Williams, Edward (Iolo Morganwg) (1747-1826) - Hanes diwygio

CadiW am 21:40, 13 Awst 2021

2021-08-13T21:40:37Z

CadiW am 20:54, 11 Ebrill 2021

2021-04-11T20:54:19Z

CadiW am 20:54, 11 Ebrill 2021

2021-04-11T20:54:09Z

CadiW am 20:53, 11 Ebrill 2021

2021-04-11T20:53:43Z

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'NOAUTOLINKS '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

2021-04-11T20:51:47Z

Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

Tudalen newydd

__NOAUTOLINKS__
'''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''

Ganed Edward Williams ym Mhennon, Sir Forgannwg, a bu farw yn Nhrefﬂemin. Yn ystod ei ymweliadau â Llundain (rhwng 1773 ac 1777 ac eto rhwng 1791 ac 1795) y cododd yr awydd ynddo i ddefnyddio’r enw barddol Iolo Morganwg, sef yr enw a lynodd wrtho byth wedi 1790 (Williams 1956, 1). Priododd â Margaret Roberts yng Ngorffennaf 1781 ac roedd yn saer maen wrth ei alwedigaeth. Er mai fel bardd, llenor a hynaﬁaethydd y’i hadwaenid yn bennaf, cyfrannodd Iolo at draddodiad cerddorol Cymru hefyd trwy ei waith yn casglu [[alawon gwerin]] a’i ddawn farddol yn cyfansoddi dros 3,000 o [[emynau]] Undodaidd. (Roedd Iolo yn gyd-sylfaenydd Cymdeithas Dwyfundodiaid Deheubarth Cymru.) Ni chafodd addysg ffurﬁol ond dysgodd sut i ganu’r fﬂiwt o dan gyfarwyddyd ei fam, Ann Matthew, a chredir mai ei dylanwad hi yn bennaf a oedd i gyfrif am ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth.

Yn Llundain y daeth Iolo a gwŷr eraill megis Lewis a Richard Morris o deulu Morrisiaid Môn, Owain Myfyr a Robin Ddu yr Ail o Fôn (a sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion yn 1770) o dan ddylanwad syniadaeth Edward Lhuyd (1660-1709) a’r mudiad hynafiaethol. Yr elfen gadwraethol, hynafiaethol hon yn fwy na dim a ysbrydolodd John Clare o Loegr, Thomas Moore o Iwerddon, Robert Burns o’r Alban a Iolo Morganwg i gasglu a diogelu diwylliant gwerin eu priod wledydd. O ganlyniad, aethant ati i gofnodi gwahanol agweddau ar lenyddiaeth, barddoniaeth, llên gwerin, amaethyddiaeth, archaeoleg a chanu gwerin. Nid syndod yw natur amrywiol casgliadau llawysgrifol Iolo o ystyried ei fod yn ymddiddori yn yr hyn a’i hamgylchynai’n feunyddiol wrth grwydro a chofnodi’r hyn a welai. Er enghraifft, cofnodwyd yr alawon gwerin ganddo blith draphlith ymysg darluniau o adeiladau, traethodau ar hanesion lleol a llythyron at ei gyfeillion yn Llundain.

Casglodd Iolo 88 alaw werin ym mro Morgannwg rhwng 1795 ac 1806 (Huws 2005, 333), gan groniclo’r alawon, y geiriau a chyd-destun cymdeithasol eu creu. Cyfeiria’r rhan fwyaf o’r alawon gwerin at bobl a sefyllfaoedd cyffredin bob dydd, gyda’r gweddill yn alawon tymhorol (er enghraifft y Fari Lwyd, [[canu gwasael]], dawnsio corelwi, taplas haf a ‘cwnnu bedwen’), yn ganeuon serch a chaneuon gwaith. Iolo a gyfrifir heddiw fel casglwr [[alawon gwerin]] cyntaf Cymru (Huws 2005, 333), gan mai ef yn anad neb arall a roddodd y sylw dyladwy cyntaf i ganeuon brodorol. Gosododd ar glawr ran o draddodiad a oedd cyn hynny’n bodoli ar lafar gwlad yn unig. Gwelir yr alawon mewn 17 o lawysgrifau gwahanol yn [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]].

Yn wahanol i’r ffugiadau o’i eiddo a ddatgelwyd gan [[ysgolheigion]] yr 20g., bwriad Iolo wrth gywain yr alawon oedd dal gafael ar drysorau’r gorffennol a’u rhoi ar gof a chadw. Ni ellir honni iddo ffugio’r alawon gwerin gan nad oedd ganddo’r dychymyg na’r crebwyll cerddorol i’w hefelychu. Wrth ddynwared, Iolo y bardd a’r ffugiwr rhamantaidd oedd wrthi, ond cymhelliad cwbl wahanol a’i gyrrodd i gofnodi’r alawon, fel hynafiaethydd.

Gellir honni bod gwaith Iolo yn cynrychioli deffroad ym myd [[cerddoriaeth draddodiadol]] Cymru, er na theimlwyd penllanw’r deffroad hwnnw tan 1844, bron ugain mlynedd wedi marwolaeth Iolo. Dyma pryd y gwelodd y casgliad cyhoeddedig cyntaf o ganeuon llafar gwlad Cymreig olau dydd, sef ''Ancient National Airs of Gwent and Morganwg'' gan [[Maria Jane Williams]] a gynhwysai alawon a phenillion a godwyd o lawysgrifau Iolo gan ei fab Taliesin. Mae’r modd y defnyddiwyd alawon o gasgliadau Iolo ar gyfer y gyfrol hon yn tystio i werth y deunydd a gasglodd, y modd yr arloesodd yn y maes a’r ffaith mai ei lafur ef a gyfrifir yn feincnod ym myd [[canu gwerin]] Cymru’r cyfnod a’i dilynodd.

'''Leila Salisbury'''

==Llyfryddiaeth==

*G. J. Williams, ''Iolo Morganwg - Y Gyfrol Gyntaf'' (Caerdydd, 1956)

*Daniel Huws, ‘Alawon Gwerin Iolo Morganwg’, ''Cylchgrawn Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru'', V, Rhan 4 (1977), 178–85

*———, ''Caneuon Llafar Gwlad ac Iolo a’i Fath'' (Pen-y-groes, 1993)

*———, ‘Iolo Morganwg and Traditional Music’, yn G. Jenkins (gol.), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (Caerdydd, 2005), 333–56

*Geraint Jenkins (gol.), ''A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg'' (Caerdydd, 2005)

*Leila Salisbury, ‘Canu’r Dewin o Drefﬂemin: Golwg ar Alawon Gwerin Iolo Morganwg’ (traethawd MPhil Prifysgol Bangor, 2008)

*———, ''Alawon Gwerin Iolo Morganwg'' (Tal-y-bont, 2012)

{{CC BY-SA Cydymaith}}
[[Categori:Cerddoriaeth]]

@@ Llinell 2: / Llinell 2: @@
 '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''
-Ganed Edward Williams ym Mhennon, Sir Forgannwg, a bu farw yn Nhrefﬂemin. Yn ystod ei ymweliadau â Llundain (rhwng 1773 ac 1777 ac eto rhwng 1791 ac 1795) y cododd yr awydd ynddo i ddefnyddio’r [[enw barddol]] [[Iolo Morganwg]], sef yr enw a lynodd wrtho byth wedi 1790 (Williams 1956, 1). Priododd â Margaret Roberts yng Ngorffennaf 1781 ac roedd yn saer maen wrth ei alwedigaeth. Er mai fel bardd, llenor a hynaﬁaethydd y’i hadwaenid yn bennaf, cyfrannodd Iolo at draddodiad cerddorol Cymru hefyd trwy ei waith yn casglu [[alawon gwerin]] a’i ddawn farddol yn cyfansoddi dros 3,000 o [[emynau]] Undodaidd. (Roedd Iolo yn gyd-sylfaenydd Cymdeithas Dwyfundodiaid Deheubarth Cymru.) Ni chafodd addysg ffurﬁol ond dysgodd sut i ganu’r fﬂiwt o dan gyfarwyddyd ei fam, Ann Matthew, a chredir mai ei dylanwad hi yn bennaf a oedd i gyfrif am ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth.
+Ganed Edward Williams ym Mhennon, Sir Forgannwg, a bu farw yn Nhrefﬂemin. Yn ystod ei ymweliadau â Llundain (rhwng 1773 ac 1777 ac eto rhwng 1791 ac 1795) y cododd yr awydd ynddo i ddefnyddio’r [[enw barddol]] Iolo Morganwg, sef yr enw a lynodd wrtho byth wedi 1790 (Williams 1956, 1). Priododd â Margaret Roberts yng Ngorffennaf 1781 ac roedd yn saer maen wrth ei alwedigaeth. Er mai fel bardd, llenor a hynaﬁaethydd y’i hadwaenid yn bennaf, cyfrannodd Iolo at draddodiad cerddorol Cymru hefyd trwy ei waith yn casglu [[Gwerin, Canu a Cherddoriaeth Draddodiadol | alawon gwerin]] a’i ddawn farddol yn cyfansoddi dros 3,000 o [[Emyn-donau | emynau]] Undodaidd. (Roedd Iolo yn gyd-sylfaenydd Cymdeithas Dwyfundodiaid Deheubarth Cymru.) Ni chafodd addysg ffurﬁol ond dysgodd sut i ganu’r fﬂiwt o dan gyfarwyddyd ei fam, Ann Matthew, a chredir mai ei dylanwad hi yn bennaf a oedd i gyfrif am ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth.
 Yn Llundain y daeth Iolo a gwŷr eraill megis Lewis a Richard Morris o deulu Morrisiaid Môn, Owain Myfyr a Robin Ddu yr Ail o Fôn (a sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion yn 1770) o dan ddylanwad syniadaeth Edward Lhuyd (1660-1709) a’r mudiad hynafiaethol. Yr elfen gadwraethol, hynafiaethol hon yn fwy na dim a ysbrydolodd John Clare o Loegr, Thomas Moore o Iwerddon, Robert Burns o’r Alban a Iolo Morganwg i gasglu a diogelu diwylliant gwerin eu priod wledydd. O ganlyniad, aethant ati i gofnodi gwahanol agweddau ar lenyddiaeth, barddoniaeth, [[llên gwerin]], amaethyddiaeth, archaeoleg a chanu gwerin. Nid syndod yw natur amrywiol casgliadau llawysgrifol Iolo o ystyried ei fod yn ymddiddori yn yr hyn a’i hamgylchynai’n feunyddiol wrth grwydro a chofnodi’r hyn a welai. Er enghraifft, cofnodwyd yr alawon gwerin ganddo blith draphlith ymysg darluniau o adeiladau, traethodau ar hanesion lleol a llythyron at ei gyfeillion yn Llundain.
-Casglodd Iolo 88 alaw werin ym mro Morgannwg rhwng 1795 ac 1806 (Huws 2005, 333), gan groniclo’r alawon, y geiriau a chyd-destun cymdeithasol eu creu. Cyfeiria’r rhan fwyaf o’r alawon gwerin at bobl a sefyllfaoedd cyffredin bob dydd, gyda’r gweddill yn alawon tymhorol (er enghraifft y Fari Lwyd, [[canu gwasael]], dawnsio corelwi, taplas haf a ‘cwnnu bedwen’), yn ganeuon serch a chaneuon gwaith. Iolo a gyfrifir heddiw fel casglwr [[alawon gwerin]] cyntaf Cymru (Huws 2005, 333), gan mai ef yn anad neb arall a roddodd y sylw dyladwy cyntaf i ganeuon brodorol. Gosododd ar glawr ran o draddodiad a oedd cyn hynny’n bodoli ar lafar gwlad yn unig. Gwelir yr alawon mewn 17 o lawysgrifau gwahanol yn [[Llyfrgell Genedlaethol Cymru]].
+Casglodd Iolo 88 alaw werin ym mro Morgannwg rhwng 1795 ac 1806 (Huws 2005, 333), gan groniclo’r alawon, y geiriau a chyd-destun cymdeithasol eu creu. Cyfeiria’r rhan fwyaf o’r alawon gwerin at bobl a sefyllfaoedd cyffredin bob dydd, gyda’r gweddill yn alawon tymhorol (er enghraifft y Fari Lwyd, [[Gwasael, Canu | canu gwasael]], dawnsio corelwi, taplas haf a ‘cwnnu bedwen’), yn ganeuon serch a chaneuon gwaith. Iolo a gyfrifir heddiw fel casglwr [[Gwerin, Canu a Cherddoriaeth Draddodiadol | alawon gwerin]] cyntaf Cymru (Huws 2005, 333), gan mai ef yn anad neb arall a roddodd y sylw dyladwy cyntaf i ganeuon brodorol. Gosododd ar glawr ran o draddodiad a oedd cyn hynny’n bodoli ar lafar gwlad yn unig. Gwelir yr alawon mewn 17 o lawysgrifau gwahanol yn [[Amgueddfeydd a Llyfrgelloedd | Llyfrgell Genedlaethol Cymru]].
-Yn wahanol i’r ffugiadau o’i eiddo a ddatgelwyd gan [[ysgolheigion]] yr 20g., bwriad Iolo wrth gywain yr alawon oedd dal gafael ar drysorau’r gorffennol a’u rhoi ar gof a chadw. Ni ellir honni iddo ffugio’r alawon gwerin gan nad oedd ganddo’r dychymyg na’r crebwyll cerddorol i’w hefelychu. Wrth ddynwared, Iolo y bardd a’r ffugiwr rhamantaidd oedd wrthi, ond cymhelliad cwbl wahanol a’i gyrrodd i gofnodi’r alawon, fel hynafiaethydd.
+Yn wahanol i’r ffugiadau o’i eiddo a ddatgelwyd gan [[Hanesyddiaeth, Ysgolheictod a Cherddoreg | ysgolheigion]] yr 20g., bwriad Iolo wrth gywain yr alawon oedd dal gafael ar drysorau’r gorffennol a’u rhoi ar gof a chadw. Ni ellir honni iddo ffugio’r alawon gwerin gan nad oedd ganddo’r dychymyg na’r crebwyll cerddorol i’w hefelychu. Wrth ddynwared, Iolo y bardd a’r ffugiwr rhamantaidd oedd wrthi, ond cymhelliad cwbl wahanol a’i gyrrodd i gofnodi’r alawon, fel hynafiaethydd.
-Gellir honni bod gwaith Iolo yn cynrychioli deffroad ym myd [[cerddoriaeth draddodiadol]] Cymru, er na theimlwyd penllanw’r deffroad hwnnw tan 1844, bron ugain mlynedd wedi marwolaeth Iolo. Dyma pryd y gwelodd y casgliad cyhoeddedig cyntaf o ganeuon llafar gwlad Cymreig olau dydd, sef ''Ancient National Airs of Gwent and Morganwg'' gan [[Maria Jane Williams]] a gynhwysai alawon a phenillion a godwyd o lawysgrifau Iolo gan ei fab Taliesin. Mae’r modd y defnyddiwyd alawon o gasgliadau Iolo ar gyfer y gyfrol hon yn tystio i werth y deunydd a gasglodd, y modd yr arloesodd yn y maes a’r ffaith mai ei lafur ef a gyfrifir yn feincnod ym myd [[canu gwerin]] Cymru’r cyfnod a’i dilynodd.
+Gellir honni bod gwaith Iolo yn cynrychioli deffroad ym myd [[Gwerin, Canu a Cherddoriaeth Draddodiadol | cerddoriaeth draddodiadol]] Cymru, er na theimlwyd penllanw’r deffroad hwnnw tan 1844, bron ugain mlynedd wedi marwolaeth Iolo. Dyma pryd y gwelodd y casgliad cyhoeddedig cyntaf o ganeuon llafar gwlad Cymreig olau dydd, sef ''Ancient National Airs of Gwent and Morganwg'' gan [[Williams, Maria Jane (1795-1873) | Maria Jane Williams]] a gynhwysai alawon a phenillion a godwyd o lawysgrifau Iolo gan ei fab Taliesin. Mae’r modd y defnyddiwyd alawon o gasgliadau Iolo ar gyfer y gyfrol hon yn tystio i werth y deunydd a gasglodd, y modd yr arloesodd yn y maes a’r ffaith mai ei lafur ef a gyfrifir yn feincnod ym myd [[Gwerin, Canu a Cherddoriaeth Draddodiadol | canu gwerin]] Cymru’r cyfnod a’i dilynodd.
 '''Leila Salisbury'''

← At y diwygiad blaenorol		Diwygiad 20:54, 11 Ebrill 2021
Llinell 1:		Llinell 1:
−	__NOAUTOLINKS__ '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''	+	__NOAUTOLINKS__
		+	'''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''

	Ganed Edward Williams ym Mhennon, Sir Forgannwg, a bu farw yn Nhrefﬂemin. Yn ystod ei ymweliadau â Llundain (rhwng 1773 ac 1777 ac eto rhwng 1791 ac 1795) y cododd yr awydd ynddo i ddefnyddio’r [[enw barddol]] [[Iolo Morganwg]], sef yr enw a lynodd wrtho byth wedi 1790 (Williams 1956, 1). Priododd â Margaret Roberts yng Ngorffennaf 1781 ac roedd yn saer maen wrth ei alwedigaeth. Er mai fel bardd, llenor a hynaﬁaethydd y’i hadwaenid yn bennaf, cyfrannodd Iolo at draddodiad cerddorol Cymru hefyd trwy ei waith yn casglu [[alawon gwerin]] a’i ddawn farddol yn cyfansoddi dros 3,000 o [[emynau]] Undodaidd. (Roedd Iolo yn gyd-sylfaenydd Cymdeithas Dwyfundodiaid Deheubarth Cymru.) Ni chafodd addysg ffurﬁol ond dysgodd sut i ganu’r fﬂiwt o dan gyfarwyddyd ei fam, Ann Matthew, a chredir mai ei dylanwad hi yn bennaf a oedd i gyfrif am ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth.		Ganed Edward Williams ym Mhennon, Sir Forgannwg, a bu farw yn Nhrefﬂemin. Yn ystod ei ymweliadau â Llundain (rhwng 1773 ac 1777 ac eto rhwng 1791 ac 1795) y cododd yr awydd ynddo i ddefnyddio’r [[enw barddol]] [[Iolo Morganwg]], sef yr enw a lynodd wrtho byth wedi 1790 (Williams 1956, 1). Priododd â Margaret Roberts yng Ngorffennaf 1781 ac roedd yn saer maen wrth ei alwedigaeth. Er mai fel bardd, llenor a hynaﬁaethydd y’i hadwaenid yn bennaf, cyfrannodd Iolo at draddodiad cerddorol Cymru hefyd trwy ei waith yn casglu [[alawon gwerin]] a’i ddawn farddol yn cyfansoddi dros 3,000 o [[emynau]] Undodaidd. (Roedd Iolo yn gyd-sylfaenydd Cymdeithas Dwyfundodiaid Deheubarth Cymru.) Ni chafodd addysg ffurﬁol ond dysgodd sut i ganu’r fﬂiwt o dan gyfarwyddyd ei fam, Ann Matthew, a chredir mai ei dylanwad hi yn bennaf a oedd i gyfrif am ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth.

@@ Llinell 1: / Llinell 1: @@
+__NOAUTOLINKS__ '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydymaith i Gerddoriaeth Cymru''], cyfrol gyhoeddwyd gan Y Lolfa ym mis Medi 2018.'''
 Ganed Edward Williams ym Mhennon, Sir Forgannwg, a bu farw yn Nhrefﬂemin. Yn ystod ei ymweliadau â Llundain (rhwng 1773 ac 1777 ac eto rhwng 1791 ac 1795) y cododd yr awydd ynddo i ddefnyddio’r [[enw barddol]] [[Iolo Morganwg]], sef yr enw a lynodd wrtho byth wedi 1790 (Williams 1956, 1). Priododd â Margaret Roberts yng Ngorffennaf 1781 ac roedd yn saer maen wrth ei alwedigaeth. Er mai fel bardd, llenor a hynaﬁaethydd y’i hadwaenid yn bennaf, cyfrannodd Iolo at draddodiad cerddorol Cymru hefyd trwy ei waith yn casglu [[alawon gwerin]] a’i ddawn farddol yn cyfansoddi dros 3,000 o [[emynau]] Undodaidd. (Roedd Iolo yn gyd-sylfaenydd Cymdeithas Dwyfundodiaid Deheubarth Cymru.) Ni chafodd addysg ffurﬁol ond dysgodd sut i ganu’r fﬂiwt o dan gyfarwyddyd ei fam, Ann Matthew, a chredir mai ei dylanwad hi yn bennaf a oedd i gyfrif am ei ddiddordeb mewn cerddoriaeth.
@@ Llinell 16: / Llinell 15: @@
 ==Llyfryddiaeth==
-*G. J. Williams, ''Iolo Morganwg - Y Gyfrol Gyntaf'' ([[Caerdydd]], 1956)
+*G. J. Williams, ''Iolo Morganwg - Y Gyfrol Gyntaf'' (Caerdydd, 1956)
 *Daniel Huws, ‘Alawon Gwerin Iolo Morganwg’, ''Cylchgrawn [[Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru]]'', V, Rhan 4 (1977), 178–85

Williams, Edward (Iolo Morganwg) (1747-1826) - Hanes diwygio

CadiW am 21:40, 13 Awst 2021

CadiW am 20:54, 11 Ebrill 2021

CadiW am 20:54, 11 Ebrill 2021

CadiW am 20:53, 11 Ebrill 2021

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '__NOAUTOLINKS__ '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'

CadiW: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda 'NOAUTOLINKS '''Mae'r cofnod hwn ymysg y cannoedd sydd i'w gweld yn [https://www.ylolfa.com/cynnyrch/9781784616250/cydymaith-i-gerddoriaeth-cymru''Cydy...'