WICI - Erthyglau newydd [cy]

Ôl drefedigaethedd (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:38:36Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Post-colonialism'')

Maes eang sy’n berthnasol i nifer o ddisgyblaethau academaidd yw astudiaethau ôl-drefedigaethol. Yn fras, mae’n ymwneud ag astudio effeithiau [[trefedigaethedd|trefedigaethu]] ac ymerodraethau ar gymunedau trefedigaethol. Mae ôl-drefedigaethedd yn aml yn edrych ar y berthynas rym rhwng yr hyn a elwir yn ‘fetropol’, sef y man lle crynhoir grym economaidd, gwleidyddol a diwylliannol yr ymerodraeth, a’r ‘ymylon’ neu’r ‘cyrion’, sef, yn fras, y mannau hynny sy’n cael eu hecsbloetio’n economaidd gan y metropol. Yn draddodiadol, canolbwyntir ar ymerodraethau Ewropeaidd y 15–20g a’u heffaith ar gymunedau ac ardaloedd ar gyfandiroedd America, Affrica ac Asia, ond nid ydyw’r maes wedi ei gyfyngu i hyn. Nodweddid y berthynas rhwng y metropol a’r cyrion gan drais, goruchafiaeth a [[hiliaeth]], ac fe ddefnyddid yr hyn a elwir yn ddisgwrs drefedigaethol i roi cyfiawnhad moesol i’r berthynas hon. Defnyddid y ddisgwrs i bwysleisio israddoldeb pobl y cyrion a goruchafiaeth ddiwylliannol, gymdeithasol a moesol y metropol, gan ddarlunio’r berthynas drefedigaethol rhyngddynt fel un gymwynasgar, gyda’r metropol yn rhannu rhinweddau ei ddiwylliant datblygedig â’r cyrion cyntefig.

Er bod astudiaethau ôl-drefedigaethol wedi hen sefydlu o fewn meysydd academaidd fel hanes, anthropoleg, gwleidyddiaeth, athroniaeth, daearyddiaeth, llenyddiaeth a chymdeithaseg, nid ydynt yn gyfyngedig i’r meysydd hyn. Gellir cymathu’r syniadau hyn i unrhyw faes academaidd lle mae anghyfartaledd grym yn sgil [[trefedigaethedd]] yn bodoli. Yn wir, un o ddadleuon creiddiol un o brif awduron y maes, Edward Said (1978;1993), yw bod prosesau sy’n creu gwybodaeth drefedigaethol yn digwydd ym mhob math o feysydd, o’r Celfyddydau a’r Dyniaethau i’r Gwyddorau. Yn ddiweddar, gwelwyd twf mewn beirniadaeth ôl-drefedigaethol o astudiaethau amgylcheddol, gan dynnu sylw at bwysigrwydd rhoi ystyriaeth i drefedigaethedd o fewn ymatebion i’r argyfwng hinsawdd.

Mae’r term ‘ôl-drefedigaethol’ yn awgrymu astudiaeth o gyfnod penodol, ac mae <nowiki>tuedd</nowiki> i’w ystyried fel petai’n cyfeirio at astudiaeth o gyfnod llinol, cronolegol sy’n ymestyn o’r cyfnod trefedigaethol hyd at y frwydr am annibyniaeth, ac yna tuag at gyfnod o ôl-drefedigaethedd. Ond mae’r cysyniad o neodrefedigaethedd (''neocolonialism'') a gwledydd fel Cymru nad ydynt yn ffitio’r model llinol hwn wedi ymestyn ffiniau’r diffiniad. Bathwyd y term neo-drefedigaethedd gan Kwame Nkrumah (1909–72) er mwyn disgrifio defnydd gwledydd dominyddol o’r farchnad rydd, globaleiddio, [[cyfalafiaeth]] ac imperialaeth diwylliannol i ymyrryd yn fewnol â gwledydd llai datblygedig er budd y gwledydd datblygedig, a hynny wedi i’r ymerodraeth ffurfiol ddod i ben. I’r perwyl hwn, yn Saesneg gwahaniaethir weithiau rhwng ‘postcolonialism’ a ‘post-colonialism’, gyda’r naill yn cyfeirio at gorff syniadaethol a’r llall at gyfnod hanesyddol a chronolegol. Yn ei erthygl ‘Bardd arallwlad: <nowiki>Dafydd</nowiki> ap Gwilym a theori ôl-drefedigaethol’ (2006) awgryma Dylan Foster Evans y ‘gellid efallai ddadlau o blaid defnyddio ffurf fel “oldrefedigaethol” yn y Gymraeg, er gwaethaf yr ymddangosiad chwithig’ (t. 66).

Un o’r rhai cyntaf i geisio mynd i’r afael ag effaith y profiad trefedigaethol oedd [[Fanon,_Franz| Frantz Fanon]] (1925–61). Edrychai Fanon, oedd â chefndir mewn seicoleg, yn benodol ar effaith hierarchaeth hiliau (racial hierarchy) ar bobl o dras Affricanaidd yn nhrefedigaethau Ffrainc. Ganed Fanon ar Ynys Martinique, a oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd. Bu’n ymladd yn Algeria a Ffrainc yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cyn mynd i Ffrainc i astudio seiciatreg, a bu’r [[hiliaeth]] a brofodd yn ystod y cyfnod hwnnw yn ddylanwad mawr ar ei waith. Cyhoeddodd ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') yn 1952 a ''Les Damnés de la Terre'' (''The Wretched of the Earth'') yn 1961. Roedd y cysyniad o hunanddieithrio (''self-alienation''), term wedi ei fenthyg o fyd seicoleg) yn un pwysig yn ei waith wrth iddo ymdrin â sut roedd yr hunaniaeth Ddu wedi ei thanseilio gan effaith [[hiliaeth]] a strwythurau iaith drefedigaethol nes bod pobl Ddu eu hunain yn ymdrechu i fod yn ‘wyn’.

Troi i edrych ar gynnyrch testunol yr ymerodraethau eu hunain a wnaeth Edward Said (1935–2003) yn ei gyfrol ''Orientalism'' (1978), gan ddadansoddi’r ddisgwrs drefedigaethol honno yr oedd rhagflaenwyr iddo fel Aimé Césaire (1913–2008) a Frantz Fanon wedi ymateb iddi yn eu gwaith. Astudiai Said berthynas y Gorllewin a’r ‘Orient’, sef y diwylliannau dwyreiniol a oedd yn cael eu trefedigaethu gan ymerodraethau Ewropeaidd. Amlinella’r broses o greu’r ‘Orient’, sef rhyw ‘Ddwyrain’ homogenaidd a dychmygol, gan Ewropeaid fel gwrthbwynt i’w Gorllewin gwareiddiedig, uwchraddol hwy. Yn ôl Said, crëwyd y ‘Dwyrain’ gan ddisgwrs, sef corff o destunau llenyddol, celf, a thestunau academaidd a gwyddonol a gynhyrchwyd gan y Gorllewin i ddisgrifio a ‘chreu’ y ‘Dwyrain’, proses sy’n cael ei disgrifio fel orientalism, neu ddwyreinioldeb. Amlyga gwaith Said effaith disgwrs hiliol, ystrydebol ar y modd y dychmygir realiti. Mae’r safbwynt yn un lluniadaethol (''constructivist''), sef bod strwythurau’n cael eu creu gan hunaniaeth a ffactorau cymdeithasol, yn hytrach na chan realiti materol.

Mae eraill wedi amlygu’r newidiadau diwylliannol a ddaeth yn sgil gwrthdaro rhwng gwahanol ddiwylliannau. Mae Homi K. Bhabha (1949– ) yn un o’r rhai sydd wedi datblygu’r syniad o <nowiki>hybridedd</nowiki> (''hybridity''). O India y daw Bhabha, ac mae ei waith mwyaf adnabyddus yn ymwneud â <nowiki>datblygu</nowiki> cysyniadau fel <nowiki>hybridedd</nowiki>. Yn ei gyfrol ''The Location of Culture'' (1994), archwilia’r gofod lle mae diwylliannau’n cwrdd, gan gyfeirio astudiaethau ôl-drefedigaethol tuag at ffiniau diwylliannol, aneddfeydd gwladfawyr (defnyddir trefedigaethau gwladychwyr hefyd yn y Gymraeg ar gyfer ''settler colonies'') a sefyllfaoedd eraill lle mae diwylliannau’r trefedigaethwyr a’r trefedigaethau yn dylanwadu ar ei gilydd, gan greu ffurfiau diwylliannol newydd.

Ffordd arall o edrych ar y modd y cynrychiolir cymunedau sydd wedi dioddef yn sgil trefedigaethu yw drwy ystyried cysyniad yr isarall (''subaltern''), sy’n deillio o waith Antonio Gramsci (1891–1937) ar [[hegemoni]] ddiwylliannol, a’i effaith ar grwpiau sydd ar y cyrion. Un a ddatblygodd y gwaith hwn yw Gayatri Chakravorty Spivak (1942– ), hefyd o India. Gan dynnu ar ffeministiaeth, dadadeiladaeth, a [[Marcsaeth]], mae gwaith mwyaf dylanwadol Spivak yn ymwneud â’r modd y mae’r ‘isarall’, sef yr is-boblogaeth nad yw’n rhan o [[sefydliadau]] diwylliannol, yn cael ei gynrychioli. Yn ei herthygl ‘Can the subaltern speak?’ (1983) mae hi’n awgrymu na all yr isarall fyth siarad a’i gynrychioli ei hun.

Mae’r gymhariaeth rhwng Cymru fel gwlad ôl-drefedigaethol a’r gwledydd a enillodd eu hannibyniaeth oddi wrth ymerodraethau Ewropeaidd yn yr 20g yn un gymhleth. Y rheswm dros hynny yw fod seiliau ‘trefedigaethol’ Cymru yn perthyn i gyfnod hanesyddol cwbl wahanol i’r un a ystyrir gan lawer fel priod faes ymchwil beirniadaeth ôl-drefedigaethol (gweler trafodaeth Chris Williams, ‘Problematizing Wales’, yn ''Postcolonial Wales'' (2005)). Mae nifer o ysgolheigion, gan gynnwys yn amlycaf o bosib R. R. Davies a’i erthygl ‘Colonial Wales’ (1972), wedi olrhain ‘ôl-drefedigaethedd’ Cymreig i gyfnod y goncwest a’r cyfnod lle gellid dadlau bod Cymru mewn perthynas drefedigaethol ffurfiol â Lloegr. O 1282 hyd at Ddeddfau Uno 1536 a 1543 gellid disgrifio Cymru fel rhanbarth wedi ei threfedigaethu. Wedi’r Deddfau Uno, peidiodd y berthynas rhwng Lloegr a Chymru â bod yn un lle ceid trefedigaethwr a threfedigaeth; yn hytrach, daeth Cymru yn rhan swyddogol o’r metropol. Mae eraill (gweler pennod Richard Wyn Jones (2005) yn ''Postcolonial Wales'') wedi dadlau, fodd bynnag, nad oedd diwedd [[trefedigaethedd]] ffurfiol wedi golygu diwedd y berthynas rym anghytbwys, nac ychwaith ddiwedd effaith [[trefedigaethedd]] ar ddiwylliant a chymunedau, ac felly fod fframwaith beirniadaeth ôl-drefedigaethol yn parhau i fod yn ddull addas o astudio diwylliant a gwleidyddiaeth Cymru. Roedd yr athronydd [[J. R. Jones]] (1911–70), a ysgrifennodd yn helaeth am arwahanrwydd y genedl Gymreig, o’r farn nad trefedigaeth oedd Cymru, ond bod theori ôl-drefedigaethol yn parhau’n berthnasol iddi.

Efallai mai un o’r cyfraniadau mwyaf amlwg i’r maes ôl-drefedigaethedd yng nghyd-destun Cymru yw’r gyfrol ''Postcolonial Wales'' a ymddangosodd yn 2005 ac sy’n cynnwys erthyglau ar sawl thema, gan gynnwys [[datganoli]], yr iaith Gymraeg, llenyddiaeth, cerddoriaeth a chelf, a hil. Mae Dylan Phillips (2005), yn ei erthygl ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn tynnu sylw at y defnydd o ieithwedd ôl-drefedigaethol gan ymgyrchwyr iaith: ‘from the description of Whitehall policy in Wales as “colonial policy”, to the ironic labelling of the secretary of state for Wales as “governor general”’ (t.101). Mae Glenn Jordan (2005) wedyn yn ei erthygl yntau, ‘ “We never really noticed you were coloured”: Postcolonial reflections on Immigrants and Minorities in Wales’ yn tynnu sylw at agweddau tuag at hil yng Nghymru, gan herio’r ddisgwrs ganolog am hunaniaeth Gymreig, a rhoi llais i’r Arall sydd ar y cyrion o fewn y ddisgwrs honno.

Yn yr un modd â Glenn Jordan (2005), mae Charlotte Williams yn ei <nowiki>hunangofiant</nowiki> ''Sugar and Slate'' (2002) yn herio’r math o ddisgwrs ddeuaidd sy’n canolbwyntio ar Gymru yn erbyn Lloegr, y Gymraeg yn erbyn y Saesneg, gan greu gofod i drafod profiad pobl o liw o fewn y disgyrsiau hyn.

Yn ei gwaith hithau, mae Kirsti Bohata (2005) yn dadlau yn erbyn gorsymleiddio’r ddeuoliaeth rhwng Cymru a Phrydain ac yn dangos bod canrifoedd o gymathu diwylliannol a gwleidyddol, yn ogystal â rôl Cymru mewn prosiect imperialaidd, wedi gwneud y ffiniau rhwng y ddwy wlad yn amwys.

Maes cysylltiedig ag astudiaethau ôl-drefedigaethol sy’n berthnasol i Gymru yw astudiaethau anheddfeydd gwladfaol (''settler colonial studies''). Mae astudiaethau trefedigaethol gwladychol hefyd yn cael ei ddefnyddio fel term Cymraeg ar gyfer ''settler colonial studies''. Er bod un o brif awduron y maes, Lorenzo Veracini (2010), yn pwysleisio nad cangen o astudiaethau ôl-drefedigaethol mo theori anheddfeydd gwladfaol, mae gorgyffwrdd amlwg rhyngddynt. Mae’r gwahaniaeth, yn ôl Veracini (2010), yn ymwneud â pherthynas yr ymsefydlwyr â’r metropol. Mewn trefedigaeth mae’r trefedigaethwyr yn parhau i uniaethu â’r metropol, ond yn achos anheddwyr gwladfaol, mae’r hunaniaeth yn newid, ac mae’r anheddwyr yn ceisio cymryd arnynt hunaniaeth y diriogaeth newydd. Mae enghreifftiau’n cynnwys Israel a’r Wladfa Gymreig. Gwnaed defnydd helaeth o’r theori i drafod y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia gan Geraldine Lublin (2017), ond mae eraill, fel Lucy Taylor (2018), yn ymdrin â’r Wladfa yn nhermau [[trefedigaethedd]].

''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Aaron, J. a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narration'' (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Bohata, K. (2005), ''Postcolonialism Revisited'' (Cardiff: University of Wales Press).

Davies, R. R. (1974), ‘Colonial Wales’, ''Past & Present'', 65(1), 3–23.

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les Damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Forsdick, C. a Murphy, D. (goln) (2003), ''Postcolonial Studies: A Critical Introduction'' (London: Routledge).

Foster Evans, D. (2006), ‘ “Bardd Arallwlad”: [[Dafydd]] ap Gwilym a Theori Ôl-drefedigaethol’ yn: Thomas, O. (gol), ''Llenyddiaeth mewn Theori'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru).

[[Jones, J. R.]] (1966). ''Prydeindod'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=2038~4n~NOVt9fmN [Cyrchwyd: 10 Awst 2021].

Jones, R. W. (2005), ‘In the shadow of the first-born: the colonial legacy in Welsh politics’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Jordan, G. (2005), ‘ “We never really noticed you were coloured”: postcolonial reflections on immigrants and minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8–23.

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Cardiff: University of Wales Press).

Mason, W. (2020), ‘Gwlad yr Asyn a’r golwg deublyg: diffinio’r ddrama ôl-drefedigaethol Gymreig’, ''Gwerddon'', 31, 31–58.

Nkrumah, K. (1963), ''Africa Must Unite'' (London: Heinemann).

Phillips, D. (2005), ‘A New Beginning or the Beginning of the End? The Welsh Language in Postcolonial Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press)
.
Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Said. E. (1993), ''Culture and Imperialism'' (New York: Knopf).

Spivak, G. (1988), ''Can the Subaltern Speak?'' (Basingstoke: Macmillan).

Taylor, L. (2018), ‘Global perspectives on Welsh Patagonia: the complexities of being both colonizer and colonized’, ''Journal of global history'', 13(3), 446–68.

Veracini, L. (2010), ''Settler Colonialism: a theoretical overview''. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Williams, C. (2002), ''Sugar and Slate''. Aberystwyth: Planet.

Williams, C. (2005), ‘Problematizing Wales: an exploration in historiography and postcoloniality’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Williams, D. (2000), ‘Pan-Celticism and the limits of post-
colonialism: W. B. Yeats, Ernest Rhys, and Williams Sharp in the 1890s’ yn: Brown, T. a Stephens, R. (goln.), ''Nations and Relations: Writing Across the British Isles'' (Cardiff: New Welsh Review), tt. 1–29.

Young, R. (2001), ''Postcolonialism: an Historical Introduction'' (Oxford: Blackwell).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ffenomenoleg (Gwyddorau Cymdeithasol)

2024-09-08T09:02:46Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Phenomenology'')

'''1. Cyflwyniad i <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>'''

Yn sylfaenol, <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yw’r cysyniad ein bod yn deall y byd drwy ffenomenau. <nowiki>Ystyr</nowiki> hynny yw honni nad yw’r byd yn bodoli fel endid sydd y tu hwnt i ni; ein canfyddiad a’n hamgyffred ein hunain o’r byd sy’n ei ffurfio i ni.

Ar ddiwedd y 19g a dechrau’r 20g defnyddiodd Edmund Husserl (1973), un o’r rhai cyntaf i drafod <nowiki>ffenomenoleg</nowiki>, syniadaeth yr athronydd René Descartes fel dechreubwynt i ystyried y modd y mae gwybodaeth yn cael ei chreu. Dywedodd Decartes: ‘Cogito, ergo sum’ (Rwyf yn meddwl, felly rwyf yn bod; 1982: 25). Yn ôl Decartes a Husserl, ni fel pobl sy’n dehongli’r byd. Ond tra oedd Decartes yn grediniol ein bod yn gwneud hyn o safbwynt meddyliol, dadleuai Husserl ein bod yn gwneud hyn drwy weld y byd drwy’r synhwyrau, gan ganfod ffenomenau. Credai Husserl nad proses wrthrychol, bositifaethol yw epistemoleg, ond mai meddwl ac athroniaeth sy’n rhoi bywyd i wyddoniaeth; nid yw’r byd yn bodoli ar ei ben ei hun fel endid gwyddonol, gwrthrychol. Profiad ymgorfforedig person sy’n cyfleu’r byd iddo.

Cyfrannodd yr athronydd Maurice Merleau-Ponty (2009; ix) at syniadaeth ffenomenolegol drwy nodi mai profiadau’r corff sy’n estyn allan i greu byd, gan ddefnyddio’i amgyffred ei hun fel mesurydd: ‘I am the absolute source, my existence does not stem from its antecedents, from my physical and social environment; instead it moves out towards them and sustains them, for I alone bring into being for myself.’

Felly, profiad ymgorfforedig cyflawn, corfforol yw profi a dirnad y byd. Gall <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fod yn ddefnyddiol wrth ystyried perthynas gorfforol person â’i amgylchedd neu â pherson arall, neu wrth ystyried ymateb ein synhwyrau fel modd o ddeall y byd.

Mewn cyd-destun Cymreig, mae’r ddawnswraig a’r academydd Margaret Ames wedi cyfrannu at y ddealltwriaeth hon, gan nodi: ‘Trwy’r corff rydym yn canfod y byd. Trwy’r corff rydym yn gweithredu yn y byd ac yn creu’r byd. Trwy’r corff rydym yn profi’r byd ac mae’r profiad o’r byd yn ein newid yn raddol drwy gydol ein bywydau.’ (2010; 182)

Noda’n glir ei chred mai’r corff sy’n ganolog i’n dealltwriaeth o’r byd ac o’n hunain mewn perthynas â’r byd. Felly, gellir ystyried profiad mewn ffyrdd sydd y tu hwnt i feddwl a geiriau, a gellir dadlau nad yw strwythur iaith yn caniatáu mynegiant llwyr o ymatebion creiddiol, corfforol. Mae’r ymarferydd <nowiki>perfformio</nowiki> a’r athro Mike Pearson yn ychwanegu at hyn yn ei drafodaeth o’r modd yr ydym yn amgyffred gofod. Noda fod haenau o wybodaeth ‘aml-amserol’ (2013; 151) yn bresennol mewn gofod, sy’n ychwanegu at ein dehongliad ohono. Mae’r wybodaeth yn ffisegol, yn dod o fateroldeb strwythur y gofod, a hefyd yn drosiadol, sef yn ymwneud â’r atgofion neu’r straeon sydd ynghlwm â’r lle. Dywed y canlynol am berfformiad safle-benodol, ac mae’n gyfraniad all ychwanegu at ein dealltwriaeth o amgyffred y byd drwy ein synhwyrau mewn modd adnewyddol: ‘mae natur fyrhoedlog perfformiad a materoldeb lleoliad yn cydblethu ac yn dadlennu pethau am ei gilydd; mae natur dros dro’r digwyddiad yn cuddio natur barhaol y digwyddiad; y dadleniad cyfoes yw’r haen ddiweddaraf yn hanes y lle.’

Hynny yw, gall ffrwd person o wybodaeth am safle gael ei hadnewyddu’n gyson, ac mae’n brofiad cylchol.

Defnyddia Husserl y term ‘lleihad trosgynnol-ffenomenolegol’ (''transcendental-phenomenological reduction'') i ddisgrifio’r broses o adnabod cylchol sy’n digwydd mewn ystyriaeth ffenomenolegol. Mae adnabod y byd ac adnabyddiaeth o’r hunan yn gyd-ddibynnol, yn cadarnhau ei gilydd, ac yn brofiad cylchol. Lleihad yw’r broses sy’n cymhwyso’r gwahanol ffenomenâu at ei gilydd i gyfnod penodol. Atega’r anthropolegydd Clifford Geertz (2000; 92) hyn drwy nodi: ‘culture patterns have an intrinsic double aspect: they give meaning, that is, objective conceptual form, to social and psychological reality both by shaping themselves to it and by shaping it to themselves.’

Hynny yw, rydym ni’n rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i wrthrych neu oddrych, ac mae’r gwrthrych neu’r goddrych yn rhoi <nowiki>ystyr</nowiki> i ni. Cymerer tedi plentyn er enghraifft: mae ei werth yn cynyddu i’r plentyn gan ddibynnu ar faint o oriau y bu’n ei anwesu ac yn chwarae ag ef dros y blynyddoedd. Ond i blentyn arall efallai nad oes iddo’r un gwerth.

Mae <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> yn rhoi gwerth ar brofiad, sy’n rhywbeth na ellir weithiau ei gyfleu mewn geiriau. Gall perfformiad fod yn fodd o arddangos profiadau ffenomenolegol. Yn ôl yr ysgolhaig a’r ymarferydd Susan Kozel (2007), gall <nowiki>perfformio</nowiki> gynrychioli bwriad y perfformiwr i brofi, i weld, i deimlo a’i glywed ei hun ac eraill. Hynny yw, gall gweithred berfformiadol gyfleu profiad synhwyrus, a mynegi aml haenau bodolaeth unigolyn yn y byd. Mae’r ymwybyddiaeth hon yn ffenomenolegol.

Gall y ddealltwriaeth fod profiad ac amgyffred synhwyrus yn wybodaeth bwysig fod o gymorth i’r rheiny nad yw’r adnoddau ganddynt i gymhwyso profiad yn eiriau. Os astudir defod mewn diwylliant penodol, dyweder, er mwyn ceisio deall y diwylliant hwnnw, mae’n debyg y byddai modd deall rhywfaint drwy ddarllen cofnod ysgrifenedig o’r ddefod. Ond os tystir i’r ddefod, gan ystyried ei threfn, ei rhythm, ei symudiadau a’r holl brofiad a ddaw o fod yn yr un amser a’r un gofod, gellir cael dealltwriaeth ddyfnach ohoni. Mae hyn yn cydnabod bod y ffenomenau a gyflwynir yn medru cyfathrebu’n ehangach na’r gair sy’n ddisgrifio’r weithred yn unig.

Geilw’r ysgolhaig Diana Taylor (2003) ddefodau a gweithgareddau nad ydynt o reidrwydd yn gallu cael eu cofnodi yn wybodaeth sy’n perthyn i’r ''repertoire''. Cred fod grymoedd y Gorllewin yn ffafrio <nowiki>archifau</nowiki>, er enghraifft llyfrau, mapiau a dogfennau y gellir eu cyffwrdd. Ond rhybuddia fod blaenoriaethu <nowiki>archifau</nowiki> fel hyn yn niweidiol i ddiwylliannau lleiafrifol oherwydd bod <nowiki>archifau</nowiki> yn aml yn eithrio’r diwylliannau hynny; efallai nad oes ganddynt y gallu na’r cyfalaf i gyfleu’r <nowiki>naratif</nowiki> sy’n briodol i archif. Ni all archif gyfathrebu gwybodaeth sy’n cael ei chreu a’i chadw yn y ''repertoire''. Mae deall bod gwybodaeth i’w chaffael drwy ein hymwybyddiaeth synhwyraidd, corfforol, drwy brofi ffenomenau, yn bwysig er mwyn cael amgyffred cyflawn o’r byd.

'''Rhiannon M. Williams'''

'''2. <nowiki>Ffenomenoleg</nowiki> yng Nghymru'''

Mae sawl ymchwilydd wedi defnyddio <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> fel dull ymchwil er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, cynhaliodd Anna Sydor (2019) ymchwil i brofiadau dynion ifanc o dde Cymru wrth iddynt ymdrin â’u hiechyd rhywiol, a defnyddiodd Bernal-Davies (2016) <nowiki>ffenomenoleg</nowiki> er mwyn cael dealltwriaeth o weithwyr mudol Ffilipinaidd yng Nghymru. Mae Elizabeth Edwards (2009) hefyd wedi defnyddio <nowiki> ffenomenoleg </nowiki> i archwilio dewisiadau, disgwyliadau a phrofiadau merched oedd yn bwriadu rhoi genedigaeth mewn canolfan eni yn ne Cymru. Yn ogystal, defnyddiodd Williams (2016) <nowiki> ffenomenoleg </nowiki> er mwyn ceisio deall sut y gall astudiaethau <nowiki> perfformio </nowiki> gynnig cipolwg ar y modd y mae cymdogaeth gapelyddol Gymraeg yn cael ei chreu drwy weithredoedd perfformiadol.

'''Adam Pierce a Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Ames, M. (2010), ‘Blodeuwedd, somatic efforts in directing: a political imperative?’ ''Cyfrwng: Cyfnodolyn Cyfryngau Cymru'', 7, 28–57.

Bernal-Davies, B. (2016), ''Constructing Social Identity: An Interpretative Phenomenological Analysis Approach to Understanding Filipino Migrant Workers in Wales, United Kingdom'' [cyflwyniad mewn cynhadledd], Cynhadledd Ymchwil 2016, The European Conference on Psychology & the Behavioral Sciences.

Descartes, R. (1982), ''Y Traethawd a’r Myfyrdodau'', cyfieithwyd gan J. Fitzgerald (Aberystwyth: Coleg Prifysgol Cymru).

Edwards, E., ‘A Phenomenological Analysis of Women’s Choices: Expectations and Experiences when Intending to Give Birth in a Birth Centre’, traethawd PhD, Prifysgol Morgannwg, Trefforest, 2009.

Geertz, C. (2000), ''The Interpretation of Cultures'' (New York: Basic Books).

Husserl, E. (1973), Cartesian Meditations: ''An Introduction to Phenomenology'', cyfieithwyd gan D. Cairns (Dordecht: Kluwer).

Kozel, S. (2007), ''Closer: Performance, Technology, Phenomenology'' (Cambridge, MA, and London: MIT Press)

Merleau-Ponty, M. (2009), ''Phenomenology of Perception'' (London and New York: Routledge).

Pearson, M. (2013), ‘<nowiki>Perfformio</nowiki> Safle-benodol’ yn: Jones, A. a Lewis, L. (goln), Y''sgrifau ar Theatr a Pherfformio'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), tt.142–58.

Sydor, A (2019), ‘An interpretative phenomenological analysis of young men’s experiences of addressing their sexual health and the importance of researcher reflexivity’, ''Journal of Research in Nursing'', 24(1–2), 36–46.

Taylor, D. (2003), ''The Archive and the Repertoire: Performing Cultural Memory in the Americas'' (Durham and London: Duke University Press).

Williams, R., ‘Y Capel Cymraeg, Cymdogaeth a Pherfformiad’, traethawd PhD, Prifysgol De Cymru, <nowiki>Caerdydd</nowiki>, 2016.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Fanon, Frantz

2024-09-08T08:40:02Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1. Bywgraffiad'''

Seiciatrydd o Ynys Martinique oedd Frantz Omar Fanon (1925–61). Mae ei waith athronyddol yn ymwneud â [[hiliaeth]], [[trefedigaethedd]], gwrth-drefedigaethedd a dad-drefedigaethu. Yn ogystal â dadansoddi amodau seicolegol a diwylliannol gorthrwm trefedigaethol, ysgrifennodd yn helaeth am y broses o ddad-drefedigaethu ac am y posibiliadau o ddyfodol ôl-drefedigaethol dyneiddiol.

Cafodd ei brofiadau yn Martinique, oedd yn drefedigaeth Ffrengig, ac yna yn Ffrainc ddylanwad mawr ar ei waith. Yn Martinique mynychodd y Lycée Schoelcher, lle daeth dan ddylanwad un o athrawon yr ysgol, sef Aimé Césaire (1913–2008). Roedd Césaire yn rhan o’r mudiad Négritude oedd ar ei anterth yn y 1930au o fewn y gymuned ryngwladol o ddeallusion diaspora Affricanaidd, Ffrangeg eu hiaith. Theori lenyddol a beirniadol oedd yn gwrthwynebu [[trefedigaethedd]] ac yn dathlu Duder (''Blackness'') oedd Négritude. Bu syniadau’r mudiad yn ddylanwad ar waith Fanon trwy gydol ei yrfa.

Gadawodd Martinique yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pan gafodd yr ynys ei meddiannu gan luoedd pleidiol i Vichy. Ymunodd Fanon â Lluoedd Ffrainc Rydd a theithio i Algeria a Ffrainc, lle profodd [[hiliaeth]] Ewropeaidd, profiad y mae’n cyfeirio ato yn aml yn ei waith ar [[hiliaeth]]. Wedi’r rhyfel, yn 1945, dychwelodd i Martinique, ond yn fuan wedyn aeth i Ffrainc i astudio meddygaeth a seiciatreg. Yn y cyfnod hwn cyhoeddwyd ei lyfr cyntaf, ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'', 1952), oedd yn ymdrin â phrofiadau pobl Ddu o fewn cymdeithas lle roedd pobl wyn yn rheoli.

Rhwng 1953 ac 1957 bu’n gweithio fel seiciatrydd yn Algeria, oedd yn drefedigaeth Ffrengig ar y pryd, a phan ddechreuodd y gwrthryfel Algeraidd yn 1954 ymunodd Fanon â’r ''Front de Liberation Nationale'' (FLN). Trwy ei ymwneud â’r gwrthryfel yn Algeria, trodd ei sylw oddi wrth ganolbwyntio ar [[hil]] yn benodol i ystyried [[trefedigaethedd]], a gwrth-drefedigaethedd yn fwy eang.

Yn 1957, cafodd ei estraddodi o Algeria, ac ymunodd yn fwy agored yng ngweithgareddau’r FLN yn Tunis. Pan oedd yn gweithio gyda’r FLN, cafodd Fanon ddiagnosis o lewcemia, ac ar ôl cael triniaeth yn yr Undeb Sofietaidd a’r Unol Daleithiau, bu farw yn 1961, yn fuan wedi iddo orffen ei lyfr olaf, ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961).

'''2. ''Peau noire, masques blancs a Les damnés de la terre'' '''

Cyhoeddwyd un o weithiau pwysicaf Fanon yn 1952, pan oedd yn 27 oed ac yn byw yn Ffrainc. Yn ''Peau noire, masques blancs'' (''Black Skin, White Masks'') mae Fanon yn ystyried [[hiliaeth]] yn erbyn pobl Ddu, ei gwreiddiau, a’i heffaith seicolegol. Mae’n dangos y rôl y mae deuoliaethau hiliol yn eu chwarae mewn prosesau trefedigaethol. Trwy dynnu ar ei brofiad ym myd seicoleg, mae Fanon yn dangos sut mae’r syniadau hyn yn dylanwadu ar y trefedigaethwr a’r rhai sy’n cael eu trefedigaethu fel ei gilydd – hynny ydi, y person gwyn a’r person Du. Mae’n tynnu sylw at y modd y gall trefedigaethu effeithio ar seicoleg y rhai sy’n cael eu trefedigaethu, drwy ymyrryd yn eu hiaith, eu diwylliant, eu [[crefydd]], a’u haddysg.

Yn ôl Fanon, mae’r broses drefedigaethol yn dinistrio sail hunaniaeth Ddu, ac felly gorfodir y person Du o fewn cyfundrefn drefedigaethol i ganfod ei hunaniaeth drwy ddiwylliant gwyn, y diwylliant dominyddol. Mae’r person Du yn ysu am gael ei adnabod fel rhywun gwyn, a’r un a all roi’r hunaniaeth honno iddo yw’r person gwyn. Daw’r person Du felly i fabwysiadu sawl ‘mwgwd’ gwyn, gan berfformio elfennau o ddiwylliant y person gwyn o fewn cyd-destun lle na fydd y perfformiad byth yn llwyddiannus. O ganlyniad, gadewir yr unigolyn yn y bwlch rhwng y ddwy hunaniaeth, ddim yn Ddu nac yn wyn, mewn cyflwr o ‘ddi-fod’ (''non-being'').

Mae Fanon yn codi cwestiynau pwysig yma am rôl iaith. Gan gymryd bod siarad iaith yn golygu bod yn rhan o fydysawd diwylliannol yr iaith honno a bod iaith yn creu realiti, yna beth yw goblygiadau hyn i bobl a drefedigaethwyd, ond sy’n siarad iaith y trefedigaethwyr? Trigolion tiriogaethau trefedigaethol Ffrainc, Ffrangeg eu hiaith, sy’n cael eu hystyried gan Fanon. Yn y gyfrol ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’ ''(2018), mae Lisa Sheppard yn trafod syniadau Fanon am iaith yng nghyd-destun amlddiwylliannaeth (''multiculturalism'') yng Nghymru. Mae Fanon yn pwysleisio fod iaith yn rhan hanfodol o ddiwylliant, ac yn achos pobl Ddu yn nhiriogaethau Ffrainc, mae ‘arddel diwylliant ac iaith swyddogol Ffrainc yn peri i’r iaith honno a’r diwylliant hwnnw, sy’n gysylltiedig yn ei hanfod â phobl wyn, ymddangos fel y ffon fesur y caiff ieithoedd a diwylliannau y rhai a drefedigaethwyd eu cymharu â hi’ (t.19). Mae Sheppard yn cymharu hyn â safbwynt rhai yng Nghymru, fel Charlotte Williams (2005), sy’n dadlau fod gormod o bwyslais yn cael ei roi ar y Gymraeg fel ffordd o ddiffinio Cymreictod gan mai lleiafrif o boblogaeth Cymru sy’n ei siarad, ac felly fod hyn yn <nowiki>dieithrio</nowiki> llawer o bobl o’u hunaniaeth Gymreig, yn enwedig Cymry o liw.

Gan droi yn ôl at Fanon a’r cysyniad o fabwysiadu ‘mwgwd’ gwyn, un mwgwd posibl yw meistrolaeth o’r iaith Ffrangeg, yr iaith ‘wen’. Trwy geisio meistroli’r iaith, gall y person Du ddod yn agos at fod yn ‘wyn’, ond bydd realiti ‘epidermaidd’ lliw ei groen yn ei atal rhag pontio bwlch ei Aralledd, a chael ei adnabod fel person ‘gwyn’. Yn eilbeth, drwy’r broses o geisio dod yn wyn drwy feistroli’r iaith, mae’r unigolyn yn y pen draw yn cael ei ynysu oddi wrth ei gymuned, ac oddi wrth Dduder i gyflwr o ddi-fod.

Yn yr ysgrif ‘Immigrants and Minorities in Wales’ mae Glenn Jordan (2005) yn rhoi enghreifftiau o batrymau tebyg o ‘fygydau’ gwyn mewn cyd-destun Cymreig, gan dynnu sylw at ddisgrifiadau yn y wasg o fewnfudwyr trefedigaethol i Gaerdydd, gan gynnwys Mahmood Mattan. Dienyddiwyd Mattan ar ôl cael ei ganfod yn euog ar gam o lofruddio Lily Volpert yn 1952. Mae lluniau o’r cyfnod yn ei ddangos wedi’i wisgo’n smart, ond mae’r wasg yn ei ddisgrifio fel ‘semi-civilized’. Er iddo fabwysiadu gwisg ac arferion y trefedigaethwyr, nid yw’n ddigon i godi’r unigolyn Du, sydd wedi ei arallu, i gyflwr ‘diwylliedig’: “When one is pre-defined as Other, strategies for achieving respectability and acceptance may be doomed to failure. The struggle for recognition may not lead to mutual transformation of Colonizer and Colonized [...] but to the ‘Thought-He-Was-Civilized’ Savage’s death” (Jordan: 2005: t.63).

Daw ''Les damnés de la terre'' (''The Wretched of the Earth'', 1961) o gyfnod mwy diweddar ym mywyd Fanon, pan oedd yn ymwneud â’r gwrthryfel gwrthdrefedigaethol yn Algeria. Mae’r gyfrol wleidyddol hon yn ymdrin â’r frwydr yn erbyn [[trefedigaethedd]] mewn modd ymarferol ond hefyd drwy drafod effaith trefedigaeth ar gyflwr meddyliol. Mae Fanon yn dadlau yma fod trais yn rhan annatod o’r ymdrech wrthdrefedigaethol, gan fod trais yn rhoi’r sioc angenrheidiol sy’n ansefydlogi’r system drefedigaethol. Mae trais yn gwneud hynny ar ddwy lefel, gan ansefydlogi trefedigaeth y dychymyg, sef sut y rhesymolir perthnasau hierarchaidd o fewn y system drefedigaethol, yn ogystal â dad-sefydlogi’r realiti materol sy’n cynnal y system.

Mae trais hefyd yn gyfrwng i greu’r dyfodol ôl-drefedigaethol, hynny yw, y dyfodol ôl-annibyniaeth. Nid yw Fanon o blaid edrych i’r gorffennol cyn-drefedigaethol am atebion ar gyfer y dyfodol ôl-drefedigaethol, na dibynnu ar syniadau hanesyddol am ddiwylliant cenedlaethol. Rhaid i’r rhain gael eu creu o’r newydd, ac fe sicrheir y toriad hwn â’r gorffennol drwy drais chwyldroadol.

Gan edrych at y dyfodol hwn, mae Fanon yn dychmygu math newydd o ddyneiddiaeth sy’n cael gwared o’r [[hiliaeth]] a’r gorthrwm sy’n cynnal dyneiddiaeth Ewropeaidd. Rhaid i’r wladwriaeth neu’r genedl ôl-drefedigaethol ganfod ffurfiau newydd o’i chynnal ei hun, yn hytrach nag ail-greu’r ffurfiau Ewropeaidd gormesol hynny a esgorodd ar drefedigaethedd.

Ar sail hyn, mae Pramod K. Nayar (2013) yn dadlau dros ystyried Fanon fel dyneiddiwr ôl-drefedigaethol. Er bod Fanon yn gwneud defnydd o’r ddeuoliaeth rhwng y Du a’r gwyn (yn ei ddadansoddiad o hiliaeth yn ''Peau noire, masques blancs'') ac yn pwysleisio pwysigrwydd diwylliannau cenedlaethol a thrais yn y frwydr dros annibyniaeth (yn ''Les damnés de la terre''), mae’n ymwybodol o gyfyngiadau’r strwythurau hyn hefyd, a bod angen eu disodli yn y dyfodol ôl-drefedigaethol. Rhaid eu hadnabod er mwyn eu disodli, ac yn ei waith mae Fanon yn [[datblygu]] gwybodaeth drwyadl ohonynt.

'''3. Clo'''

Mae dylanwad syniadau Fanon yn bellgyrhaeddol, ac wedi dylanwadu ar astudiaethau ôl-drefedigaethedd ar hil, [[cenedlaetholdeb]] a hunaniaeth ddiwylliannol, a meysydd mor eang ag anthropoleg, astudiaethau diwylliannol, astudiaethau <nowiki>ffilm</nowiki>, a meddygaeth. Dylanwadodd ar theori ôl-drefedigaethol, yn enwedig ar waith pobl fel Edward Said (1935–2003) a Homi K. Bhabha (1949– ). Dylanwadodd ei syniadau ynghylch gwrth-drefedigaethedd ar fudiadau rhyddhad fel y Black Power Movement yn America, ac ar chwyldroadwyr fel Malcolm X a Che Guevara.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Frantz Fanon wedi’u creu gan Emily Pemberton a Huw Williams (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Grug Muse'''

== Llyfryddiaeth ==

Bhabha, H. K. (gol.) (1990), ''Nation and Narratio''n (London: Routledge).

Bhabha, H. K. (1994), ''The Location of Culture'' (London: Routledge).

Fanon, F. (1952), ''Peau noire, masques blancs'' (Paris: Les Éditions du Seuil); cyfieithwyd fel ''Black Faces, White Masks'', Charles Lam Markmann (New York: Grove Press, 1967).

Fanon, F. (1961), ''Les damnés de la terre'' (Paris: Maspéro); cyfieithwyd fel ''The Wretched of the Earth'', Constance Farrington (New York: Grove Weidenfeld, 1963).

Jordan, G. (2005), ‘Immigrants and Minorities in Wales’ yn: Aaron, J. a Williams, C. (goln), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Nayar, P. K. (2013), ''Frantz Fanon'' (London: Routledge).

Pemberton, E. a Williams, H. (2022), ''Frantz Fanon''
https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 23 Mai 2022].

Said, E. (1978), ''Orientalism'' (New York: Pantheon Books).

Sheppard, L. (2018), ''Y Gymry ‘Ddu’ a’r Ddalen ‘Wen’'' (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru).

Williams, C. (2005), ‘Can we live together? Wales and the multicultural question’, ''Transactions of the Honorouble Society of Cymmrodorion 2004'', 11, 216–30.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sosialaeth

2024-09-08T08:17:43Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Socialism'')

'''1. Cyflwyno Sosialaeth'''

Y farn gyffredinol ymhlith ysgolheigion megis [[Raymond Williams]] (1983: 288) yw mai [[ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yw sosialaeth, yn bennaf fel ymateb i’r newidiadau cymdeithasol ac economaidd a sgubodd ar draws Ewrop o ganlyniad i ddatblygiad y gymdeithas ddiwydiannol fodern. Byth ers y dyddiau cynnar hyn, mae pwyslais ymysg sosialwyr ar yr angen i drawsnewid cymdeithas er gwell, a hynny ar sail egwyddorion megis [[cydraddoldeb]] a chydweithrediad, wedi bod yn nodwedd amlwg o ddadleuon sosialwyr o bob math.

Mae’r term sosialaeth hefyd yn cyfeirio at y math o system economaidd a chymdeithasol mae sosialwyr yn dadlau sydd ei angen. Yn ''The State and Revolution'', datganodd Vladimir Lenin (1917/1999: 57) (datblygwr math o [[Marcsaeth|Farcsaeth]] o’r enw [[Marcsaeth-Leniniaeth]], arweinydd y chwyldro comiwnyddol cyntaf ym 1917 ac yn dilyn hynny arweinydd cyntaf yr Undeb Sofietaidd) mai sosialaeth yw’r hyn a welodd [[Karl Marx]] fel cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]] sydd yn dilyn [[cyfalafiaeth]]. Mae’n bwysig cofio roedd [[Karl Marx]] yn defnyddio’r termau sosialaeth a chomiwnyddiaeth yn gyfnewidiol a dim yn gwahaniaethu rhwng y dau derm. Yn ôl Marx (1875/1999: 9), gan fod gymdeithas sosialaidd yn ymgodi o gymdeithas gyfalafol, dydi sosialaeth heb aeddfedu digon eto er mwyn fod yn rhydd o nodweddion economaidd a chymdeithasol [[cyfalafiaeth]].

'''2. Datblygiad Sosialaeth'''

Yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwelwyd datblygiadau mawrion a gwelwyd symudiad poblogaeth anferthol o’r wlad i’r dref sef trefoli (''urbanisation''). Esgorodd newidiadau o’r fath ar amgylchiadau byw a gwaith anodd dros ben i aelodau’r proletariat (y dosbarth gweithiol newydd). Golygai polisïau economaidd ''laissez-faire'' y cyfnod fod gan gyflogwyr y rhyddid i osod cyflogau ac i drefnu amodau gwaith fel y mynnent. O ganlyniad, tueddai cyflogau i fod yn isel. Ar ben hynny, tueddai’r diwrnod gwaith i fod yn hir iawn (hyd at 12 awr), roedd y defnydd o blant yn y gweithle’n gyffredin ac roedd y peryg o anafiadau ac o ddiweithdra yn gysgodion parhaol. Mae Engels (1844-1845/2010) yn ''Condition of the Working Class in England'' yn disgrifio safonau byw a gwaith y dosbarth gweithiol yn ystod y cyfnod yma.

Arweiniodd y caledi a’r [[tlodi]] enbyd a oedd yn nodweddu bywyd y dosbarth gweithiol at amheuaeth gynyddol ynghylch rhinweddau’r gymdeithas gyfalafol fodern. O ganlyniad, erbyn y 1820au a’r 1830au roedd amryw o feddylwyr - hynny yw y sosialwyr cynnar - megis Robert Owen (1830), y diwydiannwr a’r dyngarwr o Gymru, yn dechrau meddwl am ffyrdd amgen o drefnu cymdeithas a’r economi. Tybiodd yr arloeswyr hyn fod yr ymatebion a gâi eu cynnig gan [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydiaeth]] y cyfnod yn canolbwyntio’n ormodol ar ddiwygio gwleidyddol graddol a bod galw am syniadau a oedd yn rhoi mwy o sylw i’r angen i drawsnewid seiliau economaidd cymdeithas.

Eto i gyd, mae’n bwysig cofio na cheir un ffurf swyddogol ar sosialaeth. Yn hytrach, dros y blynyddoedd, datblygodd ystod o ffrydiau sosialaidd gwahanol, yn bennaf [[Marcsaeth]] a [[Democratiaeth Gymdeithasol]].

'''3. Nodweddion Allweddol Sosialaeth'''

Wrth gwrs ers degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae syniadau sosialaidd wedi esblygu cryn dipyn. Eto i gyd, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r byd-olwg sosialaidd; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng sosialaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]].

'''3.1. Cymuned'''

Nodwedd sosialaidd allweddol yw’r gred fod bodau dynol, yn eu hanfod, yn greaduriaid cymdeithasol, ac yn sgil hynny, ein bod ar ein gorau pan fyddwn yn gweithio gydag eraill fel rhan o gymuned er mwyn goresgyn problemau ac anawsterau. Mae hon yn weledigaeth gyfunolaidd (''collectivist'') sy’n rhoi pwyslais ar werth ymdrechu i gyflawni nodau cyffredin yn hytrach na cheisio hunan-les.

Ymhellach, gan mai bodau cymdeithasol ydym tuedda sosialwyr fel August Claessens (2009), gwleidydd sosialaidd o America, i wrthod yr awgrym fod pobl yn meddu ar natur gynhenid na ellir ei newid – hynny yw ein bod oll, o ran natur, naill ai’n greaduriaid da neu ddrwg. Nid ydym yn byw ein bywydau mewn gwagle. Yn hytrach, rydym oll yn byw ein bywydau fel aelodau o gymunedau penodol, a bydd yr amgylchiadau cymdeithasol a wynebwn yn ystod ein bywydau yn cyfrannu at siapio ein cymeriad a’n galluoedd. Ffôl felly yw awgrymu bod nodweddion o’r fath yn bethau sydd wedi’u rhag-osod cyn ein geni.

'''3.2. Cydweithrediad'''

Yn sgil y ffaith eu bod yn dewis dehongli bodau dynol fel creaduriaid cymdeithasol, mae sosialwyr hefyd yn tueddu i roi pwyslais ar ein gallu i gydweithio’n effeithiol ag eraill (gweler Newman 2005). Ymhellach, credant y gall y cydweithio hwn ddeillio o gymhellion moesol, anhunanol – nid oes rhaid cynnig gwobr faterol benodol, fel y dadleua meddylwyr sydd yn cefnogi [[cyfalafiaeth]]. Yn nhyb nifer o sosialwyr, gellir meithrin y parodrwydd mewnol hwn i gydweithio a chyfrannu tuag at y lles cyffredin trwy ddatblygu’n hymwybyddiaeth o gyfrifoldeb dros ein gilydd a’n cyd-ddyn.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Yr ymrwymiad cryf i [[cydraddoldeb|gydraddoldeb]] yw un o brif nodweddion sosialaeth – iddynt hwy, hon, heb os, yw’r egwyddor wleidyddol bwysicaf. Ymhellach, y duedd ymhlith sosialwyr fel Bernard Shaw (gweler Shaw a Gahan 2016), y dramodydd a’r meddyliwr gwleidyddol o Iwerddon, yw arddel y syniad o gydraddoldeb cymdeithasol neu gydraddoldeb canlyniad, yn hytrach na’r syniad mwy cyfyngedig o gyfle cyfartal a gaiff ei arddel gan [[rhyddfrydiaeth]]. Yn nhyb sosialwyr, mae’r ffurf fwy pellgyrhaeddol hon ar gydraddoldeb yn hanfodol er mwyn sicrhau cyfiawnder.

Yn wahanol i [[rhyddfrydiaeth|ryddfrydwyr]], nid yw sosialwyr yn barod i dderbyn bod modd cyfiawnhau anghydraddoldeb o ran cyfoeth o fewn cymdeithas ar sail y ffaith bod unigolion oll yn wahanol, ac yn meddu ar alluoedd a hefyd ddiddordebau gwahanol. Nid yw sosialwyr yn gwadu bodolaeth gwahaniaethau cynhenid pwysig ymhlith aelodau cymdeithas ac nid ydynt yn mynnu y dylid trefnu bod pawb yn meddu ar union yr un talentau a sgiliau. Fodd bynnag, cred sosialwyr fod yr achosion mwyaf amlwg ac eithafol o anghydraddoldeb (e.e. gwahaniaethau sylweddol o ran incwm, lefelau iechyd a safon byw) yn deillio o driniaeth gymdeithasol anffafriol, ac na ellir eu diystyru trwy gyfeirio at rai o’r gwahaniaethau o ran sgiliau a geir rhwng unigolion.

'''3.4. [[Dull Cynhyrchu]] a Pherchnogaeth o dan Sosialaeth'''

Mae sosialwyr yn aml yn olrhain gwreiddiau anghydraddoldeb o fewn cymdeithas i fodolaeth eiddo preifat – nid yn gymaint eiddo personol megis dillad, ceir neu dai, ond yn hytrach yr eiddo hwnnw y gellir ei drin fel [[cyfalafiaeth|‘cyfalaf’]] y gellir ei ddefnyddio er mwyn cynhyrchu mwy o gyfoeth.

Mae’r niwed cymdeithasol sy’n deillio o fodolaeth eiddo preifat yn cwmpasu sawl agwedd. I ddechrau, mynnir bod perchnogaeth breifat ar eiddo yn creu anghyfiawnder: gan fod cynhyrchu cyfoeth wastad yn dibynnu ar ymdrech gydweithredol gan ystod eang o bobl, dylai’r cyfoeth hwnnw fod yn eiddo i’r gymuned gyfan yn hytrach na rhai unigolion dethol. Yn ail, honnir bod eiddo preifat yn niweidio ein hymdeimlad o foesoldeb trwy gymell pobl i feddwl mewn termau materol ac i dybio bod hapusrwydd yn ddibynnol ar gywain cymaint o gyfoeth â phosib. Yn drydydd, dadleuir bod eiddo preifat yn arwain ar rannu cymdeithas ac yn cymell gwrthdaro, er enghraifft rhwng y gweithwyr a’r cyflogwyr neu rhwng y cyfoethog a’r tlawd.

O ganlyniad, mae sosialwyr wedi dadlau y dylid cyfyngu ar berchnogaeth o gyfalaf preifat. Er enghraifft, credai [[Karl Marx]] a chefnogwyr [[Marcsaeth]] fod [[cydraddoldeb]] cymdeithasol yn galw am ddiddymu perchnogaeth breifat ar [[cyfalafiaeth|gyfalaf]] yn llwyr fel rhan o’r broses o sefydlu’r gymdeithas gomiwnyddol. Yn ''Y Maniffesto Comwinyddol'', rhagwelai Marx ac Engels (1848/2014: 50) y bydd yr proletariat yn sefydlu ei hun ‘yn ddosbarth llywodraethol, ac ennill y frwydr dros ddemocratiaeth… [ac yn] [c]anoli’r moddion cynhyrchu yn nwylo'r wladwriaeth’ yn ystod y cam cyntaf chwyldroadol tuag at [[comiwnyddiaeth|gomiwnyddiaeth]]. Felly, y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] sydd yn rheoli’r [[dull cynhyrchu]] o dan sosialaeth yn hytrach ‘na’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) o dan [[cyfalafiaeth|gyfalafiaeth]]. Ond, yn wahanol i gomiwnyddiaeth, mae’n bosib i unigolion dal fod yn berchen ar eiddo a bod y [[dull cynhyrchu]] heb gael ei ganoli’n gyfangwbl yn nwylo'r gymdeithas o unigolion o dan sosialaeth.

Mewn cyferbyniad, mae’r [[Democratiaeth Gymdeithasol|Democratiaid Cymdeithasol]] wedi ffafrio llwybr mwy cymedrol – sefydlu rheolaeth gyffredin mewn ystod gyfyngedig o feysydd, er enghraifft yn achos rhai diwydiannau allweddol megis glo, dur, trydan a nwy – yr hyn a ddisgrifiwyd fel uchelfannau’r economi.

'''3.5. Dosbarth'''

Mae [[dosbarth cymdeithasol|dosbarth]] yn thema sy’n dod i’r amlwg mewn gwaith sosialaidd mewn dau ffordd wahanol. I ddechrau, caiff dosbarth ei drin fel cysyniad dadansoddol. Y duedd ymhlith sosialwyr megis [[Karl Marx|Marx]] a ddadleuwyr dros [[Marcsaeth|Farcsaeth]] fu i ddehongli cymdeithas fel casgliad o ddosbarthiadau gwahanol gyda phob dosbarth yn dwyn ynghyd bobl sy’n rhannu’r un [[statws]] economaidd. Bydd aelodau pob dosbarth wedyn yn tueddu i uniaethu â’i gilydd ac i rannu’r un math o fyd-olwg. O ganlyniad, yn nhyb sosialwyr, dosbarthiadau, yn hytrach nag unigolion, yw’r actorion allweddol o fewn cymdeithas, a deall hynt y dosbarthiadau hyn yw’r allwedd er mwyn deall unrhyw newid cymdeithasol neu wleidyddol. Mae’r gred hon i’w gweld yn fwyaf amlwg yn namcaniaethau hanesyddol [[Karl Marx]] lle honnir bod esblygiad hanes yn ganlyniad i gyfres o wrthdrawiadau rhwng gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol sef ei ddull o [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]].

Yn ail, mae sosialaeth yn aml yn cael ei thrin fel [[ideoleg]] sy’n cynnig amddiffyniad o fuddiannau un [[dosbarth cymdeithasol]] yn benodol, sef y dosbarth gweithiol. Dyma’r dosbarth sydd yn dioddef ecsploetio a gorthrwm parhaol yn sgil natur [[cyfalafiaeth]], ond, ar yr un pryd, dyma’r dosbarth sydd â’r potensial i arwain y ffordd tuag at y gymdeithas sosialaidd well.

'''4. Sosialaeth a Chymru'''

Yn ei lyfr, ''Credoau'r Cymry'', mae Huw Williams (2016) yn trafod yn fanwl syniadau sosialwyr o Gymru megis Aneurin Bevan, Robert Owen a Raymond Williams.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Sosialaeth: Nodweddion Allweddol a Sosialaeth: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddo''l sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>[[addasu]]</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Claessens, A. (2009) ''The logic of socialism''. (Victoria: Leopold Publishing)

Engels, F. (1844-1845/2010). ''Condition of the Working Class in England''.
https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/pdf/condition-working-class-england.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Lenin, V. (1917/1999) ''The State and Revolution''. https://www.marxists.org/ebooks/lenin/state-and-revolution.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K. (1875/1999) ''Critique of the Gotha Programme''. https://www.marxists.org/archive/marx/works/download/Marx_Critque_of_the_Gotha_Programme.pdf [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Marx, K ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 1 Mawrth 2021]

Newman, M. (2005) S''ocialism: a very short introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Owen, R. (1830) ''Lectures on an Entire New State of Society: Comprehending an Analysis of British Society, Relative to the Production and Distribution of Wealth, the Formation of Character, and Government, Domestic and Foreign''. jstor.org/stable/10.2307/60200813. [Cyrchwyd: 7 Hydref 2020]

Shaw, B. a Gahan, P. (2016) ‘Six Fabian Lectures on Redistribution of Income.’ ''Shaw'' (36) 1, 10–52

Willliams, R. (1983) ''Keywords: A Vocabulary of Culture and Society''. (Efrog Newydd: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Williams, H. (2016) ''Credoau'r Cymry: ymddiddanion dychmygol ac adlewyrchiadau athronyddol''. (<nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhyddfrydiaeth

2024-09-08T08:01:29Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Liberalism'')

'''1. Cyflwyno Rhyddfrydiaeth'''

Dadleir fod rhyddfrydiaeth wedi <nowiki>datblygu</nowiki> i ddod yn [[ideoleg]] wleidyddol bwysicaf a fwyaf dylanwadol yr ugeinfed ganrif, ac ar ddechrau’r unfed ganrif ar hugain. Yn wir, mae rhyddfrydiaeth wedi cael effaith enfawr ar sut mae pobl yn byw eu bywydau ac mae egwyddorion sylfaenol Rhyddfrydol megis rhyddid, [[cydraddoldeb]] ac [[unigolyddiaeth]] yn nodweddiadol iawn o [[democratiaeth|ddemocratiaethau]] modern y gorllewin ac yntau wedi’u gwreiddio’n ddwfn iawn yn ein cymdeithas, gan gyfrannu’n helaeth at siapio ein daliadau mwyaf sylfaenol. Yn wir, cymaint fu dylanwad rhyddfrydiaeth ar fydolwg cymdeithasau Gorllewinol nes ei bod yn anodd iawn ar brydiau i wahaniaethu mewn modd ystyron rhwng rhyddfrydiaeth a’r hyn y gellid ei ddisgrifio fel ‘y ffordd o fyw Gorllewinol’ neu’r ‘gwareiddiad Gorllewinol’.

'''2. Datblygiad Rhyddfrydiaeth'''

Mae’n bwysig cofio na ddaeth rhyddfrydiaeth i gael ei fabwysiadu fel label gwleidyddol penodol – hynny yw fel modd o ddiffinio ymlyniad gwleidyddol person neu grŵp – hyd at ddegawdau cyntaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae’n bosib mai yn Sbaen ym 1812 y gwelwyd hyn yn digwydd am y tro cyntaf, pan fabwysiadwyd yr enw ''Liberales'' gan blaid newydd a sefydlwyd mewn gwrthwynebiad i garfanau mwy ceidwadol oedd yn gefnogol i’r frenhiniaeth (Paquette 2015). Wedi hynny, datblygodd y defnydd gwleidyddol o’r term yn gyflym iawn. Erbyn tua’r 1840au, câi rhyddfrydiaeth ei gydnabod ar draws Ewrop fel term a oedd yn cyfeirio at gasgliad cydlynol o syniadau gwleidyddol cymharol radical.

Fodd bynnag, penllanw ar gyfnod o ddatblygu oedd hyn. Tra na châi rhyddfrydiaeth ei chydnabod fel safbwynt gwleidyddol penodol hyd at ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd y math o syniadau ac egwyddorion a gynrychioliad ganddi yn rhai a fu’n datblygu’n raddol am bron i dri canrif cyn hynny. Mae’r drafodaeth ynglŷn â pha ffactorau’n union arweiniodd at hybu datblygiad syniadau rhyddfrydol yn ystod y cyfnod hwn – 1600au-1800au – yn un eang dros ben. Mae ysgolheigion megis Manent (1996) a Rosenblatt (2018) sy’n astudio hanes syniadau gwleidyddol wedi dewis dilyn sawl trywydd gwahanol, gan roi sylw i ystod o ddatblygiadau cymdeithasol a gwleidyddol arwyddocaol.

Mae’r rhain yn cynnwys cyfres o chwyldroadau gwleidyddol mawr a welwyd yn Lloegr (1688), America (1776) a Ffrainc (1789); digwyddiadau a oedd oll, mewn amrywiol ffyrdd, yn rhoi mynegiant i themâu Rhyddfrydol allweddol, gan gynnwys [[unigolyddiaeth]], goddefgarwch, rhyddid a’r angen i osod cyfyngiadau ar rym gwleidyddol. Yn ogystal â hyn, credai fod syniadau Rhyddfrydol wedi deillio o gyfnod [[yr Ymoleuo]] sef y mudiad diwylliannol a deallusol a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y ddeunawfed ganrif. Arweinodd tuag at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd.

Yn olaf, credir fod datblygiad [[cyfalafiaeth]] o’r ail ganrif ar bymtheg ymlaen wedi hybu syniadau rhyddfrydol. Fe wnaeth [[cyfalafiaeth]] arwain ymhlith pethau eraill, at ddatblygiad dosbarth canol niferus oedd yn gynyddol amharod i dderbyn y cyfyngiadau ar ryddid gwleidyddol ac economaidd a oedd wedi nodweddu cyfundrefnau brenhinol absoliwt y canrifoedd cynt.

Gwelir felly fod ystod o ddatblygiadau arwyddocaol wedi cyfrannu at ddatblygiad syniadau rhyddfrydol. Ar y lefel fwyaf cyffredinol, yr hyn y gellir ei gasglu yw bod y cyfnod rhwng yr ail ganrif ar bymtheg a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi bod yn un a brofodd drawsnewidiadau gwleidyddol, cymdeithasol ac economaidd pellgyrhaeddol ac mai un o ganlyniadau’r broses honno oedd rhyddfrydiaeth.

'''3. Nodweddion Allweddol Rhyddfrydiaeth'''

Wrth gwrs, dros y canrifoedd mae’r dadleuon a’r egwyddorion a gysylltir â rhyddfrydiaeth wedi esblygu cryn dipyn. Fel y dadleuodd yr hanesydd syniadau blaenllaw John Gray (2000), nid un corff taclus a chydlynol o syniadau mo rhyddfrydiaeth. Er bod rhai ysgolheigion wedi ceisio dadlau o blaid bodolaeth un athrawiaeth ryddfrydol bur, yr arfer ymhlith y mwyafrif yw mynnu ei bod yn fwy priodol gwahaniaethu rhwng amrywiol ffrydiau rhyddfrydol. Ymhlith y ffrydiau hyn, y mwyaf blaenllaw yw [[Rhyddfrydiaeth glasurol]] a [[Rhyddfrydiaeth fodern]]. Ceir hefyd ffrydiau eraill sy’n deillio o [[ideoleg]] ryddfrydol sef [[Neoryddfrydiaeth]] a [[Ffeministiaeth ryddfrydol]]. Er i’r ffrydiau yma rhannu cred mewn egwyddorion rhyddfrydol creiddiol, fel [[unigolyddiaeth]] a rhyddid, dros y blynyddoedd mae meddylwyr sy’n perthyn i’r naill ffrwd neu’r llall wedi dehongli’r egwyddorion hyn mewn ffyrdd gwahanol ac mae hyn wedi arwain at gasgliadau gwahanol iawn ynglŷn â sut y dylid trefnu cymdeithas. Fodd bynnag, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig, sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n allweddol i’r bydolwg rhyddfrydol.

'''3.1. [[Unigolyddiaeth]]'''

Mae [[unigolyddiaeth]] yn egwyddor ryddfrydol cwbl greiddiol (Smith 2013). Golyga bod rhyddfrydwyr o’r farn y dylid gosod lles a buddiannau bodau dynol unigol uwchlaw rhai cymdeithas, neu unrhyw grŵp torfol arall. Dadleuir y dylid cydnabod bod bodau dynol, yn y lle cyntaf, oll yn unigolion gwahanol, a bod i’r ffaith hon arwyddocâd moesol pellgyrhaeddol. I ddechrau, golyga y dylid cydnabod bod pob person yn greadur unigryw sy’n meddu ar gymeriad, chwaeth a hunaniaeth benodol. Yn ogystal, golyga y dylid cydnabod bod pob person yn gydradd o ran ei [[statws]] moesol, gan fod pawb, yn y lle cyntaf, yn unigolyn.

O ganlyniad i’r daliadau hyn, y nod gwleidyddol i ryddfrydwyr fu creu cymdeithas a fyddai’n caniatáu i unigolion fedru byw eu bywydau yn ôl eu dymuniadau personol. Golyga hyn fod rhyddfrydwr wedi tueddu i fod yn amheus o unrhyw safbwynt gwleidyddol sy’n ceisio estyn gormod o reolaeth dros fywyd yr unigolyn, gan gyfyngu ar ei allu i osod ei gwrs ei hun ar gyfer ei fywyd.

Fodd bynnag, er bod [[unigolyddiaeth]] wedi bod yn egwyddor allweddol mewn gwaith rhyddfrydol o bob math dros y canrifoedd, dylid nodi nad yw rhyddfrydwyr wedi bod yn gwbl gytûn ar sut ddylid ei dehongli. Mae [[rhyddfrydiaeth glasurol]] yn tueddu dehongli cymdeithas fel dim mwy na chasgliad o unigolion annibynnol, tra bo [[rhyddfrydiaeth fodern]] yn fwy parod i roi sylw i bwysigrwydd y cyswllt rhwng bodau unigol ac unedau ehangach, megis y <nowiki>teulu</nowiki>, y gymuned neu’r genedl. Eto i gyd, er gwaetha’r gwahaniaethau hyn, mae pob rhyddfrydwr yn tueddu i fod yn gytûn ar y pwynt cyffredinol y dylai lles yr unigolyn gael ei drin fel mater o flaenoriaeth. Mewn geiriau eraill, yr unigolyn yw’r man cychwyn ar gyfer pob rhyddfrydwr – yr uned fwyaf sylfaenol.

'''3.2. Rhyddid'''

Law yn llaw ag unigolyddiaeth, mae rhyddfrydwyr hefyd yn trin rhyddid fel egwyddor hollbwysig. Mae’r pwyslais ar ryddid yn deillio’n naturiol o’r gred y dylai cymdeithas gael ei threfnu mewn modd sy’n caniatáu i’r unigolyn i fyw ei fywyd fel y mae ef neu hi’n dymuno. Er mwyn medru gwneud hynny, rhaid i’r unigolyn fod yn rydd.

Fodd bynnag, tuedda rhyddfrydwyr i dderbyn nad yw’n ymarferol i unigolion feddu ar ryddid absoliwt, di-derfyn. Byddai rhyddid o’r fath yn medru creu sefyllfa lle gallai rhai unigolion ddefnyddio eu rhyddid i niweidio neu gaethiwo eraill, gan arwain at anrhefn. O ganlyniad, er bod rhyddid yn egwyddor sylfaenol i ryddfrydwyr, maent yn barod i osod rhai cyfyngiadau ar y rhyddid hwnnw er mwyn i bawb fedru cyd-fyw. Yn fras, argymhellir y dylai pawb gael gymaint o ryddid ag sy’n bosib heb amharu ar ryddid eraill. Yng ngeiriau John Rawls (1971: 60):
…each person is to have an equal right to the most extensive basic liberty compatible with a similar liberty for others.

Fodd bynnag, tra bo rhyddfrydwyr yn gytûn ar yr angen i drin rhyddid fel egwyddor sylfaenol, nid ydynt wastad wedi cyd-weld ynglŷn a sut, yn ymarferol, y dylid gwarantu’r rhyddid hwnnw. Ar y naill law, mae rhyddfrydwyr clasurol wedi mynnu bod rhyddid unigolion yn ddibynnol ar adael llonydd iddynt geisio diddymu unrhyw rwystrau a allai eu hatal rhag gwneud fel y mynnont. Ar y llaw arall, mae rhyddfrydwyr modern wedi mynnu bod gwarantu rhyddid unigolion yn galw am gymryd cyfres o gamau cadarnhaol er mwyn creu amodau cymdeithasol ac economaidd a fydd yn caniatáu iddynt ddatblygu eu galluoedd a’u dealltwriaeth o’r byd o’u cwmpas.

'''3.3. [[Cydraddoldeb]]'''

Ymhlyg yn yr unigolyddiaeth a gaiff ei harddel gan ryddfrydwyr fel Rawls (1971), mae cred mewn [[cydraddoldeb]] sylfaenol – hynny yw y gred fod pob person yn gydradd o ran ei [[statws]] moesol, gan fod pawb, yn y lle cyntaf, yn unigolyn. Mae hyn wedyn yn arwain rhyddfrydwyr i ddadlau y dylai pawb feddu ar yr un [[statws]] ffurfiol o fewn cymdeithas, ac yn benodol y dylai pob unigolyn, beth bynnag fo’i cefndir, gael yr un hawliau a breintiau. O ganlyniad, mae rhyddfrydwyr yn gwrthwynebu unrhyw drefniadau sy’n rhoi cyfleoedd i rai carfannau ond ddim i eraill ar sail nodweddion megis [[rhywedd]], [[ethnigrwydd]], [[crefydd]] neu [[dosbarth cymdeithasol|ddosbarth cymdeithasol]]. Rhai o’r enghreifftiau mwyaf <nowiki>cyfarwydd</nowiki> o’r [[cydraddoldeb]] ffurfiol hwn ar waith yw ‘cydraddoldeb cyfreithiol’ a ‘chydraddoldeb gwleidyddol’. Mae’r cyntaf yn mynnu y dylai’r gyfundrefn gyfreithiol drin pob aelod o gymdeithas yn gyson ac yn ddiwahân, gan ddiystyru unrhyw ffactorau cymdeithasol eraill ([[ethnigrwydd]], rhywedd, dosbarth) wrth weinyddu’r gyfraith. Mae’r ail yn mynnu y dylai’r gyfundrefn wleidyddol drin pawb yn gyfartal, er enghraifft trwy estyn yr un hawliau pleidleisio i bawb a sicrhau y bydd pleidlais pawb yn gydradd o ran gwerth.

Fodd bynnag, nid yw rhyddfrydwyr yn credu mewn cydraddoldeb absoliwt – hynny yw, y dylai canlyniadau bywyd fod yn gydradd ar gyfer pawb ac na ddylai fod unrhyw wahaniaethau o ran amodau byw neu gyfoeth ymhlith aelodau cymdeithas. Yn hytrach, mae rhyddfrydwyr yn ffafrio’r syniad o gyfle cyfartal (Swift a Brighouse 2003). Mynnir mai’r nod ddylai fod creu man cychwyn cyfartal i bawb, gan dderbyn wedyn y bydd unigolion yn mynd i gyfeiriadau gwahanol yn ystod eu bywydau. Mae rhyddfrydwyr wedi tueddu i fod yn amheus o’r syniad mwy pellgyrhaeddol o gydraddoldeb absoliwt, gan ein bod oll yn unigolion sy’n meddu ar dalentau gwahanol a hefyd yn tueddu i amrywio o ran ein chwaeth, ein personoliaeth a’n dyhead i hunan-ddyrchafu.

'''3.4. Goddefgarwch'''

Gan fod cymdeithas yn dwyn ynghyd nifer helaeth o unigolion gwahanol, mae’n anochel y bydd yn cynnwys amrywiaeth eang o arferion o ran daliadau moesol, diwylliant a gwleidyddiaeth. Caiff goddefgarwch o amrywiaethau fel hyn ei drin gan ryddfrydwyr fel angen cwbl sylfaenol. Dadleuir mai dim ond trwy sicrhau bod pobl yn barod i dderbyn y bydd eraill, o bosib, yn dewis meddwl neu ymddwyn mewn ffyrdd nad ydynt hwy yn eu cymeradwyo y gellir creu amodau cymdeithasol a fydd yn caniatáu i unigolion gwahanol fyw bywydau rhydd. Mae hanes hir i’r pwyslais hwn ar oddefgarwch a’r cysylltiad rhyngddo a rhyddid yr unigolyn o fewn y traddodiad rhyddfrydol. Er enghraifft, mae’r athronydd Ffrengig, Voltaire (1694-1778), yn enwog am ddweud:

I detest what you say but I will defend to the death your right to say it.

Mae ymrwymiad ymysg rhyddfrydwyr i barchu rhyddid eraill. Roedd yn bwnc canolog yng ngwaith rhyddfrydwyr cynnar megis John Locke (1632-1704) ac yn benodol ei ymgais i amddiffyn y syniad o ryddid crefyddol. Yn ei ysgrif enwog, ''A Letter Concerning Toleration'', dadleuodd Locke (1689/2010 :48) nad oedd yn briodol bod y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] yn ymyrryd yn y dasg o ‘ofalu am enaid pob dyn [the care of each man’s soul].’

Fodd bynnag, yn nhyb rhai rhyddfrydwyr, nid dim ond rhywbeth y dylid ei oddef yw cymdeithas sy’n cynnwys amrywiaethau moesol, diwylliannol a gwleidyddol. Dadleuir y dylai plwraliaeth gymdeithasol o’r fath gael ei thrin fel nodwedd gadarnhaol y dylid ei dathlu a’i hybu. Er enghraifft, yn ei gyfrol enwog, On Liberty, dadleuodd J. S. Mill (1859/2011) o blaid cymdeithas sy’n caniatáu i ystod o syniadau gwahanol gael eu harddel a’u trafod yn agored. Mynnodd fod amgylchiadau o’r fath yn debygol o hybu trafod, dysg a chynnydd cymdeithasol.

'''3.5. Rheswm'''

Mae rhyddfrydiaeth yn [[ideoleg]] a ddatblygodd yng nghysgod [[yr Ymoleuo]] – mudiad diwylliannol a deallusol yn ystod y ddeunawfed ganrif arweiniodd at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd. Canlyniad hyn yw bod dylanwad [[yr Ymoleuo]] a’i bwyslais ar [[rhesymoli|resymoliad]] wedi dylanwadu ar ddatblygiad rhyddfrydiaeth mewn amryw o ffyrdd (gweler Ryan 2012).

I ddechrau, mae’r awydd ymhlith rhyddfrydwyr i estyn rhyddid i bob unigolyn yn deillio’n rhannol o’r gred fod bodau dynol yn greaduriaid rhesymol sy’n meddu ar y gallu i feddwl drostynt eu hunain, a thrwy hynny, i benderfynu ar lwybr addas i’w ddilyn yn ystod eu bywydau. Nid yw’r ffydd hwn yn ein gallu i resymu yn golygu bod rhyddfrydwyr yn meddwl bod pobl yn gwbl anffaeledig. Fodd bynnag, golyga fod rhyddfrydwyr yn amharod iawn i arddel syniadau tadol (''paternal'') a nodweddir gan duedd i gyfarwyddo pobl ar sut y dylent fyw eu bywydau.

Yn ail, mae’r pwyslais ar rinweddau rhesymoliaeth wedi esgor ar y gred ryddfrydol mewn cynnydd. Yn nhyb rhyddfrydwyr, mae’r modd y cafodd ffiniau gwybodaeth eu hehangu’n barhaol dros y canrifoedd diwethaf, yn benodol yn sgil y Chwyldro Gwyddonol, wedi creu sefyllfa lle mae modd i fodau dynol ddeall ac egluro natur eu byd. Ymhellach, ar sail ein gallu i resymu, golyga y gall pobl fynd ati i geisio trefnu’r byd er gwell. Disgwylir hefyd y bydd pob cenhedlaeth, yn ei thro, yn medru ychwanegu at stôr y ddynoliaeth o wybodaeth, a thrwy hynny, gyfrannu at gynyddu’r potensial ar gyfer cynnydd pellach yn y dyfodol.

Yn drydydd, mae’r pwyslais ar reswm wedi arwain rhyddfrydwyr i roi ffydd yn rhinweddau trafodaeth. Derbynnir bod gwrthdaro – er enghraifft ynglŷn â sut i rannu neu sut i ddefnyddio adnoddau prin – yn anochel mewn unrhyw gymdeithas. Eto i gyd, pan fo hyn yn codi, cred rhyddfrydwyr mai’r unig ffordd o ddatrys yr anghydweld yw trwy gyfrwng trafodaeth agored. Credir bod hwn yn ddull a fydd yn dwyn ffrwyth, gan fod bodau dynol yn greaduriaid rhesymol. Yn sgil hynny, trwy drafod byddant yn dod i weld mai ofer yw parhau â’r gwrthdaro ac y gallai peidio cymodi arwain at ganlyniadau anffodus iawn, gan gynnwys trais neu ryfela.

'''3.6. Cydsyniad'''

Yn nhyb rhyddfrydwyr dylai awdurdod gwleidyddol a hefyd unrhyw drefniadau cymdeithasol fod yn seiliedig ar gytundeb a chydsyniad (Dienstag 1996). O ganlyniad, dylai unrhyw lywodraeth feddu ar gydsyniad y rhai y mae’n llywodraethu drostynt. Dyma’r dybiaeth sydd wedi arwain rhyddfrydwyr i ffafrio trefniadau llywodraethol cynrychioladol a democrataidd yn hytrach na rhai unbenaethol. Yn yr un modd dylai unrhyw gymdeithasau neu rwydweithiau sy’n bodoli o fewn cymuned gael eu dehongli fel endidau sy’n deillio o gytundeb rhydd rhwng gwahanol unigolion, ac sydd felly ond yn meddu ar werth cyhyd ag y bo’r unigolion sy’n eu cynnal yn cydsynio. At ei gilydd felly, gwelir fod rhyddfrydwyr yn tueddu i gredu bod awdurdod a dilysrwydd yn nodweddion sydd wastad yn codi o’r gwaelod – o blith yr unigolion sy’n ffurfio cymdeithas.

'''3.7. Cyfansoddiadaeth'''

Ochr yn ochr â chydsyniad, mae trafodaethau rhyddfrydol ynglŷn â natur llywodraeth yn tueddu i bwysleisio egwyddor cyfansoddiadaeth. Er bod rhyddfrydwyr yn derbyn bod rhaid sefydlu llywodraeth o ryw fath er mwyn cadw trefn, credant fod peryg i bob llywodraeth – hyd yn oed y rhai sy’n seiliedig ar gydsyniad – ymyrryd yn ormodol ym mywyd yr unigolyn. Caiff y pryder hwn ei grynhoi’n effeithiol gan eiriau enwog yr Arglwydd Acton (1887):

Power tends to corrupt, and absolute power corrupts absolutely.

O ganlyniad, mae rhyddfrydwyr wedi tueddu i ddadlau o blaid trefniadau gwleidyddol a chyfreithiol a fydd yn ffrwyno grym y [[gwladwriaeth|wladwriaeth]] mewn ffyrdd pwysig – dyma hanfod y syniad o gyfansoddiadaeth.

Yn gyffredinol, casgliad o reolau yw cyfansoddiad sy’n amlinellu dyletswyddau a grymoedd y [[sefydliadau]] gwahanol sy’n rhan o’r wladwriaeth. Un o nodweddion allweddol cyfansoddiadaeth ryddfrydol yw’r gred y dylai cyfansoddiad gwlad osod terfynau cyfreithiol clir ar hyd a lled grym y wladwriaeth. Yn ymarferol, mae hyn wedi tueddu i olygu mabwysiadu cyfansoddiadau ysgrifenedig sy’n nodi’n glir beth yw swyddogaethau’r wladwriaeth, ond hefyd beth yw’r meysydd hynny lle na ddylai ei grym gael ei estyn. Yr enghraifft gyntaf o gyfansoddiad ysgrifenedig o’r math hwn oedd Cyfansoddiad Unol Daleithiau America a luniwyd ym 1787. Yn dilyn hynny, daeth yr arfer o fabwysiadu cyfansoddiadau ysgrifenedig yn gyffredin iawn ar draws gwladwriaethau rhyddfrydol-ddemocratiaidd ac erbyn heddiw Israel, Seland Newydd a’r Deyrnas Unedig yw’r unig eithriadau (Comparative Constitutions Project 2014).

O ganlyniad, cred rhyddfrydwyr y dylid sicrhau bod cyfyngiadau pendant yn cael eu gosod ar allu’r llywodraeth i ymyrryd mewn rhai meysydd pwysig. Un ffordd gyffredin o wneud hyn yw trwy fabwysiadu cyfansoddiad sy’n gosod terfyn ar yr hyn y caiff [[gwladwriaeth]] ei wneud.

'''4. Rhyddfrydiaeth a Chymru'''

Mae traddodiad hir o feddylwyr rhyddfrydol wedi bodoli yng Nghymru. Un o feddylwyr ryddfrydol cynharaf Cymreig oedd Richard Price, gweinidog Presbyteraidd ac athronydd. Yn 1789, cyflwynodd Richard Price bregeth o’r enw, ''Cariad at ein Gwlad [A Discourse on the Love of Our Country]''. Yn y bregeth, dangosodd Richard Price ei gefnogaeth i’r Chwyldro Gogoneddus digwyddodd yn Lloegr yn 1688 a’r Chwyldro Ffrengig oedd yn digwydd ar y pryd gan eu bod nhw’n anelu i ehangu rhyddid unigolion. Yn ystod yr pedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yna twf yn nylanwad rhyddfrydiaeth yng Nghymru yn rhannol oherwydd cynnydd mewn Anghydffurfiaeth Gymreig (Chambers a Thompson 2005). O’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ymlaen, daeth nifer o ffigurau sydd yn gysylltiedig gyda rhyddfrydiaeth i’r amlwg. Un o’r rhyddfrydwyr Cymreig enwocaf y cyfnod yma oedd David Lloyd George, wnaeth ddod yn Brif Weinidog ar y Deyrnas Unedig rhwng 1916 ac 1922. Yn y llyfr, ''David Lloyd George and Welsh Liberalism'', ceir trafodaeth manylach gan Dr John Graham Jones (2010) am fywyd a syniadau David Lloyd George ac rhai o rhyddfrydwyr eraill y cyfnod yma. Fe wnaeth dylawnad Rhyddfrydiaeth barhau i’r ugeinfed ganrif tan i [[Sosialaeth]] fod yn ddylanwad mawr ar Gymru, yn enwedig yn yr ardaloedd diwydiannol, a tan i’r Blaid Lafur ddod yn un o bleidiau blaengar yng ngwleidyddiaeth Cymru a Phrydain (Chambers a Thompson 2005).

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Rhyddfrydiaeth: Nodweddion Allweddol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau ''Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol'' sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>addasu</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

==Llyfryddiaeth ==

Arglwydd Acton (1887), ''Lord Acton writes to Bishop Creighton that the same moral standards should be applied to all men, political and religious leaders included, especially since “Power tends to corrupt and absolute power corrupts absolutely” ''(1887). https://oll.libertyfund.org/quote/lord-acton-writes-to-bishop-creighton-that-the-same-moral-standards-should-be-applied-to-all-men-political-and-religious-leaders-included-especially-since-power-tends-to-corrupt-and-absolute-power-corrupts-absolutely-1887 [Cyrchwyd: 17 Mawrth 2021]

Brighouse, H., a Swift, A. (2003), ‘Defending liberalism in education theory’. ''Journal of Education Policy'', 18 (4), 355-373

Chambers, P. a Thompson, A. (2005). ‘Public Religion and Political Change in Wales’. ''Sociology'', 39 (1), 29-46

Comparative Constitutions Project (2014). ''What is the UK Constitution?'' http://eprints.lse.ac.uk/83165/1/Constitution%20UK%20_%20Constitution%20UK_What%20is%20the%20UK%20Constitiution.pdf [Cyrchwyd: 1 April 2021]

Dienstag, J. (1996) ‘Between History and Nature: Social Contract Theory in Locke and the Founders’, ''The Journal of Politics'', 58 (4), 985-1009

Gray, J. (2000), Two Faces of Liberalism. (Cambridge: Polity Press)
Jones, J. G. (2010), ''David Lloyd George and Welsh Liberalism''. (Aberystwyth: National Library of Wales)

Locke, J. (1689/2010), ‘A Letter Concerning Toleration’ yn Goldie, M. (gol.), ''A Letter Concerning Toleration and Other Writings''. (Indianapolis: Liberty Fund)

Manent, P. (1996), ''An Intellectual History of Liberalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Mill, J. S. (1859/2011), ''On Liberty'' (Luton: Andrews UK)

Paquette, G. (2015), ‘Introduction: Liberalism in the Early Nineteenth-century Iberian World’, ''History of European Ideas'', 41 (2), 153-165

Price, R. (1789/1989), ''Cariad at ein Gwlad [A Discourse on the Love of Our Country'']. (Aberystwyth: National Library of Wales)

Rawls, J. (1971), ''A Theory of Justice'' (Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press)

Ryan, A. (2012). ''The Making of Modern Liberalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Rosenblatt, H. (2018), ''The Lost History of Liberalism: From Ancient Rome to the Twenty-First Century''. (Princeton: Princeton University Press)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Yr Ymoleuo

2024-09-07T18:39:36Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''The Enlightenment'')

Mudiad diwylliannol a deallusol oedd yr Ymoleuo (adnabyddir hefyd fel yr Oleuedigaeth) a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y ddeunawfed ganrif, gan arwain at danseilio dehongliadau traddodiadol o [[crefydd|grefydd]], gwleidyddiaeth a dysg trwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio eu gallu i resymu er mwyn deall y byd.

Cyfeirir at y cyfnod yma fel Oes yr Ymoleuo (''Age of Enlightenment''). Yn ystod y cyfnod yma, gwelwyd datblygiadau mawr ym meysydd gwyddoniaeth a thechnoleg, wrth i bobl ddod i ddeall y byd o’u cwmpas yn well a chynnig esboniadau newydd amdano. Dyma gyfnod ble’r oedd rhai o’r hen esboniadau am strwythur a threfniant cymdeithas yn cael eu herio a syniadau newydd yn cael eu cyflwyno yn eu lle. Cyn hynny, roedd strwythur a threfniant cymdeithas yn seiliedig ar y gred bod Duw wedi dewis pa unigolion byddai mewn pŵer a byddai’n gallu teyrnasu dros aelodau cymdeithas (Hamilton 1992). Yn wir, os oedd unrhyw un yn meiddio cwestiynu’r drefn, byddai hynny’n cael ei ddehongli fel heresi. Heriwyd y syniadau hyn yn ystod y cyfnod hwn ac fe fu’n rhaid i feddylwyr yr Ymoleuo chwilio am esboniadau newydd am natur a threfn cymdeithas.

Rhai o ffigyrau blaenllaw’r Ymoleuo oedd David Hume (athronydd Albanaidd), Benjamin Franklin (polymath Prydeinig-Americanaidd sydd yn cael ei weld fel un o sylfaenwyr Unol Daleithiau o America), John Locke (athronydd Saesneg sy’n gysylltiedig gyda [[rhyddfrydiaeth glasurol]]), Immanuel Kant (athronydd Almaeneg), Jean-Jacques Rousseau (athronydd Ffrengig) Adam Smith (economydd Albanaidd sy’n gysylltiedig gyda [[rhyddfrydiaeth glasurol]]) a Mary Woolstonecraft (athronydd Saesneg ac ymgyrchydd dros hawliau merched sydd yn cael ei gweld fel un o sylfaenwyr [[ffeministiaeth]]). Roedd yna unigolion o Gymru oedd hefyd yn gysylltiedig gyda’r Ymoleuo megis yr athronwyr, Richard Price a David Williams. Yn ogystal, sefydlwyd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion (hefyd adnabyddir fel y Cymmrodorion), cymdeithas dysgu oedd wedi’i lleoli yn Llundain yn y 1750au (Evans 2004). Mae’r Cymmrodorion yn dal i fodoli heddiw yma. Maent yn cyhoeddi erthyglau academaidd ac yn cynnal sgyrsiau gydag academyddion. Ceir mwy o wybodaeth am y Cymmrodorion ar eu gwefan - https://www.cymmrodorion.org/

Cafodd yr Ymoleuo effaith sylweddol ar gymdeithas gan arwain at ddyfodiad gwyddorau cymdeithasol (Hamilton 1992), cyfrannu at fodernedd (Robertson 2015) ac at y broses o [[rhesymoli|resymoliad]] a [[seciwlareiddio]] (Israel 2001).

Yn fwy diweddar, mae damcaniaethwyr fel Michel Foucault a damcaniaethwyr sydd yn gysylltiedig gyda [[Theori Feirniadol Ysgol Frankfurt]] fel Theodor Adorno wedi dadansoddi’r Ymoleuo. Yn ei draethawd ddoethurol, mae Garmon Iago (2019) yn edrych ar sut mae Michel Foucault a Theodor Adorno yn trafod yr Ymoleuo yn eu gweithiau.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Rhyddfrydiaeth: Nodweddion Allweddol'' gan Dr Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) a ''Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' gan Dr Cynog Prys a Dr Rhian Hodges (rhan o ''Becyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg'' sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) wedi’u haddasu gan Adam Pierce a Dr Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Evans, R.J.W. (2004). ‘Was there a Welsh Enlightenment?’ yn Davies R.R., a Jenkins, G.H. (goln) ''From Medieval to Modern Wales: historical essays in honour of Kenneth O. Morgan and Ralph A. Griffiths'' ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru), tt. 142-160

Hamilton, P. (1992). ‘The Enlightenment and the Birth of Social Science.’ yn Hall, S., a Gieben, B. (goln) ''The Formations of Modernity: Understanding Modern Societies – Book I'' (Caergrawnt: Policy Press), tt. 15-69

Iago, G.D. ''‘Goleuedigaeth yng Ngweithiau Adorno a Foucault: Tuag at Ddealltwriaeth Newydd o Berthynas eu Gweithiau.’ '' traethawd PhD, Prifysgol [[Caerdydd]], [[Caerdydd]], 2019.

Israel, J. (2001). ''Radical Enlightenment''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

Robertson, J. (2015). ''The Enlightenment: a Very Short Introduction''. (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhesymoli

2024-09-07T18:33:22Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Rationalisation'')

Rhesymoli yw’r broses sy’n digwydd pan fydd penderfyniadau a gweithredoedd unigolion yn fwyfwy seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach na ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]]. Pan fydd unigolyn yn defnyddio rhesymoledd cyfryngol, bydd yn ystyried gwahanol opsiynau ac yn dewis yr opsiwn sy’n cynnig y ffordd fwyaf effeithiol i gyrraedd yr hyn y mae ef neu hi eisiau ei gyflawni. Cysylltir rhesymoli cynyddol mewn cymdeithas â’r [[Yr Ymoleuo|Ymoleuo]], mudiad diwylliannol a deallusol a ddaeth i amlygrwydd yn ystod y 18g ganrif, gan arwain at danseilio dehongliadau traddodiadol o grefydd, gwleidyddiaeth a dysg drwy ddyrchafu cred yng ngallu pobl i ddefnyddio’u gallu i resymu er mwyn deall y byd (Hamilton 1992).

Cysylltir y cysyniad o resymoli â [[Weber,_Max|Max Weber]], a’i ddefnyddiodd er mwyn egluro sut roedd cymdeithas wedi moderneiddio. Un enghraifft y mae Weber (1921/2019) yn ei chynnig o resymoli cynyddol mewn cymdeithas yw [[biwrocratiaeth]] (''bureaucracy''), sef system weinyddu a gynhelir gan weithwyr proffesiynol wedi’u hyfforddi sy’n dilyn rheolau sefydlog mewn [[sefydliadau]] fel y llywodraeth, ac mewn [[sefydliadau]] cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Yn ogystal, defnyddiodd Weber (1905/2005) y cysyniad o resymoli er mwyn egluro datblygiad [[cyfalafiaeth]] yn ei lyfr, ''Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism''. Dadleuai Weber fod syniadau crefyddol oedd yn gysylltiedig â Phrotestaniaeth wedi cyfrannu at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] ar y dechrau gan fod Protestaniaid yn credu yn y syniad o ragordeiniad (''predestiniation''), iachawdwriaeth (''salvation'') a bod angen gweithio’n galed er mwyn dangos i Dduw eu bod nhw’n haeddu mynd i’r nefoedd. Y foeseg Brotestannaidd (''Protestant ethic'') yw’r term yr oedd Weber yn ei ddefnyddio ar gyfer hyn. Ond, o ganlyniad i resymoli cynyddol a lleihad yn nylanwad [[crefydd]], canfu Weber fod rheswm unigolion dros weithio’n galed yn newid dros amser. Yn hytrach na gweithio’n galed am resymau crefyddol, yn ôl Weber, mae unigolion heddiw yn gweithio’n galed oherwydd eu bod nhw’n gweld mai hon yw’r ffordd fwyaf effeithiol a rhesymegol o gael llawer o arian a chreu elw. Gelwir hyn yn ysbryd [[cyfalafiaeth]] (''spirit of capitalism'').

Er bod Weber yn gweld bod yna fanteision i resymoli gan fod defnyddio rhesymoledd cyfryngol yn helpu unigolion i wneud penderfyniadau a chyflawni gweithredoedd mewn modd effeithiol, ar yr un pryd roedd yn poeni ynghylch rhesymoli cynyddol mewn cymdeithas. Pryderai Weber (1905/2005; 1921/2019) y byddai rhesymoli’n meddiannu bywydau unigolion ac yn eu caethiwo mewn cawell haearn (iron cage). O ganlyniad, byddai’r cawell haearn yn cyfyngu unigolion i weithredu a gwneud penderfyniadau’n seiliedig ar resymoledd (''rationality'') yn unig, yn hytrach na’u bod yn seiliedig ar ffactorau eraill.

Ar ôl marwolaeth Weber, parhaodd nifer o ddamcaniaethwyr eraill i archwilio effeithiau rhesymoli ar gymdeithas. Fe wnaeth rhai o ddamcaniaethwyr beirniadol Ysgol Frankfurt, er enghraifft, Max Horkheimer (1947/1992), Herbert Marcuse (1964) a Jürgen Habermas (1971) drafod effaith rhesymoli yn eu gwaith. Yn ogystal, dadleuodd George Ritzer (2004) fod yna fersiwn newydd o resymoli’n bodoli mewn cymdeithas, sef McDonaldeiddio (''McDonaldization''), gydag agweddau gwahanol o’r gymdeithas yn mabwysiadu rhai o egwyddorion y bwyty bwyd cyflym.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Hamilton, P. (1992), ‘The Enlightenment and the Birth of Social Science’ yn: Hall, S. a Gieben, B. (goln), ''The Formations of Modernity: Understanding Modern Societies – Book I'' (Cambridge: Policy Press), tt. 15–69.

Habermas, J. (1971), ''Towards a Rational Society'' (London: Sphere Books).

Horkheimer, M. (1947/1992), ''Eclipse of Reason'' (New York: Continuum).

Ritzer, G. (2004), ''The McDonaldization of Society'' (Thousand Oaks, California: Pine Forge Press).

Weber, M. (1905/2005), ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' https://www.marxists.org/reference/archive/weber/protestant-ethic/index.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society''; cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Weber, Max

2024-09-07T17:24:45Z

AdamPierceCaerdydd:

'''1.Cyflwyniad i Max Weber'''

Gwelir Max Weber fel un o sylfaenwyr gwyddorau cymdeithas. Fe’i ganwyd yn Erfurt, yr Almaen, yn 1864. Yn dilyn cyfnod yn astudio am radd yn y Gyfraith a gwaith cyfreithiol yn llysoedd barn Berlin, cwblhaodd Weber ddoethuriaeth ar hanes cwmnïau masnachol yn yr Oesoedd Canol. Ar ôl hyn, cafodd Weber swydd fel darlithydd ym Mhrifysgol Berlin, cyn symud i weithio fel Athro mewn Economeg ym Mhrifysgol Freiburg ac wedyn yn Athro ym Mhrifysgol Heidelberg. Profodd Weber argyfwng personol ac o ganlyniad bu’n dioddef o anhwylderau iechyd meddwl. Er hyn, daliodd Weber ati i ysgrifennu a darlithio yn ystod y cyfnod hwn. Yn 1905 cyhoeddodd Weber un o’i weithiau enwocaf, ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' (1905/2007). Parhaodd Weber i roi darlithoedd ac ysgrifennu tan ei farwolaeth ym Mehefin 1920. Cafodd nifer o’i weithiau eu cyhoeddi ar ôl ei farwolaeth, gan gynnwys ''Economy and Society'' (Weber 1921/2019), un o’i weithiau mwyaf uchelgeisiol. Ceir trafodaeth fanylach o fywyd Weber gan Roberts (1982/2015).

Gwnaeth Weber gyfraniad mawr i wyddorau cymdeithas. Ysgrifennodd ar amrywiaeth eang o themâu, gan gynnwys [[crefydd]], economeg, gwleidyddiaeth a methodoleg (sy’n gysylltiedig â’r dulliau rydyn ni’n eu defnyddio er mwyn astudio ein byd cymdeithasol). Ceisiodd Weber hefyd egluro rhai o ddatblygiadau cymdeithasol mawr y cyfnod, gan gynnwys datblygiad [[cyfalafiaeth]], ffurfiant [[biwrocratiaeth]] a [[gwladwriaeth|gwladwriaethau]] modern.

'''2. Methodoleg Weber '''

Cysylltir dull methodolegol Weber â’r persbectif micro (Prys a Hodges 2020). Credai Weber (1921/1999) fod angen i ymchwilwyr astudio unigolion a deall y ffordd maen nhw’n dehongli’r byd o’u cwmpas yn hytrach nag astudio [[strwythur cymdeithasol| strwythurau]] cymdeithasol a sut mae cymdeithas yn dylanwadu ar yr unigolion (sy’n gysylltiedig â’r persbectif macro a gyda damcaniaethwyr fel [[Émile Durkheim]] a [[Karl Marx]]). Er mwyn gallu deall ein byd cymdeithasol, pwysleisiai Weber ei bod hi’n bwysig i ymchwilwyr ddatblygu ''verstehen'', sef dealltwriaeth o’r ystyron y mae unigolion yn eu rhoi i wahanol agweddau o gymdeithas. Mewn geiriau eraill, credai Weber fod angen i ymchwilwyr geisio’u rhoi eu hunain yn esgidiau’r unigolion maen nhw’n eu hastudio (Roberts 1982/2015).

Yn wahanol i [[Émile Durkheim]], dadleuai Weber ei bod hi’n anodd cael gwybodaeth wrthrychol (''objective knowledge'') am ein byd cymdeithasol gan fod unigolion yn dehongli cymdeithas mewn ffyrdd gwahanol (1904/2012). Yn ogystal, cydnabu Weber ei bod yn bosib i’n [[gwerthoedd]] gael effaith ar wahanol gamau yn y broses ymchwil, er enghraifft, yr hyn rydyn ni’n dewis ei astudio, y broses o gasglu data a’u dadansoddi. Pwysleisiodd Weber fod angen i ymchwilwyr anelu at fod mor ddiduedd (''unbiased'') a niwtral ag sy’n bosib er mwyn sicrhau bod canfyddiadau’r ymchwil yn adlewyrchiad teg o’r hyn maen nhw’n ei astudio (1917/2012).

Gan fod Weber yn credu bod cael gwybodaeth wrthrychol am ein byd cymdeithasol yn heriol, gwelai ei bod yn anodd <nowiki>datblygu</nowiki> cysyniadau sy’n adlewyrchu’n union beth sy’n digwydd mewn cymdeithas. Er hyn, awgrymodd Weber y dylai gwyddonwyr cymdeithasol ddatblygu’r hyn a alwai’n deip ideal (''ideal type'', 1904/2012), sy’n rhoi syniad i ni o nodweddion mwyaf hanfodol neu gyffredin ffenomen gymdeithasol. Fel mae Prys a Hodges (2018) yn nodi, wrth astudio’r <nowiki>teulu</nowiki> mae ymchwilwyr wedi <nowiki> datblygu</nowiki> categorïau cyffredinol neu deipiau ideal o deuluoedd gwahanol, er enghraifft, y <nowiki>teulu</nowiki> cnewyllol (''nuclear family'') a’r [[teulu]] estynedig (''extended family''), gan ei bod hi’n anodd disgrifio pob un [[teulu]] yn unigol. Mae’n bosib na fyddwn yn dod ar draws tystiolaeth yn ein byd cymdeithasol sy’n adlewyrchu’r teipiau ideal hyn yn union, ond mae teipiau ideal yn rhoi syniad i ni o’r gwahaniaethau sy’n bodoli mewn cymdeithas. Ceir nifer o enghreifftiau o deipiau ideal yng ngwaith Weber, gan gynnwys ei gysyniad o resymoliad (''rationalisation'') sy’n cael ei drafod yn yr adran nesaf.

'''3. [[Rhesymoli]]'''

Mae’r cysyniad o resymoli yn cael ei weld fel un o’r cysyniadau pwysicaf yng ngwaith Weber. Cyfeiria rhesymoliad at broses lle mae penderfyniadau a gweithredoedd unigolion yn fwyfwy seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach nag ar ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]]. Pan fydd unigolyn yn defnyddio rhesymoledd cyfryngol, bydd yn ystyried gwahanol opsiynau ac yn dewis yr opsiwn mwyaf effeithlon, yn ei farn ef neu ei barn hi, i gyrraedd yr hyn mae eisiau ei gyflawni. Defnyddiodd Weber y cysyniad o resymoli er mwyn egluro newidiadau cymdeithasol, gan gynnwys y defnydd cynyddol o fiwrocratiaeth mewn [[sefydliadau]] gwahanol a datblygiad [[cyfalafiaeth]].

'''3.1 [[Biwrocratiaeth]]'''

Un o sgileffeithiau rhesymoledd cynyddol mewn cymdeithas yw [[biwrocratiaeth]] (''bureaucracy''), sef system weinyddu sy’n cael ei chynnal gan weithwyr proffesiynol wedi’u hyfforddi sy’n dilyn rheolau sefydlog mewn gwahanol [[sefydliadau]], fel y llywodraeth, [[sefydliadau]] cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Yn ôl Weber (1921/2019), mewn system fiwrocrataidd mae aelodau staff yn dilyn yn ddiwyd set o reolau sy’n gysylltiedig â’u swyddi; mae staff yn cael eu penodi ar sail ar eu cymwysterau proffesiynol; ceir hierarchaeth glir o ran swyddi ac mae cyfrifoldebau swyddi unigolion wedi eu nodi’n glir (gweler Roberts 1982/2015).

'''3.2. Datblygiad [[cyfalafiaeth]]'''

Yn ei lyfr, ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'', rhoddodd Weber (1905/2005) ddadansoddiad newydd o ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] oedd yn wahanol i ddadansoddiad [[Karl Marx|Marx]]. Tra pwysleisiai [[Karl Marx]] ddylanwad yr economi ar gymdeithas (gweler y cofnod ar [[materoliaeth hanesyddol|fateroliaeth hanesyddol]]), credai Weber fod ffactorau eraill y tu hwnt i’r economi yn gallu arwain at newidiadau cymdeithasol. I Weber, un o’r ffactorau a gyfrannodd at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] oedd [[crefydd]], ac yn benodol syniadau crefyddol oedd yn gysylltiedig â Phrotestaniaeth. Eglurodd Weber fod syniadau Phrotestannaidd, er enghraifft cred mewn rhagordeiniad (''predestinatio''n) ac iachawdwriaeth (''salvation''), wedi arwain at ddatblygiad [[cyfalafiaeth]] gan fod Protestaniaid yn credu bod gweithio’n galed yn ffordd o ddangos i Dduw eu bod nhw’n haeddu mynd i’r nefoedd. Y term a ddefnyddiodd Weber am hyn oedd <nowiki>moeseg</nowiki> Brotestannaidd (''Protestant ethic''). Ond, dadleuai Weber fod rhesymeg unigolion dros weithio yn newid, yn raddol fach, o ganlyniad i resymoliad cynyddol a lleihad yn nylanwad [[crefydd]]. Yn hytrach na gweithio’n galed am resymau crefyddol, yn ôl Weber, mae unigolion heddiw yn gweithio’n galed oherwydd eu bod nhw’n gweld mai hon yw’r ffordd fwyaf effeithiol a rhesymegol o gael llawer o arian a chreu elw. Ysbryd [[cyfalafiaeth]] (''spirit of capitalism'') yw’r term am y rhesymeg hon.

'''3.3. Cawell haearn'''

Roedd Weber yn cydnabod bod [[rhesymoli]] i ryw raddau o fudd i gymdeithas. Er enghraifft, gwelai Weber fod [[biwrocratiaeth]] yn un o’r ffyrdd mwyaf effeithlon a rhesymegol o drefnu [[sefydliadau]] cymhleth. Ond ar yr un pryd, roedd Weber yn poeni ynghylch y cynnydd mewn [[rhesymoli]] o fewn cymdeithas. Pryderai Weber y byddai rhesymoli’n meddiannu bywydau unigolion ac na fyddent yn gweithredu nac yn gwneud penderfyniadau, ac eithrio pan fyddai hynny’n seiliedig ar resymoledd cyfryngol (''instrumental rationality''). Byddai hyn yn caethiwo unigolion mewn cawell haearn (''iron cage''). Mae rhai fel Baehr (2001) wedi dadlau bod ''shell as hard as steel'' yn well cyfieithiad o’r term a ddefnyddiodd Weber ar gyfer y cysyniad hwn mewn Almaeneg, sef ''Stahlhartes Gehäuse''. O ganlyniad i’r cawell haearn, nid yw unigolion yn gallu gweld ei bod yn bosib byw mewn system wahanol i system fiwrocrataidd neu system gyfalafol, er enghraifft, oherwydd eu bod nhw’n credu mai’r systemau hyn sydd yn gwneud y mwyaf o synnwyr.

'''4. Weber a’r mathau gwahanol o weithredoedd cymdeithasol'''

Datblygodd Weber ddamcaniaeth ynghylch gweithredoedd cymdeithasol unigolion, gan nodi pedwar math o weithredu (1921/2009) . Y math cyntaf yw gweithred draddodiadol (''traditional action''), un sy’n cael ei dylanwadu gan arferion hirsefydlog. Yr ail fath yw gweithred affeithiol (''affectual action''), sy’n cael ei gyrru gan ein teimladau a’n hemosiynau. Mae’r trydydd math o weithred – gweithred werth-resymegol (''value-rational action'' neu ''Wertrational'' yn yr Almaeneg) – yn cyfeirio at bethau mae unigolion yn eu gwneud oherwydd y profiad a’r mwynhad mae’r weithred hon yn eu rhoi iddynt. Y pedwerydd math o weithred yw gweithred resymegol-bwrpasol (''purpose-rational action'' neu ''Zweckrational'' yn yr Almaeneg), sef rhywbeth y mae unigolion yn ei wneud oherwydd eu bod yn teimlo y byddai’r weithred honno o gymorth iddyn nhw gyflawni nod arbennig.

Gellir dadlau ei bod hi’n anodd gwahaniaethu rhwng gweithred werth-resymegol a gweithred resymegol-bwrpasol oherwydd ei bod yn bosib i unigolyn wneud rhywbeth nid yn unig oherwydd y byddai’r weithred honno’n ei helpu i gyrraedd nod, ond hefyd oherwydd ei bod yn rhoi boddhad. Enghraifft o hyn yw chwaraewr piano proffesiynol sy’n chwarae’r piano nid yn unig er mwyn ennill bywoliaeth, ond hefyd oherwydd ei fod yn mwynhau chwarae’r piano. Yn sgil rhesymoli cynyddol yn y gymdeithas, dadleuodd Weber fod unigolion yn blaenoriaethu ''purpose-rational action'' dros ''value-rational action'' ac yn fwy tebygol o wneud pethau maen nhw’n teimlo fydd yn eu helpu i gyflawni nod yn hytrach na gwneud pethau maen nhw’n mwynhau eu gwneud (1921/2009).

'''5. Dosbarth, [[statws]] a phlaid'''

Ysgrifennodd Weber hefyd ynghylch anghydraddoldebau a haeniad cymdeithasol (''social stratification''), hynny yw sut mae unigolion yn cael eu lleoli mewn safleoedd gwahanol o fewn hierarchaeth cymdeithas. Gwelodd Weber fod [[dosbarth cymdeithasol]] yn achosi anghydraddoldebau cymdeithasol, a phwysleisiodd fod unigolion o’r un grŵp [[dosbarth cymdeithasol]] yn cael yr un cyfleoedd mewn bywyd (1921/2019). Cytunai Weber â Marx ac Engels (1848/2014) fod bod yn berchen ar eiddo yn effeithio ar gyfleoedd bywyd unigolyn. Ond, dadleuodd Weber fod cyfleoedd bywyd hefyd yn cael eu pennu gan gyfleoedd unigolion i greu incwm. Yn ôl Weber, gallai nodweddion fel profiad, sgiliau a chymwysterau ffurfiol hefyd roi mantais economaidd i unigolyn.

Yn wahanol i Marx ac Engels, cydnabu Weber fod adnoddau tu hwnt i adnoddau economaidd hefyd yn gallu effeithio ar safle unigolyn mewn cymdeithas. Un o’r ffactorau hyn yw [[statws]]. Cysylltodd Weber [[statws]] â diwylliant, gan nodi bod unigolion o’r un grŵp [[statws]] yn rhannu nodweddion tebyg, er enghraifft ffordd o fyw a chwaeth ddiwylliannol (1921/2019). Credai Weber fod grwpiau [[statws]] yn cael eu trin yn wahanol mewn cymdeithas, gyda grwpiau â [[statws]] cymharol uchel yn debygol o gael mwy o barch a bri gan gymdeithas o’u cymharu â grwpiau â [[statws]] cymharol isel.

Ffactor arall y teimlai Weber oedd yn bwysig er mwyn deall sut roedd cymdeithas wedi ei threfnu oedd [[plaid]] (''party''). I Weber, roedd y term ‘plaid’ yn cyfeirio at grwpiau ag aelodau sy’n rhannu’r un buddiannau ac yn ceisio cael effaith ar wleidyddiaeth a pholisïau gwahanol. Nid yn unig yr oedd Weber yn cyfri pleidiau gwleidyddol yn enghreifftiau o bleidiau, ond hefyd garfanau pwyso, cyrff proffesiynol, undebau llafur a charfanau ymgyrchu. Gan fod y carfanau hyn yn ceisio cael effaith ar wleidyddiaeth a pholisïau, ystyriai Weber fod pleidiau’n effeithio ar bŵer mewn cymdeithas.

Mae’n rhaid cydnabod bod yna orgyffwrdd rhwng cysyniadau Weber o ddosbarth, [[statws]] a phlaid. Un enghraifft o hyn yw [[plaid]] sy’n gysylltiedig â grŵp [[dosbarth cymdeithasol]] a grŵp statws, er enghraifft [[plaid]] sosialaidd sy’n hyrwyddo buddiannau’r grŵp dosbarth gweithiol ac yn cynrychioli diwylliant grŵp statws y dosbarth gweithiol.

'''6. Awdurdod'''

Roedd gan Weber hefyd ddiddordeb ynghylch pa unigolion a grwpiau oedd ag awdurdod a phwy oedd â rheolaeth dros wneud penderfyniadau mewn cymdeithas. Yn ôl Weber, er mwyn i unigolyn allu bod yn drechol mewn cymdeithas, mae’n rhaid iddyn nhw gyfiawnhau i eraill eu bod nhw’n haeddu bod mewn safle o awdurdod (1921/2019). Nododd dri math o awdurdod (1921/2019). Y math cyntaf o awdurdod yw awdurdod traddodiadol (''traditional authority''), sef awdurdod sy’n cael ei gyfiawnhau ar seiliau hanesyddol a thraddodiadol, er enghraifft, y frenhiniaeth (''monarchy''). Gyda’r ail fath o awdurdod, awdurdod carismatig (''charismatic authority''), rydyn ni’n derbyn awdurdod yr unigolyn oherwydd ein bod yn gweld bod gan yr unigolyn rinweddau arbennig sy’n gallu swyno ac ysbrydoli eraill. Y trydydd math o awdurdod yw awdurdod cyfreithiol-rhesymegol (''rational-legal authority''). I Weber, dyma’r math o awdurdod sydd fwyaf gweladwy yn ein cymdeithas heddiw oherwydd ei fod yn gysylltiedig â rhesymoli cynyddol mewn cymdeithas. Cysylltir y math hwn o awdurdod â phrif weinidogion a gweinidogion y llywodraeth. Er ei bod hi’n bosib i wleidydd fod yn garismatig, rydyn ni’n derbyn awdurdod gwleidyddion yn bennaf oherwydd eu bod wedi eu hethol trwy brosesau cyfreithiol a chywir sy’n gysylltiedig â [[democratiaeth]].

'''7. Dylanwad Max Weber'''

Mae Max Weber wedi cael dylanwad mawr ar wyddorau cymdeithas. Cyfrannodd ei syniadau at fethodoleg a’i gysyniad o Verstehen at sefydlu deongliadaeth (''interpretivism''), safbwynt sy’n pwysleisio pwysigrwydd deall yr ystyron tu ôl i benderfyniadau a gweithredoedd unigolion gan fod unigolion yn dehongli’r byd o’u cwmpas mewn ffyrdd gwahanol (gweler Prys a Hodges 2020). Mae Weber hefyd yn cael ei weld fel un a gyfrannodd at ddamcaniaeth [[rhyngweithiadaeth]] (''interactionism''), gan fod y ddamcaniaeth hon yn gweld pwysigrwydd astudio elfennau micro o gymdeithas, fel rhyngweithio rhwng unigolion ac <nowiki>ystyr</nowiki> agweddau gwahanol o gymdeithas sy’n <nowiki>datblygu</nowiki> o’r rhyngweithio hwn. Dylanwadodd gwaith Weber hefyd ar waith damcaniaethwyr beirniadol Ysgol Frankfurt, gydag, er enghraifft, Max Horkheimer (1947/1992), Herbert Marcuse (1964) a Jürgen Habermas (1971) yn trafod effeithiau rhesymoli yn eu gwaith. Un arall sydd wedi [[datblygu]] cysyniad Weber am resymoliad yw George Ritzer (2004). Ef fu’n gyfrifol am greu’r cysyniad o McDonaldeiddio (''McDonaldization'') er mwyn dangos bod cymdeithas wedi mabwysiadu rhai o egwyddorion y bwyty bwyd cyflym. Fel Weber, roedd y damcaniaethwr [[Pierre Bourdieu]] hefyd yn cytuno bod ffactorau’r tu hwnt i’r economi yn effeithio ar bŵer mewn cymdeithas. Datblygodd Bourdieu (1986/1997) y cysyniadau o [[cyfalafiaeth|gyfalaf]] economaidd (economic capital), cyfalaf cymdeithasol (''social capital'') a [[cyfalaf diwyllianol|chyfalaf diwylliannol]] (''cultural capital'') er mwyn dangos hyn. Yn ogystal, mae nifer o ymchwilwyr wedi defnyddio cysyniadau Max Weber er mwyn deall agweddau gwahanol o gymdeithas yng Nghymru. Er enghraifft, defnyddiodd Fevre, Denney a Borland (1997) gysyniadau Weber ynghylch [[dosbarth]], [[statws]] a [[plaid|phlaid]] er mwyn archwilio [[cenedlaetholdeb]] yng Nghymru.

Mae deunyddiau dysgu digidol ar Weber wedi’u creu gan Cynog Prys (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Baehr, P. (2001), ‘The “Iron Cage” and the “Shell as Hard as Steel”, Parsons, Weber and the Stahlhartes Gehäuse metaphor in the Protestant ethic and the spirit of Capitalism’, ''History and Theory'' 40, 153–69.

Bourdieu, P. (1986/1997), ‘The Forms of Capital’ yn: Halsey, A. et al (goln), ''Education: Culture, Economy and Society'' (Oxford: Oxford University Press), tt. 46–58.

Habermas, J. (1971), ''Towards a Rational Society'' (London: Sphere Books).

Horkheimer, M. (1947/1992), ''Eclipse of Reason'' (New York: Continuum).

Marcuse, H. (1964), ''One-dimensional man: studies in the ideology of advanced industrial society'' (London: Routledge and Kegan Paul).

Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: 13 Mai 2021].

Fevre, R., Denney, D. a Borland, J. (1997), ‘Class, status and party in the analysis of nationalism: lessons from Max Weber’, ''Nations and Nationalism'' 3(4), tt. 559–77.

Prys, C. (2022), ''Max Weber ''https://www.porth.ac.uk/cy/collection/gwyddorau-cymdeithas-theori-gymdeithasegol [Cyrchwyd: 14 Ebrill 2022].

Prys, C. a Hodges, R. (2018), ''Pecyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg: Y [[Teulu]]'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 21 Mehefin 2022].

Prys, C. a Hodges, R. (2020), ''Pecyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg: Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 21 Mehefin 2022].

Ritzer, G. (2004), ''The McDonaldization of Society'' (Thousand Oaks, California: Pine Forge Press).

Weber, M. (1904/2012), ‘The “Objectivity” of knowledge in Social Science and Social Policy’, cyfieithwyd gan Hans Henrik Bruun, yn: Bruun, H. H. a Whimster, S. (goln), ''Max Weber: Collected Methodological Writings'' (Abingdon: Routledge), tt. 100–138.

Weber, M. (1905/2005), ''The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism'' https://www.marxists.org/reference/archive/weber/protestant-ethic/index.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1917/2012), ‘The Meaning of “Value Freedom” in the Sociological and Economic Sciences’, cyfieithwyd gan Hans Henrik Bruun, yn: Bruun, H. H. a Whimster, S. (goln), ''Max Weber: Collected Methodological Writings'' (Abingdon: Routledge), tt. 304–34.

Weber, M. (1921/1999), ''Definition of Sociology'' https://www.marxists.org/reference/subject/philosophy/works/ge/weber.htm [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society'', cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Gwladwriaeth

2024-09-07T15:18:41Z

AdamPierceCaerdydd:

Saesneg: ''State'')

'''1. Cyflwyniad i wladwriaeth'''

Gellid dadlau nad oes consensws na diffiniad niwtral o wladwriaeth, a hynny oherwydd bod gwahanol ddamcaniaethau a mudiadau ideolegol yn diffinio’r cysyniad mewn ffyrdd gwahanol.

Er hynny, mae’n bosib diffinio gwladwriaeth fel endid gwleidyddol sefydlog a hunangynhaliol sydd â’r pŵer a’r awdurdod i reoli grŵp o unigolion.

Mae ceisio cael diffiniad ffurfiol o wladwriaeth yn ddatblygiad eithaf diweddar a gellir olrhain un o’r diffiniadau ffurfiol cyntaf yn ôl i’r ''Montevideo Convention on the Rights and Duties of States'', a arwyddwyd yn 1933. Pwrpas y cytundeb hwn oedd ceisio sefydlu trefn i reoleiddio cysylltiadau ymhlith gwledydd Gogledd a De America. Er mwyn gwneud hynny, roedd yn rhaid sefydlu a chytuno ar ddiffiniad o wladwriaeth.

Felly, yn ôl Erthygl 1, ''Montevideo Convention on the Rights and Duties of States'' (1933), mae pedair prif elfen i wladwriaeth. Hynny yw, mae gwladwriaeth dan gyfraith ryngwladol yn cael ei chydnabod ar sail pedwar cysyniad creiddiol: tiriogaeth, poblogaeth barhaol, llywodraeth, a’r gallu i sefydlu cysylltiadau â gwladwriaethau eraill. Nid oes modd cydnabod gwladwriaeth heb yr elfennau hyn. Yn wir, hyd heddiw mae’r Cenhedloedd Unedig a’r Undeb Ewropeaidd, er enghraifft, yn defnyddio’r fframwaith hwn er mwyn asesu aelodaeth a chydnabod gwledydd (Shaw 2017).

'''2. Pedwar cysyniad creiddiol gwladwriaeth'''

'''2.1. Tiriogaeth'''

Mae gwladwriaeth yn endid sydd â ffiniau daearyddol cydnabyddedig o dir neu diriogaeth.

'''2.2. Poblogaeth barhaol'''

Mae gan wladwriaeth boblogaeth barhaol ac mae’r boblogaeth yn ddinasyddion o’r wladwriaeth honno.

'''2.3. Llywodraeth'''

Mae gwladwriaeth hefyd yn awdurdod sofran sydd â rheolaeth absoliwt dros ei thiriogaeth a’i phoblogaeth. Mae angen gweinyddiaeth ffurfiol ar wlad er mwyn ei chynnal, fel arfer drwy lywodraeth. Er bod y termau gwladwriaeth a llywodraeth yn aml yn cael eu defnyddio fel geiriau cyfystyr, mae’n bwysig cydnabod bod gwahaniaeth rhwng y ddau derm, a bod llywodraeth yn rhan, neu’n israniad, o’r wladwriaeth. Gan amlaf, mae llywodraeth yn cwmpasu grwpiau o swyddogion etholedig sydd wedi’u dewis drwy broses etholiadol. Mae llywodraeth yn gweithredu fel asiantaeth sy’n rheoli ar ran y wladwriaeth, er enghraifft drwy greu a gweithredu cyfreithiau’r wladwriaeth honno. Yn ei erthygl, ''The Distinction Between State and Government'', mae Edward Robinson (2013) yn trafod yn fanwl y gwahaniaeth rhwng gwladwriaeth a llywodraeth.

'''2.4. Cysylltiadau â gwladwriaethau eraill'''

Mae angen i wlad allu sefydlu cysylltiadau â gwladwriaethau eraill; fel arall, nid yw’n gallu cael ei chydnabod fel gwladwriaeth.

'''3. [[Cenedl]]-wladwriaeth (''nation-state'') '''

Mae’n werth hefyd gydnabod y gwahaniaeth rhwng [[cenedl]] a chenedl-wladwriaeth. Y prif wahaniaeth yw fod gwladwriaeth yn endid gwleidyddol, ond mai endid diwylliannol yw [[cenedl]]. Er enghraifft, mae cenedl yn cyfeirio at endid o bobol sy’n eu gweld eu hunain yn perthyn i grŵp penodol oherwydd eu bod yn rhannu nodweddion megis iaith, diwylliant, [[crefydd]], arferion, traddodiadau a hanes cyffredin. Mae’r genedl-wladwriaeth felly’n cyfuno’r ddwy agwedd hyn ac yn cyfeirio at wladwriaeth sy’n llywodraethu cenedl (Wimmer a Feinstein 2010).

Serch hynny, nid yw pob cenedl yn wladwriaeth. Er enghraifft, mae’r Cwrdiaid (''Kurds''), sy’n byw mewn rhannau o Dwrci, Irac, Iran a Syria, yn cael eu cydnabod fel un o’r cenhedloedd mwyaf yn y byd sydd heb wladwriaeth (Eliassi 2016); hynny yw, mae’n genedl ddiwladwriaeth (''stateless nation''). Mae ymchwilwyr fel Williams (2019) yn gweld Cymru fel cenedl ddiwladwriaeth. Er bod [[datganoli]] yn golygu bod gan Gymru bwerau i basio deddfwriaeth mewn nifer o feysydd polisi, mae Cymru’n dal o dan reolaeth y wladwriaeth Brydeinig gan fod gan y wladwriaeth honno bŵer i wneud penderfyniadau ynghylch rhai meysydd polisi sy’n effeithio ar Gymru.

''4. Safbwyntiau tuag at y wladwriaeth''

Mae gwahaniaethau ymysg ideolegau gwleidyddol megis [[Ceidwadaeth]], [[Rhyddfrydiaeth]] a [[Sosialaeth]] ynglŷn â’u safbwyntiau ynghylch y wladwriaeth, er enghraifft beth ddylai rôl y wladwriaeth fod ac i ba raddau y dylai’r wladwriaeth ymyrryd ym mywydau unigolion yn ein cymdeithas.

Un o’r safbwyntiau mwyaf adnabyddus am y wladwriaeth yw gwaith [[Max Weber]] (1864–1920). Yn ôl Weber mae’r wladwriaeth yn meddu ar fonopoli o allu defnyddio grym corfforol o fewn ei thiriogaeth yn erbyn ei phobl. Yn ei lyfr ''Politics as Vocation'', mae Weber (1919/1970: 78) yn disgrifio’r wladwriaeth fel ‘human community that [successfully] claims the monopoly of the legitimate use of physical force within a territory’. Heb os, dyma un o’r diffiniadau mwyaf adnabyddus o wladwriaeth o fewn y gwyddorau cymdeithasol.

Yn ei waith ar gymdeithas, mae [[Karl Marx]] (1818–83) yn pwysleisio’r berthynas rhwng pŵer economaidd a phŵer gwleidyddol. Yn ôl Marx, o dan system [][[cyfalafiaeth|gyfalafol]], y ''bourgeoisie'' (y dosbarth uwch) sydd â’r pŵer mewn cymdeithas a’r proletariat (y dosbarth gweithiol) yw’r grŵp sydd dan reolaeth. Nid yw’r bourgeoisie yn cynrychioli buddiannau’r holl boblogaeth. Yn ôl Marx, mae gwladwriaeth sy’n cael ei rheoli gan y bourgeoisie yn system ormesol sy’n ecsbloetio'r bobl gyffredin, a thrwy hyn mae’r bourgeoisie yn gallu cynnal eu pŵer. Wrth drafod y wladwriaeth, mae Marx ac Engels (1848/2014: 51) yn dweud y canlynol: ‘Nid yw grym gwleidyddol, yng ngwir <nowiki>ystyr</nowiki> y gair, yn ddim ond gallu trefnedig un dosbarth i orthrymu dosbarth arall.’

'''Adam Pierce'''

== Llyfryddiaeth ==

Eliassi, B. (2016), ‘Statelessness in a world of nation-states: the cases of Kurdish diasporas in Sweden and the UK’, ''Journal of Ethnic and Migration Studies'', 42(9), 1403–19.

Marx, K. ac Engels, F. (1848/2014), ''Maniffesto’r Blaid Gomiwnyddol'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1982~4u~vx7iUPMZ [Cyrchwyd: Mawrth 2021].

Robinson, E. (2013), ‘The distinction between state and government’, ''Geography Compass'', 7/8, 556–66.

Shaw, M. (2017), ''International Law''. 8fed argraffiad (Cambridge: Cambridge University Press).

The Montevideo Convention of Rights and Duties of States (1933) https://www.jus.uio.no/english/services/library/treaties/01/1-02/rights-duties-states.xml [Cyrchwyd: 1 Ebrill 2021].

Weber, M. (1919/1970), ‘Politics as a vocation’, yn: Gerth, H. a Mills, C. (goln.), ''From Max Weber: essays in sociology'' (London: Routledge), tt. 77–128.

Williams, S. (2019), ''Rethinking Stateless Nations and National Identity in Wales and the Basque Country'' (London: Palgrave Macmillan).

Wimmer, A. a Feinstein, Y. (2010), ‘The rise of the nation-state across the world, 1816 to 2001’, ''American Sociological Review'', 75(5), 764–90.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Trefedigaethedd

2024-09-07T15:02:49Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Colonialism'')

Mae sawl <nowiki>ystyr</nowiki> a defnydd posib i’r term trefedigaethedd. Gall gyfeirio at batrwm o goncwest ac ymsefydlu, pan fo un grŵp yn meddiannu tiriogaeth grŵp arall er mwyn rheoli adnoddau a llafur.

Yn fwy arferol, fodd bynnag, mae’n cyfeirio at gyfnod penodol o 400 mlynedd o drefedigaethu Ewropeaidd, rhwng diwedd y Dadeni, a chanol yr 20g. Yn y cyfnod hwn, lledodd ymerodraethau Ewropeaidd eu trefedigaethau dros gyfran helaeth o’r byd, yn benodol yng nghyfandiroedd De a Gogledd America, Affrica, Asia ac Awstralia. Mae trefedigaethedd Ewropeaidd y cyfnod yn gysylltiedig â thwf systemau [[cyfalaf|cyfalafol]] a’r Chwyldro Diwydiannol.

Trydydd <nowiki>ystyr</nowiki> y gair yw’r [[ideoleg]] oedd yn cyfiawnhau prosesau imperialaidd ac agweddau fel [[hiliaeth]], baich y dyn gwyn (''white man’s burden''), a thadofalaeth (''paternalism''). Nid yw’n cyfeirio at un [[ideoleg]] benodol, ond yn hytrach at amrywiol ymatebion athronyddol, crefyddol a diwylliannol wrth ymwneud â’r dasg o geisio cyfiawnhau trefedigaethedd a’i wahanol brosesau dros y canrifoedd. Gellid ystyried y gwahanol ffyrdd o gyfiawnhau caethwasiaeth, a’r modd yr esblygodd yn fudiad goruchafiaeth pobl wyn gyfoes (gweler gwaith Ibram X. Kendi, 2016) yn ffurf ar drefedigaethedd.

Yng Nghymru ceir trafodaeth ynghylch i ba raddau y gellir disgrifio Cymru fel gwlad wedi ei ‘threfedigaethu’. Mae rhai’n dadlau bod Cymru wedi bod yn drefedigaeth Seisnig o 1282 hyd at y Deddfau Uno, ac eraill bod ymwneud Cymru yng ngweithredoedd yr Ymerodraeth Brydeinig yn golygu bod Cymru yn wlad drefedigaethol. Mae’r hanesydd Gwyn Alf Williams (1982) yn dadlau bod Cymru wedi dod yn wlad [[cyfalaf|gyfalafol]], drefedigaethol wedi’r cyfnod Tuduraidd, gan gyfeirio at ‘Imperial South Wales’ fel cymdeithas ddiwydiannol, imperialaidd, ryngwladol, ac er nad oedd grym gwleidyddol wedi’i leoli yng Nghymru, roedd grym economaidd yn bwysicach na’r grym hwnnw. Yn y gyfrol ''Postcolonial Wales'' (2005) mae Chris Williams hefyd yn dadlau nad oes sail i ddisgrifio Cymru fel gwlad wedi ei threfedigaethu wedi cyfnod y Tuduriaid. Yn ei gwaith hithau mae Kirsti Bohata (2004) yn dadlau yn erbyn gorsymleiddio’r ddeuoliaeth rhwng Cymru a Phrydain. Honna fod canrifoedd o gymathu diwylliannol a gwleidyddol, yn ogystal â rôl Cymru yn y prosiect imperialaidd, wedi gwneud y ffiniau rhwng y ddwy wlad yn amwys.

Elfen bwysig o’r trafodaethau hyn yw archwilio’r rôl y bu i Gymru a’r Cymry ei chwarae mewn trefedigaethedd Ewropeaidd drwy eu hymwneud â’r gaethfasnach, gwladfa Patagonia, a’r Genhadaeth. Yn ei gyfrol ''Slave Wales: The Welsh and Atlantic Slavery, 1660–1850'' mae Chris Evans (2010) yn archwilio rôl y Cymry yn y gaethfasnach. Mae Lucy Taylor (2018) a Geraldine Lublin (2009; 2017) wedi astudio’r Wladfa ym Mhatagonia yng nghyd-destun trefedigaethedd a theori anheddfeydd gwladfaol (settler colonial theory). Mae theori drefedigaethol wladychol hefyd yn cael ei defnyddio fel term Cymraeg ar gyfer ''settler colonial theory''. Mae gweithiau fel ymchwil Jasmine Donahaye (2012), llenyddiaeth deithio fel Gwalia in Khasia Nigel Jenkins (1995), a llythyrau ''Y Gymraes o Ganaan'', Margaret Jones (gweler James 2011), yn ymwneud a rôl y Cymry fel cenhadon mewn ardaloedd wedi eu trefedigaethu.

'''Grug Muse'''

==Llyfryddiaeth==

Aaron, J. a Williams, C. (2005), ''Postcolonial Wales'' (Cardiff: University of Wales Press).

Bohata, K. (2004), ''Postcolonialism revisited'' (Cardiff: University of Wales Press).

Donahaye, J. (2012), ''Whose People? Wales, Israel, Palestine'' (Cardiff: University of Wales Press).

Evans, C. (2010), ''Slave Wales: The Welsh and Atlantic Slavery'', 1660–1850 (Cardiff: University of Wales Press).

James, E. (2011), ''Y Gymraes o Ganaan'' (Talybont: Y Lolfa).

Jenkins, N. (1995), ''Gwalia in Khasia'' (Llandysul: Gomer).

Kendi, I. X. (2016), ''Stamped from the Beginning: The Definitive History of Racist Ideas in America'' (New York: Nation Books).

Lublin, G. (2009), ‘Y Wladfa: gwladychu heb drefedigaethu?’, ''Gwerddon'', 4, 8–23.

Lublin, G. (2017), ''Memoir and Identity in Welsh Patagonia'' (Cardiff: University of Wales Press).

Miguelez-Carballeira, H. (2020), ‘Chwilio am T Ifor Rees, Llysgennad ei fawrhydi: safbwynt Mecsicanaidd’, ''O’r Pedwar Gwynt'', 13, 21–22.

Taylor, L. (2018), ‘Global perspectives on Welsh Patagonia: the complexities of being both colonizer and colonized’, ''Journal of global history''. 13(3), 446–68.

Williams, G. A. (1982), ''The Welsh in their history'' (London: Croom Helm).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ethnoganoledd

2024-09-07T14:56:50Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Ethnocentricism'')

Mae’r term hwn yn disgrifio’r modd y gall bydolwg gael ei siapio gan [[gwerthoedd|werthoedd]], diwylliant a safonau’r grŵp y mae unigolyn yn perthyn iddo. Mae safbwynt ethnoganolog yn un sy’n credu yng ngoruchafiaeth bydolwg y grŵp, ac yn feirniadol o grwpiau eraill nad ydynt yn arddel yr un safbwynt. Gall y grŵp fod ar sail [[hil]], [[iaith]], [[cenedl]], [[crefydd]] neu hunaniaeth arall. Mae’n cynnwys <nowiki>tuedd</nowiki> i weld [[gwerthoedd]] a safonau’r grŵp fel rhai cyffredin i bawb.

Gellir olrhain y term i ddiwedd y 19g, yng ngwaith y cymdeithasegwr Pwylaidd Ludwig Gumplowicz (gweler Bizumic 2014), a dechrau’r 20g yng ngwaith y cymdeithasegydd William G. Sumner (1906). Defnyddiai Gumplowicz y term ‘ethnocentrismus’ i ddisgrifio’r camsyniad fod y grŵp ethnig y mae unigolyn yn perthyn iddo yn uwchraddol i bob grŵp arall, yn y presennol ac yn hanesyddol. Yn ei waith ar ‘folkways’, neu ‘ffordd y werin’, sef confensiynau cymdeithasol nad ydynt wedi’u gwreiddio mewn ystyriaethau moesol, mae Sumner yn tynnu sylw at elfen ethnoganolog yn y modd y mae aelodau o wahanol grwpiau yn ystyried eu ‘harferion’ hwy fel rhai cyffredinol, yn hytrach na rhai penodol i’w grŵp nhw.

'''Grug Muse'''

==Llyfryddiaeth==

Bizumic, B. (2014), ‘Who coined the concept of ethnocentrism? A brief report’, ''Journal of Social and Political Psychology'' 2(1), 3–10.

Larson, C. (1973), ‘Heroic ethnocentrism: the idea of universality in literature’, ''The American Scholar'', 42(3), 463–75.

Sumner, W. G. (1906), ''Folkways: a study of the sociological importance of usages, manners, customs, mores, and morals'' (New York: Mentor).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Dosbarth cymdeithasol

2024-09-07T14:48:36Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Social class'') '''1. Cyflwyniad i ddosbarth cymdeithasol''' Defnyddir y cysyniad o ddosbarth cymdeithasol gan wyddonwyr cymdeithas i gatego...'

(Saesneg: ''Social class'')

'''1. Cyflwyniad i ddosbarth cymdeithasol'''

Defnyddir y cysyniad o ddosbarth cymdeithasol gan wyddonwyr cymdeithas i gategoreiddio pobl yn grwpiau gwahanol ac er mwyn canfod patrymau o fewn cymdeithas. Yn aml, yng Nghymru ac yn y Deyrnas Unedig, caiff unigolion eu grwpio yn dri chategori dosbarth cymdeithasol gwahanol: y dosbarth uchaf, y dosbarth canol a’r dosbarth gweithiol. Mae rhai wedi dadlau bod yna fwy na thri chategori gwahanol o ddosbarth cymdeithasol. Er enghraifft, mae meddylwyr [[y Dde Newydd]], fel Murray (1996), yn dadlau bod yna dosbarth sy’n is na’r dosbarthiadau eraill, sef y tanddosbarth (''underclass''), dosbarth sy’n orddibynnol ar fudd-daliadau ac sydd wedi ei gau allan o weddill cymdeithas.

Mae hierarchaeth yn bodoli rhwng y gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol, gyda rhai dosbarthiadau’n cael eu gweld yn ‘uwch’ o’u cymharu ag eraill a rhai’n cael eu gweld yn ‘is’ o’u cymharu ag eraill. Haeniad cymdeithasol (''social stratification'') yw’r term sy’n cael ei ddefnyddio i ddisgrifio’r hierarchaeth sy’n bodoli rhwng y gwahanol ddosbarthiadau cymdeithasol (Evans 2010). Mae’r cysyniad o ddosbarth cymdeithasol yn rhoi ymdeimlad i ni o’n safle mewn cymdeithas ac yn rhoi syniad i wyddonwyr cymdeithas o siâp cymdeithas, mewn geiriau eraill, beth yw fframwaith dosbarth (''class structure'') cymdeithas.

Mae yna nifer o ffyrdd o ddiffinio a mesur dosbarth cymdeithasol. Yn hanesyddol, dangosyddion economaidd fel swyddi, incwm a chyfoeth sydd wedi cael eu defnyddio er mwyn mesur dosbarth cymdeithasol. Un enghraifft o hyn yw Dosbarthiad Economaidd-gymdeithasol Ystadegau Gwladol (''National Statistics Socio-economic Classification'') sy’n categoreiddio unigolion yn ôl eu swyddi (gweler Swyddfa’r Ystadegau Gwladol 2022). Dangosydd arall sy’n cael ei ddefnyddio i fesur dosbarth cymdeithasol yw cymwysterau addysgol, fel gradd prifysgol (gweler Marks 2011). Mae gwyddonwyr cymdeithas hefyd wedi edrych ar fywyd cymdeithasol unigolion wrth geisio deall dosbarth cymdeithasol. Ar gyfer y British Class Survey, yn ogystal â mesuryddion economaidd ac addysg, edrychodd Savage et al (2013) ar agweddau cymdeithasol unigolion, er enghraifft eu rhwydweithiau cymdeithasol a’u chwaeth ddiwylliannol (''cultural taste''). Dylanwadwyd ar y diffiniadau uchod o ddosbarth cymdeithasol gan ddamcaniaethwyr sy’n gysylltiedig â gwyddorau cymdeithas, gan gynnwys [[Karl Marx]], [[Max Weber]] a [[Pierre Bourdieu]].

Fodd bynnag, ni ellir dibynnu ar fesuryddion gwrthrychol yn unig i ddiffinio dosbarth cymdeithasol. Mae angen ystyried elfen oddrychol dosbarth cymdeithasol hefyd ac edrych ar deimladau unigolion tuag at y dosbarth cymdeithasol maen nhw’n teimlo’u bod nhw’n perthyn iddo. Gall teimladau unigolion at eu dosbarth cymdeithasol fod yn wahanol i’r ffordd y maen nhw’n cael eu categoreiddio gan ddangosyddion gwrthrychol y dosbarth cymdeithasol (er enghraifft, gweler astudiaeth Charles ''et al'' (2008) o breswylwyr Abertawe).

Yn ogystal, fel y mae ffeministiaid amlhil fel Crenshaw (1991) yn pwysleisio, mae angen i ni hefyd gydnabod [[croestoriadedd]] (''intersectionality'') ac y gall dosbarth cymdeithasol gyfuno â nodweddion cymdeithasol eraill fel [[rhywedd]], [[hil]], [[ethnigrwydd]], [[anabledd]] i effeithio ar ein bywydau. Felly, mae bywydau unigolion sydd yn yr un grŵp dosbarth cymdeithasol yn amrywio oherwydd effaith nodweddion cymdeithasol eraill.

Yn ddiweddar, mae rhai damcaniaethwyr wedi dadlau bod dosbarth cymdeithasol yn dod yn llai pwysig o ran hunaniaeth unigolion. Un o’r rhain yw Ulrich Beck (2007), damcaniaethwr sy’n gysylltiedig â [[modernedd diweddar]] (''late modernity''). Cred Beck (2007) fod llai o bobl yn teimlo fel petaen nhw’n perthyn i ddosbarth cymdeithasol arbennig yn sgil newidiadau cymdeithasol a newidiadau ym myd gwaith sydd wedi arwain at unigolyddu (''individualisation''). Golyga hynny fod unigolion yn gynyddol yn gorfod gwneud eu penderfyniadau eu hunain ynghylch eu bywydau. Damcaniaethwyr eraill sy’n teimlo bod dosbarth cymdeithasol yn dod yn llai perthnasol ym mywydau unigolion yw damcaniaethwyr [[ôl-fodernaidd]] fel Pakulski a Waters (1996). Gan ein bod ni’n byw mewn cymdeithas ôl-fodern sy’n seiliedig ar brynwriaeth (''consumerism''), mae’r hyn rydyn ni’n ei brynu, er enghraifft y dillad rydyn ni’n eu gwisgo a’r dechnoleg rydyn ni’n ei defnyddio, yn helpu i lywio ein hunaniaeth, yn hytrach na hen ffynonellau hunaniaeth, fel dosbarth cymdeithasol. Ond, fel mae Lodziak (2000) yn nodi, mae angen i ni barhau i gydnabod bod angen arian er mwyn gallu prynu nwyddau ac i gymryd rhan yn y diwylliant nwyddau traul (''consumer culture'').

'''2. Dosbarth cymdeithasol a Chymru'''

O ran dosbarth cymdeithasol a Chymru, mae Cynog Prys a Rhian Hodges yn trafod yr anghydraddoldebau sy’n bodoli yng Nghymru yn eu llyfr, ''Anghydraddoldebau Cymdeithasol'' (2021). Gallwch edrych ar ystadegau diweddar ar anghydraddoldebau sy’n seiliedig ar ddosbarth cymdeithasol ar nifer o wefannau gwahanol, gan gynnwys gwefan StatsCymru Llywodraeth Cymru – https://statscymru.llyw.cymru/. Mae nifer o [[sefydliadau]] gwahanol, gan gynnwys Sefydliad Bevan – https://www.bevanfoundation.org/ – a WISERD (Sefydliad Ymchwil Cymdeithasol ac Economaidd a Data Cymru) – https://wiserd.ac.uk/cy/ – wedi cyhoeddi nifer o adroddiadau’n seiliedig ar ymchwil sydd wedi edrych ar effaith dosbarth cymdeithasol ar fywydau unigolion yng Nghymru. Mae’r Comisiwn Symudedd Cymdeithasol (''Social Mobility Commission'') – https://www.gov.uk/government/organisations/social-mobility-commission – hefyd wedi cyhoeddi adroddiadau’n archwilio’r cysyniad o symudedd cymdeithasol (''social mobility'') yng Nghymru, hynny yw, a yw pobl yno’n symud o un dosbarth cymdeithasol i ddosbarth cymdeithasol gwahanol. Yn ogystal, mae yna ddeunyddiau dysgu digidol ar ddosbarth cymdeithasol yng Nghymru wedi’u creu gan Siôn Jones (2022) ar wefan Porth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Beck, U. (2007), ‘Beyond class and nation: reframing social inequalities in a globalizing world’, ''The British Journal of Sociology'' 58(4), 679–705.

Charles, N., Davies, C., a Harris, C. (2008), ''Families in Transition: Social Change, Family Formation and Kin Relationships'' (Bristol: Policy Press).

Comisiwn Symudedd Cymdeithasol [Social Mobility Commission] (2022), ''Social Mobility Commission'' https://www.gov.uk/government/organisations/social-mobility-commission [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Crenshaw, K. W. (1991), ‘Mapping the margins: intersectionality, identity politics, and violence against women of color’, ''Stanford Law Review'', 43(6), 1241–99.

Evans, N. (2010), ‘Class’ yn: Mackay, H. (gol.), ''Contemporary Wales'' (Cardiff: University of Wales Press), tt. 125–57.

Jones, S. (2022), ''Dosbarth Cymdeithasol'' https://xerte.porth.ac.uk/xerte/play.php?template_id=600#page2 [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Llywodraeth Cymru (2022), ''StatsCymru'' https://statscymru.llyw.cymru/Catalogue [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Lodziak, C. (2000), ‘On explaining consumption’, ''Capital and Class'', 72, 111–33.

Marks, G. (2011), ‘Issues in the conceptualisation and measurement of socioeconomic background: do different measures generate different conclusions?’ ''Social Indicators Research'' 104, 225–51.

Murray, C. (1996), ‘The emerging British underclass’ yn: Lister, R. (gol.), Charles Murray and the Underclass: ''The Developing Debate'' (London: IEA Health and Welfare Unit), tt. 23–57.

Pakulski, J. a Waters, M. (1996), ‘The reshaping and dissolution of social class in advanced society’, ''Theory and Society'' 25(5), 667–91.

Prys, C. a Hodges, R. (2021), ''Anghydraddoldeb Cymdeithasol'' https://adnoddau.s3.eu-west-2.amazonaws.com/PAAC/Anghydraddoldeb+Cymdeithasol.pdf [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Savage, M. et al (2013), ‘A new model of social class? Findings from the BBC’s Great British Class Survey Experiment’, ''Sociology'' 47(2), 219–50.

Sefydliad Bevan (2022), ''Sefydliad Bevan ''https://www.bevanfoundation.org/ [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Sefydliad Ymchwil Cymdeithasol ac Economaidd a Data Cymru [WISERD] (2022), ''Sefydliad Ymchwil Cymdeithasol ac Economaidd a Data Cymru [WISERD]'' https://wiserd.ac.uk/ [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Swyddfa Ystadegau Gwladol (2022), ''The National Statistics Socio-economic Classification'' (NS-SEC)
https://www.ons.gov.uk/methodology/classificationsandstandards/otherclassifications/thenationalstatisticssocioeconomicclassificationnssecrebasedonsoc2010 [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Democratiaeth

2024-09-07T14:21:30Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Democracy'')

'''1. Cyflwyniad i ddemocratiaeth'''

Man cychwyn priodol, o bosib, i drafod a chyflwyno’r cysyniad o ddemocratiaeth yw cydnabod a sylweddoli ei fod yn gysyniad cymhleth.
Fel y cydnabyddir gan Fishman (2021), mae democratiaeth wedi dod yn system lywodraethu amlwg a chyfarwydd yng nghymdeithasau mwyaf datblygedig y byd, yn benodol o fewn cymdeithasau’r Gorllewin (''Western societies''), ac yn wir mae’n dod yn gynyddol gyffredin mewn gwledydd llai datblygedig. Er enghraifft, yn ôl yr Economist Intelligence Unit, yn 2020 yr oedd 49.4% o boblogaeth y byd yn byw mewn rhyw fath o system ddemocrataidd, a 75 allan o 176 (44.9%) o wledydd a thiriogaethau yn cael eu hystyried yn gymdeithasau democrataidd.

Serch hyn, mae astudio ‘democratiaeth’ yn nodweddiadol yn llawn anghytundeb, anghydfod diddiwedd, dadlau, ansicrwydd ac ymchwil barhaus. Mae Kekic (2007: 1) yn crisialu hinsawdd yr her o ddiffinio a mesur beth yn union a olygir gan ‘ddemocratiaeth’ drwy ddweud:
‘There is no consensus on how to measure democracy, definitions of democracy are contested and there is an ongoing lively debate on the subject.’ Yn wir, mae Gallie yn disgrifio democratiaeth fel ‘essentially contested concept’ (Gallie 1956).

Mae’r term ‘democratiaeth’ yn golygu gwahanol bethau i wahanol bobl, ac yn gyffredinol fe dderbynnir hyn gan y mwyafrif o sylwebyddion. Mae yna gryn duedd i gysylltu neu ddiffinio democratiaeth yn nhermau etholiadau a gwleidyddiaeth yn fwy cyffredinol. Ond y realiti yw fod yna ystod eang o safbwyntiau a theorïau ynghylch <nowiki>ystyr</nowiki> a chynnwys democratiaeth, yn ogystal ag amodau er mwyn ei ‘gwireddu’. Mae’r rhain yn amrywio ac yn dibynnu ar safbwyntiau athronyddol, ideolegol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol ac economaidd.

Mae diffinio democratiaeth yn heriol oherwydd nad oes dwy wlad ddemocrataidd yn union yr un fath. Mae systemau llywodraethau democrataidd yn amrywio, ac nid oes ‘model’ o system ddemocrataidd. Serch hynny, mae’n bosib cyflwyno prif egwyddorion democratiaeth neu syniadau cyffredinol am gymdeithas ddemocrataidd.

'''2. Cynnig diffiniad o ddemocratiaeth'''

Mae’r gair ‘democratiaeth’ yn deillio o’r geiriau Groeg ''demos'', sef pobl, a ''kratos'', sy’n golygu pŵer neu reolaeth. Felly, <nowiki>ystyr</nowiki> y gair democratiaeth yw rheolaeth neu bŵer gan y bobl. Mae democratiaeth yn ffordd o lywodraethu lle mae hawl a chaniatâd i’r holl ddinasyddion eu llywodraethu eu hunain drwy gymryd rhan yn y broses o benderfynu, llunio a gwneud penderfyniadau llywodraethol.

Mae cyfranogiad dinasyddion yn y broses wleidyddol yn gwbl greiddiol o fewn democratiaeth. Dyma’r hyn a elwir yn gydraddoldeb gwleidyddol (''political equality''), hynny yw, y graddau y mae gan ddinasyddion lais cyfartal dros benderfyniadau’r llywodraeth drwy’r broses etholiadol. Fel y dywedodd Albert Weale (1999: 14): ‘in a democracy important public decisions on questions of law and policy depend, directly or indirectly, upon public opinion formally expressed by citizens of the community, the vast bulk of whom have equal political rights’.

Mewn democratiaeth, felly, mae gan ddinasyddion y pŵer i ddal y llywodraeth yn atebol. Yn yr <<nowiki>ystyr</nowiki> hon, mae dau brif fath o ddemocratiaeth.

'''3. Mathau o ddemocratiaeth'''

'''3.1. Democratiaeth uniongyrchol (''Direct democracy'')'''

Yr enghraifft glasurol gynharaf o’r cysyniad o ddemocratiaeth yw’r drefn a sefydlwyd yn Athen tua’r 5ed ganrif CC. Roedd y math hwn o ddemocratiaeth yn benodol weithredol mewn gwladwriaethau [[dinas]] (''city states'') Groegaidd, yn enwedig yn Athen (Dahl 1989).
Mae democratiaeth uniongyrchol (''direct democracy''), sydd weithiau’n cael ei galw’n ddemocratiaeth ‘bur’, yn cwmpasu’r syniad fod yr holl ddeddfau a pholisïau a orfodir gan lywodraethau yn cael eu penderfynu’n uniongyrchol gan y bobl eu hunain, yn hytrach na chan gynrychiolwyr sy’n cael eu hethol gan y bobl (Bulmer 2017). Un o’r prif ffurfiau neu fathau o ddemocratiaeth uniongyrchol yw refferenda. Mewn refferendwm caiff dinasyddion/pleidleiswyr gyfle uniongyrchol i wrthod neu dderbyn cynigion y llywodraeth ar newid neu fater gwleidyddol, cyfansoddiadol neu ddeddfwriaethol. Er enghraifft, mae refferendwm 1997 i sefydlu Cynulliad Llywodraeth Cymru a refferendwm aelodaeth y Deyrnas Unedig o’r Undeb Ewropeaidd yn 2016 yn esiamplau o bobl yn ‘cymryd rhan’ mewn democratiaeth uniongyrchol.

Dadleir bod democratiaeth uniongyrchol yn galluogi mwy o bobl i effeithio’n uniongyrchol ar wleidyddiaeth. Mae’n fodd o sicrhau ‘llais’ i bleidleiswyr oherwydd eu bod fel arfer yn gwybod yn union pa fater y byddant yn pleidleisio arno.

Mae’r Swistir yn cael ei hystyried fel y wlad sy’n gweithredu system lywodraethol sy’n cynnwys y mwyaf o ddemocratiaeth uniongyrchol, yn wahanol, er enghraifft, i’r nifer helaeth o wledydd democrataidd sy’n gweithredu ar sail democratiaeth gynrychioladol (gweler isod). Mae’r Swistir yn enghraifft dda iawn o ddemocratiaeth uniongyrchol sy’n agwedd nodweddiadol o fywyd pob dydd gwleidyddiaeth y wlad. Yno, mae’n gyffredin iawn i ddinasyddion bleidleisio mewn nifer o refferenda ar amryw o bynciau, hyd at bedair gwaith y flwyddyn.

'''3.2. Democratiaeth gynrychioladol (''Representatitve democracy'')'''

Ers diwedd y 18fed ganrif a thrwy’r 19eg ganrif gwelwyd newid tuag at ddemocratiaeth gynrychioladol mewn cenedl-wladwriaethau (Dahl 1989). Erbyn heddiw, dyma’r math mwyaf cyffredin a chyfarwydd o ddemocratiaeth yn y byd (Bulmer 2017). Mae’r term yn cyfeirio at y broses lle bydd unigolion yn pleidleisio neu’n ethol plaid wleidyddol neu ymgeiswyr gwleidyddol i’w cynhyrchioli yn y broses ddeddfu. Er enghraifft, mae’r cyhoedd yn cael y cyfle i ethol Aelodau Seneddol (ASau) i’w cynrychioli yn San Steffan, ac yn y Senedd yng Nghymru, drwy etholiadau.

Mae’r math mwn o ddemocratiaeth hefyd yn cael ei alw’n ddemocratiaeth anuniongyrchol (''indirect democracy'') oherwydd, yn wahanol i ddemocratiaeth uniongyrchol, nid yw’r dinasyddion eu hunain yn sefydlu deddfau yn uniongyrchol neu’n penderfynu ar bolisïau. Yn hytrach, mae’r dinasyddion yn dylanwadu’n anuniongyrchol drwy gymryd rhan yn y broses etholiadol o ethol swyddogion y llywodraeth sy’n delio â’r materion hynny. Mae’r math hwn o ddemocratiaeth yn llawer mwy ymarferol mewn gwledydd poblog gan nad yw’n realistig i gael dinasyddion yn pleidleisio ar bob agwedd o bolisi’r llywodraeth. Drwy’r dull hwn, nid yw pobl yn cymryd rhan yn y broses benderfynu yn rheolaidd. Yn hytrach, mae’r cyfrifoldeb o wneud hynny’n disgyn ar y swyddogion etholedig.

Yn ychwanegol at y broses etholiadol sy’n agwedd ganolog ar ddemocratiaeth, mae amryw o egwyddorion pwysig i’r system hon o lywodraethu. Mae Morlino yn disgrifio system ddemocrataidd ‘dda’ fel ‘a stable institutional structure that realizes the liberty and equality of citizens through the legitimate and correct functioning of its institutions and mechanism’ (2004: 12).

Mae rhyddid a [[cydraddoldeb|chydraddoldeb]] dinasyddion yn elfennau creiddiol i swyddogaeth democratiaeth. Mae gan bawb rai hawliau sylfaenol (''fundamental rights'') o fewn democratiaeth, ac mae gan gyfundrefnau democrataidd ddyletswydd foesol i amddiffyn yr hawliau dynol (''human rights'') hyn ym mywyd bob dydd eu dinasyddion, yn ogystal â hyrwyddo diddordebau a lles unigolion. Mae’r Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol (''Universal Declaration of Human Rights'') a’r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Sifil a Gwleidyddol (''International Covenant on Civil and Politics Rights'') yn amlinellu’r hawliau gwleidyddol (''political rights'') a'r rhyddidau sifil (''civil liberties'') sydd wrth wraidd cyfundrefnau democrataidd.

Serch hynny, mae sylwebyddion yn tynnu sylw at y ffaith fod llawer o orgyffwrdd rhwng y cysyniadau amrywiol hyn o ddemocratiaeth ac y byddai’n fwy cywir nodi bod y rhan fwyaf o wledydd ‘democrataidd’ yn defnyddio’r ddwy agwedd hyn ar ddemocratiaeth.

'''4. Democrateiddio (''Democratization'')'''

Yn gysylltiedig â’r cysyniad o ddemocratiaeth y mae’r broses o ddemocrateiddio (''democratization''). Yn gyffredinol, dyma lle mae’r newid yn digwydd, fel arfer yn raddol, o system wleidyddol ddiddemocrataidd (''non-democratic'') tuag at lywodraeth fwy agored ac at ddemocratiaeth lle gwelir llywodraeth sy’n fwy atebol a chynrychioladol (Grugel 2002).

'''Adam Pierce'''

== Llyfryddiaeth ==

Bulmer, E. (2017), ''Direct Democracy: International IDEA Constitution-Building Primer'' (Sweden: International IDEA).

Dahl, R. (1989), ''Democracy and its Critics'' (Yale: Yale University Press).

Economist Intelligence Unit (2020), ''Democracy Index 2020: in sickness and in health?'' http://mkto-ab220141.com/NzUzLVJJUS00MzgAAAF-SwX8jL1cHoi-mI9hRB_kQLB0cmiPNdmzWXSQdvYZLgSagwwvaj951mqcgg8KN2gNh4b6__g= [Cyrchwyd: Gorffennaf 2021].

Fishman, A. (2021), ''Democracy''. https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756384/obo-9780199756384-0194.xml [Cyrchwyd: Mehefin 2021].

Gallie, W. (1956), ''Essentially Contested Concepts: Meeting of the Aristotelian Society at 21''. https://edisciplinas.usp.br/pluginfile.php/4984622/mod_resource/content/4/Gallie-Essentially-Contested-Concepts.pdf [Cyrchwyd: Mehefin 2021].

Grugel, J. (2002), ''Democratization'' (Hampshire: Palgrave).
Kekic, L. 2007, ''The Economist Intelligence Unit’s index of democracy''. https://www.economist.com/media/pdf/democracy_index_2007_v3.pdf [Cyrchwyd Mehefin 2021].

Morlino, L. (2004), ''‘What is “good” democracy?’ Democratization'', 11(5), 10–32. https://doi.org/10.1080/13510340412331304589 [Cyrchwyd Mehefin 2021].

Weale, A. (1994), ''Democracy'' (Hampshire: Macmillan Press Ltd).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Cydraddoldeb

2024-09-07T14:12:33Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Equality'')

'''1. Cyflwyniad i gydraddoldeb'''

Mae cydraddoldeb yn gysyniad cwbl greiddiol i gymdeithasau democrataidd, ac mae’n gysyniad sydd wrth wraidd damcaniaethau cyfiawnder cymdeithasol. Cymdeithas gyfartal yw cymdeithas sy’n amddiffyn ac yn hyrwyddo cydraddoldeb er mwyn sicrhau y gall pawb ffynnu ynddi. Mae cymdeithas gyfartal yn cydnabod anghenion, nodau a sefyllfaoedd amrywiol unigolion ac yn ceisio gweithio tuag at ddileu unrhyw wahaniaethu a rhagfarn gan fynd i’r afael ag unrhyw rwystrau sy’n cyfyngu ar yr hyn y gall pobl ei wneud a’i ddweud. Yn greiddiol i gydraddoldeb y mae cydnabod bod rhai grwpiau o fewn cymdeithas yn hanesyddol wedi dioddef gwahaniaethu ar sail nodweddion arbennig megis [[dosbarth]], [[ethnigrwydd]], [[anabledd]], [[rhywedd]] a [[rhywioldeb]]. Felly, gellir disgrifio cydraddoldeb fel y cyflwr lle mae unigolion a grwpiau’n cael eu trin yn gyfartal, yn enwedig o ran [[statws]], hawliau a chyfleoedd o fewn cymdeithas.

'''2. Mathau gwahanol o gydraddoldeb'''

Mae yna ddau brif fath o gydraddoldeb, sef cyfle cyfartal a chydraddoldeb canlyniad. Ceir safbwyntiau gwahanol tuag at y mathau hyn o gydraddoldeb, gyda rhai unigolion yn credu bod angen sicrhau bod gan bawb gyfle cyfartal mewn cymdeithas ac eraill yn credu bod angen cydraddoldeb canlyniad mewn cymdeithas.

'''2.1. Cyfle cyfartal'''

Yn ôl y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (''Equality and Human Rights Commission'', 2018), nod cydraddoldeb yw sicrhau bod pob unigolyn yn cael cyfle cyfartal i wneud y gorau o’i fywyd, heb wahaniaethu yn ei erbyn neu ei drin yn llai ffafriol ar sail unrhyw rinweddau personol y mae’n eu meddu. Cyfle cyfartal (''equality of opportunity'') yw’r term a ddefnyddir am y math hwn o gydraddoldeb.

Serch hynny, mae’r cysyniad hwn wedi’i feirniadu gan rai am nad yw’n mynd i’r afael â’r anghydraddoldeb sy’n bodoli mewn cymdeithas. Mae rhai unigolion neu grwpiau’n wynebu mwy o rwystrau mewn cymdeithas o’u cymharu â grwpiau eraill, ac mae’n bosib na fyddai dim ond cynnig cyfle cyfartal i bawb yn cael gwared o’r rhwystrau y mae’r grwpiau hyn yn eu profi. Yn hytrach, mae Young (2006) ac eraill yn dadlau bod y cysyniad o gyfle cyfartal yn cynnal anghydraddoldebau o fewn cymdeithas.

'''2.2. Cydraddoldeb canlyniad'''

Cydraddoldeb canlyniad yw’r ail fath o gydraddoldeb. Mae cydraddoldeb canlyniad (''equality of outcomes'') yn aml yn cael ei ddefnyddio mewn cyferbyniad â’r cysyniad o gyfle gyfartal (''equal opportunity''). Mae’r math hwn o gydraddoldeb yn cyfeirio at y gred y dylai pawb gael yr un canlyniad yn hytrach na dim ond y cyfle i gaffael y canlyniad hwnnw, fel sy’n wir yn yr egwyddor o gyfle cyfartal. Mae’n cynnwys cynorthwyo unigolion/grwpiau difreintiedig sy’n wynebu anfanteision i sicrhau’r un canlyniadau â grwpiau eraill mewn meysydd megis addysg a byd gwaith.

Yn gysylltiedig â chydraddoldeb canlyniad y mae’r cysyniad o weithredu cadarnhaol (''affirmative action''). Defnyddir hyn gan amlaf ym myd gwaith er mwyn ceisio sicrhau bod mesurau yn eu lle i gefnogi’r broses o recriwtio unigolion sy’n perthyn i grwpiau sydd yn hanesyddol heb gael cynrychiolaeth ddigonol mewn [[sefydliadau]]. Er enghraifft, fe allai cyflogwr benderfynu cyflogi unigolyn sy’n perthyn i grŵp heb gynrychiolaeth ddigonol mewn sefydliad ar yr amod ei fod yr un mor gymwys a’r un mor addas ar gyfer y rôl â’r ymgeiswyr eraill.

Mae’n bosib hefyd i gyflogwyr osod gofynion galwedigaethol (''occupational requirements'') ar rai swyddi fel eu bod yn cyflogi unigolion ar sail nodweddion penodol oherwydd natur neu gyd-destun gwaith neu swydd. Er enghraifft, fe allai lloches i ferched sydd wedi cael profiad o drais domestig hysbysebu am weithwyr benywaidd gan y byddai’r preswylwyr yn teimlo’n fwy diogel gyda gweithwyr benywaidd. Yn ogystal, o ganlyniad i Fesur y Gymraeg (2011), mae’n ofynnol i rai swyddi yng Nghymru, yn bennaf yn y sector cyhoeddus, gael eu llenwi gan siaradwyr Cymraeg er mwyn gallu cynnig gwasanaethau i’r cyhoedd drwy gyfrwng y Gymraeg.

Er hynny, mae cydraddoldeb canlyniad yn gysyniad dadleuol. Un o’r problemau gyda chydraddoldeb canlyniad yw fod rhai grwpiau’n cael eu trin yn fwy ffafriol nag eraill, yn seiliedig ar eu nodweddion cymdeithasol, yn y math hwn o gydraddoldeb (gweler Phillips 2004).

'''3. Safbwyntiau’r gwyddorau cymdeithasol ar gydraddoldeb'''

Ceir dau brif safbwynt ar gydraddoldeb o fewn y gwyddorau cymdeithasol.

'''3.1. Theorïau consensws (''consensus theories'') a chydraddoldeb'''

Ar un llaw mae cymdeithasegwyr [[swyddogaetholdeb]], megis Davis a Moore (1945) a Parsons (1961), yn credu bod anghydraddoldeb yn gwbl anochel ac yn angenrheidiol er mwyn i gymdeithas weithredu, er enghraifft er budd sefydlogrwydd a threfn gymdeithasol. Credant fod pob cymdeithas yn anghyfartal i ryw raddau. Yn ôl y gred hon, mae cymdeithas yn seiliedig ar system o’r enw [[meritocratiaeth]] (gweler Young 1958). Mewn cymdeithas feritocrataidd, mae unigolion yn cael eu gwobrwyo ar sail teilyngdod, gallu neu ymdrech, ond dadl [[swyddogaetholdeb]] yw fod y system yn creu cymhelliant sy’n annog cystadleuaeth ymysg unigolion.

Dadl y cymdeithasegwyr hyn yw fod y system addysg yn cyflawni swyddogaethau cadarnhaol i bob unigolyn yn ogystal â’r gymdeithas ehangach. Honnant fod y system addysg yn paratoi unigolion ar gyfer y gweithlu ar sail eu gallu, ond golyga hyn mai’r unigolion mwyaf talentog sy’n cael eu penodi i’r swyddi pwysicaf yn y gymdeithas. Drwy wneud hyn, mae’r system addysg yn cyfiawnhau ac yn cynnal anghydraddoldeb ymysg unigolion gan ei bod yn sicrhau mai dim ond y rhai mwyaf talentog sydd gan amlaf yn cael y swyddi sy’n talu orau ac sydd o [[statws]] uchel.

'''3.2. Theorïau gwrthdaro (''conflict theories'') a chydraddoldeb'''

Fodd bynnag, mae’r safbwynt hwn wedi cael ei feirniadu’n helaeth gan gymdeithasegwyr sydd â phersbectif gwrthdaro (''conflict perspective'') ar gymdeithas. Mae’r rhain yn tueddu i ganolbwyntio ar anghydraddoldebau gwahanol grwpiau cymdeithasol o fewn ein cymdeithas. Mae theorïau gwrthdaro megis [[Marcsaeth]] yn credu bod y drefn gymdeithasol yn cael ei chynnal a’i chyfiawnhau drwy [[ideoleg]] a [[hegemoni]] ddiwylliannol. Byddai Marcswyr yn dadlau nad yw’r anghydraddoldeb sy’n bodoli rhwng dosbarthiadau cymdeithasol gwahanol yn gyfiawn yn y gymdeithas oherwydd mai’r bourgeoisie (y dosbarth uwch) yn unig sy’n manteisio yn sgil [[cyfalafiaeth]].

Mae [[ffeministiaeth]] yn edrych ar anghydraddoldeb ar sail [[rhywedd]], [[theori feirniadol hil]] yn edrych ar anghydraddoldeb ar sail [[ethnigrwydd]] a [[theori feirniadol anabledd]] yn edrych ar anghydraddoldeb ar sail anabledd. Yn wahanol i’r rhai sy’n arddel [[swyddogaetholdeb]], maent yn dadlau nad yw cymdeithas yn deg ac yn feritocrataidd, a bod unigolion a grwpiau’n wynebu anghydraddoldeb ar sail [[rhywedd]], ar sail [[ethnigrwydd]] ac ar sail [[anabledd]] o fewn ein cymdeithas.

Mae’n bwysig hefyd gydnabod y gall unigolion a/neu grwpiau wynebu sawl math o wahaniaethu yr un pryd. Er enghraifft, gallai gwahanol ffurfiau ar ormes ac anfanteision fel [[hiliaeth]], [[rhywiaeth]], rhagfarn ar sail oed, rhagfarn ar sail cyfeiriadedd rhwyiol, ac ablaeth (''ableism'') fod yn weithredol yr un pryd ym mywyd rhai unigolion. [[Croestoriadedd]] yw’r term a ddefnyddir am y fframwaith o geisio deall sut mae nodweddion cymdeithasol gwahanol yn effeithio ar fywydau pobl yr un pryd â’i gilydd.

'''4. Ideolegau gwleidyddol a chydraddoldeb'''

Ceir hefyd wahaniaethau ideolegol nodweddiadol ynglŷn â’r modd y dylid ymdrin â chysyniadau o gydraddoldeb ac anghydraddoldeb o fewn ein cymdeithas. Er enghraifft, mae safbwyntiau gwahanol gan ideolegau gwleidyddol megis [[Ceidwadaeth]], [[Rhyddfrydiaeth]] a [[Sosialaeth]] ar gydraddoldeb mewn cymdeithas.

'''5. Polisi a chydraddoldeb'''

Yn 2010 pasiwyd Deddf Cydraddoldeb, sef ‘fframwaith cyfreithiol i ddiogelu hawliau unigolion a hyrwyddo cyfle cyfartal i bawb’ (Equality and Human Rights Commission 2018). Mae’r ddeddf yn cydnabod nodweddion gwarchodedig (''protected characteristics'') sy’n gwahardd unigolion rhag cael eu gwahaniaethu ar sail y canlynol: rhyw, cyfeiriadedd rhywiol, ailbennu rhywedd, hil, oed, [[crefydd]] neu gred, anabledd, beichiogrwydd a mamolaeth, priodas a phartneriaeth sifil. Mae’n werth nodi hefyd fod y ddeddf yn diffinio anabledd fel unrhyw nam neu gyflwr corfforol neu feddyliol sydd yn cael effaith hirdymor a niweidiol ar allu unrhyw un i gyflawni gweithgareddau arferol o ddydd i ddydd. Felly, gallai afiechyd meddwl gael ei ddiffinio fel math o anabledd o dan y ddeddf (Mind 2020). Fel rhan o Ddeddf Cydraddoldeb 2010, mae Llywodraeth Cymru (2020) wedi cyflwyno’r Ddyletswydd Economaidd-gymdeithasol ar gyfer cyrff cyhoeddus penodedig yng Nghymru er mwyn sicrhau bod gwell canlyniadau i’r rheini sy’n wynebu anfantais economaidd-gymdeithasol. Mae Deddf Cydraddoldeb 2010 yn amddiffyn unigolion mewn amryw o feysydd megis y gweithle, addysg, fel defnyddwyr gwasanaethau cyhoeddus, ac wrth brynu a rhentu eiddo.

'''Adam Pierce'''

== Llyfryddiaeth ==

Davis, K. a Moore, W. (1945), ‘Some principles of stratification’, ''American Sociological Review'', 19(2), 242–9.

Y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (2018), ''Deall cydraddoldeb'', https://www.equalityhumanrights.com/cy/secondary-education-resources/useful-information/deall-cydraddoldeb [Cyrchwyd: 25 Mai 2023].

Llywodraeth Cymru (2020), ''Dyletswydd Economaidd-gymdeithasol: trosolwg'', https://llyw.cymru/dyletswydd-economaidd-gymdeithasol-trosolwg [Cyrchwyd: 25 Mai 2021].

Mesur y Gymraeg (2011), https://www.legislation.gov.uk/mwa/2011/1/resources/enacted/welsh [Cyrchwyd: 25 Mai 2023].

Mind. (2020), ''Disability Discrimination'', https://www.mind.org.uk/information-support/legal-rights/disability-discrimination/equality-act-2010/ [Cyrchwyd: 25 Mai 2021].

Parsons, T. (1961), ‘The school class as a social system: some of its functions in American society’ yn: Halsey, A., Floud, J. ac Anderson, C. A. (goln), ''Education, Economy and Society: a Reader in the Sociology of Education'' (New York: Free Press), tt. 434–55.

Phillips, A. (2004), ‘Defending equality of outcome’, ''Journal of Political Philosophy'', 12(1), 1–19.

Young, M. (1958), ''The Rise of the Meritocracy'' (London: Thames a Hudson).

Young, M. (2006), ‘Looking back on meritocracy’ yn: Dench, G. (gol.), ''The Rise and Rise of Meritocracy'' (New York: Blackwell Publishing), tt. 73–7.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Sefydliadau

2024-09-07T13:55:10Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Institutions'')

Mae gan gymdeithas anghenion sylfaenol. Gan eu bod yn cyflawni swyddogaethau hanfodol i’r gymdeithas ehangach, mae rôl sefydliadau cymdeithasol yn ganolog i sylfaen cymdeithas. Mae sefydliadau cymdeithasol yn cynorthwyo cymdeithas i weithredu’n effeithiol drwy gynnal anghenion sylfaenol cymdeithas (Schaefer 2012).

Esiamplau o sefydliadau cymdeithasol sydd â rôl benodol o fewn cymdeithas yw’r [[teulu]], y system addysg, [[crefydd]], a’r llywodraeth. Er enghraifft, yn ôl [[swyddogaetholdeb]] prif rôl y [[teulu]] yw atgyfnerthu a [[cymdeithasoli|chymdeithasoli]] unigolion.

Mae theorïau consensws fel [[swyddogaetholdeb]] yn gweld sefydliadau cymdeithasol yn hanfodol i oroesiad cymdeithas (gweler Prys a Hodges 2020). Ond mae theorïau gwrthdaro megis [[Marcsaeth]], [[ffeministiaeth]], [[damcaniaeth feirniadol hil]], [[damcaniaeth feirniadol anabledd]], [[ôl-drefedigaethedd]] a [[theori cwiar] yn gweld bod sefydliadau cymdeithasol yn hytrach yn cynnal [[anghydraddoldeb|anghydraddoldebau]] gan eu bod yn gweithredu er mwyn ffafrio un grŵp dros eraill.

'''Adam Pierce'''

==Llyfryddiaeth==

Prys, C. a Hodges, R. (2020), ''Cyflwyniad i Gymdeithaseg ''https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 29 Medi 2021].

Schaefer, R. (2012), ''Sociology: a brief introduction'' (New York: McGraw-Hill).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Normau

2024-09-07T13:52:09Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Norms'') O fewn pob cymdeithas mae safonau a disgwyliadau o ran ymddygiad priodol ac amhriodol grwpiau ac unigolion mewn amryw o sefyllfaoedd...'

(Saesneg: ''Norms'')

O fewn pob cymdeithas mae safonau a disgwyliadau o ran ymddygiad priodol ac amhriodol grwpiau ac unigolion mewn amryw o sefyllfaoedd, ac mae normau cymdeithasol yn cyfeirio at y safonau a’r disgwyliadau hyn. Mae gosod normau yn gysyniad canolog yn y gwyddorau cymdeithasol gan eu bod yn sylfaen i’r ffordd rydym yn ymddwyn o fewn cymdeithas. Fel arfer mae normau’n adlewyrchu [[gwerthoedd]] allweddol. Yn gyffredinol, dydyn ni ddim yn meddwl am y normau cymdeithasol rydyn ni’n eu dilyn o ddydd i ddydd (Prys a Hodges 2020).

Mae normau’n chwarae rhan allweddol wrth gynnal trefn a sefydlogrwydd cymdeithasol. Os bydd normau cymdeithasol yn dirywio, fel arfer o ganlyniad i newid cymdeithasol, bydd hyn yn arwain at gyflwr o [['''anomie''']] (Morris-Jones 1984/2015). Mae anomie’n gysyniad pwysig yng ngwaith [[Durkheim]].

Ar y llaw arall, mae theorïau gwrthdaro megis [[Marcsaeth]], [[ffeministiaeth]], [[theori feirniadol hil]], [[theori feirniadol anabledd]], [[ôl-drefedigaethedd]] a [[theori cwia]]r yn credu y dylem herio rhai o’r normau a’r rheolau sy’n bodoli mewn cymdeithas oherwydd eu bod yn credu eu bod nhw’n trin grwpiau cymdeithasol yn wahanol i’w gilydd.

Mae normau a [[gwerthoedd]] cymdeithasol i’w canfod ym mhob cymdeithas ac maent yn chwarae rhan allweddol o [[ddiwylliant]] grŵp.
Mae normau a [[gwerthoedd]] yn cael eu trosglwyddo drwy [[gymdeithasoli]].

'''Adam Pierce'''

==Llyfryddiaeth==

Prys, C. a Hodges, R. (2020) ''Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 29 Medi 2021].

Morris-Jones, H. (1984/2015), ''Y Meddwl Modern: Durkheim'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1415~4l~LpqkFfRf [Cyrchwyd: 18 Mehefin 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Gwerthoedd

2024-09-07T13:45:17Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Values'') Mae gwerthoedd yn cyfeirio at egwyddorion neu gredoau sy’n bwysig i unigolion a chymdeithas. Mae gwerthoedd yn adlewyrchu credoau...'

(Saesneg: ''Values'')

Mae gwerthoedd yn cyfeirio at egwyddorion neu gredoau sy’n bwysig i unigolion a chymdeithas. Mae gwerthoedd yn adlewyrchu credoau y mae cymdeithas yn teimlo sy’n foesol bwysig ac yn ddymunol, er enghraifft beth sy’n ‘gywir’ a beth sy’n ‘anghywir’ o fewn y gymdeithas neu beth sy’n bwysig i’r gymdeithas (Thome 2015).

Yn ôl y damcaniaethwr cymdeithasol [[Émile Durkheim]], mae unigolion o fewn cymdeithas yn rhannu’r un gwerthoedd gan fod gwerthoedd yn deillio o [[sefydliadau’r]] gymdeithas honno (gweler Prys a Hodges 2020). Mae hyn yn gysylltiedig â chysyniad Durkheim o [[ymwybyddiaeth dorfol]] (''collective consciousness''). Serch hynny, mae gwerthoedd yn gallu amrywio o un gymdeithas i’r llall.

Cysyniadau haniaethol (''abstract'') yw gwerthoedd fel arfer, ac mae cysyniadau fel cyfle cyfartal, cyfiawnder a rhyddid i lefaru (''freedom of speech'') yn enghreifftiau o werthoedd cymdeithasol.

Mae gwerthoedd a [[normau]] cymdeithasol i’w canfod ym mhob cymdeithas ac maent yn chwarae rhan allweddol o [[diwylliant|ddiwylliant]] grŵp.

Caiff gwerthoedd a normau eu trosglwyddo drwy [[gymdeithasoli]].

'''Adam Pierce'''

==Llyfryddiaeth==

Prys, C. a Hodges, R. (2020), ''Cyflwyniad i Gymdeithaseg'' https://indd.adobe.com/view/0b0da3d8-e44e-4900-8475-a3c016add729 [Cyrchwyd: 29 Medi 2021].

Thome, H. (2015), ‘Values, Sociology of’ yn: Wright, J. (gol.), ''International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences'' (Oxford: Elsevier), tt. 47–53.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Perthynoliaeth ddiwylliannol

2024-09-07T13:42:08Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Cultural relativism'') Datblygwyd y cysyniad o berthynoliaeth ddiwylliannol yng ngweithiau’r anthropolegydd Franz Boas (1940). Yn greiddiol...'

(Saesneg: ''Cultural relativism'')

Datblygwyd y cysyniad o berthynoliaeth ddiwylliannol yng ngweithiau’r anthropolegydd Franz Boas (1940). Yn greiddiol i’r cysyniad o berthynoliaeth ddiwylliannol y mae bod diwylliannau yn sylfaenol wahanol i’w gilydd. Felly, mae cyd-destun diwylliannol yn hanfodol i ddealltwriaeth o [[gwerthoedd|werthoedd]], credoau ac arferion diwylliant a’i bobl gan fod profiadau’r unigolyn yn cael eu pennu yn bennaf gan y diwylliant y mae’n byw ynddo (Boas 1940). Fel y dywedodd Herskovits (1948: 63), ‘judgments are based on experience, and experience is interpreted by each individual in terms of his own enculturation’.

Mae perthynoliaeth ddiwylliannol yn cael ei gweld fel cysyniad cyferbyniol i [[ethnoganoledd]] (''ethnocentrism''). Dyma’r gred yng ngoruchafiaeth un diwylliant dros ddiwylliannau eraill, sef y duedd i ystyried eich diwylliant eich hun yn uwchraddol i rai eraill, a defnyddio safonau a gwerthoedd y grŵp hwnnw er mwyn beirniadu diwylliannau (grwpiau) eraill.

'''Adam Pierce'''

==Llyfryddiaeth==

Boas, F. (1940), ''Race, Language and Culture'' (New York: The MacMillan Company).

Herskovits, M. (1948), ''Man and his Works: The Sciences of Cultural Anthropology'' (New York: A. A. Knopf).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Penderfyniaeth dechnolegol

2024-09-07T13:39:49Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Technological determinism'') Yn syml, mae penderfyniaeth dechnolegol yn honni bod technoleg yn cael dylanwad pwysig ar ein bywydau (Alder 200...'

(Saesneg: ''Technological determinism'')

Yn syml, mae penderfyniaeth dechnolegol yn honni bod technoleg yn cael dylanwad pwysig ar ein bywydau (Alder 2008; Kline 2001). Mae’r theori hon yn canolbwyntio ar y berthynas rhwng technoleg a natur cymdeithas, gan ddadlau bod technoleg wedi bod yn sail i gymdeithas drwy gydol hanes. Dadleuir bod technoleg yn gyfrifol am newid cymdeithasol a bod cymdeithas yn cael ei phennu gan ddylanwad technoleg. Fel y dywed Dusek (2006: 84): ‘Technological determinism is the claim that technology causes or determines the structure of the rest of society and culture.’

'''Adam Pierce'''

==Llyfryddiaeth==

Adler, P. (2008), ‘Technological determinism’ yn: Clegg, S. a Bailey, J. (goln), ''International Encyclopedia of Organization'' (California: SAGE), tt. 1537–9.

Kline, R. (2001), ‘Technological determinism’ yn: Smelser, N. a Baltes, P. (goln), ''International Encyclopedia of the Social & Behavioral Sciences'' (Oxford: Elsevier Science), tt. 15495–8.

Dusek, V. (2006), ''Philosophy of technology: an introduction'' (Massachusetts: Blackwell Publishing).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Penderfyniaeth gymdeithasol

2024-09-07T13:35:50Z

AdamPierceCaerdydd: Crëwyd tudalen newydd yn dechrau gyda '(Saesneg: ''Social determinism'') Penderfyniaeth gymdeithasol (neu benderfyniaeth ddiwylliannol, ''cultural determinism'') yw’r gred fod ymddygiad unig...'

(Saesneg: ''Social determinism'')

Penderfyniaeth gymdeithasol (neu benderfyniaeth ddiwylliannol, ''cultural determinism'') yw’r gred fod ymddygiad unigolyn yn cael ei lunio a’i ddylanwadu gan ffactorau cymdeithasol (Chandler a Munday 2016; Fulcher a Scott 2012). Mae’r safbwynt hwn yn gweld bod y rheswm dros ymddygiad unigolion y tu hwnt i’r unigolyn ei hun. Er enghraifft, bydd ffactorau allanol (''external forces'') a [[strwythurau]] cymdeithasol, megis dylanwad rhieni, yr ysgol, y cyfryngau ac ati, yn cyfrannu tuag at y ffordd y mae unigolion yn ymddwyn.

Yn wir, mae penderfyniaeth gymdeithasol yn cael ei gweld fel y gwrthwyneb i benderfyniaeth fiolegol (''biological determinism''). Yn ôl y ddamcaniaeth honno, mae pob ffenomen gymdeithasol, er enghraifft ymddygiad unigolyn, yn cael ei phennu gan ffactorau biolegol megis genynnau, yn hytrach na ffactorau neu ddylanwadau diwylliannol neu gymdeithasol.

'''Adam Pierce'''

==Llyfryddiaeth==

Chandler, D. a Munday, R. (2016), ''A Dictionary of Media & Communication'', 2il argraffiad (Oxford: Oxford University Press).

Fulcher, J. a Scott, J. (2011), ''Sociology'', 4ydd argraffiad (Oxford: Oxford University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Meritocratiaeth

2024-09-07T13:31:30Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Meritocracy'')

Mewn system wirioneddol feritocrataidd, dadleuir bod pawb yn meddu ar y cysyniad o gyfle cyfartal. Honnir bod gan bawb gyfle cyfartal i gystadlu am adnoddau cymdeithasol, i lwyddo, i symud ymlaen mewn bywyd, gan gynnwys [[symudedd cymdeithasol]] (''social mobility''). Dywedir bod hyn yn gyfan gwbl seiliedig ar allu, teilyngdod ac ymdrechion yr unigolyn, yn hytrach nag ar sail cefndir cymdeithasol unigolyn, er enghraifft rhywedd, hil, dosbarth cymdeithasol ac yn y blaen. Fel y dywedodd Scully (1997: 413): ‘a social system in which merit or talent is the basis for sorting people into positions and distributing rewards, such that the positions of highest authority are occupied by those of greatest merit.’

Mae meritocratiaeth yn gysyniad creiddiol i’r rhai sy’n arddel safbwynt [[swyddogaetholdeb]] cymdeithas. Mae cymdeithasegwyr fel Davis a Moore (1945) a Parsons (1961) yn gweld y system addysg fel system feritocrataidd, gan ddadlau bod y system yn cyflawni swyddogaethau cadarnhaol i bob unigolyn ac i’r gymdeithas ehangach. Yn ôl y rhain, mae’r system addysg yn paratoi unigolion ar gyfer y gweithlu ar sail eu gallu, ond golyga hyn mai’r unigolion mwyaf talentog sy’n cael eu penodi i’r swyddi pwysicaf mewn cymdeithas. Drwy wneud hyn mae’r system addysg yn cyfiawnhau ac yn cynnal [[anghydraddoldeb]] ymysg unigolion gan ei bod yn sicrhau mai dim ond y rhai mwyaf talentog sydd gan amlaf yn cael y swyddi sy’n talu orau ac sydd â [[statws]] uchel. Dywed Markovits: ‘[M]erit itself is not a genuine excellence but rather … a pretense, constructed to rationalize and unjust distribution of advantage’ (2019: 20).

Er bod meritocratiaeth wedi cael ei defnyddio o fewn <nowiki>naratif</nowiki>/disgwrs cyfiawnder cymdeithasol (''social justice''), hynny yw ei bod yn gallu cyflawni cyfiawnder cymdeithasol drwy roi cyfle cyfartal i bawb, mae rhai’n dadlau nad yw meritocratiaeth yn arwain at gydraddoldeb a’i bod yn hytrach yn cynnal anghydraddoldeb o fewn cymdeithas.

'''Adam Pierce'''

==Llyfryddiaeth==

Davis, K. a Moore, W. (1945), ‘Some principles of stratification’, ''American Sociological Review'', 19(2), 242–9.

Markovits, D. (2019), ''The Meritocracy Trap: How America’s Foundational Myth Feeds Inequality, Dismantles the Middle Class, and Devours the Elite'' (New York: Penguin Press).

Parsons, T. (1961). ‘The School Class as a Social System: Some of its Functions in American Society’ yn: Halsey, A. H., Floud, J. ac Anderson, C. A. (goln.), ''Education, Economy and Society: A Reader in the Sociology of Education'' (New York: Free Press), tt. 434–55.

Scully, M. (1997). ‘Meritocracy’ yn: Werhane P. H. a Freeman, R. E. (goln), ''Blackwell Encyclopedic Dictionary of Business Ethics'' (Oxford: Blackwell), tt. 413–14.

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Rhywioldeb a chyfeiriadedd rhywiol

2024-09-07T13:23:47Z

AdamPierceCaerdydd:

''(Saesneg: Sexuality and sexual orientation)''

'''1. Diffinio rhywioldeb'''

Diffinnir ‘rhywioldeb’ fel term sy’n disgrifio sut mae unigolyn yn mynegi ei hunan yn rhywiol, a/neu drwy ffurfiau anrhywiol. Dywed rhai fod rhywioldeb yn anodd iawn i’w gategoreiddio gan ei fod yn cwmpasu sawl agwedd ar fywyd a bodolaeth person. Defnyddir ‘rhywioldeb’ yn aml yn gyfnewidiol â thermau eraill, megis cyfeiriadedd rhywiol. Serch hynny, mae diffiniad ‘cyfeiriadedd rhywiol’ yn wahanol, gan mai dyma’r term a ddefnyddir i ddisgrifio pwy mae person yn cael ei ddenu atynt, neu’r diffyg atyniad at berson. Mae cyfeiriadedd rhywiol yn rhan o rywioldeb person.

Fel a nodir uchod, mae sawl elfen i rywioldeb dynol person. Golyga hynny fod rhywioldeb yn derm holistig sydd yn cwmpasu sawl nodwedd: nodweddion corfforol, agweddau, teimladau, atyniadau, meddyliau, ffasiwn a/neu ddiddordebau. Mae rhywioldeb person yn deillio o’u dealltwriaeth a’u perthynas â rhyw, cyfeiriadedd rhywiol, pleser, ffantasïau, rolau a hunaniaethau rhywedd. Er bod rhywioldeb yn fater personol i unigolyn ac yn gallu cynnwys yr elfennau uchod, mae elfennau allanol a chymdeithasol yn gallu dylanwadu ar ddealltwriaeth a pherthynas unigolyn â’u rhywioldeb. Gall yr elfennau hyn gynnwys y sefyllfa wleidyddol, cred a ffydd, a ffactorau cyfreithiol ac ariannol. O’r herwydd, cred rhai fod rhywioldeb a’i ddiffiniad yn cael ei bennu yn gymdeithasol.

Mae cymdeithas wedi <nowiki>datblygu</nowiki> cysyniadau, negeseuon a dealltwriaeth o’r hyn sy’n rhywiol, neu nad yw’n rhywiol, ac yn parhau i wneud hynny, gan gynnwys yr hyn sy’n cael ei ystyried yn dderbyniol ai peidio. Yn ogystal, portreadir yr hyn a olygir i fod â rhywioldeb penodol. Caiff y rhain oll eu ffurfio dan ddylanwad y cyfryngau, ein haddysg, gwleidyddiaeth, deddfau, a gwyddoniaeth. Yn yr un modd, mae profiadau byw person o’u rhywioldeb yn dylanwadu ar eu barn a’u meddyliau am eu perthnasau, eu cymdeithas a’r byd o’u cwmpas. Parhau i newid a <nowiki>datblygu</nowiki> y mae barn ac agweddau cymdeithas at rywioldeb a chyfeiriadedd rhywiol. Er enghraifft, yn ddiweddar, gwelwyd cynnydd yn y cynnwys rhyw-bositif sy’n cael ei rannu yn y wasg a’r cyfryngau cymdeithasol. Yn yr un modd, mae rhai haenau o’r symudiad ffeministaidd yn ceisio grymuso menywod a delwedd cymdeithas ohonynt. Yn fwy amlwg, cysylltir datblygiadau cymdeithasol a rhywioldeb drwy chwyldro mewn hawliau pobl lesbiaidd, hoyw, deurywiol, traws a chwiar (LHDTC+) wrth i agweddau cymdeithas, ein teuluoedd a’r byd o’n cwmpas ddod i gydnabod, parchu a dathlu cyfeiriadeddau rhywiol sydd y tu hwnt i ddisgwyliad [[heteronormadol]] cymdeithas.

'''2. Cyfeiriadeddau rhywiol amrywiol'''

Mae yna nifer o gyfeiriadeddau rhywiol, ac mae gan bob person ddealltwriaeth unigryw o’u cyfeiriadedd rhywiol. Rhai o’r cyfeiriadeddau rhywiol mwyaf amlwg yw cyfeiriadedd heterorywiol, lesbiaidd, deurywiol a hoyw. Mae nifer cynyddol o bobl bellach hefyd yn diffinio’u cyfeiriadedd rhywiol fel cwiar. Yn ôl Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth 2019 gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol (2021), nododd 2.9% o bobl dros 16 mlwydd oed yng Nghymru fod eu cyfeiriadedd rhywiol yn rhywbeth gwahanol i gyfeiriadedd heterorywiol. Mae ffynonellau data ac ymchwil eraill yn awgrymu y gall y ffigwr yma fod yn uwch na hyn. Er bod gan bawb gyfeiriadedd rhywiol, mae’n bwysig cydnabod nad yw pawb yn profi atyniad rhamantus a/neu rywiol tuag at berson arall.

Dyma ddiffiniadau cryno o rai o’r prif hunaniaethau a chyfeiriadedd rhywiol:

'''''Ace'''''
Mae’r term Saesneg ''ace'' yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio amrywiaeth mewn lefelau o atyniad rhamantus a/neu rywiol, gan gynnwys dim atyniad. Gall pobl ace ddefnyddio un neu fwy o blith amrywiaeth eang o dermau i’w disgrifio’u hunain, gan gynnwys (ymhlith termau eraill) anrhywiol, anramantus, demirywiol (''demisexual''), a ''greysexual/graysexual''.

'''Cwestiynu'''
Yn y cyd-destun hwn, y broses o ystyried eich cyfeiriadedd rhywiol a/neu eich hunaniaeth rhywedd chi eich hun.

'''Cwiar neu ''queer'''''
Defnyddir y term ''queer'' gan bobl sy’n awyddus i wrthod labeli penodol ar gyfer cyfeiriadedd rhamantus, cyfeiriadedd rhywiol a/neu hunaniaeth rhywedd. Gall hefyd fod yn ffordd o wrthod normau tybiedig y gymuned LHDTC+ ([[hiliaeth]], meintiaeth, ablaeth ac ati). Er bod rhai pobl LHDTC+ yn ystyried y gair yn sarhad, cafodd ei adfeddiannu ar ddiwedd y 1980au gan y gymuned gwiar, sydd bellach wedi’i berchnogi.

'''Deurywiol'''
Term ymbarél yw ‘deurywiol’, ac mae’n cael ei ddefnyddio i ddisgrifio cyfeiriadedd rhywiol a/neu ramantus tuag at fwy nag un rhywedd. Gall pobl ddeurywiol ddefnyddio un neu fwy o blith amrywiaeth eang o dermau i’w disgrifio’u hunain, gan gynnwys bi, pan, deu-chwilfrydig, cwiar, a hunaniaethau eraill nad ydyn nhw’n unrhywiol neu’n unrhamantus. Yn y Gymraeg, defnyddir ‘bi’ yn gyfystyr â ‘deurywiol’.

'''Heterorywiol neu syth'''
Term sy’n cyfeirio at ddyn sydd â chyfeiriadedd rhywiol a/neu ramantus at fenywod neu’n cyfeirio at fenyw sydd â chyfeiriadedd rhywiol a/neu ramantus at ddynion.

'''Hoyw'''
Term i ddisgrifio dyn sydd â chyfeiriadedd rhywiol a/neu ramantus tuag at ddynion. Mae hefyd yn derm cyffredinol ar gyfer rhywioldeb hoyw a lesbiaidd – mae rhai menywod yn defnyddio’r term hoyw i’w diffinio’u hunain yn hytrach na lesbiaidd.

'''Lesbiaidd'''
Term sy’n cyfeirio at fenyw sydd â chyfeiriadedd rhywiol a/neu ramantus tuag at fenywod.

'''Panrywiol'''
Term sy’n cyfeirio at rywun nad yw’n cael ei gyfyngu o ran atyniad rhywiol at bobl eraill ar sail rhyw biolegol, rhywedd neu hunaniaeth rhywedd y bobl hynny. Defnyddir ‘pan’ i olygu hyn hefyd.

Noder nad yw’r rhestr uchod yn rhestr gyflawn a bod rhai o’r termau uchod, megis deurywiol neu bi a phanrywiol, yn dermau ymbarél. Golyga hyn eu bod hefyd yn cynrychioli termau eraill a ddefnyddir gan bobl i ddisgrifio’u cyfeiriadedd rhywiol. Mae’r <nowiki>symbol</nowiki> plws ar ddiwedd y llythrennau LHDTC+ hefyd yn cyfeirio at hunaniaethau rhywedd a chyfeiriadeddau rhywiol sydd heb fod yn cael eu cynrychioli yn yr acronym, hunaniaethau megis rhyngrywiol, anrhywiol ac amlgarwriaethol (''polyamorous'').

'''3. Ymchwil ar rywioldeb a chyfeiriadedd rhywiol yng Nghymru'''

Mae Stonewall Cymru, mudiad sy’n gweithio tuag at sicrhau cydraddoldeb cyfreithiol a chyfiawnder cymdeithasol i bobl ddeurywiol a thrawsrywiol, lesbiaidd a hoyw yng Nghymru, wedi cynnal nifer o brosiectau ymchwil yn gysylltiedig â phrofiadau rhywioldeb a chyfeiriadaedd rhywiol unigolion yng Nghymru.

Er enghraifft, canfuwyd bod traean o weithwyr LDHT wedi cuddio’u cyfeiriadedd rhywiol yng nghyd-destun eu swydd oherwydd pryder am wahaniaethu. Roedd 16% o weithwyr LDHT wedi eu targedu â sylwadau negyddol oherwydd eu cyfeiriadaedd rhywiol (Stonewall Cymru 2018). Roedd bron i un ym mhob pedwar o bobl LHDT wedi profi digwyddiad neu drosedd casineb ar sail eu cyfeiriadedd rhywiol a/neu eu hunaniaeth rhywedd yn 2017 (Stonewall Cymru 2017).

Dengys ''Yr Adroddiad Athrawon'' fod mwy na dau aelod o staff pob ysgol gynradd yng Nghymru wedi dweud bod disgyblion yn eu hysgol wedi profi bwlio homoffobaidd neu wedi dioddef pobl yn galw enwau arnynt (Stonewall Cymru 2015).

'''4. Casgliad'''

Mae pobl sydd â chyfeiriadedd rhywiol LHDTC+ yn fwy tebygol o gael eu gwthio i’r cyrion neu eu hymyleiddio gan gymdeithas, ac o ganlyniad yn profi gwahaniaethu, casineb ac anghydraddoldeb systematig oherwydd eu cyfeiriadedd rhywiol a’u rhywioldeb. Dengys gwaith ymchwil gan y Swyddfa Gartref (2020; 2021) ac adroddiadau’r wasg, er enghraifft ''The Guardian'' (2021), fod adroddiadau o drais casineb tuag at bobl LHDTC+ ar gynnydd. Yn dilyn yr adroddiadau am ymosodiadau trais casineb gwrth-LHDTC+ yn y wasg, mae ymgyrchwyr LHDTC+ yn galw ar lywodraethau’r Deyrnas Unedig i amddiffyn pobl LHDTC+ rhag trais a throseddau casineb (''The Guardian'' 2022).

Mae’r ffordd y mae pobl yn mynegi eu rhywioldeb yn amrywio. Gwyddom fod pobl LHDTC+ yn fwy tebygol o fynegi eu rhywioldeb a datgan eu cyfeiriadedd rhywiol yn agored pan maent yn teimlo’n ddiogel i wneud hynny. Mae agweddau cymdeithas tuag at rywioldeb a chyfeiriadedd rhywiol yn parhau i ddatblygu. Gyda chynrychiolaeth ehangach, rhagwelir y bydd mwy o drafod ar y materion hyn yn ein cyfryngau a’n diwylliant prif ffrwd fel eu bod yn dod yn fwy amlwg a gweladwy.

'''Iestyn Wyn'''

==Llyfryddiaeth==

BBC News (2022), ''LGBT tolerance ‘going backwards’ as hate crimes up''
https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-60257602 [Cyrchwyd: 20 Chwefror 2022].

Brook Cymru (2022), ''‘What is sexuality?’ ''
https://www.brook.org.uk/your-life/what-is-sexuality/ [Cyrchwyd: 20 Medi 2021].

Llywodraeth Cymru (2021), ''Cyfeiriadedd Rhywiol: 2019''
https://llyw.cymru/cyfeiriadedd-rhywiol-2019 [Cyrchwyd: 25 Medi 2021].

Stats Cymru (2021), ''Hunaniaeth rywiol yn ôl blwyddyn''
https://statscymru.llyw.cymru/Catalogue/Equality-and-Diversity/Sexual-Orientation/sexualidentity-by-year-identitystatus [Cyrchwyd: 25 Medi 2021].

Stonewall Cymru (2015),'' Yr Adroddiad Athrawon: Bwlio Homoffobaidd yn ysgolion Cymru'' (Stonewall Cymru: [[Caerdydd]]).

Stonewall Cymru (2016), ''Geirfa''
https://www.stonewallcymru.org.uk/cy/cymorth-chyngor/geirfa [Cyrchwyd: 25 Medi 2021].

Stonewall Cymru (2017), ''LHDT yng Nghymru: Troseddau Casineb a Gwahaniaethu'' (Stonewall Cymru: [[Caerdydd]]).

Stonewall Cymru (2018), ''LHDT yng Nghymru: Adroddiad Gwaith'' (Stonewall Cymru: [[Caerdydd]]).

Swyddfa Ystadegau Gwladol (2021), ''Sexual Orientation, UK: 2019''
https://cy.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/culturalidentity/sexuality/bulletins/sexualidentityuk/2019 [Cyrchwyd: 20 Chwefror 2022].

The Guardian (2021), ''‘Reported hate crimes in England and Wales up 9% since start of pandemic’''
https://www.theguardian.com/society/2021/oct/12/hate-crimes-in-england-and-wales-up-9-since-covid-pandemic-began [Cyrchwyd: 23 Hydref 2021].

The Guardian (2022),''‘Calls for protection of LGBTQ+ people after spate of hate crimes in Cardiff’''
https://www.theguardian.com/world/2022/feb/05/calls-for-protection-of-lgbtq-people-after-spate-of-hate-crimes-in-cardiff [Cyrchwyd: 20 Chwefror 2022].

World Health Organisation (2021), ''Defining sexual health''
https://www.who.int/teams/sexual-and-reproductive-health-and-research/key-areas-of-work/sexual-health/defining-sexual-health [Cyrchwyd: 21 Medi 2021].

Y Swyddfa Gartref (2020), ''Hate crime, England and Wales, 2019 to 2020''
https://www.gov.uk/government/statistics/hate-crime-england-and-wales-2019-to-2020 [Cyrchwyd: 25 Medi 2021].

Y Swyddfa Gartref (2021), ''Hate Crime, England and Wales, 2020 to 2021''
https://www.gov.uk/government/statistics/hate-crime-england-and-wales-2020-to-2021/hate-crime-england-and-wales-2020-to-2021 [Cyrchwyd: 20 Hydref 2021].

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Heteronormadol

2024-09-07T13:15:02Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Heteronormative'')

Defnyddir yr ansoddair ‘heteronormadol’ (''heteronormative'') i gyfleu’r cysyniad mai bod yn heterorywiol yw’r rhywioldeb mwyaf ‘normal’. O ganlyniad, heterorywioldeb yw’r rhywioldeb y disgwylir i bobl ei arddel (Marchia a Sommer 2019; van der Toorn ''et al'' 2020; Warner 1993). Yn ôl Berlant a Warner (1998), mae’r byd wedi ei strwythuro yn ôl heterorywioldeb, ac mae sefydliadau cymdeithasol megis y [[teulu]], [[crefydd]], addysg ac yn y blaen yn gosod ac yn cynnal heterorywioldeb. Diffinia Berlant a Warner (1998: 548) rywioldeb ‘heteronormadol’ fel “the institutions, structures of understanding, and practical orientations that make heterosexuality seem not only coherent but also priviliged”.

Mae’r term hefyd yn awgrymu mai dim ond dau rywedd deuaidd sydd yn bodoli, ac yn awgrymu nad yw hunaniaethau anneuaidd a/neu draws yn cael eu hystyried yn ‘normal’. Defnyddir y gair yn aml gan bobl lesbiaidd, hoyw, deurywiol, traws a chwiar (LHDTC+) i ddisgrifio strwythurau cymdeithas sydd wedi’u llunio mewn modd nad yw’n gynhwysol i bobl LHDTC+. Bydd pobl LHDTC+ yn aml yn profi sefyllfaoedd heteronormadol a’u heffeithiau drwy arferion, agweddau cymdeithas, polisïau a/neu drwy ragfarn ddiarwybod.

'''Iestyn Wyn'''

==Llyfryddiaeth==

Berlant, L. a Warner, M. (1998), ‘Sex in public’, ''Critical Inquiry'', 24, 547–66.

Marchia, J. a Sommer, J. M. (2019), ‘(Re)defining heteronormativity’, ''Sexualities'' 22(3), 267–95.

Van der Toorn, J., Pliskin, R., Morgenroth, R. (2020), ‘Not quite over the rainbow: the unrelenting and insidious nature of heteronormative ideology’, ''Current Opinion in Behavioral Sciences'', 34, 160–65, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2352154620300383 [Cyrchwyd: 25 Medi 2021].

Warner, M. (1993), ''Fear of a Queer Planet: Queer Politics and Social Theory'' (Minnesota: University of Minnesota Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Cenedlaetholdeb ethnig a chenedlaetholdeb dinesig

2024-09-07T13:10:17Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Ethnic nationalism and civic nationalism'')

Yn ystod ail hanner yr ugeinfed ganrif daeth yn ffasiynol ymhlith ysgolheigion oedd yn astudio [[cenedlaetholdeb]] i wahaniaethu rhwng gwahanol fathau o genedlaetholdeb trwy ddefnyddio’r categorïau cenedlaetholdeb ethnig a chenedlaetholdeb dinesig. Y gwahaniaeth rhwng y ddau ffurf yma ar genedlaetholdeb yw’r modd y caiff y genedl ei diffinio, ac yn sgil hynny, sut yr eir ati i ddynodi pwy sy’n medru cael eu cydnabod fel aelodau ohoni.

Caiff cenedlaetholdeb ethnig ei ddiffinio fel ffurf ar genedlaetholdeb sy’n dehongli’r genedl fel cymuned naturiol ac oesol sy’n seiliedig ar nodweddion ethnig neu ddiwylliannol penodol, er enghraifft hil, tras, [[crefydd]] neu iaith gyffredin. Yn ogystal, tybir bod aelodaeth person o’r genedl yn dibynnu ar y graddau y mae’n rhannu y nodwedd ethnig neu ddiwylliannol hyn â’i gyd-aelodau. Er enghraifft, meddai Michael Ignatieff (1993: 4-5) am y cysyniad o genedlaetholdeb ethnig:

Ethnic nationalism claims...than an individual’s deepest attachments are inhereted, not chosen. It is the national community which defines the individual, not the individual who define the national community.

Caiff cenedlaetholdeb dinesig ei ddiffinio fel ffurf ar genedlaetholdeb sy’n dehongli’r [[cenedl|genedl]] fel cymuned o bobl sydd wedi dewis dod ynghyd i fyw o dan [[sefydliadau]] gwleidyddol a dinesig cyffredin. Yn wir, y dewis yma i fyw gydag eraill, gan rannu ymrwymiadau cymdeithasol a gwleidyddol – hynny yw i rannu [[dinasyddiaeth]] gyffredin– sy’n esgor ar aelodaeth o’r genedl, yn hytrach na’r graddau y mae person yn meddu ar nodweddion [[ethnigrwydd|ethnig]] neu ddiwylliannol penodol. Mae Michael Ignatieff (1993: 3-4) yn cynnig disgrifiad cynhwysfawr o genedlaetholdeb dinesig:

...it envisages the nation as a community of equal, rights-bearing individuals who are united in patriotic attachment to a shared set of political practices and values. This nationalism is necessarily democratic since it vests sovereignty in all of the people.

Datblygodd y categorïau dinesig ac ethnig i fod yn rhai poblogaidd iawn ymhlith ysgolheigion academaidd oedd yn astudio cenedlaetholdeb. Yn bennaf, fe’u defnyddiwyd fel categorïau a oedd yn caniatáu gwahaniaethu rhwng ffurfiau cul ac anoddefgar ar genedlaetholdeb a ffurfiau mwy agored a goleuedig.

Ar y naill llaw, tueddwyd i drin cenedlaetholdeb ethnig fel traddodiad peryglus a niweidiol, yn sgil ei bwyslais ar yr angen i aelodau’r genedl rannu rhai clymau ethnig a diwylliannol penodol. Honnwyd, er enghraifft, mai dyma’r math o genedlaetholdeb a oedd wedi sbarduno’r rhyfela rhyng-ethnig gwaedlyd a welwyd yn yr hen Iwgoslafia yn ystod y 1990au (Denitch 1996).

Mae cenedlaetholdeb ethnig yn ymhlygu mewn ymagwedd ethnoganolog sef y syniad bod [[ethnigrwydd]] neu genedligrwydd rhywun yn uwchraddol i eraill. Ynghyd â hyn yn aml ceir fynegiant o gasineb, ac elyniaeth tuag at y rhai y tu allan i'r grŵp. Fel disgrifai William Sumner (1906: 13) ‘this view of things in which one’s own group is the centre of everything, and all others are scaled and rated with reference to it’.

Ar y llaw arall, tueddwyd i drin cenedlaetholdeb dinesig fel traddodiad mwy blaengar a chadarnhaol, yn sgil ei bwyslais ar ddinasyddiaeth a sefydliadau, a’i barodrwydd i ddehongli’r genedl mewn termau mwy cynhwysol. Dyma, er enghraifft, oedd y math o genedlaetholdeb a gâi ei gysylltu â gwladwriaethau rhyddfrydol-ddemocrataidd mawr megis Unol Daleithiau America a Ffrainc.
Fodd bynnag, mae peryg rhoi gormod o bwyslais ar y rhaniad ething-dinesig wrth drafod cenedlaetholdeb, gan fod dadleuon a gweithredoedd dydd-i-ddydd cenedlaetholwyr yn aml yn medru bod yn gyfuniad cymhleth o’r ethnig a’r dinesig.

Cymerer, er enghraiff yr achos Cymreig. Mae <nowiki>tuedd</nowiki> gyffredin yn y llenyddiaeth academaidd i labeli cenedlaetholdeb Cymreig fel un diwylliannol ac ethnig ei natur (gweler Davies 2010). Deillia hyn o’r ffaith fod yr iaith Gymraeg wedi’i thrin fel elfen mor bwysig o’n hunaniaeth genedlaethol dros y canrifoedd a hefyd y ffaith fod y mudiad cenedlaethol cyfoes wedi rhoi cymaint o bwyslais ar yr angen i gynnal ac adfywio’r iaith. Fodd bynnag, mae’r angen i adeiladu sefydliadau dinesig Cymreig hefyd wedi bod yn amcan pwysig i genedlaetholwyr ers diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg (Brooks 2015). Mae hyn wedi cynnwys creu prifysgol genedlaethol, amgueddfa genedlaethol, llyfrgell genedlaethol, ac yn fwy diweddar senedd genedlaethol. O ystyried hyn, onid yw cenedlaetholdeb Cymreig yn ystod y cyfnod modern wedi bod yn gyfuniad cymhleth o’r ethnig a’r dinesig?

Fe welir tueddiadau tebyg wrth droi i ystyried y math o genedlaetholdeb a gaiff ei arddel gan rai o genedl-wladwriaethau mawr y Gorllewin, er enghraifft Ffrainc, Prydain a’r Unol Daeleithiau. Y duedd gyffredinol fu tybio mai cenedlaetholdeb sifig a gaiff ei arddel yn y mannau hyn, gan fod aelodaeth o’r ‘genedl’ yn agored i unrhyw unigolyn sy’n meddu ar ddinasyddiaeth (er enghraifft, gweler Pickus 2015). Fodd bynnag, mae’r amodau y mae’n rhaid eu bodloni er mwyn ennill y ddinasyddiaeth hon yn aml yn cynnwys meddu ar rai nodweddion diwylliannol neu ethnig. Fe welir hyn yn bennaf mewn perthynas â pholisïau mewnfudo y gwledydd hyn, lle bo meddu ar y gallu i siarad iaith benodol (Ffrangeg neu Saesneg) yn rhagamod ar gyfer ennill [[dinasyddiaeth]] (gweler Extra, Spotti, a Van Avermaet 2009).

O ganlyniad, er na ellir gwadu bod i’r rhaniad rhwng cenedlaetholdeb sifig werth dadansoddol pwysig, dylid gochel rhag dibynnu’n ormodol ar y categoriau hyn. Y gwir amdani yw mai anaml y bydd enghreifftiau o genedlaetholdeb yn syrthio’n daclus i’r naill gategori neu’r llall. Yn amlach na pheidio, bydd cenedlaetholdeb yn gymysgedd gymhleth o’r ddwy elfen.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar Cenedlaetholdeb: Ffrydiau Amrywiol gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>addasu</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

==Llyfryddiaeth==

Brooks, S. (2015). ''Pam na fu Cymru? Methiant Cenedlaetholdeb Cymreig''. <nowiki>Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru)

Davies, C. (2010), ‘Nationalism and the Welsh Language’, yn Mackay, H. (gol.) ''Understanding Contemporary Wales''. ([[Caerdydd]]: Gwasg Prifysgol Cymru)

Denitch, B. (1996). ''Ethnic Nationalism: The Tragic Death of Yugoslavia''. (Minneapolis: University of Minnesota Press)

Extra, G., Spotti, M a Van Avermaet, P. (goln.) (2009), ''Language Testing, Migration and Citizenship : Cross-National Perspectives on Integration Regimes''. (Llundain: Continuum)

Ignatieff, M. (1993), ''Blood and Belonging: Journeys into the New Nationalism''(Llundain: Farrar)

Pickus, N. (2015). ''True Faith and Allegiance: Immigration and American Civic Nationalism''. (Princeton: Princeton University Press)

Sumner, W. (1906), ''Folkways: A Study of the Sociological Importance of Usages, Manners, Customs, Mores and Morals'', (Boston: The Athenaeum Press)

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Cenedl

2024-09-07T12:57:55Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Nation'')

'''1. Cyflwyno’r Genedl'''

Mae’r genedl yn cael ei ystyried yn uned wleidyddol greiddiol gan ffurfiau gwahanol ar [[cenedlaetholdeb|genedlaetholdeb]]. Er hyn, mae ceisio egluro beth yn union yw cenedl, ynghyd â beth yw ei nodweddion allweddol, wedi profi’n dasg anodd iawn sydd wedi esgor ar gryn ansicrwydd.

Mae yna duedd i ddiffinio neu ddisgrifio cenedl yn nhermau gwrthrychol (''objective''), ac ar y llaw arall termau goddrychol (''subjective'').

Ar y lefel fwyaf cyffredinol, gellir diffinio cenedl fel endid sy’n dwyn ynghyd grŵp o bobl sy’n rhannu iaith, diwylliant, [[crefydd]], arferion, traddodiadau a hanes cyffredin, ac sydd hefyd, fel arfer, yn rhannu tiriogaeth gyffredin. Mae hefyd consensws cyffredinol ynghlwm fod y genedl yn gymuned diriogaethol ar wahân i grwpiau hiliol, llwythol neu grefyddol.

Eto i gyd, ni ellir dibynnu’n llwyr ar nodweddion [[gwrthrychol]] (''objective'') tebyg i’r uchod er mwyn diffinio cenedl. Mae bron pob cenedl yn cynnwys amrywiaethau ieithyddol, diwylliannol, crefyddol neu ar sail [[ethnigrwydd]] o ryw fath. Ymhellach, ceir sawl enghraifft o genhedloedd gwahanol sy’n rhannu’r un iaith neu’r un grefydd. Golyga hyn mai anodd, os nad amhosib, fyddai ceisio llunio un rhestr derfynol a diamod o feini prawf gwrthrychol i’w defnyddio er mwyn pennu pryd a ble y gellir datgan bod cenedl yn bodoli.

O ganlyniad, rhaid i unrhyw ymgais i ddiffinio cenedl gyfuno ystyriaeth o nodweddion gwrthrychol, megis iaith, diwylliant, neu draddodiadau cyffredin, gydag ystyriaeth o deimladau [[goddrychol]] (''subjective'') aelodau’r genedl megis hunaniaeth genedlaethol. Credai Moore (1997) fod disgrifio hunaniaeth genedlaethol mewn termau goddrychol yn osgoi’r broblem o beth sydd yn wirioneddol yn cwmpasu’r cysyniad o ‘genedl’.

Yn ôl yr athronydd a’r hanesydd Ffrengig Ernest Renan (1823-1892), yn y pendraw yr hyn sy’n diffinio cenedl yw’r ffaith fod grŵp penodol o bobl yn deisyfu meddwl am eu hunain fel cenedl, ac yn ymrwymo i weithio gyda’i gilydd i sicrhau cydnabyddiaeth o hynny gan eraill (gweler Renan 2018). Fel arfer, bydd yr alwad hon am gydnabyddiaeth yn rhoi pwyslais ar ddyhead aelodau’r genedl i gael eu cydnabod fel cymuned wleidyddol unigryw, ac yn sgil hynny, i feddu ar lefel o ymreolaeth wleidyddol. Gall yr ymreolaeth hon gael ei sicrhau trwy sefydlu [[gwladwriaeth]] annibynnol, neu trwy drefniant ffederal neu gydffederal mwy cyfyngedig.

Mae Anderson (1983), yn ei lyfr ''Imagined Communities: Reflections on the Origins and Spread of Nationalism'' yn dadlau fod y ‘genedl’ yn gymuned gwleidyddol dychmygol neu ‘imagined political community’. Mae cymuned ddychmygol yn boblogaethau o unigolion sydd yn hunan-adnabod o dan hunaniaeth gymunedol gyffredin, ac fel arfer wedi’u clymu at ei gilydd drwy syniadau o undod ynghylch nodweddion megis [[crefydd]], iaith, diwylliant, hunaniaeth ag ati. Mae gwaith Anderson wedi bod yn ddylanwadol iawn am ddadleuon ynghylch [[cenedlaetholdeb]]. Mae Anderson yn pwysleisio’r cysyniad fod y genedl yn gymuned ddychmygol oherwydd efallai na fydd unigolion byth yn dod i gysylltiad a mwyafrif helaeth o aelodau eraill y grŵp ond yn y pen draw yn ymlynu i'r syniadau o berthyn i'r grŵp. Dywedai Anderson (1983: 15):

…it is imagined because the members of even the smallest nation will never know most of their fellow-members, meet them, or even hear of them, yet in the minds of reach lives the image of their communion.

'''2. Cenedl a Chenedl-wladwriaeth (''Nation-State'')'''

Mae’n werth hefyd cydnabod y gwahaniaeth rhwng cenedl a chenedl-wladwriaeth. Y prif wahaniaeth yw’r ffaith fod gwladwriaeth yn endid gwleidyddol tra bod cenedl yn endid diwylliannol. Er enghraifft, mae cenedl yn cyfeirio tuag at endid o bobol sy’n gweld eu hunain yn perthyn i grŵp penodol oherwydd eu bod yn rhannu rhinweddau megis iaith, diwylliant, [[crefydd]], arferion, traddodiadau a hanes cyffredin. Mae’r genedl-wladwriaeth felly yn cyfuno’r ddau agwedd hyn ac yn cyfeirio tuag at wladwriaeth sydd yn llywodraethu cenedl (Wimmer a Feinstein 2010).

Serch hynny nid yw pob cenedl yn [[wladwriaeth]]. Er enghraifft mae’r Cwrdiaid (Kurds) sydd yn byw mewn rhannau o Dwrci, Irac, Iran a Syria yn cael ei adnabod fel un o’r genhedloedd fwyaf yn y byd sydd heb wladwriaeth (Eliassi 2016). Mae’r rhain yn cael ei adnabod fel cenhedloedd diwladwriaeth (''stateless nations'').

'''3. Cenedl a Chymru'''

Mae ymchwilwyr fel Williams (2019) yn gweld Cymru fel cenedl diwladwriaeth oherwydd er bod [[datganoli]] yn golygu bod gan Gymru bwerau i basio deddfwriaethau mewn nifer o feysydd polisi, mae Cymru dal o dan rheolaeth y wladwriaeth Prydeinig gan fod ganddynt dal bŵer i wneud penderfyniadau ynghylch rhai meysydd polisi sydd yn effeithio ar Gymru.

Mae’r athronwr [[J. R. Jones]] (1911-1970) yn ei ysgrif, ''Prydeindod'' (1966/2013), yn trafod yn fanwl y cysyniad o genedl. Yn ôl Jones mae <nowiki>tair</nowiki> elfen i’r genedl – sef tiriogaeth diffiniedig, priod iaith y diriogaeth a chrynhoad y diriogaeth dan un wladwriaeth sofran. Ond heb y <nowiki>tair</nowiki> elfen yma nid oes modd i genedl ffurfio yn ôl Jones wrth iddo ddadlau mai nid Cenedl yw Cymru, ond yn hytrach ‘Pobl’ gan iddi ddim gwladwriaeth. Fe ffurfiwyd y Cymry – Pobl – grŵp iaith drwy broses a elwir yn ‘cydymdreiddiad tir y Cymry â'r iaith Gymraeg’ (Jones 1966/2013: 12).

Mae dehongliad J.R. Jones yn un reit gyfyngedig, ac sydd yn ceisio diffinio’r genedl mewn modd gwrthrychol ar sail rhestr benodol o nodweddion. Fel y trafodir uchod, mae’n bwysig cydnabod bod hi’n bosib diffinio cenedl mewn modd goddrychol hefyd.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar Cenedlaetholdeb: Nodweddion Allweddol gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki>addasu</nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Anderson, B. (1983), ''Imagined Communities: Reflections on the Origins and Spread of Nationalism''. (London; New York: Verso)

Eliassi, B. (2016) ‘Statelessness in a world of nation-states: the cases of Kurdish diasporas in Sweden and the UK’, ''Journal of Ethnic and Migration Studies'', 42 (9), 1403-1419

Moore, M. (1997) ‘On national self-determination’, ''Political Studies'', 45 (5), Vol.45 (5), 900-913

[[Jones, J. R.]] (1966/2013), ''Prydeindod''. https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=2038~4n~NOVt9fmN [Cyrchwyd: 25 Mai 2021]

Renan, E. (2018). ''What is a Nation? And Other Political Writings'' (Efrog Newydd: Columbia University Press)

Williams, S. (2019). ''Rethinking Stateless Nations and National Identity in Wales and the Basque Country''. (London: Palgrave Macmillan)

Wimmer, A. a Feinstein, Y. (2010). ‘The Rise of the Nation-State across the World, 1816 to 2001’. ''American Sociological Review'', 75 (5), 764–790

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Statws

2024-09-07T12:07:22Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Status'')

Cysyniad a ddefnyddir i ddisgrifio safle unigolyn neu grŵp o bobl o fewn cymdeithas yw statws (Kantzara 2010). Cysylltir statws â chysyniadau fel rôl, dyletswyddau, hawliau a ffyrdd o fyw. Mae statws yn amrywio mewn cymdeithas, gyda rhai unigolion neu grwpiau o bobl â statws uwch nag unigolion a grwpiau eraill. Os oes gan unigolion neu grwpiau statws cymharol uchel, maen nhw’n debygol o gael mwy o barch a bri gan gymdeithas o’u cymharu ag unigolyn neu grwpiau sydd â statws cymharol isel.

Mae nifer o nodweddion cymdeithasol gwahanol yn gallu effeithio ar statws unigolyn, gan gynnwys [[dosbarth cymdeithasol]], [[rhywedd]], [[ethnigrwydd]], [[anabled]]d ac oed. Rhaid cydnabod hefyd ei bod yn bosibl i statws unigolion mewn cymdeithas amrywio. Er enghraifft, mewn swyddi o’r un statws, dengys astudiaethau gan [[sefydliadau]] fel Chwarae Teg (2015) fod merched yn cael eu trin yn wahanol i ddynion.

Gallwn rannu statws yn ddau gategori: statws priodoledig (''ascribed status'') a statws cyflawnedig (''achieved status''). Yr anthropolegydd Ralph Linton (1936) a ddatblygodd y diffiniadau ar gyfer y categorïau hyn. Statws priodoledig yw’r statws rydyn ni un ai’n ei gael pan fyddwn yn cael ein geni neu statws sydd y tu hwnt i’n rheolaeth. Enghraifft o statws priodoledig yw ein [[ethnigrwydd|hethnigrwydd]]. Statws cyflawnedig yw’r statws rydyn ni’n ei gael yn ystod ein bywydau, er enghraifft, y cymwysterau rydyn ni’n eu hennill neu’r swyddi rydyn ni’n eu cyflawni yn ystod ein bywydau. Weithiau, mae statws priodoledig a statws cyflawnedig yn gorgyffwrdd. Enghraifft o hyn yw [[dosbarth cymdeithasol]]. Mae [[dosbarth cymdeithasol]] yn cael ei weld yn statws priodoledig (''ascribed status'') ar gyfer plant gan mai eu rhieni/gofalwyr sydd â rheolaeth dros eu dosbarth cymdeithasol. Fel oedolion, mae gan unigolion reolaeth dros eu dosbarth cymdeithasol, er enghraifft, drwy gael swydd sy’n eu galluogi un ai i ddringo’r ysgol gymdeithasol a phrofi symudedd tuag i fyny (''upward mobility'') neu i fynd i lawr yr ysgol
gymdeithasol a phrofi symudedd tuag i lawr (''downward mobility'').

Mae’r cysyniad o statws hefyd yn cael ei gysylltu â gwaith [[Weber, Max|Max Weber]] (gweler Roberts 2015). Yn ogystal â [[dosbarth cymdeithasol]] a [[plaid|phlaid]] (party), dadleuodd Max Weber (1921/2019) fod statws hefyd yn ffactor arall sy’n cael effaith ar safleoedd unigolion mewn cymdeithas.

'''Siôn Jones'''

==Llyfryddiaeth ==

Chwarae Teg (2015), ''A Woman’s Place: A Study of Women’s Roles in the Welsh Workforce'' https://www.cteg.org.uk/wp-content/uploads/2015/01/a-womans-place-full-report-1-2-DT.pdf [Cyrchwyd: 25 Mehefin 2021].

Kantzara, V. (2010), ‘Status’ yn: Ritzer, G. a Ryan, M. (goln), ''The Concise Encyclopedia of Sociology'' (Chichester: John Wiley and Sons), tt. 613–14.

Linton, R. (1936), ''The Study of Man: An Introduction'' (New York: Appleton-Century-Crofts).

Roberts, E. (1982/2015), ''Webe''r https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1459~4t~UWINjABK [Cyrchwyd: 24 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society''; cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Plaid

2024-09-07T12:00:05Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Party'')

Rydyn ni’n tueddu i gysylltu’r term ‘plaid’ â phleidiau gwleidyddol, sef [[sefydliadau]] sydd am ddylanwadu ar y wladwriaeth, yn aml drwy geisio meddiannu safleoedd mewn senedd fel Senedd Cymru drwy gystadlu mewn etholiadau (Ware 1995). Diffiniodd [[Weber,_Max|Max Weber]], damcaniaethwr dylanwadol iawn ym maes y gwyddorau cymdeithasol, y term ‘plaid’ fel grŵp â buddiannau (''interests'') penodol sy’n ceisio dylanwadu ar lywodraeth ac ar bolisïau gwahanol. Felly, nid pleidiau gwleidyddol yn unig sydd o fewn cwmpas ddiffiniad Weber, ond hefyd garfanau pwyso (''pressure groups''), er enghraifft y BMA (Cymdeithas Feddygol Prydain, ''British Medical Association''), corff proffesiynol sy’n cynrychioli meddygon a myfyrwyr meddygol; undebau llafur sy’n cynrychioli buddiannau gweithwyr, a charfanau ymgyrchu (''campaign groups''), er enghraifft carfanau sy’n ymgyrchu dros blant, anifeiliaid neu’r amgylchedd. Ceir rhagor o wybodaeth am garfanau pwyso yn e-lyfrau Elin Royles (2018a; 2018b), ''Carfanau Pwyso 1: Nodweddion a Mathau'' a ''Carfanau Pwyso 2: Dulliau Dylanwadu ac Effeithiolrwydd''.

Ar y cyd â [[dosbarth cymdeithasol]] a [[statws]], gwelodd Weber (1921/2019) fod plaid a phleidiau’n effeithio ar safleoedd unigolion a grwpiau mewn cymdeithas.

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Royles, E. (2018a), ''Carfanau Pwyso 1: Nodweddion a Matha''u https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=4090~4n~NQVt9lmF [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Royles, E. (2018b), ''Carfanau Pwyso 2: Dulliau Dylanwadu ac Effeithiolrwydd'' https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=4091~4o~orjSKwy3 [Cyrchwyd: 23 Mehefin 2022].

Ware, A. (1995), ''Political Parties and Party Systems'' (Oxford: Oxford University Press).

Weber, M. (1921/2019), ''Economy and Society''; cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Y Dde Newydd

2024-09-07T11:52:09Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''The New Right'')

'''1. Cyflwyno’r Dde Newydd'''

[[Ideoleg]] wleidyddol a ddatblygodd yn ystod y 1970au yw’r Dde Newydd. Gan fod hwn yn symudiad a welwyd yn <nowiki>datblygu</nowiki> ar dde’r sbectrwm gwleidyddol, fe dueddir felly i drin y Dde Newydd fel ffrwd o syniadau sy’n perthyn i [[Ceidwadaeth|Geidwadaeth]]. Fodd bynnag, mae angen cydnabod nad un corff trefnus o syniadau cydlynol a gaiff eu dwyn ynghyd o dan label y Dde Newydd. Yn hytrach gellir ei ddehongli fel traddodiad sy’n cwmpasu dwy gangen – [[neoryddfrydiaeth]] a [[neogeidwadaeth]] - sy’n tynnu ar syniadau sy’n deillio o ddwy ffynhonnell wahanol.

Yn gyffredinol, mae gan y Dde Newydd safbwyntiau mwy traddodiadol tuag at faterion cymdeithasol megis y <nowiki>teulu</nowiki> a [[tlodi|thlodi]].

'''2. Y Tanddosbarth'''

Yn negawdau diwethaf yr ugeinfed ganrif, dadleuai’r Dde Newydd fod polisïau llywodraeth wedi tanseilio'r uned deulu ac o ganlyniad wedi cyfrannu at [[tlodi|dlodi]]. Roedd y Dde Newydd yn credu bod y wladwriaeth les yn ymyrryd yn ormodol ac wedi creu ‘gwladwriaeth orwarchodol’ (‘'nanny state’') lle’r oedd unigolion yn orddibynnol ar fudd-daliadau er mwyn goroesi (Murray 1996). Roedd Murray (1996) o’r farn bod ‘tanddosbarth’ wedi ei sefydlu oedd yn is na’r dosbarthiadau cymdeithasol eraill. Yn ôl Murray, roedd aelodau’r dosbarth hwn yn ddibynnol ar fudd-daliadau, yn aml yn deuluoedd un rhiant, di-waith oedd yn profi [[tlodi]] ac yn cael eu cau allan yn gymdeithasol. Rhybuddiodd Murray y dylid unigolion gymryd cyfrifoldeb o’i sefyllfa oherwydd allai orddibyniaeth ar y [[glwadwriaeth les|wladwriaeth les]] arwain tuag at dlodi bellach a diweithdra.

Dywedodd Murray (1996: 24) y canlynol am y tanddosbarth:

They were defined by their behaviour. Their homes were littered and unkempt. The men in the family were unable to hold a job for more than a few weeks at a time. Drunkenness was common. The children grew up ill-schooled and ill-behaved and contributed to a disproportionate share of the local juvenile delinquents.

Gwelodd Murray (1996) fod y ‘tanddosbarth’ yn ddinistriol i [[normau] a [[gwerthoedd]] ‘traddodiadol’ y <nowiki>teulu</nowiki> cnewyllol. Mae’r persbectif yma yn debyg i safbwynt [[Swyddogaetholdeb]] gan ei fod yn edrych ar y <nowiki>teulu</nowiki> mewn modd traddodiadol. Mae’r Dde Newydd yn hyrwyddo’r <nowiki>teulu</nowiki> fel sefydliad traddodiadol a cheidwadol. Maent o blaid y <nowiki>teulu</nowiki> cnewyllol ac yn beio problemau cymdeithas megis trosedd a gwyredd cymdeithasol ar y ffaith nad y <nowiki>teulu</nowiki> cnewyllol yw’r norm bellach (O’Neill 2002). Maent yn gweld amrywiaeth cymdeithasol a newidiadau o fewn y <nowiki>teulu</nowiki> fel bygythiad i sefydlogrwydd y gymdeithas. Mae’r persbectif yn arddel rolau rhywedd traddodiadol lle dylai’r ferch fod yn wraig tŷ sy’n aros gartref i edrych ar ôl y plant ac i gefnogi ei gŵr (gweler David 1996: 155).

Ceir feirniadaeth o’r cysyniad tanddosbarth a’r ffordd mae’r Dde Newydd yn gweld y <nowiki>teulu</nowiki> ac yn egluro [[tlodi]]. Dadleuai Walker (1996) bod y Dde Newydd yn tanbrisio sut mae [[strwythurau]] cymdeithasol yn cyfrannu at dlodi. O safbwynt [[ffeministiaeth]], mae Slipman (1996) yn beirniadu’r Dde Newydd am arddel rolau rhywedd traddodiadol ac am hybu’r syniad y dylai merched fod yn ddibynnol ar ddynion. O <nowiki>ongl</nowiki> [[theori feirniadol hil]], mae ymchwilwyr fel Wacquant (2004) yn dadlau bod defnydd o’r cysyniad tanddosbarth gan y Dde Newydd yn pardduo pobl Ddu o gefndiroedd tlawd.

'''3. Cymru a’r Tanddosbarth'''

Yn ôl rhai papurau newydd a sylwebwyr, mae yna tanddosbarth yn gyffredin mewn ardaloedd difreintiedig o Gymru. Ond, mae yna dystiolaeth o ymchwil sydd yn gwrthbrofi’r syniad yma. Er enghraifft, yn eu hastudiaeth o bobl ifanc di-waith yn Ne Cymru, darganfyddodd Rees et al. (1996: 231) mai diffyg cyfleoedd gwaith da oedd y rheswm pennaf pam roeddent yn ddi-waith yn hytrach ‘na’u hymddygiad, sydd ddim yn ymhlygu’r ymddangosiad o danddosbarth yng Nghymru.

'''4. Dylanwad y Dde Newydd'''

At ei gilydd, mae’r Dde Newydd yn gorff digon brith o syniadau gwleidyddol sy’n ceisio cyfuno math penodol o ryddfrydiaeth economaidd ag ymagwedd [[cediwadaeth awdurdodaidd|geidwadol awdurdodaidd]] wrth drafod materion cymdeithasol. Yn hynny o beth, mae’n gorff o syniadau sy’n cyfuno elfennau radical, adweithiol a thraddodiadol oll gyda’i gilydd. Heb amheuaeth, profodd y syniadau hyn yn arbennig o ddylanwadol yn ystod degawdau olaf yr ugeinfed ganrif. Rhoddwyd y mynegiant mwyaf amlwg iddynt yn ystod y 1980au ar ffurf Thatcheriaeth yn y Deyrnas Unedig a Reaganiaeth yn yr Unol Daleithiau. Fodd bynnag nid dim ond ffenomen a brofodd yn ddylanwadol yn y lleoliadau hyn yn unig oedd y Dde Newydd. Bu iddo hefyd adael ei ôl ar wleidyddiaeth mewn rhannau eraill o Ewrop, Awstralia a Seland Newydd.

Er gwaethaf y dylanwad hwn, dylid nodi bod y Dde Newydd yn draddodiad sydd, yn y pendraw, yn seiliedig ar wrthgyferbyniad pwysig rhwng ei ganghennau [[neoryddfrydiaeth|neoryddfrydol]] a [[neogeidwadaeth|neogeidwadol]]. Tra bo’r naill yn pwysleisio’r angen i’r wladwriaeth gamu yn ôl a gadael i [[unigolyddiaeth|unigolion]] reoli eu materion (economaidd) eu hunain (Steger a Roy 2010), mae’r llall yn galw ar y [[gladwriaeth|wladwriaeth]] i wneud mwy i oruchwylio a rheoleiddio ein hymddygiad cymdeithasol, gan gynnig arweiniad (moesol) eglur (Vaïsse 2010). Mae rhai wedi dadlau bod hwn yn densiwn sylfaenol sy’n tanseilio’r graddau y gellir dehongli’r Dde Newydd fel un corff o syniadau. Fodd bynnag, os oes rhaid meddwl am y Dde Newydd fel un ffrwd Geidwadol, yna mae’n bosib mai’r ffordd orau o wneud hynny yw trwy feddwl am y sawl sy’n arddel y syniadau hyn fel pobl sy’n credu mewn gwladwriaeth gyfyngedig ond eto un gref, neu fel y noda Andrew Gamble (1994: 35), pobl sy’n credu yn y ‘free economy and the strong state’.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar <nowiki>Ceidwadaeth</nowiki>: Ffrydiau Amrywiol gan Dr Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) ac Y <nowiki>Teulu</nowiki> gan Dr Cynog Prys a Dr Rhian Hodges (rhan o Becyn Adnoddau Amlgyfrwng Cymdeithaseg sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol) wedi’u haddasu gan Adam Pierce a Dr Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki>[[Caerdydd]]</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

David, M. (1996). ‘Fundamentally Flawed’, yn Lister, R. (goln), ''Charles Murray and the Underclass: The Developing Debate''. (Llundain: IEA Health and Welfare Unit), tt. 150-156

Gamble, A. (1994). ''The Free Economy and the Strong state: the politics of Thatcherism''. 2il argraffiad. (Basingstoke: Palgrave).

Murray, C. (1996).’The Emerging British Underclass’, yn Lister, R. (goln), ''Charles Murray and the Underclass: The Developing Debate''. (Llundain: IEA Health and Welfare Unit), tt. 23-57

O’Neill, R. (2002), '''Experiments in Living: The Fatherless Family''. (Llundain: The Institute for the Study of Civil Society)

Rees, G., Williamson, H. a Istance, D. (1996). ‘’Status Zero’: a study of jobless school-leavers in South Wales.’ ''Research Papers in Education'', 11, 219-235

Slipman, S. (1996). ‘Would You Take One Home With You?’, yn Lister, R. (goln), ''Charles Murray and the Underclass: The Developing
Debate''. (Llundain: IEA Health and Welfare Unit), tt. 161-166

Steger, M. a Roy, R. (2010). ''Neoliberalism: A Very Short Introduction''. (Oxford: Oxford University Press)

Vaïsse (2010). ''Neoconservatism: The Biography of a Movement''. (Cambridge, MA: The Belknap Press of Harvard University Press)

Wacquant, L. (1996). ‘Decivilizing and Demonizing: the remaking of the black America ghetto’, yn Loyal, S. a Quilley, S. (goln), ''The Sociology of Norbert Elias''. (Caergrawnt: Gwasg Prifysgol Caergrawnt) tt. 95-121

Walker, A. (1996). ‘Blaming the Victims’, yn Lister, R. (goln), ''Charles Murray and the Underclass: The Developing Debate''. (Llundain: IEA Health and Welfare Unit), tt. 66-75

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ceidwadaeth

2024-09-07T11:21:10Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Conservatism'')

'''1. Cyflwyno Ceidwadaeth '''

Gellir disgrifio ceidwadaeth fel [[ideoleg]] wleidyddol sy’n ymrwymo i amddiffyn a chynnal traddodiadau. Golygai hyn fod ceidwadaeth yn feirniadol o gynigion neu ymdrechion ar gyfer newid cymdeithasol radical, ac yn ceisio cynnal y ‘status quo’ o fewn y gymdeithas (neu o leiaf yn ceisio diwygio newid cymdeithas yn araf). Mae Ceidwadwyr hefyd yn rhoi pwyslais ar drefn gymdeithasol a harmoni. Dywed Noel O’Sullivan (1976: 9) yn ei lyfr, ''Conservatism'', y canlynol am Geidwadaeth:

[c]onservatism as an ideology, then, is characterized in the first instance, by opposition to the idea of total or radical change, and not by the absurd idea of opposition to change as such, or by any commitment to preserving all existing institutions.

Mae’r termau ‘ceidwadol’ neu ‘geidwadaeth’ yn rhai a ddefnyddir fel rhan o sgyrsiau bob dydd mewn nifer o gyd-destunau gwahanol. Er enghraifft, fe’u defnyddir i ddisgrifio ymddygiad cymedrol a phwyllog, ffordd o fyw gonfensiynol a chydymffurfiol sy’n rhoi pwyslais ar lynu at arferion penodol, neu amharodrwydd i gofleidio newid o unrhyw fath. Wrth gwrs, gellid dadlau bod tueddiadau ceidwadol o’r math hwn mor hen â’r hil ddynol – byth ers i rywun geisio newid rhywbeth, mae eraill wedi mynegi gwrthwynebiad. Er hyn, y consensws ymhlith y mwyafrif o ysgolheigion fel Jones (2017) yw mai dim ond yn ystod degawdau cynnar y bedwaredd ganrif ar bymtheg y daeth Ceidwadaeth i gael ei harddel fel [[ideoleg]] wleidyddol benodol, gan ddynodi ymlyniad at gorff cydlynol o syniadau ynglŷn â sut y dylid trefnu cymdeithas.

'''2. Datblygiad Ceidwadaeth '''

Y cyd-destun ar gyfer datblygiad Ceidwadaeth ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg oedd y gyfres o newidiadau gwleidyddol, cymdeithasol ac economaidd pellgyrhaeddol a oedd yn sgubo ar draws gorllewin Ewrop ar y pryd. Un digwyddiad mawr y mae haneswyr megis Muller (1997) yn tueddu i gyfeirio ato fel <nowiki>symbol</nowiki> amlwg o’r newid hwn – y symud i’r hyn a ddisgrifir fel y cyfnod modern – yw Chwyldro Ffrengig ym 1789. Roedd hwn yn ddigwyddiad gwleidyddol arbennig o arwyddocaol. Yn ystod y Chwyldro, gwelwyd yr hen drefn frenhinol absoliwt yn cael ei dymchwel a gweriniaeth newydd yn cael ei sefydlu ar sail egwyddorion blaengar, megis rhyddid, cydraddoldeb a brawdoliaeth.

I rai o feddylwyr gwleidyddol y cyfnod, roedd cyflymder a dwyster y newidiadau a ddeilliodd o’r Chwyldro yn Ffrainc yn destun pryder difrifol. Er enghraifft, yn ei gyfrol enwog ''Reflections on the Revolution in France'' (1790/1951), ceisiodd Edmund Burke (1729-1797) amlinellu athrawiaeth gymdeithasol a gwleidyddol amgen a oedd yn pwysleisio themâu megis traddodiad, pwyll, graddoliaeth, ynghyd â pharch at awdurdod. Erbyn heddiw caiff cyfrol Burke (1790/1951) ei thrin fel y datganiad cyflawn cyntaf o hanfodion Ceidwadaeth, ac yn sgil hynny meddylir yn aml am yr [[ideoleg]] fel un a ddatblygodd yn wreiddiol fel ymateb i Chwyldro Ffrengig ym 1789.

'''3. Nodweddion Allweddol Ceidwadaeth'''

Wrth gwrs ers eu dyddiau cynnar ychydig dros ddwy ganrif yn ôl mae syniadau ceidwadol wedi esblygu cryn dipyn, gwelwyd ystod o ffrydiau ceidwadol gwahanol yn [[datblygu]] dros y blynyddoedd. Mae’r rhain yn cynnwys [[Ceidwadaeth Awdurdodaidd]], [[Ceidwadaeth traddodiadol|ceidwadaeth Draddodiadol]], a’r [[Y Dde Newydd|Dde Newydd]]. Serch nifer y ffrydiau gwahanol, gellir rhestru cyfres o elfennau pwysig sy’n tueddu i gael eu hystyried fel rhai sy’n nodweddu’r bydolwg Ceidwadol; elfennau sy’n caniatáu i ni wahaniaethu rhwng Ceidwadaeth ac ideolegau gwleidyddol eraill, yn arbennig [[Rhyddfrydiaeth]] neu [[Sosialaeth]].

'''3.1. Traddodiad'''

Ers cyfnod Edmund Burke mae Ceidwadwyr wedi dadlau’n gyson y dylid gochel rhag cyflwyno diwygiadau sy’n debygol o drawsnewid agweddau ar drefniadau cymdeithas, yn enwedig os oes bwriad i wneud hynny mewn modd sydyn, chwyldroadol. Deillia hyn o’r ffaith fod Ceidwadwyr o’r farn bod angen parchu’r hyn sy’n draddodiadol – dylid rhoi bri ar hen arferion a sefydliadau sydd wedi llwyddo i oroesi dros gyfnod hir. Fel y datganodd Edmund Burke (1790/2003: 51) mewn dyfyniad enwog:

It is with infinite caution that any man ought to venture upon pulling down an edifice which has answered in any tolerable degree for ages the common purposes of society.

Yn nhyb Ceidwadwyr mae gwerth cynhenid i arferion neu sefydliadau hanesyddol cymdeithas. I ddechrau, mae’r ffaith syml bod rhai o’n traddodiadau wedi llwyddo i oroesi dros gyfnodau o genedlaethau yn brawf clir eu bod yn ‘gweithio’ ac yn medru cyflawni swyddogaethau pwysig o fewn cymdeithas. Yn ail, yn sgil eu hirhoedledd byddant wedi dod i ymgorffori doethineb a gwybodaeth bwysig all fod o ddefnydd i bobl yn ystod y cyfnod presennol, neu rywbryd yn y dyfodol. Yn drydydd, mae bodolaeth cyfres o arferion neu sefydliadau traddodiadol yn medru cyfrannu at hybu ymdeimlad o berthyn a sefydlogrwydd ymhlith aelodau cymdeithas ac yn atgyfnerthu’r syniad bod cysylltiad cryf rhyngddynt â’r cenedlaethau a ddaeth o’u blaen. Am enghraifft drawiadol o’r math yma o ddadleuon yn cael eu defnyddio ystyrier y modd y mae Ceidwadwyr yn y Deyrnas Unedig wedi dadlau o blaid parhad y frenhiniaeth. Mae’r dadleuon hyn yn aml yn cyffwrdd ar ffactorau megis oed, profiad, gwybodaeth, sefydlogrwydd ac arwyddocâd symbolaidd.

'''3.2. <nowiki>Pragmatiaeth</nowiki>'''

At ei gilydd mae Ceidwadwyr wedi mynegi amheuon mawr ynglŷn â’r syniad o resymoliaeth. I geidwadwyr, megis Michael Oakeshott (1962), ffwlbri yw’r awgrym y gall bodau dynol obeithio <nowiki>datblygu</nowiki> dealltwriaeth drylwyr o’r byd trwy fyfyrio, astudio a defnyddio eu gallu i resymu. O ganlyniad, mae Ceidwadwyr wedi ymwrthod â safbwyntiau gwleidyddol sy’n awgrymu y dylid dyrchafu corff o egwyddorion haniaethol, megis rhyddid, cydraddoldeb neu oddefgarwch, fel canllawiau i’n harwain wrth ymhél â gwleidyddiaeth ac wrth benderfynu sut y dylid trefnu cymdeithas. Dadleuir bod y byd yn lle llawer rhy gymhleth ar gyfer hyn. Yn wir, llawer gwell yn nhyb y ceidwadwr yw rhoi ffydd yn ein profiadau ymarferol, gan ymddwyn mewn modd pragmataidd. Golyga hyn y dylai penderfyniadau gwleidyddol gael eu seilio ar ystyriaeth ofalus o’r hyn sy’n ymddangos yn briodol ar y pryd, yn hytrach nag ar ragdybiaethau egwyddorol. Mewn geiriau eraill dylid ffafrio beth bynnag sy’n debygol o ‘weithio’, beth bynnag fo hynny. Mae’r ffydd yma mewn [[pragmatiaeth]] wedi peri i rai hawlio mai nid [[ideoleg]] wleidyddol mo Ceidwadaeth mewn gwirionedd, ond yn hytrach ‘ffordd o feddwl’ neu ‘ffordd o fyw’ (Schneider 2013). Yn wir, mae <nowiki>pragmatiaeth</nowiki> yn egwyddor sylfaenol i Geidwadaeth.

'''3.3. Amherffeithrwydd Dynol'''

Mae ceidwadwyr yn arddel dehongliad negyddol iawn o natur bodau dynol (Welsh 2003). Yn wahanol i Ryddfrydwyr neu Sosialwyr, nid ydynt yn derbyn ein bod oll, yn ein hanfod, yn greaduriaid ‘da’. Yn hytrach, creaduriaid amherffaith a sathredig sy’n meddu ar ystod o wendidau cynhenid ydym.

I ddechrau, hawlir fod bodau dynol yn greaduriaid ansicr sydd angen teimlo’n ddiogel. Mae hyn wedi arwain ceidwadwyr i fynnu bod medru byw mewn cymunedau trefnus a sefydlog, ac sy’n meddu ar strwythurau awdurdod clir, yn hanfodol i les pob unigolyn. Mynnir bod bodau dynol hefyd yn greaduriaid hunanol a barus a fydd yn rhoi eu lles eu hunain uwchlaw eraill. Mae cred o’r fath wedi peri i nifer o geidwadwyr wrthod yr awgrym bod trosedd ac <nowiki>anhrefn</nowiki> cymdeithasol yn bethau sy’n medru deillio o amgylchiadau cymdeithasol anffodus, megis [[tlodi]] neu anghydraddoldeb (Newburn 2017). Yn hytrach honnir eu bod yn bethau sy’n deillio o wendid moesol sylfaenol ar ran yr unigolyn. Dyma reswm pellach felly pam mae ceidwadwyr yn tueddu i roi pwyslais ar yr angen am drefn ac am lywodraeth sy’n gweinyddu system gyfiawnder lem er mwyn cynnal y drefn honno.

'''3.4.Cymdeithas Organig'''

Er bod ceidwadwyr yn barod i dderbyn bod pob unigolyn yn greadur unigryw, maent hefyd gochel rhag meddwl am yr unigolyn fel creadur sy’n medru bodoli ar wahân i gymdeithas. Yn hytrach, mae pob unigolyn wedi’i wreiddio o fewn cymdeithas benodol ac fe fydd y strwythur ehangach hwn yn cyfrannu at ein cynnal, at siapio ein cymeriadau, ac at feithrin ymdeimlad o berthyn.

Ymhellach, mae’r elfennau gwahanol sy’n cynnal ein [[strwythur cymdeithasol]] yn rhai ‘organig’ – elfennau ‘byw’ sydd wedi esblygu’n naturiol ac sydd nawr yn gweithio gyda’i gilydd yn union fel y gwna’r galon, yr ysgyfaint, yr afu a’r ymennydd yn y corff dynol. Yn achos y corff, mae angen i bob un o’r organau hyn weithio mewn cytgord neu bydd y cyfan yn methu. Yn nhyb nifer o geidwadwyr, mae’r un peth yn wir wrth feddwl am gymdeithas. Tybir bod elfennau allweddol megis y<nowiki>teulu</nowiki>, y gymuned leol, yr eglwys ac ystod o sefydliadau traddodiadol eraill yn gweithredu fel organau ‘byw’ sy’n cynnal bywyd y gymdeithas ac yn sicrhau ei bod yn rhedeg yn esmwyth o ddydd i ddydd (Norton 2008).

O ganlyniad, bu <nowiki>tuedd</nowiki> ymhlith ceidwadwyr i wrthwynebu datblygiadau sy’n peri newid i natur neu swyddogaeth rhai o’n sefydliadau cymdeithasol traddodiadol. Er enghraifft, yn achos y <nowiki>teulu</nowiki> mynegwyd pryder ynglŷn â datblygiadau megis y newid ym mhatrymau gwaith rhieni, y newid mewn arferion magu plant, ac yn fwyaf arwyddocaol, y newid yn ein dehongliadau o beth yw ffurf yr uned deuluol a phwy all fod yn rhieni (gweler Daniel 2011). Yn nhyb y ceidwadwyr, gallai camau o’r fath beryglu’r ffabrig bregus sy’n cynnal ein cymdeithas organig.

'''3.5. Anghydraddoldeb Naturiol a Hierarchaeth'''

Yn draddodiadol mae ceidwadwyr wedi dadlau bod elfen o anghydraddoldeb yn anochel o fewn unrhyw gymdeithas (Dorey 2010). O ganlyniad, mynnir mai ofer yw gweithio i geisio sicrhau cydraddoldeb cymdeithasol, er enghraifft o ran [[statws]], cyfoeth neu rym. Fe welir felly fod elfen o orgyffwrdd rhwng Ceidwadaeth a [[Rhyddfrydiaeth]]. Fodd bynnag, tra bo Rhyddfrydwyr yn trin bodolaeth anghydraddoldeb fel cyfaddawd sy’n rhaid ei dderbyn er mwyn caniatáu ar gyfer amrywiaethau o ran chwaeth neu allu ymhlith gwahanol unigolion, tuedda ceidwadwyr i’w ddehongli fel rhywbeth dyfnach sy’n allweddol i weithrediad cymdeithas – rhywbeth y dylid ei ddehongli mewn termau naturiol a chadarnhaol.

Mae’r arfer o drin anghydraddoldeb cymdeithasol fel nodwedd naturiol a chadarnhaol yn deillio o’r ddelwedd organig sy’n rhan o’r bydolwg Ceidwadol. Yn yr un modd ag y mae organau gwahanol yn cyflawni swyddogaethau penodol o fewn y corff dynol mae grwpiau a dosbarthiadau gwahanol yn ysgwyddo cyfrifoldebau penodol o fewn cymdeithas. Mae hyn yn arwain at ddehongliad sy’n tybio bod elfen o hierarchaeth yn angenrheidiol er mwyn i gymdeithas fedru gweithredu’n esmwyth: rhaid derbyn y dylai rhai arwain tra bo eraill yn dilyn; y dylai rhai reoli tra bo eraill yn gweithio; neu y dylai rhai fynd allan i ennill cyflog tra bo eraill yn aros adref i fagu plant. Syniadau tebyg i hyn oedd y gyfrifol am y ffaith bod ceidwadwyr cynnar, megis Edmund Burke (1790/1951), wedi dadlau o blaid y syniad o ‘aristocratiaeth naturiol’, sef y dybiaeth bod y gallu a’r doethineb i ysgwyddo swyddi arweinyddol o fewn cymdeithas yn rhinweddau cynhenid sy’n perthyn i rai dosbarthiadau uwch yn unig.

'''3.6. Awdurdod'''

Tuedda ceidwadwyr i ddehongli awdurdod fel rhywbeth sy’n cael ei osod arnom ‘oddi fry’, a hynny gyda’r bwriad o gynnig arweiniad a chefnogaeth i’r sawl sydd heb y wybodaeth neu’r profiad i fedru penderfynu drostynt eu hunain (Muller 1997). O ganlyniad, yn y cartref dylid derbyn y bydd rhieni yn arddel awdurdod mewn perthynas â’u plant; yn yr ysgol bydd yr athro yn arddel awdurdod mewn perthynas â’r disgyblion; yn y gweithle bydd y rheolwr yn arddel awdurdod mewn perthynas â’i weithwyr; ac yn achos cymdeithas dylai llywodraeth arddel awdurdod mewn perthynas â dinasyddion unigol. Nid yw’r syniad o awdurdod sy’n deillio ‘oddi fry’ yn cael ei weld gan geidwadwyr fel rhywbeth drwg. Yn hytrach, credir ei fod yn cyfrannu at hybu sefydlogrwydd cymdeithasol, gan greu ymdeimlad ymhlith y boblogaeth o’r hyn sy’n ddisgwyliedig ganddynt. Yn ogystal, mynnir bod awdurdod clir yn cyfrannu at hybu disgyblaeth.

Credai’r ceidwadwyr hefyd heb hierarchaeth a pharch tuag at awdurdod y gallai gymdeithas ddisgyn i mewn i gyflwr o anarchiaeth. Yn ei lyfr, ''Leviathan'' (1651/2005), mae Thomas Hobbes (1588-1679) yn trafod yr angen i gynnal trefn gymdeithasol. Yn ogystal â hyn roedd Hobbes o’r farn fod rhyddid absoliwt heb drefn ac awdurdod yn drychinebus i gymdeithas ddynol. Credai fod unigolion rhesymegol yn dewis aberthu o’u hawliau a’u rhyddid er mwyn sicrhau fod y wladwriaeth yn cynnal trefn a diogelwch. Fe roddir yr awdurdod felly i lywodraeth lywodraethau.

'''3.7. Eiddo'''

Cred ceidwadwyr fod sawl rhinwedd yn perthyn i’n gallu i fod yn berchen ar eiddo neu asedau preifat (Riden 1982). Mae meddu ar eiddo, megis tŷ a char, neu meddu ar gynilon sylweddol yn y banc yn rhoi sicrwydd i bobl gan eu bod felly yn meddu ar adnoddau y gellir dibynnu arnynt os ydynt yn digwydd wynebu amgylchiadau anodd (e.e. diweithdra neu salwch tymor tir). Dyma sydd wedi arwain at y duedd ymhlith ceidwadwyr i fawrygu ymddygiad darbodus ac i roi bri ar y syniad o fuddsoddi mewn eiddo. Yn ogystal, dadleua ceidwadwyr fod cymdeithas sy’n caniatáu perchnogaeth ar eiddo preifat yn un sy’n cymell ei haelodau i barchu’r gyfraith ac ymddwyn mewn modd trefnus. Deillia hyn o’r gred y bydd y sawl sy’n berchen ar eiddo eu hunain yn debygol o barchu eiddo pobl eraill. Byddant hefyd yn hapus i gyfrannu at drefniadau sy’n atal trosedd a chynnal cyfraith a threfn gan y bydd hyn yn gwarchod eiddo pawb. Ar lefel ddyfnach a mwy personol, awgryma ceidwadwyr fod perchnogaeth ar eiddo yn caniatáu i unigolion fynegi eu personoliaeth – mae’r ddadl hon yn seiliedig ar y dybiaeth bod ein heiddo (er enghraifft y dillad neu’r nwyddau tŷ a brynwn) bron yn estyniad ohonom ni ein hunain ac yn gyfrwng sy’n caniatáu i ni gyfleu ein chwaeth a’n cymeriad i eraill.

'''4. Ceidwadaeth a Chymru'''

Roedd y Blaid Geidwadol gyda phresenoldeb amlwg ym myd gwleidyddol Cymru hyd at y pedwaredd ganrif ar bymtheg, gyda thirfeddianwyr ceidwadwyr yn dominyddu gwleidyddiaeth y wlad bryd hynny. Fel hyn y roedd ers dyddiau’r Ddeddf Uno. Ond roedd ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn gyfnod heriol i’r Blaid Geidwadol wrth iddi ymgodymu â chanlyniadau’r broses o ddemocrateiddio’r Deyrnas Unedig (Aubel 1996). Gydag fwyfwy o ddynion cyffredin yn ennill yr hawl i bleidleisio fe ddaeth y Blaid Ryddfrydol yn gystadleuaeth fawr i’r ceidwadwyr wrth iddynt ennill cefnogaeth fawr gan bobl Cymru. Digwyddiad symbolaidd o’r newid tirwedd wleidyddol hwn oedd buddugoliaeth y Rhyddfrydwr, Henry Richard, ym Merthyr Tudful yn etholiad 1868.

Er wnaeth y ceidwadwyr ddim diflannu o wleidyddiaeth Cymru yn ystod yr ugeinfed ganrif, wnaeth y blaid ddim dod yn agos at adennill y statws oedd ganddynt yn ystod y cyfnod cyn-ddemocrataidd. Yn ei draethawd hir PhD, ''The Conservative Party in Wales 1945-1997'', mae Sam Blaxland yn trafod hanes y Blaid Ceidwadol ar ôl yr Ail Rhyfel Byd hyd at sefydlu’r Cynulliad Cendedlaethol yn 1997. Yn ystod y refferendwm dros [[datganoli]], fe ymgyrchodd y Blaid Geidwadol yn erbyn sefydlu’r Cynulliad Cenedlaethol yn 1997 (Jones a Lewis 1999). Serch hyn, mae’r blaid Ceidwadol wedi cael cynrychiolaeth o aelodau seneddol yn y Senedd ers iddi hi gael ei sefydlu yn 1999.

Ffigwr amlwg Ceidwadaeth yng Nghymru oedd [[Saunders Lewis]]. Roedd [[Saunders Lewis]] yn [[cenedlaetholdeb|genedlaetholwr]] ond nid yn weriniaethwr. Roedd iddo eisiau gweld Cymru yn ffynnu fel grym gwleidyddol o fewn y DU o dan y frenhiniaeth (''monarchy'') yn hytrach na dilyn esiampl Iwerddon ble sefydlwyd y Wladwriaeth Rydd Iwerddon (''Irish Free State'') yn 1922 yn sgil rhyfel annibyniaeth Iwerddon yn erbyn y Prydeinwyr. Yn trafod y gwahaniaeth hwn, fe ddywedai Lewis:

The National Party has strong reasons for being loyal - let us not fear the word - to the throne of England, and for suspecting and rejecting every political anti-royalist movement ... Monarchy in England is better for Wales than a republic ... Wales's links with the English throne are centuries older than its link with the House of Commons ... the English Parliament is Wales's arch-enemy ... the truth about the Nationalist Party's attitude to England is that it differs from the policy of Ireland's Sinn Fein. What we want is not to cut the link with England: that is what Ireland wanted. What we want is to base our union with England on the basis of the throne, and have a separate parliament for Wales. We are wholly prepared to swear an oath of loyalty to the King [but] we must be able to swear an oath in Welsh, in a Welsh Parliament on Welsh

([[Saunders Lewis]] (1929) dyfynnwyd yn Jones (1996; 28)

Yn ganolog i syniadaeth neu [[ideoleg]] [[cenedlaetholdeb|genedlaetholdeb]] Cymraeg Lewis oedd pwysigrwydd yr iaith Gymraeg. Credai Lewis fod yr iaith Gymraeg yn gwbl greiddiol i gysyniad o hunaniaeth genedlaetholdeb Cymraeg. Yn ei araith enwog, Tynged yr Iaith , fe honnai Lewis (1962/1998) y byddai’r iaith Gymraeg yn parhau i ddirywio heb ddulliau chwyldroadol i’w amddiffyn, ac fe alwodd ar Blaid Cymru i fynd i’r afael ar hyn yn syth. Arweiniodd hyn tuag at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn 1962, symudiad ddaeth yn ganolog tuag at sefydlu Deddf yr Iaith Gymraeg yn 1967 a 1993 yn ogystal â Mesur yr Iaith Gymraeg yn 2011.

Disgrifia [[Saunders Lewis]] ei hun fel gwrthfodernydd (''anti-modernist'') wrth iddo feirniadu’r broses o ddiwydianeiddio (''industrialisation'') yn Nhe Cymru. Honnai Lewis fod diwydiannu yn y De yn erydu iaith, diwylliant a thraddodiadau, ac fe gyhuddodd y Blaid Lafur am fod yn gyfrifol wrth iddi fod y grym wleidyddiaeth ddominyddol bryd hynny.

Dadleuodd Lewis y dylai Cymru ddychwelyd yn ôl i gymdeithas amaethyddol, a amlinellwyd hyn ym mhamffled Deg Pwynt Polisi [[Plaid]] Cymru yn 1934:
Agriculture should be Wales’ chief industry and the foundation of its civilisation….For the sake of the moral wellbeing of Wales and for the moral and physical benefit of its population, South Wales must be de-industrialised.
([[Saunders Lewis]] (1934) yn Jones (1996: 32).

Fel ceidwadwyr eraill, doedd Saunders Lewis ddim yn ymddiried yn y wladwriaeth ac yn teimlo’n gryf na ddylai’r wladwriaeth ymyrryd mewn agweddau o fywyd oedd y teulu’n draddodiadol yn gyfrifol ohonynt (Williams 2009).

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Cenedlaetholdeb: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki> addasu </nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki> Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Aubel, F. (1996). ‘The Conservatives in Wales, 1880-1935’, yn Francis, M., a Zweiniger-Bargielowska, I. (goln.) ''The Conservatives and British Society'', 1880-1990 (<nowiki> Caerdydd</nowiki>: Gwasg Prifysgol Cymru), tt 96-110

Blaxland, S. ''‘The Conservative Party in Wales 1945-1997’'', traethawd PhD. Prifysgol Abertawe, Abertawe. 2016

Burke, E. (1790/2003), ‘Reflections on the Revolution in France’, yn Turner, F. (gol.) ''Reflections on the Revolution in France''. (New Haven: Yale University Press), tt. 3-211

Daniel, P. (2011), ‘Conservative Policy and the Family’, yn Bochel, H. (gol.), ''The Conservative Party and social policy''. (Bristol: Policy Press), tt 197-214

Dorey, P. (2010). ''British conservatism: the politics and philosophy of inequality''. (London: I.B Taurus)

Hobbes, T. (1651/2005). ''Leviathan''. (London: Continnum International)

Jones, D (1996).‘I Failed Utterly’: [[Saunders Lewis]] and the Cultural Politics of Welsh Modernism. ''The Irish Review'', 19, 22-43.

Jones, E. (2017), Edmund Burke and the Invention of Modern Conservatism, 1830-1914: An Intellectual History. (Oxford: Oxford University Press)
Jones, R.W., a Lewis, B. (1999). ‘The Welsh National Referendum’. ''Politics'', 19 (1), 37-46

Lewis, S. (1962/1998). ''Tynged yr Iaith''. https://cymdeithas.cymru/sites/default/files/archif/pdf/tynged.pdf [Cyrchwyd: 12 Awst 2021]

Muller, J. (1997). ''Conservatism: An Anthology of Social and Political Thought from David Hume to the Present''. (Princeton: Princeton University Press)

Newburn, T. (2017). ''Criminology''. 3ydd argraffiad. (London: Routledge)

Norton, P. (2008), ‘The Future of Conservatism.’ ''The Political Quarterly'', 79 (3), 324-332

Oakeshott, M. (1962). ''Rationalism in politics, and other essays''. (London: Meuthen)

O’Sullivan, N. (1976), ''Conservatism'', (London: Littlehampton).

Radin, M. (1982) ‘Property and Personhood’. ''Stanford Law Review'', 34 (5), 957-1015

Schneider, I. (2013), ‘Veering Left and Right on the Road to Serfdom: Why both left and right create illiberal outcomes.’, yn Rosas, J., Ferreira, A. (goln.), ''Left and Right: The Great Dichotomy Revisited''.(Newcastle Upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing), tt. 377-394

Welsh, J. (2003), ‘ "I" is for Ideology: Conservatism in International Affairs’, ''Global Society'', 17 (2), 165-185

Williams, E. ''‘The Social and Political Thought of [[Saunders Lewis]].’'' traethawd PhD. Prifysgol <nowiki> Caerdydd</nowiki>, <nowiki> Caerdydd</nowiki>. 2009

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Ceidwadaeth draddodiadol

2024-09-07T09:16:53Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Traditional conservatism'')

'''1. Cyflwyno [[Ceidwadaeth]] draddodiadol'''

Er bod amryw o geidwadwyr cyfandirol yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi mabwysiadu agweddau a nodweddwyd gan wrthwynebiad digyfaddawd i newid gwleidyddol neu gymdeithasol o unrhyw fath, gwelwyd traddodiad ceidwadol mwy cymedrol, ac yn y pendraw, mwy llwyddiannus yn etholiadol, yn <nowiki>datblygu </nowiki> o fewn cylchoedd Eingl-Americanaidd. I raddau helaeth roedd y traddodiad hwn yn un a oedd yn fwy cydnaws â’r syniadau gwreiddiol a gafodd eu hamlinellu gan Edmund Burke (1729-1797).

Yr hyn a oedd wedi peri pryder mawr i Burke (1790/2003) wrth ddilyn datblygiadau’r Chwyldro yn Ffrainc oedd y modd cwbl ddisymwth yr aethpwyd ati i ddymchwel y drefn frenhinol a fu’n weithredol am ganrifoedd a cheisio adeiladu trefn gwbl newydd yn ei le. Roedd hyn yn gam peryglus iawn yn ei dyb ef, fel y datganodd yn y dyfyniad enwog canlynol:

It is with infinite caution that any man ought to venture upon pulling down an edifice which has answered in any tolerable degree for ages the common purpose of society. (Burke 1790/2003: 52)

Credai Burke (1790/2003) fod [[sefydliadau]] neu arferion traddodiadol sydd wedi llwyddo i oroesi dros gyfnod hir – er enghraifft, yn achos Ffrainc, brenhiniaeth – yn bethau y dylid eu parchu ac y dylid ymdrechu i’w cynnal.

Mynnodd fod traddodiadau o’r fath, trwy oroesi, wedi profi eu bod yn meddu ar werth cynhenid a’u bod wedi dod i ymgorffori gwybodaeth a doethineb hanesyddol pwysig na ddylid eu dibrisio. Fodd bynnag, tra oedd Burke (1790/2003) yn gryf o’r farn bod angen parchu [[sefydliadau]] neu arferion traddodiadol, nid oedd o’r farn y dylid gwrthwynebu newid gwleidyddol a chymdeithasol ar bob cyfrif. Yn hytrach, roedd newid gofalus a threfnus yn dderbyniol.

Yn wir, dadleuodd bod newid o’r math hwn yn angenrheidiol er mwyn i gymdeithas a’i harferion a’i sefydliadau traddodiadol fedru goroesi:

A state without the means of some change is without the means of its conservation. (Burke 1790/2003: 19)

Felly, newid graddol er mwyn cynnal y traddodiadol oedd yr hyn a ffafriwyd gan Burke (1790/2003), a dyma’r math o dybiaethau a welir yn amlygu eu hunain yn syniadau’r garfan o Geidwadwyr a ddilynodd ef yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac yna’r ugeinfed ganrif. Dyma garfan niferus a gaiff ei disgrifio’n aml fel y ceidwadwyr draddodiadol. Label arall a ddefnyddir o bryd i’w gilydd ar gyfer y garfan hon yw’r Ceidwadaeth dadofalaethol (''Paternal conservativsm''). O fewn y traddodiad cyffredinol hwn, gellir adnabod dwy is-garfan ceidwadol arwyddocaol: y cyntaf yn fynegiant Prydeinig o Geidwadaeth Draddodiadol – Ceidwadaeth Un Genedl (''One Nation conservatism'') - a’r ail yn fynegiant Ewropeaidd mwy diweddar - Democratiaeth Gristnogol (''Christian Democracy'').

'''2. Is-garfannau Ceidwadaeth draddodiadol'''

'''2.1 Ceidwadaeth Un Genedl'''

Ceidwadaeth un genedl yw’r label a roddir ar draddodiad ceidwadol penodol a ddatblygodd ym Mhrydain yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ffigwr allweddol i’w ddatblygiad oedd Benjamin Disraeli (1804-1881). Fel gwleidydd yr adnabyddir Disraeli’n bennaf – bu’n Brif Weinidog ym 1868 ac unwaith eto rhwng 1874 a 1880. Gwelai Disraeli (1845/2016) fod peryg i hollt ddifrifol ddatblygu rhwng y tlawd a’r cyfoethog ac y gallai hyn arwain at chwyldroadau dinistriol, fel y gwelwyd eisoes mewn rhannau eraill o Ewrop. Er mwyn osgoi hyn a chynnal ymdeimlad o undod cenedlaethol ym Mhrydain, dadleuodd fod angen i arweinwyr y cyfnod gyflwyno cyfres o ddiwygiadau gwleidyddol a chymdeithasol.

Fel Burke (1790) o’i flaen, roedd Disraeli’n (1845/2016) gryf o’r farn fod elfen o anghydraddoldeb yn anochel o fewn unrhyw gymdeithas, ond credai y dylid defnyddio grym y [[wladwriaeth]] mewn modd pwyllog a gofalus er mwyn lleddfu ei effeithiau mwyaf garw. Byddai cymryd camau o’r fath yn ddoeth o safbwynt aelodau mwyaf breintiedig cymdeithas: byddai’n lleihau’r peryg o chwyldro ac o ansefydlogrwydd a fyddai’n medru peryglu eu [[statws]], eu cyfoeth a’u heiddo. Ar yr un pryd, mynnodd Disraeli bod dyletswydd foesol ar y breintiedig i gytuno i ddiwygiadau cymdeithasol, gan fod eu [[statws]] a’u cyfoeth eithriadol yn esgor ar gyfrifoldeb i estyn llaw ‘dadofalaethol’ i gefnogi a chynorthwyo’r sawl oedd yn dlawd a llai ffodus. Yn wir, trafododd Disraeli (1845/2016) yn ei <nowiki>nofel</nowiki>, ''Sybli, or the Two Nations'', amodau byw'r dosbarth gweithiol yn Lloegr yn ystod y 1840au a disgrifiodd y gwahaniaeth rhwng yr elît a’r rheiny llai ffodus fel:

Two nations: between whom there is no intercourse and no sympathy; who are as ignorant of each other’s habits, thoughts, and feelings, as if they were dwellers in different zones, or inhabitants of different plants, who are formed by a different breeding, are fed by a different food, and ordered by different manners, and are not governed by the same laws.

Yn ystod ei yrfa wleidyddol llwyddodd Disraeli i droi’r dadleuon hyn yn weithredu ymarferol. Ef oedd yn gyfrifol am gyflwyno’r ‘Ail Ddeddf Ddiwygio’ ym 1867, y mesur arweiniodd at estyn yr hawl i bleidleisio i aelodau’r dosbarth gweithiol am y tro cyntaf (Senedd DU 2021). Ef hefyd oedd yn gyfrifol am ystod o ddiwygiadau cymdeithasol a gyfrannodd at wella amodau tai a iechyd y dosbarth gweithiol.

Cafodd dadleuon Disraeli ddylanwad ar nifer o geidwadwyr Prydeinig diweddarach. Er enghraifft, yn ystod degawdau olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg, wrth i drefniadau democrataidd ennill tir ar raddfa gyflym, rhybuddiodd Randolph Churchill fod angen gweithio i sicrhau cefnogaeth gymdeithasol eang i hen sefydliadau traddodiadol megis y Frenhiniaeth, Tŷ’r Arglwyddi a’r Eglwys Anglicanaidd. Mynnodd y gellid cyflawni hyn trwy ddenu aelodau’r dosbarth gweithiol at y Blaid Geidwadol wrth barhau â pholisi Disraeli o ddiwygio cymdeithasol gofalus (gweler Quinault 1979).

Tybir hefyd fod y meddylfryd ‘Un Genedl’ wedi bod yn ganolog i raglenni llywodraethau Ceidwadol Harold Macmillan rhwng 1957 a 1963 ac, i raddau llai, Edward Heath rhwng 1970 a 1974 (Heppell 2014). Er enghraifft, gwelir ei ddylanwad wrth ystyried y modd pragmataidd y bu i’r llywodraethau hyn geisio llywio’r economi, gan gyfuno dyhead i hybu menter breifat ymhlith unigolion gyda pharodrwydd i gydnabod ei bod yn briodol i’r ''wladwriaeth'' reoli a rheoleiddio rhai sectorau economaidd arwyddocaol, megis y diwydiannau dur a glo. Yn fwy diweddar, awgrymwyd bod David Cameron hefyd wedi bod yn wleidydd a oedd, mewn rhai ffyrdd, yn gogwyddo tuag at y ffrwd benodol hon o Geidwadaeth bragmataidd a graddol (Heppell 2014).

'''2.2 Democratiaeth Gristnogol'''

Democratiaeth Gristnogol yw’r enw a roddir ar ffurf debyg ar Geidwadaeth a welwyd yn magu gwreiddiau ar gyfandir Ewrop yn dilyn yr Ail Ryfel Byd. Y catalydd ar gyfer hyn fu cwymp y Natsïaid yn yr Almaen ac yn sgil hynny ddirywiad y duedd awdurdodaidd a fu mor gryf o fewn cylchoedd adain dde Ewropeaidd yn ystod y degawdau blaenorol. Sefydlwyd cyfres o bleidiau Democrataidd Cristnogol mewn gwledydd megis yr Almaen, Awstria, yr Iseldiroedd a’r Swistir yn ystod y 1950au a’r 1960au. Fel yn achos y ceidwadwyr un genedl ym Mhrydain roedd arweinwyr y pleidiau hyn yn credu y dylid caniatáu i’r wladwriaeth ymyrryd mewn meysydd cymdeithasol ac economaidd cyhyd ag y bo achos pragmataidd o blaid hynny a bod modd cyflwyno unrhyw ddiwygiadau mewn modd graddol (gweler Kalyvas a van Kersbergen 2010).

O ran sbectrwm gwleidyddol mae Democratiaeth Gristnogol yn cael ei ystyried yn rhan o’r adain dde ar ran materion diwylliannol, cymdeithasol a moesol, er enghraifft gwerthoedd y <nowiki>teulu</nowiki> a’r capel ond yn cael ei ystyried fel rhan o’r adain chwith ynghlwm yr economi. Mae hyn oherwydd eu bod yn credu y dylid y wladwriaeth allu ymyrryd ar yr economi er mwyn cefnogi cymunedau - beth a elwir yn economi marchnad cymdeithasol (''social market economy'') (gweler Turner 2008).

Wrth wraidd syniadaeth Democratiaeth Gristnogol yw bod unigolion yn foesol gyfrifol i Dduw, ac mae ganddynt gyfrifoldeb gwleidyddol tuag at gymdeithas. Yn ôl van Kersbergen (1999) yr ymdrech barhaus i geisio integreiddio a chysoni nifer o grwpiau cymdeithasol wnaeth, yn y pen draw, ddilyn at sefydlu Democratiaeth Gristnogol yn fudiad gwleidyddol gwahanol. Yn hyn o beth, maent yn ceisio integreiddio'r gwahanol fuddiannau a phryderon pob dosbarth a grŵp drwy ddatblygu consensws. Dyma pam mae pleidiau Democratiaeth Gristnogol yn ystyried ei hunain fel 'people's parties' (Jansen 1998).

Mae enghreifftiau o bleidiau gwleidyddol Democratiaeth Gristnogol yn cynnwys ''Fine Gael'' yn Iwerddon, ''Austrian People’s Party'' yn Awstria, a ''Christian Democratic Union of Germany'' yn yr Almaen.

Mae’n bosib mai’r gwahaniaeth mwyaf rhwng y ddwy ffurf yma ar Geidwadaeth Draddodiadol yw’r modd y mae athrawiaeth gymdeithasol Gatholig, gyda’i phwyslais ar grwpiau yn hytrach na’r unigolyn, wedi cael dylanwad mawr ar esblygiad Democratiaeth Gristnogol. Elfen bwysig arall yw’r pwyslais a rydd Democratiaeth Gristnogol ar y syniad o ‘bartneriaeth gymdeithasol’ a’r angen i sicrhau bod ystod o sefydliadau ‘canolradd’ – er enghraifft undebau, grwpiau busnes, eglwysi – yn medru cyfrannu at brosesau polisi a phenderfynu (gweler Kalyvas a van Kersbergen 2010). Ymhellach, yn hytrach ‘na rhoi pwyslais ar y [[genedl]] fel yr uned wleidyddol fwyaf allweddol, mae Democratiaid Cristnogol wedi tueddu i gofleidio egwyddor cyfrifolaeth (''subsidiarity''), sef y dylai penderfyniadau gael eu gwneud gan y sefydliad perthnasol lleiaf (Van Tongeren 2011). Mae hyn hefyd wedi arwain at barodrwydd i fod yn gyfforddus â threfniadau llywodraethol ffederal neu ddatganoledig, megis trefn y ''‘Länder’'' yn yr Almaen.

'''Mae’r cofnod yma yn seiliedig ar ''Cenedlaetholdeb: Ffrydiau Amrywiol'' gan Dr. Huw Lewis (rhan o e-lawlyfrau Cyflwyniad i Syniadau Gwleidyddol sydd ar gael ym Mhorth Adnoddau’r Coleg Cymraeg Cenedlaethol), wedi’i <nowiki> addasu </nowiki> gan Adam Pierce a Dr. Siôn Jones o Ysgol y Gwyddorau Cymdeithasol, Prifysgol <nowiki> Caerdydd</nowiki>.'''

== Llyfryddiaeth ==

Burke, E. (1790/2003), ‘Reflections on the Revolution in France’, yn Turner, F. (gol.) ''Reflections on the Revolution in France''. (New Haven: Yale University Press), tt. 3-211

Disraeli, Benjamin (1845/2016). ''Sybil, or The Two Nations''. http://www.gutenberg.org/files/3760/3760-h/3760-h.htm [Cyrchwyd: 26 Ebrill 2021]

Heppell, T. (2014). ''The Tories: From Winston Churchill to David Cameron''. (London: Bloomsbury Academic)

Jansen, T, (1998). ''The European People’s Party: Origins and Development''. (Basingstoke: Macmillan)

Kalyvas, S. a van Kersbergen, K. (2010). ‘Christian Democracy’. ''Annual Review of Political Science'', 13, 183–209

Quinault, R. E. (1979), ‘Lord Randolph Churchill and Tory Democracy, 1880-1885’, ''The Historical Journal'', 22, (1), 141-165

Senedd DU. (2021). ''Key dates''. https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/chartists/keydates/ [Cyrchwyd: 26 Ebrill 2021]

Turner, R. (2008). ''Neo-liberal Ideology: History, Concepts and Policies''. (Edinburgh: Edinburgh University Press).

van Kersbergen, K. (1999). ‘Contemporary Christian democracy and the demise of the politics of mediation.’, yn Kitschelt, H., Marks, G., Lange, P. a Stephens, J.D. (goln.) ''Continuity and Change in Contemporary Capitalism'', (Cambridge, Cambridge University Press), tt. 346–70

Van Tongeren, J. (2011). ''‘Christian Democracy: the Champion of Subsidiarity’'', Sfera Politicii, 19 (3), 12-17

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]

Biwrocratiaeth

2024-09-07T08:57:00Z

AdamPierceCaerdydd:

(Saesneg: ''Bureaucracy'')

Biwrocratiaeth yw system weinyddu a gynhelir gan weithwyr proffesiynol hyfforddedig sy’n dilyn rheolau sefydlog i wahanol [[sefydliadau]] fel y llywodraeth, [[sefydliadau]] cyhoeddus fel ysgolion ac ysbytai neu gwmnïau preifat. Mae’r cysyniad o fiwrocratiaeth yn cael ei gysylltu â gwaith [[Weber, Max|Max Weber]]. Yn ôl Weber (1921/2019), cyflwynwyd biwrocratiaeth i wahanol sefydliadau o ganlyniad i [[resymoli]] cynyddol mewn cymdeithas. Golyga hynny fod unigolion yn fwyfwy tebygol o wneud penderfyniad yn seiliedig ar resymoleg cyfryngol (''instrumental rationality'') yn hytrach na ffactorau fel [[crefydd]], emosiynau, traddodiad a [[gwerthoedd]].

Fel y dywed Roberts (1982/2015), rhai o nodweddion system fiwrocrataidd a nodwyd gan Weber (1921/2019) oedd fod aelodau staff o fewn y system yn dilyn rheolau amhersonol eu swyddi; bod staff yn cael eu penodi ar sail eu cymwysterau proffesiynol; bod yna hierarchaeth glir o ran swyddi, a bod cyfrifoldebau’r swyddi hyn wedi cael eu gosod yn glir. Er bod Weber yn gweld biwrocratiaeth fel y ffordd fwyaf effeithlon a rhesymegol o drefnu sefydliadau cymhleth, roedd yn pryderu (1921/2019) y byddai gormod o ddefnydd o fiwrocratiaeth yn cyfyngu ar ryddid unigolion ac yn caethiwo sefydliadau ac unigolion mewn cawell haearn (''iron cage''). Mae’r term tâp coch (''red tape'') yn cael ei ddefnyddio gan rai sy’n credu bod biwrocratiaeth yn atal neu’n gohirio penderfyniadau ac yn gosod gormod o reolau (''rules'') a rheoliadau (''regulations'').

'''Siôn Jones'''

== Llyfryddiaeth ==

Roberts, E. (1982/2015). "Weber" https://llyfrgell.porth.ac.uk/View.aspx?id=1459~4t~UWINjABK [Cyrchwyd: 27 Mehefin 2022].

Weber, M. (1921/2019), "Economy and Society". Cyfieithwyd gan Keith Burns (Cambridge, MA: Harvard University Press).

{{CC BY-SA}}
[[Categori:Gwyddorau_Cymdeithasol]]