarter canrif” rhwng Siwan a Llywelyn ac roedd Gwilym yn iau na Siwan.
* Llywelyn yn dywysog ac yn rheoli llawer o dir Cymru.
* Rhyfelwr yn ôl arfer yr oes.
* Addoli Siwan;
:: ''“I mi roedd goleuni [[lle]] y troedit”…“Felly'r addolais i di, fy fflam, o bell ac yn fud.”''

;GWILYM BREWYS
* Un o Arglwyddi’r Mers.
* Ffrancwr / Norman Tad i Isabela sydd wedi dod i Wynedd, i briodi [[Dafydd]], mab Tywysog Gwynedd.
* Pump ar hugain yn y ddrama.
* Cymeriad mentrus. Mae'n gwybod am y perygl o fynd i gwrdd â Siwan yn ystafell wely’r Tywysog Llywelyn. Eto, mae’n barod i fentro'i diroedd am un noson o garu gyda Siwan, ond prin iddo ystyried colli ei fywyd.
* Mae Gwilym wedi’i haddoli ers iddo fod yn fachgen deg oed;
:: “''Rwy’n caru Tywysoges sy'n briod fel cannoedd o Arglwyddi Cred. Mae’r peth fel twrnamaint yn rhan o fywyd Iarll”''

;ALIS
* Prif forwyn Siwan.
* Ffrind, yn barod i wrando ar ofidiau a meddyliau Siwan a chadw ei chyfrinachau.
* Gwraig ddeallus a gweithgar.

Cynhyrchwyd y ddrama gan Theatr Genedlaethol Cymru rhwng Mai a Mehefin 2008.
Ond pwy oedd yn portreadu’r cymeriadau yma bryd hynny?
;Cast
:Ffion Dafis – Siwan
:Dyfan Roberts – Llywelyn Fawr
:Rhys ap Hywel – Gwilym Brewys
:Lisa Jên Brown – Alis

== Themâu Saunders ==

;Cymeriadau hanesyddol

Ysbrydolwyd y dramâu, ''Blodeuwedd'', ''Gan Bwyll'' a ''[[Branwen]]'' gan ''Bedair Cainc y
Mabinogi'', a ''Siwan'' gan hanes Cymru. Y ddolen gyswllt rhwng y dramâu hyn yw’r
thema: defnyddir rôl y ferch fel darn gwyddbwyll rhywiol yng ngwleidyddiaeth grym.
Er eu rhoi mewn priodasau digariad am resymau gwleidyddol, mae arwresau
penderfynol Lewis yn tra-arglwyddiaethu yn y dramâu hyn. Maent yn gwrthryfela,
trwy gyflawni llosgach, neu gynllwynio llofruddiaeth, yn godinebu, neu yn achosi
rhyfel trychinebus; ond eto caiff y gwragedd beiddgar, nwyfus yma gydymdeimlad
llwyr eu crëwr.

::''“Theatr o ddadleuon moesol yw theatr Saunders Lewis”''
::: – Bruce Griffiths, 1991

;Gwrthdaro mewnol

Mae ei ddramâu gorau yn elwa ar y tyndra sy’n cael ei greu pan gaiff arwr neu
arwres ei hun mewn i benbleth erchyll. Yn Gymerwch Chi Sigarét? rhaid i Marc, y
comiwnydd amharod, droi’n llofrudd neu dynghedu ei wraig a’i blentyn i farwolaeth
erchyll yn nwylo’r heddlu. Yn Brad rhaid i Von Kluge dorri ei lw o ffyddlondeb i Hitler,
gan ymuno â chynllwyn yn ei erbyn i roi terfyn ar ryfel anobeithiol, neu ymatal, gan
dynghedu ei wlad i orchfygiad llwyrach fyth. Sylwer hefyd yn Amlyn ac Amig, rhaid i
Amlyn ddewis torri llw cysegredig neu ladd ei blant ei hun.

;Gweithred yn newid cwrs hanes

Elfen bwysig a drafodir yng ngwaith Saunders Lewis yw sut gall gweithred ar ran yr
arwr neu’r arwres newid cwrs hanes. Yn ''Siwan'', mae Llewelyn yn peryglu gwaith oes,
ei dywysogaeth, trwy grogi Gwilym Brewys, cariad ei wraig, gan wynebu’r perygl y
dielir arno gan yr arglwyddi Normanaidd eraill. Pam? Ai i sarhau ei wraig odinebus
neu i ddangos iddi, yn groes i’w chamdybiaeth hi, ei fod yn prisio anrhydedd yn
uwch na buddioldeb a pholisi? Mae ei her yn llwyddo; nid oes dial, a blwyddyn yn
ddiweddarach cymodir Llywelyn a Siwan, er y bydd llofruddiaeth ei chariad
rhyngddynt weddill eu hoes.

;Crefydd

Dramateiddir cwestiynau tragwyddol bywyd yn ei ddramâu, y rhai sylfaenol, yr unig
rai pwysig mewn gwirionedd: pam y ceir drygioni a dioddefaint yn y byd? Pam mae
dynion drwg yn llwyddo? Beth yw diben bodolaeth? Yn wir, a ellir cyfiawnhau
drygioni a dioddefaint yn enw rhyw ddaioni mwy? A oes Duw yn bod sy’n caniatáu,
neu’n methu atal, y fath ddioddefaint? Yntau, ai carchar yw bodolaeth, [[lle]] mae’n
rhaid i bawb ddioddef a marw, yn ddibwrpas? Er i Saunders Lewis lynu at ei ffydd hyd
y diwedd, lleisir gan rai o’i gymeriadau yr anobaith tywyll. Yn hytrach na byw mewn
ffydd gwelir hunanladdiad - gan rai, y cam olaf rhesymegol, testun amlwg mewn
nifer o’i ddramâu. Yn Cymru Fydd mae Dewi’r cenedlaetholwr dadrithiedig, heb
ddim i fyw er ei fwyn, yn ei daflu’i hun i’w dranc. Yn Ar y Trên, mae yna deithiwr, na
ellir mo’i stopio, symbol o fodolaeth, yn carlamu i’w dranc;

::''“Ond mi all dyn ddewis y terminws”''.

;Diffyg cyfathrebu

Dyma un o brif themâu Siwan.

::''“Dwy blaned sy'n rhwym i'w cylchau; chlywan nhw mo'i gilydd fyth.”''
::''“Onid hynny yw priodas, ymglymu heb adnabod....?”''

Yr enghraifft dristaf yw bod Siwan a Llywelyn yn methu cyfleu eu cariad at ei gilydd.
Wrth drafod gwleidyddiaeth, mae'r ddau'n cyfathrebu ac yn cytuno'n dda iawn.
Er bod Llywelyn yn caru Siwan, mae'n methu â mynegi hyn tan yr act olaf. Erbyn
hynny, rydyn ni'n teimlo ei bod yn rhy hwyr i'r ddau ddeall ei gilydd yn llawn;

::''“Drawodd o ar dy feddwl di, Siwan,''
::''Y gallai mod i'n dy garu fel Gwilym Brewys?”''

Roedd y bwlch oedran rhyngddyn nhw yn rheswm arall dros fethu cyfathrebu. Roedd
ofn ar Llywelyn ddangos ei gariad tuag at Siwan. Deg oed oedd Siwan pan briododd
hi â Llywelyn felly roedd yn ofni dychryn a dolurio Siwan. Ceisiodd ddangos ei gariad
mewn ffyrdd eraill;

::''“Tynnais di i mewn i fusnes fy mywyd.”''

Gwnaeth yn sicr bod y Pab a Brenin Lloegr yn cydnabod mai [[Dafydd]], mab Siwan,
oedd etifedd Gwynedd ac nid Gruffydd, y mab anghyfreithlon. Gweithredu oedd
dull cyfathrebu Llywelyn ac nid geiriau;

::''“Gwleidydd wyf i, cheisiais i mo'r amhosib.”''

;Serch a chariad

'''Serch''' – chwant y foment, mae’n arwynebol, yn hawdd ei weld a hefyd yn hawdd ei
golli.

'''Cariad''' – emosiwn mwy aeddfed, sy’n tyfu’n fwy cryf ar hyd taith bywyd pan fo dau
yn aros gyda’i gilydd.

Doedd cymdeithas yr oes honno ddim yn disgwyl bod gŵr a gwraig yn caru ei gilydd
na chyfathrebu â’i gilydd. Yn aml, roedd y briodas yn aml wedi ei threfnu. Y rheswm y
priododd Siwan â Llywelyn oedd er mwyn sicrhau gwell perthynas rhwng dwy wlad.
Felly gweithred wleidyddol oedd hi. Mae Llywelyn yn cyfaddef hyn ar dudalen
wythdeg;

::''“Gwleidyddiaeth oedd ein priodas ni, arglwyddes.”''

Ond, syrthiodd mewn cariad â'i wraig ei hun;

::''“Fe droes fy nghalon i'n sydyn megis pe gwelswn y Greal.”''

Wnaeth Siwan ddim ystyried bod Llywelyn yn ei charu. Roedd hi’n deall pwrpas ei
bywyd; “Rhoddais fy nghroth i wleidyddiaeth fel pob merch brenin...Dau beth ar wahân yw
busnes a phleser.”

Y gwahaniaeth mawr rhwng Gwilym a Llywelyn yn y ddrama ydy eu ffordd o
ddangos eu cariad at Siwan, gall Gwilym ddweud wrthi am ei gariad. Nid dyma
ffordd Llywelyn. O achos y bwlch oed rhwng y ddau, mae Llywelyn wedi penderfynu
ei charu, “o bell ac yn fud.” Mae Llywelyn yn y ddrama yn cael ei ddarlunio fel dyn
sensitif a oedd yn ofni dychryn a dolurio Siwan, gan iddo ei phriodi pan oedd yn ferch
ifanc iawn. Ar y llaw arall gellir dadlau fod Llywelyn yn ddyn balch ac yn ofni cael ei
wrthod gan ei wraig ifanc. O ganlyniad i hyn dydy Siwan ddim yn gwybod bod
Llywelyn yn ei charu hyd yr act olaf. Dywed Siwan;

::''“Ti yn fy ngharu i? Be wyt ti'n feddwl?” “Mewn ugain mlynedd o fyw gyda'n gilydd
ddwedaist ti mo hyn o'r blaen.”''

Ymateba Llywelyn;

::“Mewn ugain mlynedd o fyw gyda'n gilydd welaist tithau mo hyn.”''

Dyma'r drasiedi. Nid yw Siwan wedi sylweddoli bod Llywelyn yn ei charu. Nid yw
Llywelyn yn deall bod yn rhaid cael serch mewn priodas, ac nid yw cariad yn ddigon.
Felly, mae'r ddrama hon, yn Act 1, yn cyflwyno gwraig ganol oed sy'n barod i fentro
cymryd Gwilym Brewys yn gariad cyn iddi fod yn rhy hen.

;Llyfryddiaeth
: Griffiths, Bruce (1991) ''Saunders Lewis : Agweddau ar ei fywyd a’i waith : ''Gwasg Gomer.
: Lewis, Saunders (1976) ''Siwan a Cherddi Eraill :'' Gwasg Dinefwr.
: Williams, Yr Athro Ioan (2008) ''Siwan : drama hanes'', www.theatr.com

==Arddull==

Nid y lleiaf o gymwynasau Saunders Lewis i’r ddrama Gymraeg yw ei arbrofion mewn
iaith drama. Y mae rhythmau clywadwy a miwsig llafar o angenrheidrwydd yn
ofynnol yn y theatr. Byddai Saunders Lewis yn arbrofi gyda’r acennog, y di-acen,
sillafau a safle’r orffwysfa. O ganlyniad byddai’n llwyddo, weithiau’n fwriadol,
weithiau’n ddiarwybod, i greu barddoniaeth a rhythmau effeithiol, crefftus. Y mae’r
hyn a deimla yn ei galon yn troi’n batrwm arbennig o seiniau yn ei glust; ac y mae’r
patrwm hwnnw, pan syrth ar ein clustiau ninnau, yn atgynhyrchu ynom yr emosiwn a
deimla’r dramodwr. O’r galon i’r glust, o’r glust i’r galon.

Wrth drafod arddull Siwan pwysig iawn yw ystyried y cyfnod. Roedd Cristnogaeth yn
ystod yr Oesoedd Canol yn hanfod i fywydau pawb ac yn chwarae rhan flaenllaw
ym mywyd diwylliannol a gwleidyddol y wlad. Roedd pawb dros Ewrop i gyd yn y
cyfnod hwn yn Babyddion ac felly mae'r eirfa a'r arferion Pabyddol yn codi'n naturiol
yn y ddeialog. Pwysig cofio hefyd roedd crefydd yn chware rhan flaenllaw iawn ym
mywyd bob dydd Saunders Lewis, ac mae hyn yn amlwg wedi treiddio trwyddo i’w
waith llenyddol, y ffeithiau crefyddol cywir a’r iaith.

Yn yr act gyntaf wrth i Alis adael dywed Siwan;

::''“Duw a Mair i'th gadw...”'' (tudalen 38)

Yn yr ail act mae yna sôn am Sant Ffransis ac mae Siwan yn gofyn iddo weddïo dros
Gwilym yn hollol naturiol;

::''“Sant Ffransis, gweddïa iddo .....”'' (tudalen 64)

Mae croes gan Siwan yn ei charchar;

::''“Mi benliniaf ar y gwely gerbron delw y grog.”'' [Cyfeiria’r grog at groes Crist]

Ar dudalen 65, mae'n gweddïo ar y Forwyn Fair;

::''“Gwna fargen dros bechadures, o Fam pechaduriaid:”''

Roedd Saunders Lewis yn ysgrifennu deialog mewn iaith farddonol hardd, er mwyn
cyfleu iaith ac awyrgylch y llys, dywed;

::''“Barddoniaeth siarad yw barddoniaeth iawn y theatr, a dylai’r dramodydd wrth gyfansoddi siarad ei linellau, eu siarad ac nid eu hadrodd.”''

Mae’n defnyddio pryder i adeiladu’r tensiwn mewn nifer o olygfeydd. Ceir enghraifft
dda o sicrwydd crefft yr awdur yn yr olygfa garu rhwng Siwan a Gwilym. Adeilada’r
olygfa fyny at uchafbwynt cyn agor o’r drws ar ddyfodiad y tywysog. Cyfarthiad y ci
yn y pellter yw’r arwydd cyntaf, yna funud neu ddwy’n ddiweddarach clywir sŵn
porth y gaer yn agor (mae’r pryder yn dyfnhau). Ysbaid arall a chlywir corn Llywelyn yn canu, yna traed y milwyr yn nesáu....agorir y drws. Erbyn hyn rydym ar bigau’r
drain. Y mae trefn y digwyddiadau yn berffaith, yn bwysicach fyth, mae’r amseru
rhyngddynt yr un mor ofalus.

Gweler gallu Saunders Lewis i ddadlennu cymeriad wrth fynegi teimlad, a hynny’n
aml mewn un llinell fer, ac yn aml mae’r llinellau eu hunain yn berlau, heb orfod eu
cysylltu â’r cymeriadau. Mae ganddo yn y ddrama hon, linellau sydd â mynegiant
mor berffaith nes haeddu ohonynt fynd yn ddiarhebion;

::''“Rhodd enbyd yw bywyd i bawb.”''
::''“Cyntaf-anedig gwraig yw ei gŵr.”''
::''“’Does neb erioed a gydymdeimlo â phoen.”''
::''“Seremoni yw byw i deulu brenhinol.”''

;Llyfryddiaeth: Jones, [[Dafydd]] Glyn (1996) ''Saunders Lewis, dwy drafodaeth ar gefndir y ddrama :'' Cymdeithas Theatr Cymru.

[[Categori:Yr Archif Ddrama Radio]]

@@ Llinell 12: / Llinell 12: @@
 Owain Gwynedd. Yr achlust oedd ni chafodd Iorwerth ei ystyried am y frenhiniaeth
 pan fu Owain farw yn 1179 oherwydd nam corfforol ar ôl brwydr. Dechreuodd
-Llywelyn herio ei ddau ewyrth, [[Dafydd]] a Rhodri pan oedd yn ifanc iawn ac erbyn
+Llywelyn herio ei ddau ewyrth, Dafydd a Rhodri pan oedd yn ifanc iawn ac erbyn
-roedd [[Dafydd]] yn alltud yn Lloegr a Rhodri wedi marw, felly’n gadael Llewelyn yn
+roedd Dafydd yn alltud yn Lloegr a Rhodri wedi marw, felly’n gadael Llewelyn yn
 feistr ar Wynedd.
@@ Llinell 38: / Llinell 38: @@
 Harri’r III.
-Cafodd Llywelyn a Siwan bump o blant, un mab, [[Dafydd]], a phedair merch, Elen,
+Cafodd Llywelyn a Siwan bump o blant, un mab, Dafydd, a phedair merch, Elen,
-Gwladus, Mared a Susanna. Dewiswyd [[Dafydd]] yn etifedd, serch bod Gruffydd, mab
+Gwladus, Mared a Susanna. Dewiswyd Dafydd yn etifedd, serch bod Gruffydd, mab
 Tangwystl yn hn, oherwydd byddai mab Siwan a oedd hefyd yn nai i Harri’r III mewn
 safle cryfach fel tywysog. Un o brif amcanion Llywelyn oedd sicrhau’r holl etifedd i
-[[Dafydd]] ac yn 1220 fe’i cydnabuwyd yn etifedd gan raglawiaid Lloegr. Ni phriododd
+Dafydd ac yn 1220 fe’i cydnabuwyd yn etifedd gan raglawiaid Lloegr. Ni phriododd
 yr un o’r merched Gymro; trefnwyd priodasau ag arglwyddi’r Mers am resymau
 gwleidyddol. Yr oedd Gwladus, yn ail wraig i Reginald de Breos, ac felly’n llys fam i
@@ Llinell 53: / Llinell 53: @@
 Dim ond pedwar cymeriad sydd yn Siwan, ac yn yr ail act yn unig ymddengys
 Gwilym Brewys. Nid oes amser yn cael ei wastraffu ar is-gymeriadau: defnyddir pob
-eiliad i dynnu portreadau cyflawn o’r pedwar hyn. Dewisodd Saunders Lewis
+eiliad i dynnu portreadau cyflawn o’r pedwar hyn. Dewisodd [[Saunders Lewis]]
 gymeriadau fel Siwan, Llywelyn a Gwilym Brewys a oedd yn gymeriadau hanesyddol
 go iawn.
@@ Llinell 63: / Llinell 63: @@
 :: ''“Alltud a'm hunig werth yw fy ngwerth i gynnydd gwlad.”''
 * Yn gefn mawr i Llywelyn. Roedd John, ei thad, wedi ymosod ar Wynedd ac roedd bywyd Llywelyn mewn perygl. Siwan oedd y llysgennad, yn siarad dros ei gŵr a thros ei deyrnas. Daeth hi adre’ wedi llwyddo.
-* Yn 15 oed, rhoddodd enedigaeth i’w mab [[Dafydd]].
+* Yn 15 oed, rhoddodd enedigaeth i’w mab Dafydd.
 * Merch ifanc, ddeallus a dyfodd yn wraig oedd yn deall gwleidyddiaeth a sut i amddiffyn teyrnas Llywelyn rhag ei elynion.
@@ Llinell 71: / Llinell 71: @@
 * Rhyfelwr yn ôl arfer yr oes.
 * Addoli Siwan;
-:: ''“I mi roedd goleuni [[lle]] y troedit”…“Felly'r addolais i di, fy fflam, o bell ac yn fud.”''
+:: ''“I mi roedd goleuni lle y troedit”…“Felly'r addolais i di, fy fflam, o bell ac yn fud.”''
 ;G<small>WILYM</small> B<small>REWYS</small>
 * Un o Arglwyddi’r Mers.
-* Ffrancwr / Norman Tad i Isabela sydd wedi dod i Wynedd, i briodi [[Dafydd]], mab Tywysog Gwynedd.
+* Ffrancwr / Norman Tad i Isabela sydd wedi dod i Wynedd, i briodi Dafydd, mab Tywysog Gwynedd.
 * Pump ar hugain yn y ddrama.
 * Cymeriad mentrus. Mae'n gwybod am y perygl o fynd i gwrdd â Siwan yn ystafell wely’r Tywysog Llywelyn. Eto, mae’n barod i fentro'i diroedd am un noson o garu gyda Siwan, ond prin iddo ystyried colli ei fywyd.
@@ Llinell 98: / Llinell 98: @@
 ;Cymeriadau hanesyddol
-Ysbrydolwyd y dramâu, ''Blodeuwedd'', ''Gan Bwyll'' a ''[[Branwen]]'' gan ''Bedair Cainc y
+Ysbrydolwyd y dramâu, ''Blodeuwedd'', ''Gan Bwyll'' a ''Branwen'' gan ''Bedair Cainc y Mabinogi'', a ''Siwan'' gan hanes Cymru. Y ddolen gyswllt rhwng y dramâu hyn yw’r
 thema: defnyddir rôl y ferch fel darn gwyddbwyll rhywiol yng ngwleidyddiaeth grym.
 Er eu rhoi mewn priodasau digariad am resymau gwleidyddol, mae arwresau
@@ Llinell 137: / Llinell 136: @@
 dynion drwg yn llwyddo? Beth yw diben bodolaeth? Yn wir, a ellir cyfiawnhau
 drygioni a dioddefaint yn enw rhyw ddaioni mwy? A oes Duw yn bod sy’n caniatáu,
-neu’n methu atal, y fath ddioddefaint? Yntau, ai carchar yw bodolaeth, [[lle]] mae’n
+neu’n methu atal, y fath ddioddefaint? Yntau, ai carchar yw bodolaeth, lle mae’n
 rhaid i bawb ddioddef a marw, yn ddibwrpas? Er i Saunders Lewis lynu at ei ffydd hyd
 y diwedd, lleisir gan rai o’i gymeriadau yr anobaith tywyll. Yn hytrach na byw mewn
@@ Llinell 169: / Llinell 168: @@
 ::''“Tynnais di i mewn i fusnes fy mywyd.”''
-Gwnaeth yn sicr bod y Pab a Brenin Lloegr yn cydnabod mai [[Dafydd]], mab Siwan,
+Gwnaeth yn sicr bod y Pab a Brenin Lloegr yn cydnabod mai Dafydd, mab Siwan,
 oedd etifedd Gwynedd ac nid Gruffydd, y mab anghyfreithlon. Gweithredu oedd
 dull cyfathrebu Llywelyn ac nid geiriau;
@@ Llinell 284: / Llinell 283: @@
 ::''“Seremoni yw byw i deulu brenhinol.”''
-;Llyfryddiaeth: Jones, [[Dafydd]] Glyn (1996) ''Saunders Lewis, dwy drafodaeth ar gefndir y ddrama :'' Cymdeithas Theatr Cymru.
+;Llyfryddiaeth: Jones, Dafydd Glyn (1996) ''Saunders Lewis, dwy drafodaeth ar gefndir y ddrama :'' Cymdeithas Theatr Cymru.
-[[Categori:Yr Archif Ddrama Radio]]
+__NOAUTOLINKS__