Ystyr - Hanes diwygio

LauraArman: Tynnu teitl adran 1

2021-03-11T03:19:21Z

Tynnu teitl adran 1

LauraArman: Ychwanegu adran

2021-03-11T03:17:36Z

Ychwanegu adran

LauraArman: Creu tudalen ystyr

2021-03-11T03:09:21Z

Creu tudalen ystyr

Tudalen newydd

=Semanteg a Phragmateg=

Mae semantegwyr a phragmategwyr yn astudio ystyr o wahanol safbwyntiau, er bod y ffin rhwng y ddau faes yn gorgyffwrdd mewn rhai achosion. [[Semanteg]] (''semantics'') yw’r astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau ac mae '''pragmateg''' (''pragmatics'') yn canolbwyntio ar ystyr o safbwynt y siaradwr(aig) a’r gwrandäwr(aig), sef ystyr mewn cyd-destun -- ystyr y mae’r siaradwr yn bwriadu ei gyfleu. Gall ystyr brawddeg (''sentence meaning'') (hefyd 'ystyr gair'; ''word meaning'') fod yn wahanol i ystyr siaradwr (''speaker meaning''), felly. Ystyrier:

Enghraifft: Mae’n oer, on’d ydy?

'''Ystyr brawddeg''' yr enghraifft yw fod y tywydd yn oer. Ond, gall rhywun ddweud hynny’n chwaraegar ar ddiwrnod poeth iawn gan honni’r gwrthwyneb ("mae’n boeth"); dyma'r '''ystyr siaradwr''', sy’n wahanol i'r ystyr brawddeg yn yr enghraifft hon. Mae pragmateg yn astudio llefariadau (''utterances'') mewn cyd-destun, tra bod [[semanteg]] yn canolbwyntio ar ystyron brawddegau. Mae’r ddau beth felly'n gysylltiedig.

==Semanteg ar wahanol lefelau ieithyddol==

Mae ystyr yn deillio o sawl lefel ieithyddol wahanol. Yn gyntaf, mae lefel y forffem, ac yna mae lefel y gair. Mae pob [[morffoleg|morffem]] yn cyfrannu gwybodaeth o ryw fath ac mae rhai morffemau’n cario mwy o ystyr nag eraill, e.e. ''cariad'', '''''cyn'''-gariad''; ''hoffi, '''ym'''hoffi''.

Ym maes [[semanteg]] mae’r syniad o ystyr gair yn cael ei wahanu oddi wrth ffurf y gair. Ar hap a damwain hanesyddol y lluniwyd ffurf ffonolegol geiriau yn ogystal â holl [[morffoleg|forffoleg]] a [[cystrawen|chystrawen]] ieithoedd y byd, ac eithrio ychydig o ffurfiau arwyddo neu ffurfiau onomatopeiaidd. Ar yr un pryd â’r newidiadau sy’n digwydd i ffurf arwynebol yr iaith, ceir newidiadau yn yr ystyron cysylltiedig. Caiff ystyr gair ei ehangu i gynnwys ystyron newydd sy’n cydweddu, fel y defnydd o’r gair feuille ‘deilen’ yn Ffrangeg i olygu ‘dalen, darn o bapur’ neu ‘haen denau o grwst’ oherwydd tebygrwydd eu siâp. Dengys yr enghraifft fod ffurf y gair yn gysylltiedig â gwahanol nodweddion ei ystyr gwreiddiol ac felly â chynodiad (''connotation'') arbennig sydd ar gael i siaradwyr, h.y. mae dail yn tyfu ar goed, ond maent hefyd yn denau iawn. Caiff ystyr gair hefyd ei anghofio wrth i ffurfiau newydd ei ddisodli, fel sy’n digwydd i’r gair dalen yn Gymraeg: mae’n cael ei disodli gan y gair deilen yn ei gyd-destun gwreiddiol fel rhan o blanhigyn. Mae astudio [[ieithyddiaeth]] hanesyddol neu ieitheg (''philology'') yn dibynnu ar ddealltwriaeth o newidiadau mewn ffurf ac ystyr dros amser.

==Semanteg o fewn athroniaeth==

Tu hwnt i’r ffurf, yr un cysyniadau (''concepts'') a geir wrth gyfathrebu mewn unrhyw iaith, er bod amrywiaeth o arferion ieithyddol a diwylliannol ynghylch sut i’w cyfuno. Gelwir yr astudiaeth semantig o elfennau ystyrlon sylfaenol yn rhesymeg iaith (''logic of language''), ac mae’n dod yn uniongyrchol o faes rhesymeg (''logic'') mewn athroniaeth a mathemateg. Daeth semanteg yn faes ieithyddiaeth yn yr 20fed ganrif. Er hynny, mae enghreifftiau o astudio ystyr yn wyddonol i’w gweld yn ysgrifau’r hen athronwyr fel Aristotle a Plato, amser maith yn ôl.

==O semanteg i bragmateg==
Mae ystyr yn codi o gyfuno geiriau yn ymadroddion, cymalau a brawddegau. Mae cyfuniad arbennig o eiriau’n cyfyngu ar ystyron posibl gair unigol. Hynny yw, mae ystyr y gair ''allwedd'' yn amwys heb ei gyd-destun: ai teclyn i agor drws sydd dan sylw neu restr esboniadol o symbolau ar fap? Mae cyd-destun yn cael ei gyflwyno gan y cyfuniad o eiriau yn y frawddeg, ond hefyd gan ein gwybodaeth gyffredinol neu gefndirol o’r byd.

Mae ieithyddion sy’n astudio pragmateg yn ystyried sut mae iaith yn bodoli o fewn ein dealltwriaeth o’r byd a’n hamgylchedd a sut mae ein dealltwriaeth o’r rhain yn effeithio ar ein ffyrdd o gyfathrebu. Ystyrir pragmateg yn lefel ieithyddol sy’n rhyngweithio â gwybodaeth gyffredinol sy’n allieithyddol (''extralinguistic''). Felly, astudiaeth o’r wybodaeth y mae pobl yn ei chyflwyno a’r ffordd mae’r wybodaeth honno’n cael ei chyflwyno yw pragmateg. Ceir amrywiaeth eang o’r arferion hyn o iaith i'r llall — ac o ddiwylliant i ddiwylliant — gan fod cymunedau ieithyddol yn cytuno ar wahanol arferion neu draddodiadau paraieithyddol (''paralinguistic''). Er enghraifft, mae gwahanol ystumiau (''gestures'') — fel ysgwyd pen — yn cyfleu ystyron gwahanol o fewn gwahanol ddiwylliannau.

=Pragmateg=

Gellir dehongli cyd-destun yn gul neu’n eang. Crybwyllwyd uchod fod ystyr mewn cyd-destun yn cyfeirio at ddealltwriaeth y cyd-siaradwr(aig) (''interlocutor'') sy’n darparu’r wybodaeth yn ogystal â’r cyd-siaradwr sy’n derbyn yr wybodaeth. Mae’r cyd-siaradwyr, mewn gwirionedd, yn delio â sawl cyd-destun ar y tro. Mae’n rhaid i’r sawl sy'n gwrando dalu sylw i gyd-destun geiriau’r frawddeg er mwyn dadamwyso (''disambiguate'') ystyr geiriau homonymig — fel ''allwedd'' yr offeryn ac allwedd y [[testun]] sy’n egluro symbolau. Mae sawl ffordd o ddeall ystyr, ar wahân i’r ystyr brawddegol sy’n codi o gyfuniadau posib ystyron geiriau’r llefariad (''utterance'').

===Llefariadau===

Mae llefariad yn gysyniad sydd fymryn yn wahanol i frawddeg. Cyfeiria’r term llefariad at unrhyw ddefnydd o iaith sy’n cyfleu ystyr i gyd-siaradwyr. Mae ''da!, yn gwmws'', neu ''dydw i ddim yn ail-gylchu'' i gyd yn llefariadau sydd ag ystyr penodol pan gânt eu hystyried o fewn eu cyd-destunau unigryw, e.e. dweud ''da!'' fel ymateb wrth glywed am lwyddiant cyd-weithiwr mewn ffordd sy’n ei longyfarch, neu ddefnyddio ''yn gwmws'' wrth gysuro mam-gu dros y ffôn. Gall llefariad gyfeirio at unrhyw ddefnydd o iaith ar lafar, yn ysgrifenedig, mewn iaith arwyddion (sign language), mewn Braille a.y.b. Yn yr un modd, deellir ‘siaradwr’ fel gair sy’n golygu cyd-siaradwr sy’n darparu gwybodaeth ar lafar, arwyddwr(aig) neu awdur, a gwrandäwr i olygu cyd-siaradwr sy’n derbyn gwybodaeth ar lafar, gwyliwr neu ddarllenwr, gan ddibynnu ar gyfrwng yr iaith dan sylw.

Er mwyn dehongli ystyr y siaradwr yn gywir, mae angen i’r gwrandäwr ystyried manylion fel pwnc y llefariad, amgylchiadau’r llefariad, a’r wybodaeth gyffredinol y maent yn ei rhannu. Mae cyd-siaradwyr yn cydweithio i gyrraedd y nod o gyd-ddealltwriaeth, gyda chytundeb dealledig fod y siaradwr wedi gwirio bod yr wybodaeth ar gael.

===Tynnu casgliad a goblygaeth===
Tra mae semanteg yn darparu set o ystyron a dehongliadau posib, mae pragmateg yn dewis y rhai sy’n addas yn ôl y sefyllfa.

Er bod y siaradwr yn ceisio rhoi’r holl wybodaeth mae’r gwrandäwr ei hangen mewn llefariad, y rhan helaeth o’r amser mae’n haws i’r cyd-siaradwyr ddibynnu ar eu gwybodaeth gyffredinol o’r byd i gyfathrebu’n llwyddiannus. Er enghraifft, mae’r llefariad isod yn rhoi manylion diangen rhwng cyd-siaradwyr sydd wyneb yn wyneb:

Enghraifft: dwi’n teimlo’n gynnes ar hyn o’r bryd yn y fan yma

Mae’r llefariad yn yr enghraifft yn cyfleu gwybodaeth sydd ar gael i’r gwrandäwr yn barod; maent yn rhannu gwybodaeth am yr amgylchiadau gan eu bod wyneb yn wyneb. Mae’r llefariad felly’n rhoi gormod o wybodaeth ac mae’r neges yn llai amlwg o ganlyniad; mae’r amser a’r lle yn amlwg i’r gwrandäwr. Wrth daro llygaid yn ôl ar yr enghraifft wreiddiol, fodd bynnag, a’r gwahanol ddarlleniadau o ''mae’n oer, on’d ydy?'', rhaid cofio bod sawl ffordd o ddehongli llefariad. Mae’r cyd-siaradwyr yn dibynnu ar allu’r gwrandäwr i ddod i’r canlyniad mwyaf tebygol.

Gall gwrandäwr ddefnyddio un o sawl dull o dynnu casgliad (''inference'') i geisio deall ystyr y siaradwr. Un dull sy’n dibynnu ar fwy nag ystyr llythrennol geiriau’r llefariad yw goblygaeth (''implicature'') ac mae goblygaeth yn un o syniadau sylfaenol y maes pragmateg.

'''Silva Nurmio a Laura Arman'''. Golygwyd y detholiad gan Laura Arman

= Llyfryddiaeth =

Dyfynnwyd yr holl destun o:

Nurmio, S. ac L. Arman. (2020) Creu Ystyr. Yn S. Cooper & L. Arman (goln.) [https://www.porth.ac.uk/cy/collection/cyflwyniad-i-ieithyddiaeth ''Cyflwyniad i ieithyddiaeth'']. Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Ieithyddiaeth]]

@@ Llinell 1: / Llinell 1: @@
-=Semanteg a Phragmateg=
 Mae semantegwyr a phragmategwyr yn astudio ystyr o wahanol safbwyntiau, er bod y ffin rhwng y ddau faes yn gorgyffwrdd mewn rhai achosion. [[Semanteg]] (''semantics'') yw’r astudiaeth o ystyr geiriau a brawddegau ac mae '''pragmateg''' (''pragmatics'') yn canolbwyntio ar ystyr o safbwynt y siaradwr(aig) a’r gwrandäwr(aig), sef ystyr mewn cyd-destun -- ystyr y mae’r siaradwr yn bwriadu ei gyfleu. Gall ystyr brawddeg (''sentence meaning'') (hefyd 'ystyr gair'; ''word meaning'') fod yn wahanol i ystyr siaradwr (''speaker meaning''), felly. Ystyrier:
@@ Llinell 7: / Llinell 7: @@
 '''Ystyr brawddeg''' yr enghraifft yw fod y tywydd yn oer. Ond, gall rhywun ddweud hynny’n chwaraegar ar ddiwrnod poeth iawn gan honni’r gwrthwyneb ("mae’n boeth"); dyma'r '''ystyr siaradwr''', sy’n wahanol i'r ystyr brawddeg yn yr enghraifft hon. Mae pragmateg yn astudio llefariadau (''utterances'') mewn cyd-destun, tra bod [[semanteg]] yn canolbwyntio ar ystyron brawddegau. Mae’r ddau beth felly'n gysylltiedig.
-==Semanteg ar wahanol lefelau ieithyddol==
+=Semanteg ar wahanol lefelau ieithyddol=
 Mae ystyr yn deillio o sawl lefel ieithyddol wahanol. Yn gyntaf, mae lefel y forffem, ac yna mae lefel y gair. Mae pob [[morffoleg|morffem]] yn cyfrannu gwybodaeth o ryw fath ac mae rhai morffemau’n cario mwy o ystyr nag eraill, e.e. ''cariad'', '''''cyn'''-gariad''; ''hoffi, '''ym'''hoffi''.

@@ Llinell 15: / Llinell 15: @@
 ==Semanteg o fewn athroniaeth==
-Tu hwnt i’r ffurf, yr un cysyniadau (''concepts'') a geir wrth gyfathrebu mewn unrhyw iaith, er bod amrywiaeth o arferion ieithyddol a diwylliannol ynghylch sut i’w cyfuno. Gelwir yr astudiaeth semantig o elfennau ystyrlon sylfaenol yn rhesymeg iaith (''logic of language''), ac mae’n dod yn uniongyrchol o faes rhesymeg (''logic'') mewn athroniaeth a mathemateg. Daeth semanteg yn faes ieithyddiaeth yn yr 20fed ganrif. Er hynny, mae enghreifftiau o astudio ystyr yn wyddonol i’w gweld yn ysgrifau’r hen athronwyr fel Aristotle a Plato, amser maith yn ôl.
+Tu hwnt i’r ffurf, yr un cysyniadau (''concepts'') a geir wrth gyfathrebu mewn unrhyw iaith, er bod amrywiaeth o arferion ieithyddol a diwylliannol ynghylch sut i’w cyfuno. Gelwir yr astudiaeth semantig o elfennau ystyrlon sylfaenol yn rhesymeg iaith (''logic of language''), ac mae’n dod yn uniongyrchol o faes rhesymeg (''logic'') mewn athroniaeth a mathemateg. Daeth [[semanteg]] yn faes [[ieithyddiaeth]] yn yr 20fed ganrif. Er hynny, mae enghreifftiau o astudio ystyr yn wyddonol i’w gweld yn ysgrifau’r hen athronwyr fel Aristotle a Plato, amser maith yn ôl.
 ==O semanteg i bragmateg==
@@ Llinell 23: / Llinell 23: @@
 =Pragmateg=
 Gellir dehongli cyd-destun yn gul neu’n eang. Crybwyllwyd uchod fod ystyr mewn cyd-destun yn cyfeirio at ddealltwriaeth y cyd-siaradwr(aig) (''interlocutor'') sy’n darparu’r wybodaeth yn ogystal â’r cyd-siaradwr sy’n derbyn yr wybodaeth. Mae’r cyd-siaradwyr, mewn gwirionedd, yn delio â sawl cyd-destun ar y tro. Mae’n rhaid i’r sawl sy'n gwrando dalu sylw i gyd-destun geiriau’r frawddeg er mwyn dadamwyso (''disambiguate'') ystyr geiriau homonymig — fel ''allwedd'' yr offeryn ac allwedd y [[testun]] sy’n egluro symbolau. Mae sawl ffordd o ddeall ystyr, ar wahân i’r ystyr brawddegol sy’n codi o gyfuniadau posib ystyron geiriau’r llefariad (''utterance'').
-===Llefariadau===
+==Llefariadau==
 Mae llefariad yn gysyniad sydd fymryn yn wahanol i frawddeg. Cyfeiria’r term llefariad at unrhyw ddefnydd o iaith sy’n cyfleu ystyr i gyd-siaradwyr. Mae ''da!, yn gwmws'', neu ''dydw i ddim yn ail-gylchu'' i gyd yn llefariadau sydd ag ystyr penodol pan gânt eu hystyried o fewn eu cyd-destunau unigryw, e.e. dweud ''da!'' fel ymateb wrth glywed am lwyddiant cyd-weithiwr mewn ffordd sy’n ei longyfarch, neu ddefnyddio ''yn gwmws'' wrth gysuro mam-gu dros y ffôn. Gall llefariad gyfeirio at unrhyw ddefnydd o iaith ar lafar, yn ysgrifenedig, mewn iaith arwyddion (sign language), mewn Braille a.y.b. Yn yr un modd, deellir ‘siaradwr’ fel gair sy’n golygu cyd-siaradwr sy’n darparu gwybodaeth ar lafar, arwyddwr(aig) neu awdur, a gwrandäwr i olygu cyd-siaradwr sy’n derbyn gwybodaeth ar lafar, gwyliwr neu ddarllenwr, gan ddibynnu ar gyfrwng yr iaith dan sylw.
@@ Llinell 32: / Llinell 33: @@
 Er mwyn dehongli ystyr y siaradwr yn gywir, mae angen i’r gwrandäwr ystyried manylion fel pwnc y llefariad, amgylchiadau’r llefariad, a’r wybodaeth gyffredinol y maent yn ei rhannu. Mae cyd-siaradwyr yn cydweithio i gyrraedd y nod o gyd-ddealltwriaeth, gyda chytundeb dealledig fod y siaradwr wedi gwirio bod yr wybodaeth ar gael.
-===Tynnu casgliad a goblygaeth===
+==Tynnu casgliad a goblygaeth==
 Tra mae semanteg yn darparu set o ystyron a dehongliadau posib, mae pragmateg yn dewis y rhai sy’n addas yn ôl y sefyllfa.
@@ Llinell 42: / Llinell 43: @@
 Gall gwrandäwr ddefnyddio un o sawl dull o dynnu casgliad (''inference'') i geisio deall ystyr y siaradwr. Un dull sy’n dibynnu ar fwy nag ystyr llythrennol geiriau’r llefariad yw goblygaeth (''implicature'') ac mae goblygaeth yn un o syniadau sylfaenol y maes pragmateg.